स्वतन्त्र विचार

धोतीभित्रको सामाजिक मनोविज्ञान
सञ्जय साह ‘मित्र’

    अहिले एउटा शब्दले मधेसी समाजमा निकै चर्चा पाएको छ । देशको एकजना प्रधानमन्त्री भइसकेका मानिसले एउटा अन्तर्वार्ताको क्रममा धोती प्रदेश भनेर एउटा समुदायलाई मनमा मर्म पर्ने शब्द प्रयोग गरेपछि समाजमा एक किसिमले नकारात्मक भावनाको विस्तार भइरहेको छ । ती पूर्वप्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्तिले मिडिया र सामाजिक सञ्जालमा समेत नकारात्मक टिप्पणीहरू आएका छन् । कतिले योसम्म भनेका छन् कि ती पूर्वप्रधानमन्त्रीको पार्टीको गठबन्धनको अभिव्यक्ति हुन सक्छ । गठबन्धनको तर्फबाट समेत कुनै किसिमको स्पष्टीकरण नआउँदा मानिसमा झन् विश्वास दरिलो हुँदै गएको छ । देशका चर्चित नेतामध्ये एक र पूर्वप्रधानमन्त्री भइसकेका सम्मानित व्यक्तिबाट कुनै समुदायलाई मर्म पर्ने गरी सार्वजनिकरूपमा अभिव्यक्ति आउनुलाई सभ्य समाजले मर्यादित मान्न सक्दैन । सुहाउने कुरो पनि होइन । सम्बन्धित सम्मानित व्यक्तिको उचाइलाई पनि केही कम गरेकोजस्तो विश्लेषण गरिन थालिएको छ र जुन समुदायमाथि त्यस किसिमको शब्दावली प्रयोग गरिएको छ, त्यस समुदायमा असन्तोष बढेको छ र केही हदसम्म आक्रोश पनि बढेको छ ।
    हरेकले आफूलाई राम्रो भन्ने अधिकार छ । हरेकलाई आफ्नो धर्म, संस्कृति, सांस्कृतिक सम्पदा तथा रीति–चलन मन पर्छ । यो मानवीय सम्पत्ति पनि हो । आफूलाई राम्रो लाग्छ भनेर अरूको धर्म, संस्कृति, सांस्कृतिक सम्पदा र रीतिथितिलाई हेप्न पाइँदैन । नेपालको अन्तरिम संविधानले पनि यो छुट दिएको छैन र संयुक्त राष्ट्र सङ्घको संस्कृति सम्बन्धी निकायले पनि सबैको यस किसिमको सांस्कृतिक सम्पदाको सम्मान  तथा संरक्षण गर्नुपर्ने स्पष्ट पारेको छ । अरूको संस्कृतिको सम्मान गर्नाले सम्मान गर्नेको पनि सम्मान बढ्छ र अरूलाई अपमानित गर्दा अपमानित हुनेको नजरमा अपमानित गर्नेको उचाइ घट्छ र उसप्रति सम्मान पनि घट्छ । एउटा यथार्थ के हो भने एकचोटि कोही अपमानित हुन्छ भने उसले अपमान गर्नेप्रति चाहेर पनि आफ्नो मनमा सम्मानको भाव उमार्न सक्दैन । सबैले बुझेकै कुरो हो, अरूलाई सम्मान गर्दा सबैमा भाइचारा, प्रेम, सौहार्दता र आत्मीयताको विकास हुन्छ तर घृणा र अपमान गर्नाले एकापसमा द्वेष, रिसराग, असन्तोष बढ्छ । यस किसिमका कुराले समाजका सदस्यबीच वितृष्णा उत्पन्न भई अन्तत: द्वन्द्वलाई नै प्रत्यक्ष वा परोक्ष सघाउँछ । द्वन्द्वले कुनै पनि समाज अगाडि बढ्न सक्दैन भन्ने मान्यतालाई अहिले नेपालीले विस्तारै स्वीकार गरिसकेको देखिन्छ । यसै कारण विगत पाँच वर्षमा कैयौं समूहले राज्यका अगाडि सम्झौता गरेर नै वार्ताको माध्यमबाट द्वन्द्व परित्याग गरेको देखिएको छ ।
    नेपालको दक्षिणी भूभाग गर्मी प्रदेश हो र यहाँ करिब सात महिना गर्मी हुन्छ । संसारका सबै मानिसले बुझेको सत्य हो कि मौसम अर्थात् हावापानीले वेशभूषा निर्धारण गर्दछ । पहिरनमाथि मौसमको प्रभाव परेको हुन्छ । यसै सन्दर्भमा नेपालको गर्मी प्रदेशका मानिसले धोती लगाउँछन् र गमछा पनि बोक्छन् । धोती र गमछाको प्रयोग निकै वैज्ञानिक छ । यस क्षेत्रमा यी दुवै परिधानको व्यापक र बहुमुखी प्रयोग हुन्छ । यो पहिरनमा मात्र सीमित रहेको छैन । अहिलेका युवा तथा शिक्षित समुदायले विस्तारै प्रयोग कम गर्दै गएको अवस्थामा पनि यसको सांस्कृतिक महत्त्व उत्तिकै रहेको छ । पूजाजस्तो कुनै पनि धार्मिक कार्यमा सर्वसाधारणदेखि विशिष्टसम्मको अनिवार्य परिधान धोती हुने गरेको छ । र सम्भवत: जुन पूर्वप्रधानमन्त्रीले धोतीलाई अपमानित गर्ने गरी वा धोती लाउने समुदायलाई मर्म पर्ने गरी अभिव्यक्ति दिएका छन्, उनको जाति वा समुदायमा पनि पूजा, श्राद्धजस्ता परम्परागत धार्मिक संस्कारहरूमा अहिलेसम्म धोतीको प्रयोग भइरहेको छ । हुनत बाहिर थर एकथोक र भित्रभित्रै धर्म नै परिवर्तन गरेकाहरू पनि छन् । पितापुर्खाको थर कायमै राखेर आफूलाई पितापुर्खाकै जात बताउने कैयन मानिस हाम्रै समाजमा जो पश्चिमा धर्मलाई स्वीकार गरेर सोही अनुरूप पूजा र संस्कृति पनि मान्ने गरेका छन् । यस किसिमका मानिसका हकमा भने धर्म र संस्कृतिका केही फरक विम्ब पनि समाजमा देख्न पाइन्छ ।
    धोती लगाउने होस् चाहे नलगाउने, यसले फरक पर्दैन, मधेसी समुदायमा । धोतीप्रति भने कसैको अनास्था छैन । धोतीको मान अपमानलाई समाजले आफ्नो मान अपमानसित जोड्ने मनोविज्ञान रहेको छ । धोतीलाई वर्तमान अवस्थामा मधेसी समुदायले आफ्नो प्रतीकको रूपमा स्वीकार यस कारण गरेको छ कि कसैले मधेसी समुदायलाई हेप्नुपर्दा धेरै केही नभनेर सीधै ‘धोती’ भनिदिए पुग्छ । हेपाइको यही प्रवृत्तिले धोतीलाई मधेसीले आफ्नो पर्यायको रूपमा वा मधेसी समुदायको रूपमा लिएको पाइन्छ । यस किसिमको मनोविज्ञान पञ्चायतकालमा उति धेरै विकसित हुन पाएको थिएन । देशमा प्रजातन्त्र आएको भनिएको अवस्थामा यो धेरै मुखरित भएर आएको देखियो र यसको विकास तथा विस्तारको हद प्रजातन्त्रको सबैभन्दा ठूलो कार्यकारी प्रमुख भइसकेका व्यक्तिबाट समेत मुखरित हुन पुग्यो सार्वजनिकरूपमैं । यस अर्थमा समग्र समुदायले अपहेलित हुनुपरेको अनुभूति गरेको छ । यस किसिमको अभिव्यक्ति त्यस समुदायका सबैको अभिव्यक्ति नमानिएला तर पूर्व प्रधानमन्त्रीबाट यस किसिमको अभिव्यक्तिको कल्पना सम्भवत: कतैबाट र कसैबाट पनि थिएन ।
    अझै पनि समय छ नेपालमा हरेकले आफूलाई सम्मान गर्दै अर्कालाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने भावनाको विस्तार गर्ने । निकै लामो समयदेखि कुनै समुदायको वेशभूषा र पहिरन निर्धारण गरेको हुन्छ । देशभित्रको हरेक जाति, सम्प्रदाय, समुदाय र धर्मका मानिसले आफ्नो संस्कृति, परम्परा र धर्मलाई संविधानको परिधिभित्र रहेर सम्मान पाउने हक राख्दछ । यसले देशको विकासमा पनि सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्दछ । यो देश हजारौं वर्षदेखि सबै जातजाति, धर्म, संस्कृति तथा समुदाय र सम्प्रदायको साझा देशको रूपमा रहेको छ । यहाँ कसैले कहिल्यै कसैको पहिचानको अपमान गरेको इतिहास छैन । नेपालीको यस किसिमको गर्विलो इतिहास र परम्परालाई संरक्षण, विस्तार तथा सम्वद्र्धनमा सकेको योगदान दिनुपर्दछ । देशको वर्तमान तरल अवस्थामा त झन् देशको हरेक बुद्धिजीवीले अझ बढी जिम्मेवारीपूर्वक यो र यस किसिमका अन्य कर्तव्यलाई निर्वाह गर्नुपरेको छ । एकले अर्कालाई सम्मान गर्ने हाम्रो संस्कृति र परम्परा तथा विदेशमा चिनिएको नेपाली मौलिकता जोगाउनु पनि हामी सबैको कर्तव्य भएको छ ।
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

सम्पादकीय

बन्द, कफ्र्युपछि दङगाक्षेत्र 
मधेसवादी दलहरूले गरेको अनिश्चितकालीन बन्दको जवाफमा स्थानीय प्रशासनले क्रमश: निषेधित क्षेत्र, कफ्र्यु अनि बुधवारदेखि वीरगंजलाई दङगाक्षेत्र घोषित गरेको छ । दङगाक्षेत्र घोषित भएपछि जनजीवन झन् अस्तव्यस्त भएको छ । जनताले दैनिक उपभोग्य वस्तुका लागि पनि कुनै सामल जुटाउन पाएको छैन । सोमवार दिउँसोसम्म निषेधित क्षेत्र मात्र घोषणा हुँदा थोरबहुत प्राप्त भइरहेको उपभोग्य सामान पनि अब दुर्लभ भएको छ । अस्पतालमा औषधिको अभाव भएपछि केही सामाजिक कार्यकर्ता तथा पत्रकारहरूको सक्रियतामा आवश्यक प्राथमिक उपचारका औषधिहरू अस्पताल पुर्‍याइएको छ । तर सामान्यरूपमा औषधिको उपलब्धताले गम्भीर प्रकृतिका रोगीहरूलाई अप्ठेरो परेको छ । केही औषधि नखाई नहुने हुन्छ, त्यसको अनुपलब्धताले रोगी मात्र होइन, परिवारलाई नै त्रासमा बाँच्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । हुनेखानेको घरमा चामल–दाल भए पनि दूध, तरकारीको अभाव टार्ने कुनै उपाय छैन । यो स्थिति कहिले समाप्त हुन्छ भन्ने पनि कुनै अनुमान लगाउन गार्‍हो छ । आन्दोलनकारी र सरकारी निकाय दुवै अहिले प्रतिक्रियाहीन बनेका छन् । यसै क्रममा बुधवार गाउँगाउँबाट बन्दकर्ताहरूको जुलुस नगर प्रवेश गर्न थालेपछि स्थानीय प्रशासनको सुरक्षा कडा बनाउने नीति अन्तर्गत प्रहरीको गोली लागी पुन: राधेमाई टोलमैं एकजना प्रदर्शनकारीको मृत्यु भएको छ भने अर्का एकजना गम्भीर घाइते भएका छन् । त्यसपछि वीरगंजमा दिनभरि तनाव व्याप्त भएको छ । बन्दकर्ताहरूले कफ्र्युको अवज्ञा गर्दै चोकचोकमा जुलुस निकाल्ने, टायर बाल्ने गरेका छन् । सानासाना बालकहरू सडकमा उत्रेर कफ्र्युको अवज्ञा गर्दा सुरक्षा बल निरुपाय बनेको छ । सडकमा बिजुलीका पोल, हयुमपाइप तेर्सिएका छन् भने ढुङगा र इँटाका टुक्राले सडक भरिएको छ । दृश्य कुनै मागका लागि बन्द भएको नभई कुनै ठूलो क्रान्तिको परिवेश देखिन थालेको छ । यो घातक अवस्था हो । यसको बुद्धिमानीपूर्ण समाधान खोजिएन भने यसले विग्रह निम्त्याउन सक्दछ । सरकारले यद्यपि बन्दकर्ता मधेसी दलहरूलाई वार्ताको लागि आह्वान गरेको छ तर अहिलेसम्म सकारात्मक प्रतिक्रिया देखिएको छैन । एउटा घोचोमा पुर्‍याएर अभीष्ट पूरा गर्ने नेपालको अहिलेसम्मको बन्द, आन्दोलन र क्रान्तिहरूको नियति देखिएकोले यो पनि त्यस्तै कुनै अवसरको पर्खाइमा रहेजस्तै बुझिएको छ । हिजोसम्म बन्दलाई रमाइलोको रूपमा हेरिरहेको मधेसको जनता, निषेधित क्षेत्र, कफ्र्यु र दङगाक्षेत्र घोषणा हुँदासम्म मौन छ । भित्रभित्रै पिरोलिएको छ र चाँडै निस्तारको प्रतीक्षामा छ । हुनत चाँडै निस्तार निस्कने अभिप्साले अवस्था पुन: हिजैजस्तो हुने पनि अवश्यम्भावी छ । यस्ता बन्द र आन्दोलनहरू ‘लेनदेन’को सहमति र सम्झौतामा पुगेर टुङिगने गर्दछ । तर ‘लेनदेन’ समग्र समाज, जनता र राष्ट्रको हितमा हुनुको सट्टा व्यक्ति वा समूहको हित अनुकूल हुने गरेको छ । विकसित मुलुकहरूमा यस्तो परिस्थितिको परिसमाप्ति जनताको बृहत्तर हितमा गएर टुङिगन्छ । त्यहाँका राजनीतिक दलहरूले मैले केही पाउँदिनँ भने जनताले पाओस् भनेर सहमति गर्छन् । नेपालमा भने जहिले पनि देश–जनताले केही पाओस् नपाओस् मैले, मेरो समूहले पाउनुपर्छ भन्ने मानसिकताले सहमति हुने गर्दछ ।

हाइलाइट

राजनाथ र झलनाथ इमानदारीको कसीमा

– गोपाल ठाकुर
    केही दिनअघि उत्तर प्रदेशमा आएर भारतीय गृहमन्त्री राजनाथ सिंहले नेपालमा एक करोड भारतीय रहेको बताउँदै तिनको रक्षाको लागि उनले चिन्ता व्यक्त गरे। भारतीयहरू नेपालमा कति छन् र तिनको रक्षाको लागि नेपाल सरकारले के गर्नुपर्छ भन्ने विषय यी दुई राज्यको औपचारिक–अनौपचारिक छलफल र ध्यानाकर्षणबाट दुवै पक्षले गम्भीरता देखाउनु अन्यथा हुँदैन। तर भारतीय गृहमन्त्री सिंहले ती भारतीयहरू नै नेपालका मधेसी हुन् भन्दै तिनीहरू भारतबाट नेपालमा आएर बसेको बताउनु  यथार्थपरक अभिव्यक्ति होइन। विधि र प्रक्रिया अनुसार यस्तो अभिव्यक्तिलाई सच्याउने प्रयत्न गर्नुपर्दछ।
    निश्चय पनि यसका लागि मधेसीहरूकै अग्रसरता चाहिन्छ। तर भारतीय गृहमन्त्रीको यस अभिव्यक्तिले नेपालमा मधेसीहरूभन्दा गैरमधेसीहरूको कन्सिरी तातेको देखिन्छ। उनीहरूबीच यसले खैलाबैला नै मचाएको छ। तर झलनाथ खनालले अस्ति सोमवार पत्रकार ऋषि धमलाको रेडियो कार्यक्रम ‘वाणी बहस’ मा जे अभिव्यक्ति दिए, त्यसको लागि पनि ती गैरमधेसीहरू तात्नु पर्ने हो कि ? किनभने मानसिक सन्तुलन गुमाइ नसकेको कसैले पनि त्यस्तो अभिव्यक्ति दिन सक्तैन, जुन देशको प्रधानमन्त्री भइसकेका झलनाथले सार्वजनिक रेडियो कार्यक्रममा दिए। उनले त्यस कार्यक्रममा खुलेयाम भनेका छन्–‘के पूर्व–पश्चिम धोती प्रदेश बनाउने ?’ यसले त झलनाथ झल्लुराम भएको देखाउँछ। यस्ता झल्लुरामहरूले यो पनि बिर्सेका छन् कि आफ्नै मातापिताको श्राद्ध गर्न पनि तिनलाई धोती चाहिन्छ। तर यिनीहरू त अहिले पृथ्वीदेखि ज्ञानेन्द्रसम्मका क्रूर आततायी राजाहरूको उत्तराधिकारी बनिसकेका छन्। यिनीहरूको पहिचान पनि पानी रङगको
रहेकोले अरूको पहिचानसँग यिनलाई के वास्ता ? मराठा, राजस्थान, कुमाऊ, गढवाल यिनका पितृभूमि भएको कारण तिनका थरगोत्रहरू अद्यापि त्यस्तै छन्। अन्य कुराको अतिरिक्त कुमाऊकै परिचयको कारणले अहिलेसम्म ‘कुमाइको घुमाइ’ नेपालमा मशहुर छ। ती ठाउँहरूबाट धपिंदै खसानमा आउँदा तिनीहरू खस हुन पुगे, पर्वततिर सरे पछि पर्वते, गोरखा पुग्दा गोर्खाली र नेपाल खाल्डो हत्याएको शताब्दीपछि वि. सं. १९९० देखि ‘नेपाली’ भएका हुन्।         तर झल्लुरामहरूले आफ्नो हैसियत बिर्संदा त्यसको फलाफल उनले स्वयं नै पहिले भोग्नुपर्दछ। झलनाथले भोगेको मैले स्वयं पनि देखेको छु। पहिले मध्यदेशका विभिन्न ठाउँ चहार्दै पहाड चढेका पितापूर्खाका सन्तान भए पनि झलनाथले मधेस पूरै बिर्सेका उदाहरण यस अघि पनि दिइसकेका छन्। इलामदेखि काठमाडौंसम्म सामन्ती सुखसयलमा जिन्दगी बिताउने झलनाथ नेकपा एमालेको बारा जिल्ला अधिवेशन उद्घाटन गर्न आफू पार्टी अध्यक्ष बने लगत्तै कलैया पुगेका थिए। समय वैशाख–जेठको कहालीलाग्दो गर्मी थियो । टण्टलापुर घाम थियो। तर उनी आए बेसोमती पोशाक सुटटाई लाएर। फलत: सम्बोधन गर्दागर्दै ढल्न पुगे। पछि पङ्खा हम्कँदै पानी ख्वाउँदै तिनलाई कार्यकर्ताहरूले होशमा ल्याएका थिए। यसले के देखाउँछ भने प्राकृतिक कारणले नै मधेस र धोती एकअर्कासँग अन्योन्याश्रित छन्। तर बिचरा झलनाथ आफ्नै पितापुर्खाको परम्परा पनि बिर्सिसकेका रहेछन् ।
    तर उनी मात्रै पनि होइन, बिहारको रामनगरबाट आउने किसुनजी र बिहारकै माडपाबाट आउने माधवजीले पनि मधेसप्रति न्याय नगरेका उदाहरणहरू छन्। किसुनजीले मधेसीलाई दिल्लीमा कायर भनेका थिए भने माधवजीले मधेसमा धोती लगाए पनि प्रधानमन्त्री हुँदा नेपाललाई दौरासुरुवालमैं खुम्चाएकै हुन्। यसैको निरन्तरता हो झलनाथले ‘धोती प्रदेश’ भन्दै मधेसको उपहास गरेको। तर कुरो त्यति मात्रै होइन, राज्यले मधेसको मुख्य पैदावार जङगल र कृषिलाई त ध्वस्त पारी नै सक्यो अब मधेसबाट उठ्ने राजस्व र मधेसी युवाहरूको श्रमबाहेक मधेसको कुनै पनि पहिचान बाँकी राख्न चाहँदैनन् ।
    यस अतिरिक्त म सयौंपटक एउटा प्रश्नसँग जुझेको छु, ‘तपाईंको घर त इन्डिया पर्छ, होइन ? इन्डियामा कहाँ होला ?’ त्यति मात्रै होइन, सभासद् भएकै बेलाको घटना पनि म झल्झली सम्झन्छु । धर्मपथ पीपलबोटमा बाइक चढेर खिचापोखरीतिर जाँदै थिएँ। संविधानसभाको उर्दी नीलो सुट पनि लाएकै थिएँ। छातीमा सभासद्को बिल्ला पनि भिरेकै थिएँ। यत्तिकैमा पछाडिबाट एकजना मित्रले मेरो बाइकलाई हुत्याइदिए । म पछाडि फर्केको के थिएँ, उनले भनिहाले–‘मु... धोती’।
    यसरी जुन राज्यले आजसम्म मधेस नेपालभित्रै छ भनेर आफ्ना गैरमधेसी नागरिक, अझ भनौं तथाकथित ‘नेपाली’हरूलाई सिकाएकै छैन, जहाँ दिनहुँ मधेसी भारतीय, बिहारी उपनामले गाली खाइरहेका छन्, तर जब मधेसीहरू आफ्नो पहिचानको कुरा उठाउँछन् यी नेपालमा मधेस छैन भन्न लगाउँछन्। त्यसैले त्यस क्षेत्रका जनतालाई यदि भारतीय पदाधिकारी, मन्त्री, कूटनीतिज्ञले भारतीय भनेको विषयलाई ठूलो हौवा बनाउने कुनै नैतिक आधार छैन। किनभने यिनीहरू स्वयंले मधेसीहरूलाई भारतीय मूल र गैरमधेसीहरूलाई नेपाली मूलका भनेर रेखाङकन गरेका हुन्। त्यसैले यिनीहरूकै शब्दमा भारतीय मूलकालाई भारतीय भनेर गृहमन्त्री राजनाथले सम्बोधन गर्न खोजेका छन् भने उनको अपराध के छ ? यदि छ भने ‘नेपाली’ शासकहरूको अथवा भारतीय मन्त्री राजनाथको– हामीले गम्भीर भएर उत्तर खोज्नुपर्दछ।
    तर भारतीय गृहमन्त्रीको यो भनाइप्रति कुनै पनि मधेसीको सहमति हुने अवस्था भने छैन। भारत र नेपाल बन्नुभन्दा हजारौं वर्ष अघिदेखि गङगातटीय क्षेत्रमा १३ महाजनपदहरूको साझा परिचय थियो मध्यदेश। यसको साँधसिमाना बुद्धको विनयपिटकमा पनि भेटिन्छ। तर यो मध्यदेश अङ्ग्रेजी तथा गोर्खाली साम्राज्यबीचको युद्ध र सन्धिको दौरान वि. सं. १८१६ तथा १८६० मा टुक्रियो। यसरी मध्यदेशका तीन महाजनपदहरू विदेह, काशी र कोसलका आंशिक हिस्सा नेपालमा गाभियो र बाँकी भारतमा रहयो। भारतमा रहेको मध्यदेशको भारतीयकरण भयो र अब त्यहाँ मध्यदेश इतिहासमा मात्रै सीमित छ । तर नेपालमा न यसको गोर्खालीकरण भयो न नेपालीकरण। शासकहरूको वर्णवैज्ञानिक परम्परा अनुसार उनीहरूले यसलाई ‘मध्येश’, ‘मध्येस’ हुँदै ‘मधेश’ वा ‘मधेस’ भन्न शुरु गरे। त्यसैले मधेसीहरू न भारतीय मूलका हुन् न नेपाली मूलका । मधेसीहरूको मूल पनि मधेसी हो तर अहिले उनीहरू खस–गोर्खाली घरेलु साम्राज्यवाद तथा आन्तरिक उपनिवेशवाद अन्तर्गत नेपाल अधीनस्थ छ। कारण त्यही नै हो, जसले मधेसीहरू मधेसमा स्वराज र नेपालमा सङ्घीय स्वराज चाहन्छन्। अर्थात् मधेसमा स्वशासन र नेपालमा साझा शासन चाहन्छन्।
    त्यसै कारण मलाई अब मधेसीबाहेक अरू परिचय भिर्ने इच्छा छैन। बरु अरू परिचयको खुला विरोधमा छु । म नेपालको मधेसी नागरिक भएर बाँच्न चाहन्छु। त्यसैले हामी मधेसीहरूलाई राष्ट्रिय आत्मनिर्णयको अधिकारसहित समग्र मधेस एक प्रदेश चाहिएको छ। यसलाई मगज बिग्रेकाहरूले ‘धोती’, ‘सातु’, ‘थरूहट’ जे भन्दा पनि हामीलाई फरक पर्दैन। तर यस्ता शब्दावलीलाई हाम्रो सम्मानित परिचयभन्दा उपहास बनाउन यदि कसैले कोशिश गर्दछ भने त्यो निषेधको राजनीति हो भनेर बुझ्ने औकात अवश्य राख्छौं। तर याद रहोस्, निषेधको राजनीतिले निषेध नै जन्माउँछ । राजतन्त्रले लोकतन्त्रलाई निषेध गर्न खोज्यो, अहिले इतिहासमा खुम्चिन पुगेको छ। यस अघि हिटलर, मुसोलिनीजस्ता फासीवादीहरूले पनि त्यसै गर्न खोजेका थिए, अहिले इतिहासको कालो पानामा खुम्चेर बसेका छन्। त्यसैले नेपालका गैरमधेसीहरूले हाम्रो स्वाभिमानसँग खेलवाड गर्न खोज्छन् भने भोलि ‘धोतीविहीन’ नेपालको परिकल्पना गर्न सकिएला तर यदि ‘धोतीवालविहीन’ हुन गयो भने तिनको भोक र निद्रा पनि खोसिन सक्छ।      कलैया–६, बारा
विस्तृतमा पढ्नुहोस् | comments

शान्ति, सहनशीलता र संयम

विनोद गुप्ता

    टीकापुर घटनाले देश स्तब्ध छ। प्रहरीका साथै २ वर्षे अबोध बालक समेतको हत्या गर्ने निरङ्कुश कार्यको जति निन्दा गरे पनि पुग्नेछैन भने वीरगति प्राप्त गर्ने प्रहरीको परिवारलाई पुग्न गएको अपूरणीय क्षतिको जति भरपाई दिए पनि पुग्ने छैन। घटना भयो घटनापछि सबै स्तब्ध एवं चनाखो भएका छौं। स्थिति साम्य पार्न सेनाको सहयोग लिइएको छ। यो क्रमश: सामान्य हुँदै पनि जाला तर एउटा यक्ष प्रश्न के खडा भएको छ भने यत्रो ठूलो घटनाको पूर्वानुमान किन हुन सकेन ? यो देशमा सेना, प्रहरीको आआफ्नो गुप्तचर एकाइ कार्यरत छ र यसका साथै बेग्लैबाट एउटा गुप्तचर संस्था पनि छ। कसैलाई कुनै संस्थालाई यस्तो घटना घटाउने तयारी हुँदैछ भन्ने पूर्वानुमान नहुनुलाई के भन्ने ? यो चरम लापरवाही र गैरजिम्मेवारीपन होइन ?
    सदीऔंदेखि सधैं सँगै बस्दै आएका मधेसी, थारू र पहाडी समुदायबीच वैमनस्य ल्याउने कार्य कताबाट भएको छ भन्ने विचार गर्दा सरकार एवं विपक्ष दुवै बराबरै दोषी देखिन्छन्। सरकार यस अर्थमा दोषी देखिन्छ कि उसले प्रदेशको सीमाङकनमा बल मिच्याइ गर्नुका साथै देशभरिकै गरिब एवं निमुखा जनतालाई सत्तामा साझेदारी दिन निर्धारित गरिएको प्रतिनिधित्वको प्रतिशतका साथै मौलिक हकको धारा एवं नागरिकताको विवाद खडा गर्‍यो। यो मुद्दामा मधेस आन्दोलन भइरहँदा प्रदेशको सङ्ख्या ८ बाट एकैपटक ६ मा घटाएर आगोमा घ्यू थप्ने कार्य गर्‍यो। ६ प्रदेशको सीमाङकनको आधार हेर्दा यसमा स्पष्टरूपमा पूर्वमा केपी ओली र कृष्णप्रसाद सिटौलाको अनुहार देखिन्छ भने पश्चिममा शेरबहादुर देउवा, भीम रावलजीको। पूर्व र पश्चिममा पहाड र मधेस मिलाएर प्रदेश बन्ने तर प्रदेश नं ६ मा तराईका ८ जिल्ला मात्र समावेश गरेर आफ्नो निर्णयलाई सही ठहर्‍याउने आधार सरकारले गुमाएकै हो। यो अवस्थाले विपक्षलाई झन् बल दियो। दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा बहुपहिचानको प्रदेशको नारा दिने नेका र एमालेले प्रदेश नं. ६ मा यो नारा बिर्सेर आफ्नो निर्णय जोगाउने नैतिक अधिकार गुमाउनुका साथै मधेसमा आफ्नो राजनैतिक अस्तित्व समाप्त गर्ने महाभूल गर्न पुगे। यो महाभूल आकस्मिक संयोग हो वा सुनियोजित भन्ने प्रश्न पनि स्वाभाविकरूपमा उठ्छ। अब यो आन्दोलनलाई शान्त पार्न ‘थरूहट’ दिने वा ‘अखण्ड सुदूर पश्चिम’ राख्ने ? पश्चिमको समतल भूभागमा थरूहट दिए पूर्वको समतल भागमा बेग्लै प्रदेश नदिने आधार के हुन्छ भन्ने प्रश्न खडा हुन्छ र अब ७ बाट ८ प्रदेश बनाउँदा मधेसको भाग सम्बोधन हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुराहरू सरकारको टाउको दु:खाइ हुन पुगेको छ । यति मात्र होइन, अब नेका र एमाले नेतृत्वले आफ्नो गल्तीबाट दोस्रो संविधानसभामा हस्ती गुमाएका मधेसी नेताहरूको लागि राजनैतिकरूपमा स्थापित हुने उर्वर भूमि तयार गरिदिएका छन्। संविधान जारी भएपछि हुने निर्वाचनमा यी दुवै दलले मधेसका जनतासँग कुन आधारमा मत माग्नेछन्, आउने समयले नै बताउँला तर विपक्ष कुन मानेमा दोषी छ भने यसले सर्वप्रथम संविधान मस्यौदाबारे राय सङकलन गर्न आयोजित कार्यक्रममा सहभागी नभएर जुन प्रकारले विरोध गर्‍यो त्यो राजनैतिक मर्यादाविपरीत थियो। त्यसको सट्टा बहुसङ्ख्यकले आफ्नो राय दिएको भए आज संविधानसभाले अधिकांश जनताको राय ग्रहण गरेको सुगा रटाइ गर्न पाउने थिएन। दोस्रो, मधेसमा लामो समयदेखिको बन्द र हडतालले अन्तत: ६ नं. प्रदेशकै उद्योगधन्दा, विद्यार्थी, यातायात, व्यवसायी, सामान्य व्यवसायी र दैनिक कमाइ गरेर गुजारा गर्ने जनसाधारण नै सबैभन्दा बढी मर्कामा परेका कारण कैयौं ठाउँमा बन्दको विरोधसमेत हुन थालेको छ। यही क्रममा टीकापुरको घटनाले मधेस आन्दोलनको ओजलाई केही हदसम्म धुमिल पारेकै छ। त्यसैले अब मधेसवादी दलहरूले आफ्नो कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिन बन्दको स्वरूप फेर्नु आवश्यक भएको छ। परिवर्तित स्वरूपमा जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा शान्तिपूर्ण धर्ना दिंदै संविधान लेखिने स्थल अर्थात् संसद्लाई शान्तिपूर्ण तवरले आफ्नो मागहरू पूरा गराउन सांसदहरूलाई दबाब दिन प्रदर्शन गर्नु उपयुक्त हुनेछ। यस कार्यबाट जहाँ लामो समयदेखि कष्टकर जीवन भोग्दै आएको गरिब जनताले शान्तिको साँस फेर्न पाउने छ भने सांसद्हरूले  लगातारको प्रदर्शनबाट नैतिकता बोध गर्न सक्छन्। आखिर सांसद्हरूले चाहे ती जुनसुकै दलका हुन्, मधेस आन्दोलनको समर्थन त गरेकै छन्। तिनलाई भोलि भोट माग्न जानुपर्ने ठाउँ पनि थाहा नै छ। त्यसैले सांसद्हरूले व्यक्त गरेको विचारलाई सम्बल प्रदान गर्न पनि आन्दोलनको स्वरूप परिवर्तन जरुरी भएको छ। सांसद्हरूको नैतिक बल बढ्न गएबाट अहिले नेताहरूको दबाबमा रहेका सांसद्हरूको सट्टा नेताहरूमाथि दबाब बढ्न जाने भई कि त नेताहरूले आफ्नो अडान परिवर्तन गरी आन्दोलनको पक्षमा निर्णय दिनुपर्नेछ वा जनतासँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहनुपर्ने कारणले सांसद्हरूले दलगत निर्णयभन्दा माथि उठ्दै संशोधन प्रस्ताव ल्याएर बहुमतबाट आन्दोलनको माग सम्बोधन हुने गरी निर्णय गर्नुपर्ने अवस्था आउनेछ। यो मार्ग शान्ति, सहनशीलता र संयमको मार्ग हुनेछ। छिमेकी राष्ट्र भारतमैं महात्मा गाँधीले शान्तिपूर्ण आन्दोलनबाट नै अङ्ग्रेज सरकारलाई तह लगाएको इतिहास नै छ।
    टीकापुरमा मारिने प्रहरी जवान र अबोध बालक जति नेपाली हुन् त्यति नै नेपाली भारदह र रौतहटमा मारिने युवकहरू पनि हुन्। यस्तो हत्या शृङ्खलाले देश गृहयुद्धको भूमरीमा धकेलिंदै गएको सम्भवत: हामीलाई पत्तो छैन तर यो सत्य हो। यहाँ जसले हिन्दू राष्ट्रको माग उठाउन लगाएको छ उसैले धर्म निरपेक्षताको कुरा पनि अगाडि सारेको प्रसङग सबैको सामु स्पष्ट नै रहेकोले पनि बुद्धिजीवी, विद्यार्थी एवं शान्तिप्रेमी आम नागरिकले देशलाई सोमालिया र सुडान हुनबाट जोगाउन अगाडि सर्नु आवश्यक छ भने सबै दलका जनप्रतिनिधिहरूले शासन जनताको लागि हुन्छ र जनतालाई मन परेर स्विकार्ने राज्य प्रणाली नै शासन हो, त्योबाहेक सबै व्यवस्था कुशासन हो भन्ने बोध हुनु जरुरी छ। त्यसैले (३ स) शान्ति, सहनशीलता र संयम जसले देखाउन सक्यो उसैले जनताको मन जित्न सक्नेछ। भोलिको चुनाव त्यसैले जित्नेछ र शासन गर्नेछ भन्ने बोधका साथ राजनीति गर्नु आजको परिस्थितिको माग हो।
विस्तृतमा पढ्नुहोस् | comments

वीरगंज पनि शान्त रहेन

   संविधान र प्रदेश सीमाङकनसम्बन्धी आन्दोलनले लिएको गतिको प्रभाव वीरगंजले दु:खद भोगेको छ। आन्दोलनको क्रममा हिजो र आज गरी पाँचजना युवकको मृत्यु भएको छ। हिजो दिनभरिजसो आन्दोलनकारी र प्रहरीबीच भएको भिडन्तले अपराह्नतिर उग्ररूप लिन पुगेको थियो। स्थितिलाई नियन्त्रणमा लिन स्थानीय प्रशासनले बेलुकी ४ बजे वीरगंजको खास भिडन्त हुने स्थानलगायत संवेदनशील ठाउँहरूमा कफ्र्यु लगायो। त्यसपछि साँझ राधेमाई टोलमा निस्केको जुलुसमा प्रहरीको गोली लागेर दिलीपकुमार चौरसियाको मृत्यु भयो । राधेमाई टोल पहिलेदेखि आन्दोलनकारीहरूको लक्षित ठाउँ होइन। तर पनि कफ्र्यु लागिसकेपछि त्यहाँ जुलुस किन पुग्यो र प्रहरीले किन गोली चलाउनुपर्‍यो, अहिले स्पष्ट भइसकेको छैन। गोली लागेपछि चौरसियालाई अस्पताल पुर्‍याइएको थियो, जहाँ उनको मृत्यु भयो। सरकार र आन्दोलनमा उत्रेका मधेसवादी राजनीतिक दलहरूका नेतृत्वको हठधर्मिताका कारण यो अवस्था आइलागेको हो, जसले वीरगंज मात्र होइन, कैलालीमा ८ जना र भारदह तथा रौतहटमा एक/एक जनाको ज्यान लिइसकेको छ।
    कुरा संविधान निर्माणको हो, विवाद प्रदेशको सीमाङकनमा मन नमिल्दा उब्जेको हो। यसका लागि पहिलो नीतिसङगत विरोधको थलो त संविधानसभा नै थियो। संविधानसभामा मधेसवादी अल्पमतमा थिए। अल्पमतमा भएको कारण उनीहरूले हिजोदेखि संविधानसभा बाहिर रहेका र सरकारसँग कुरा नमिलेका दलहरूको सहयोगमा मोर्चा गठन गरेका थिए। मोर्चाको अगुवाइ गरिरहेको एमाओवादीले मधेसवादी दलहरूलाई छोडिदिएपछि यिनीहरू संविधानसभाविरोधी नेकपा–माओवादीको संरक्षणमा पुगे । त्यहाँबाट पनि चित्तबुझ्दो साथ नपाएपछि मधेसवादी दलहरूको रोजाइमा बन्द–हडताल आएको हो। सत्ताधारी दलहरूमा बहुमतको अहमत्याइँ नभएको भए, एमाओवादीमा जता जान्छौं विजय उतै हुन्छ भन्ने दम्भ नभएको भए, मधेसवादीहरू एक्लिने थिएनन् र उनीहरूको रोजाइमा बन्द र हडतालको रामबाण प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था शायद आउने थिएन। २०६२–०६३ को मधेस आन्दोलनबाट मधेसको शक्ति चिनेका मधेसवादी राजनीतिक दलहरूले जहिले पनि ‘आन्दोलन करा देगें’ भनिरहँदा सत्ताधारीहरूले स्याल–कराइ ठानेर प्रदेश सीमाङकनको विषयमा मधेसलाई निर्धो ठान्ने र मान्ने मानसिकताबाट थिचोमिचोमा पार्ने नियत लिएकै हो। जसले मधेसमा बस्ने सबैलाई एकसाथ आक्रोशित पारेको हो।
    जति हुनु भइसकेको छ। दम्भ र हठ दुवै पक्षसँग छ । यसबाट एकले अर्कोमाथि विजय मात्र प्राप्त हुन्छ, उपलब्धि केही हुँदैन। उपलब्धिको लागि प्रयास गर्ने हो भने वार्ता र सहमतिको विकल्प छैन। यद्यपि प्रयासहरू चलिरहेका छन् तर आशाको बलियो रेखा कोरिएको देखा पर्न सकिरहेको छैन। अब सामान्य जनताले अनावश्यक पिरोलिने मात्र देखिएको छ। तसर्थ दुवै पक्षले सहिष्णुतापूर्वक समस्या समाधानका लागि निष्पक्ष मनस्थिति बनाएर वार्तामा आउनुपर्छ। वार्तामा केही मेरो कुरा रहोस्, केही तिम्रो कुरा रहोस् भन्ने सोचका साथ निष्कर्षमा पुग्नुपर्छ। एकथरीले भनेको मात्र पूरा हुने अवस्था देखिएको छैन, हुनु पनि हुँदैन । अन्यथा आज कफ्र्यु लागेर पनि कफ्र्युको अवज्ञा हुँदैछ र त्यसमा अरू पनि ज्यानको खति हुने स्पष्ट देखिएको छ।
विस्तृतमा पढ्नुहोस् | comments

यथाशीघ्र वार्ता गर्न आग्रह

राजेश केशरीवाल,रक्सौल १५ भदौ/         नागरिक चेतना मञ्च, रक्सौलको आयोजनामा रक्सौल पोस्ट अफिस चोकमा मङ्गलवार आमसभा सम्पन्न भएको छ ।
    मञ्चको अध्यक्षता ग्रहण गरेका प्रा.डा. अनिलकुमार सिन्हाले नेपालमा चलेको लामो बन्द हडताल समाप्त पार्न यथाशीघ्र आन्दोलनकारी पक्षसँग वार्ता गर्न नेपाल सरकारलाई आग्रह गरे ।
    उनले नेपालमा मानव अधिकार हनन भइरहेको आरोप लगाउँदै यथाशीघ्र वार्ता नभए भारतबाट नेपालतर्फ जाने पेट्रोलियम पदार्थ अवरुद्ध गर्ने चेतावनी दिए ।
    कार्यक्रममा भरतप्रसाद गुप्ता, महेश अग्रवाल, राजकुमार गुप्ता, सुरेशकुमार, अरविन्दकुमार सिंह, मनीष दुबे, प्रवेश गुप्तालगायतले मन्तव्य व्यक्त गरेका थिए ।
विस्तृतमा पढ्नुहोस् | comments

विभिन्न ठाउँमा प्रदर्शन जारी

प्रस, परवानीपुर, १५ भदौ/
    विगत दुई दिनदेखि उग्ररूप लिएको मधेस आन्दोलनमा पर्सा/बाराका ग्रामीण भेगमा पनि प्रदर्शन गरिएको छ । बाराको प्रसौनी बजारमा बिहानैदेखि बजार बन्द गराइ प्रसौनी बजार चोकमा प्रदर्शन कारीहरूले टायर बालेका स्थानीय नागरिक समाज प्रसौनीका विनोद जैसवालले जानकारी गराए ।
    त्यस्तै बाराको परवानीपुर, चैनपुर, नितनपुर, जीतपुरलगायतका ठाउँमा सयौंको सङ्ख्यामा उत्रेका प्रदर्शनकारीले लाठी हातमा लिएर नाराबाजी गर्दै प्रदर्शन गरेका थिए ।
    पर्साको ड्राइपोर्ट–परवानीपुर सडकखण्डको बगही चोकमा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी क्षेत्र नं. २ का सभासद् उम्मेदवार रामअयोध्या राउत कुर्मीको नेतृत्वमा सयौं प्रदर्शनकारीले राजमार्ग ठप्प पारेका थिए ।
    सोमवार ज्यान गुमाएका दिलीप चौरसियाको आफन्तजनका साथै जगरनाथपुर गाउँका बासिन्दाहरूले, भवानीपुर, हरपतगंज, बहुअरी, रामगढवा, विन्ध्यवासिनी, बेल्वा, बिरुवागुठी, डोकैला, निचुटा, महुवन, पोखरिया, ल·डी, भिस्वा, आसवारीलगायतका ठाउँमा प्रदर्शन गरिेएको गाउँलेहरूले बताएका छन् ।
विस्तृतमा पढ्नुहोस् | comments

ट्रकमा आगो लगाइ तेल लुटियो

प्रस, परवानीपुर, १५ भदौर
    आन्दोलनकारीहरूले म·लवार बिहान ९ बजे केडिया आँखा अस्पतालअगाडि एउटा ट्रकमा आगो लगाइ ध्वस्त पारेका छन् । सीजी एग्रो प्रोडक्ट्स वीरगंजबाट उत्पादित तृप्ति ब्रान्डको तोरीको तेलको कार्टून र चामलको बोरा बोकेको ना। ३ ख ८७२१ नं।को ट्रकमा आगजनी गरिएको हो ।
    रातिको समयमा राजमार्गमा प्रदर्शनकारीहरूले आधा दर्जन विद्युत्को पोल राखी बाटो अवरुद्ध गर्दा सो ट्रक पथलैयातर्फ जान सकेको थिएन । बिहान प्रदर्शनकारीहरूले रोकिएको अवस्थामा ट्रक देखेपछि करिब १५ लाखको तेल निकालेर आगजनी गरेका प्रत्यक्षदर्शीहरूले बताएका छन् । प्रदर्शनकारीहरू हजारौंको सङ्ख्यामा रहेकाले सो क्षेत्रमा प्रहरी प्रशासन पुग्न सकेन ।
    यसैबीच बिहान नापी कार्यालय पर्साको एउटा जीप वीरगंज उद्योग वाणिज्य सङ्घ बिर्ताअगाडि सडकमा आगो लगाइ जलाइएको छ ।
    त्यस्तै, जिल्ला कृषि विकास कार्यालय पर्सा परिसरमा रोकिराखेको जीप पनि जलाएर नष्ट गरिएको बताइएको छ ।
विस्तृतमा पढ्नुहोस् | comments

स्वतन्त्र विचार

धर्म–संस्कृति

अर्थ-उद्योग-वाणिज्य

कबीरा खडा बजार

मन्तव्य

अर्थविशेष

शिक्षा नेपाल

 
Copyright © 2009-2013. prateek daily - All Rights Reserved
Template Modify by mukesh basnet Inspired email
Proudly powered by Blogger