- उमाशङ्कर द्विवेदी
भोजपुरीभाषी क्षेत्रका मानिसहरू खानामा मुख्यत: दाल, भात, तरकारीमाथि निर्भर छन् । तीन/चार दशकअघिसम्म यस क्षेत्रमा गहँुको त्यति खेती हुँदैन्थ्यो, न त गहुंँको परिकारलाई यस भेगका मानिसहरूले रुचिसाथ खान्थ्ये । छठीमाताको ठेकुवा तथा रोगी बिरामीहरूको पथ्यबाहेक त्यसबेला गहुँको कुनै खास उपयोग थिएन । तर यता आएर किसानहरू गहुँको खेतीतिर विस्तारै आकर्षित हुँदै आएका छन् । अहिले खाद्य पदार्थको रूपमा यसको प्रयोग पनि लोकप्रिय हुँदैछ । तैपनि धान जस्तै अनिवार्य खाद्य पदार्थको रूपमा मानिसहरूले यसलाई अहिलेसम्म पनि अपनाइसकेका छैनन् । आज पनि गहुँको परिकार खानु समाजमा हीनताको पात्र बन्नु ठहरिन्छ । रबी अन्नहरूको प्रयोग पनि खाद्यवस्तुको रूपमा व्यापकरूपले हुन्छ । रबी अन्नहरूबाट दाल, सातु तथा अन्य कैयन सामग्रीहरू बनाइन्छन् । यसबाहेक अन्य अन्नहरूमा साँवा, मडुवा, जौ, जनेरा आदि अन्नहरूको पनि उब्जनी यस भेगमा हुन्छ । तर यी अन्नहरूलाई दिन काट्ने अन्न मानिन्छ तथा धान गहुँंको अभावमा मात्रै यी अन्नहरू खाइन्छन् । हुनेखानेहरूको घरमा हुन त दूध, दही र मही पनि सहजै उपलब्ध हुन्छन् तथा खान पिउनको लागि प्रयोग हुने गरेको भएपनि खानासँग पिइने पानीबाहेक अन्य कुनै खास पेय यस क्षेत्रमा प्रचलित छैन ।
भोजपुरीभाषी क्षेत्रका मानिसहरू दिनभरिमा प्राय: चारचोटि खान्छन्, जसमा दुईचोटि खाजा र दुईचोटि भरछाक खाना हुन्छ । बिहान सबेरै केटाकेटीहरू तथा महिलाहरूले गतरातिको उब्रेको भात खान्छन्, जसलाई ‘बसिया’ भनिन्छ । बिहान खेतमा काम गर्न जाने मानिस पनि प्राय: बसिया नै खाएर जान्छन् तथा अन्य मानिसहरूले दही– च्युरा वा अन्य किसिमको खाजा खान्छन्, जसलाई जलपान भनिन्छ । दिउँसो पेटभरि खाइन्छ, जसलाई ‘कलेवा’ भनिन्छ । खेतमा काम गर्न गएका पुरुषहरूका लागि महिलाहरूले कलेवा खेतमा नै लगी दिन्छन् । तेस्रो प्रहरमा भुजा, रोटी, लाइ, वा मकैको लावा खाजाको रूपमा खान्छन् । खेतमा काम गर्नेहरूका लागि यस्तो खाजा खेतमा नै लगिन्छ, जसलाई ‘पनपियाव’ भनिन्छ । त्यसपछि राति फेरि पेटभरि अन्न खाइन्छ, जसलाई रातको खाना भनिन्छ ।
चामल, दाल तथा गहुँको परिकारबाहेक यस क्षेत्रमा मडुवा, मकै, बाजरा, जनेरा तथा साँवा आदि अन्नका पनि विभिन्न परिकार बनाएर प्रयोग हुन्छ । तर यी अन्नहरूको स्वाद अन्य अन्नहरू जस्तो नहुने हुनाले तथा यी अन्नहरूको खेती पनि अन्य अन्नहरू जस्तै लाभदायक नहुने हुनाले यी अन्नहरूको प्रयोग विस्तार घट्दै गइरहेको छ । मकैको खेती र उपयोगप्रति किसानहरू केही आशान्वित भए तापनि मडुवा, बाजरा, साँवा तथा जनेराको खेती लुप्त प्राय: नै भइसकेको छ । फाटफुटरूपमा पर्ती जग्गामा किसानले यस्ता अन्नको बाली पाल्तु जानवरको चाराको रूपमा गर्ने गरेका पाइन्छन् । प्रसूतिगृहमा सद्य:प्रसवा महिलाको भोजनको लागि आवश्यक हुने काँची (मडुवाको पीठो र गुँडको हलुवा) तथा मडुवाको रोटीको स्थान दैनिक प्रचलनका दालभात तथा तरकारीले नै लिन थालेको छ । यस क्षेत्रका मानिसहरू किसानी पेशाका हुनाले प्राय: तल्लो मध्यम वर्गीय परिवारसम्ममा पनि खानाको साथमा दूध, दही तथा घ्यू सहजै उपलब्ध रहन्छ ।
यस क्षेत्रमा प्रचलित भोजनमा यदाकदा माछामासुको पनि समावेश भएको पाइन्छ । तर कण्ठीधारी
(भगत)हरूले भने माछामासु खाँदैनन् । मासु मुख्यत: खसीको नै प्रयोग हुन्छ तर हाँस, कुखुरा, परेवा तथा सुङ्गुुरको मासु पनि रुचि र जातिअनुसार खाने चलन छ । यस क्षेत्रमा पाइने तथा रुचिले खाइने माछाहरूमा रोहु, रेवा, बरारी, सिङही, मङ्गुरी, पटेया, टे·रा, नकटा, गरई, चेर·ा, झि·ा, चेल्हवा, धवई, दरई, ढालो, डेडिया, पोठिया आदि मुख्य हुन् ।
चना, खेसारी, तोरी, बथुवा आदिका सागहरू पनि रुचिको साथमा खाइन्छ । प्रचलित खानामा स्वाद दिने खानाको वर्गीकरण भएको यस क्षेत्रमा प्रचलित एक रोचक उखान द्रष्टव्य छ– माछ मिठ रेवा, मास मिठ परेवा । साग मिठ तोरी, तिरीया मिठ चोरी ।।
अर्थात् माछा रेवाको, मासु परेवाको, साग तोरीको तथा नारी चोरीको मीठो हुन्छ । यस भेगमा प्रचलित खानामा तरकारीको साटो निम्नलिखित परिकारहरूको प्रयोग पनि भएको पाइन्छ । भन्टा, आलु, केरा माछा आदिहरूलाई आगोमा पोलेर बोक्रा फाली नुन, तेल, खुर्सानी राखी हातले मिचेर चोखा बनाइन्छ । तरकारीको अभावमा वा त्यसै पनि खानाको साथमा चोखाको प्रयोग गरिन्छ । भुजासित भन्टा वा आलुको चोखा अत्यन्त स्वादिलो हुन्छ । घोन्सारमा आगोको भुङ्ग्रो हुन्छ, जुन आलु, सखरकन्द, भन्टा, परवल तथा अन्य सामग्रीहरू पोलेर पकाउनको लागि आदर्श मानिन्छ । यस प्रकार पोलिएका सामग्रीहरूको बोक्रा ताछेर त्यसमा नुन, पोलिएको खुर्सानी, लसुन, अदुवाका टुक्रा तथा शुद्ध खाने तेल मिसाएर हातले मुछेर जुन परिकार तयार हुन्छ, त्यसलाई भोजपुरी भाषामा ‘चोखा’ भनिन्छ । आनन्दी धानको चामलको भुजा तथा भाटिन (बाटुलो आकार र बैंगनी र·को भन्टा विशेष)को चोखा भोजपुरी लोकजीवनको आदर्श खाजाको गरिमामय आसनमाथि विराजमान भइसकेको जगजाहेर नै छ । त्यस्तै गरइ (हिले) माछाको चोखा दालभातसित खाँदा अत्यन्त स्वादिलो हुन्छ । आँपको टिकोडा, आमडा वा अन्य अमिलो फललाई काँचो वा आगोमा पोलेर पकाइएको टिकोडालाई लसुन, खुर्सानी, अमिलो र तीलको साथमा सिलौटोमा पिसेर चटनी बनाइन्छ । दालभात तरकारीको साथमा चटनी अत्यन्त स्वादिलो हुन्छ ।
