प्रस, पर्सागढी, १६ माघ/
सबडिभिजन वन कार्यालय सबैया र सबैया साझेदारी वनको संयुक्त टोलीले पर्सागढी नगरपालिका–४ बर्वाटाँडीबाट ठूलो परिमाणमा सालको गोलियासहित ट्याक्टर बरामद गरेको छ।
बजारमा हजार ! भन्सारमा संसार ! व्यापारमा अपार ! तैपनि यो संसार असार ! एक दिन सधैं छोडेर जानु छ। कालले खटाएको मानु खानु छ। तैपनि सर्वत्र सधैं हाहाकार। थुक्क साला संसार !! यस्तो बेथितिको संसार कुन चै भँडुवाले बनाएको होला। फेला त परोस्, मैले जान्या छ !
प्रिय पाठकवर्ग ! माथिल्लो पाराग्राफ पढेर तपाईंहरूलाई लाग्न सक्छ, यो बूढोले पक्कै पनि आज नीमको दतिउन गरेर करैलाको भुटुवा खाएर लेख्न बसेछन्। कति गाली गर्न सक्या हो। त्यो पनि संसारलाई नै। यो त अचाक्ली नै भयो। अति गर्नु अतिसार नगर्नु भन्या यै हो।
गाली गर्नु पनि यौटा कला हो। सबैलाई गाली गर्न आउँदैन। जसरी राम्रो, मीठो, स्वादिलो, पौष्टिक, हेर्दै खाउँ–खाउँ लाग्ने भोजन तयार गर्नु स्वयंमा एक कला हो। त्यसैगरी, विपक्षीलाई सत्तोसराप गर्नु पनि यौटा सुन्दर आकर्षक ललितकला हो।
तँलाई हरियो बाँस, तँलाई छेरौटीले लगोस्, तेरो घरमा काङ्ग्रेस पसोस्, तलाई कोरोना लागोस्, तेरो वंश मासियोस्, तैंले भीख मागेर खान परोस, तँलाई नर्कमा पनि ठाउँ नपाइयोस्, जुनी–जुनी नर्कमा बास होस्, तेरो घरमा दरिद्रा देवीले बास गरून्। आदि सबै गाली, श्राप, कुभलो चिताइएका अभिशाप हुन्। गरीबको आँसुले पिर्छ भनेको यस्तै त होला नि !
हरेक समाजका गालीहरू बेग्लाबेग्लै हुन्छन् र ती कुवचनका नालीबेली, कुरोको चुरो, गाँठी कुरा जति सोही समाजका रैथाने र बूढापाकाहरूले राम्ररी ठम्याउन सक्छन्। लरखरो मान्छेको यसमा क्यै सीप लाग्दैन। पक्क परेर सुन्नुबाहेक !
हाम्रो तराईको ग्रामीण क्ष्Fेत्र पनि गालीको उत्पादन र प्रयोगमा प्राचीनकालदेखि प्रसिद्ध रहिआएको छ। गाली पनि यस्ता–यस्ता हुन्छन्, जसको मिठास, स्वाद, पिरो, तीतो, टर्रोको अलौकिक सम्मिश्रणले सुन्नेहरू आफ्ना सबै काम थाती राखेर पनि घण्टौं गालीरसको रसस्वादन गरिरहन्छन्। र आआफ्नै पारामा टीका–टिप्पणी गरिरहन्छन्। कुनै एक पक्षलाई अथवा दुवै पक्षलाई दोषी पनि ठोकुवा गरिहाल्छन्।
हाम्रा ग्रामीण भेगमा प्रयोग भइरहने गालीहरू प्रशस्तै छन्। यहाँ केही उदाहरण मात्र हेरौं। जस्तै– रे मुँहझौंसी अथवा रे मुँहझौंसा, तोहरा बज्जर परो, तोहरा रोटी में नून ना जुरो, तोहर कुत्ता दशा होखे, तोहरा पानी देवेवाला केहु ना होखो, तोहरा देह में कोर फुटो, तोहरा आदी लेखा कूचम, तोहरा आगी देवेवाला केहु ना होखो आदि इत्यादि (धेरैले बुझिहाल्ने हुनाले यसको नेपालीकरण गरिरहनुपरोइन्)।
आफ्ना दुश्मनलाई, विपक्षीलाई व्यङ्ग्यका तीखा–तीखा बाण बनाइ हानेर आनन्दित हुने हाम्रा राजनीतिक नेताहरू अचेल निकै गाली दिने–लिने काममा रौसिएका छन्। मञ्चमा माइकका सामु उभिएर विपक्षी नेताहरूका सारा कमीकमजोरी केलाइ–केलाइ कराउँदा कस्तो काइदाको आनन्द लिन्छन्– हाम्रा बैगुनी नेताहरू। जनताले आफ्नो अमूल्य मत दिएर जिताएर सांसद बनाएर नेताजीको पगरी गुथाएर देश लुट्न पठाएको जस्तै भयो। दलका कार्यकर्ता, शुभचिन्तक, समर्थकजनले नेतालाई हौंस्याउन–रौंस्याउन बेला–बेलामा ताली बजाएर पर्रपर्रर आवाज आउँदा नेताजीहरूको नाकमुखमा स्वर्गीय चमकदमक परिलक्षित हुन्छ र यसको तीतो–मीठो अनुभव त सबैले गरेकै छन्।
यिनीहरूको मन, वचनको क्षुद्रता हेर्दा गाली शब्दकोश चाँडै नै नेपाली बजारमा आइपुग्ने कुरामा हामी ढुक्क भए हुन्छ। बरु यसो गरे कसो होला र गाली शब्दकोश निर्माणमा यसरी होस्टेमा हैंसे गरौं–
हामी नेपालीले जे जति गाली–अपशब्द जानेका सुनेका छौं, ती सबैलाई चाँडोभन्दा चाँडो शीर्ष नेताहरूको पहुँचमा पठाइदिए गाली शब्दकोशको शोभा झन् बढ्ने थियो। हाम्रF भावी सन्ततिले पनि गाली शब्दकोश पैतृक सम्पत्तिका रूपमा पाउने थिए, धन्य हुन्थे उनीहरू पनि। यो अमूल्य धरोहर हुने थियो पुर्खाको !
खास गरेर देश–विदेशमा बस्ने सारा नेपालीले खोजी–खोजी, रोजी–रोजी राम्रा–राम्रा, तीखा–तीखा गालीहरू शब्दबाण सङ्कलन गरेर उपलब्ध गराइदिए नेताजीहरूलाई शब्दकोश छपाउन अलि सजिलो हुन्थ्यो कि ? सबैले मिलेर ग–यो भने गाली शब्दकोश चाँडै छापिनेछ र देशको विकास हुनेछ।
उनले छत्तीस योजन लामो र तीस योजन चौडाइको चौबीसवटा सुवर्णमयी वेदीहरू बनाएका थिए। वेदीहरू पूर्वदेखि पश्चिमको क्रममा बनाइएको थियो। वेदीहरूमाथि मोती र हीराहरू ओछ्याइएको थियो। ती जम्मै रत्न र हीरा वस्त्र र आभूषणको साथ ब्राह्मणहरूलाई दान दिइएको थियो। यज्ञको अन्तमा भोजनबाट उबे्रको अन्नको २५ पर्वत शेष रहेका थिए। यज्ञमा रसको खोलो बगेको थियो। सुगन्धित पदार्थको थुप्रो पनि देखिन्थ्यो। त्यस यज्ञको प्रभावबाट राजा गय तीनै लोकमा प्रसिद्ध हुन पुगेका थिए। साथै पुण्यलाई अक्षय गर्ने ‘अक्षय वट’ तथा पवित्र तीर्थ ‘ब्रह्मसर’ पनि उनकै नामले प्रसिद्ध हुन पुगेको थियो। (यी दुवै स्थान गया भन्ने तीर्थस्थलमा अद्यावधि पनि विद्यमान छन्)। सृञ्जय, उनी पनि तिमी र तिम्रा छोराभन्दा श्रेष्ठ थिए। उनीहरू मरेपछि पनि तिमीले आफ्नो पुत्रको शोक गर्नु असल होइन, गर्नुहुँदैन।
सुनिन्छ, संस्कृतिका पुत्र रन्तिदेव पनि जीवित रहन सकेनन्। उनको घरमा दुई लाख भान्से थिए, जसले उनको घरमा आएका पाहुना तथा ब्राह्मणहरूलाई अमृत समान मीठो, कच्ची र पक्की खाना पकाइ ख्वाउँदथे। राजा रन्तिदेव प्रत्येक पक्षमा स्वर्णको साथ हजारौं गोरु दान गर्दथे। एक/एक गोरुका साथ एक/एक सय गाई हुन्थे, साथै आठ/आठ सय स्वर्ण मुद्रा पनि दानमा दिइन्थ्यो। यसका साथै यज्ञ र अग्निहोत्रका सरजाम पनि हुन्थे। यस्तो नियम उनले एक सय वर्षसम्म चलाएका थिए। उनले ऋषिहरूलाई कमण्डलु, घैंटा, कसौडी, शøया, आसन, सवारी, महल, वृक्ष तथा अन्न–धन दानमा दिन्थे। ती जम्मै वस्तु सुनले निर्मित भएका हुन्थे। रन्तिदेवको त्यो अलौकिक वैभव, समृद्धि हेरेर पुराणवेत्ताहरूले यस प्रकार यशोगान गरेका थिए– हामीले कुबेरको घरमा पनि रन्तिदेवको समान धनको भण्डार हेरेका छैनौं, अनि त मानिसको घरमा हुने त कुरै उठ्दैन। रन्तिदेवको घरमा भएका समस्त सामग्री सुनकै थिए। त्यसलाई पनि उनले ब्राह्मणहरूलाई दानमा दिइहाले। उनले दिएको हव्य र कव्यहरूलाई देउता र पितरहरूले प्रत्यक्ष भएर ग्रहण गर्दथे। ब्राह्मणहरूको सम्पूर्ण इच्छा राजा रन्तिदेवको दरबारमा पूर्ण हुन्थ्यो। सृञ्जय, उनी पनि तिमी र तिम्रा छोराभन्दा श्रेष्ठ थिए। उनीहरू मरेपछि पनि तिमीले आफ्नो पुत्रको शोक गर्नु असल होइन, गर्नुहुँदैन।
सुनिन्छ, राजा दुष्यन्तका पुत्र भरतको पनि मृत्यु भएको थियो। भरतले वनमा रहेर बाल्यकालमैं यस्तो पराक्रमको प्रदर्शन गरेका थिए, जुन अन्यको लागि कठिन थियो। उनी बालक रहेको बेला बडो–बडो सिंहका बच्चालाई बाँधेर घिसार्दै हिंड्दथे। विशाल अजिङ्गरहरूको दाँत भाँचिदिन्थे तथा वेगले दौड्दै गरेका हात्तीको दा–हा समातेर वशमा पार्दथे। एक/एक सय डरलाग्दा सिंहलाई समातेर घिसार्दथे। उनलाई सबै जीवलाई यस प्रकारले दमन गरिरहेको हेरेर ब्राह्मणहरूले उनको नाम ‘सर्वदमन’ राखेका थिए। राजा भरतले यमुनाको तीरमा एक/सय, सरस्वतीको तीरमा तीन सय तथा गङ्गाको तीरमा चार सय अश्वमेध यज्ञ गरेका थिए। तदन्तर उनले एक हजार अश्वमेध यज्ञ र एक सयवटा राजसूय यज्ञ गरेका थिए। अनि अग्निहष्टोम, अतिरात्र र विश्वजीत यज्ञ गरेर दश लाख वाजपेय यज्ञहरूको अनुष्ठान गरेका थिए। शकुन्तलानन्दन (राजा भरतकी आमाको नाम शकुन्तला थियो)ले यी जम्मै यज्ञमा ब्राह्मणहरूलाई निकै प्रचुर धन दानमा दिएर सन्तुष्ट पारेका थिए। सृञ्जय, उनी पनि तिमी र तिम्रा छोराभन्दा श्रेष्ठ थिए। उनीहरू मरेपछि पनि तिमीले आफ्नो पुत्रको शोक गर्नु असल होइन, गर्नुहुँदैन।
महर्षिहरूले राजसूय यज्ञमा जसलाई ‘सम्राट’ पदमा अभिसिक्त गरेका थिए, ती राजा पृथुलाई पनि मृत्युलाई अँगाल्नुपरेको थियो। उनले बडो यत्नका साथ यस पृथ्वीलाई खेतीयोग्य बनाएर प्रथित (प्रसिद्ध) भएका थिए, त्यसैले उनको नाम पृथु रहन गएको थियो। पृथुको लागि यो पृथ्वी कामधेनु बन्न पुगेकी थिइन्, यसलाई खनजोत नगरेर नै खेती हुने गर्दथ्यो। त्यति बेला जम्मै गाई पनि कामधेनुको समान थिए। पात–पातबाट मधुको वर्षा हुन्थ्यो। कुशा, तृण पनि सुवर्णमय हुन्थे, साथै सुखद र कोमल पनि। त्यसैले जम्मै प्रजा त्यसकै वस्त्र सिएर धारण गर्दथे र त्यसैमाथि सुत्दथे पनि। वृक्षका फलहरू अमृतको समान मधुर र स्वादिष्ट हुन्थ्यो। प्रजा ती फलहरूलाई नै भक्षण गर्दथे। कोही पनि भोको बस्न पर्दैनथ्यो, सबै निरोगी थिए। सबैको सम्पूर्ण इच्छा पूर्ण हुन्थ्यो र कसैलाई कुनै पनि कुराको भय थिएन। त्यसैले मानिसहरू आफ्नो रुचि अनुसार रूखमुनि वा ओडारमा बास गर्दथे। त्यति बेला कुनै राष्ट्र वा नगरको विभाग थिएन। सबै मानिस सुखी, सन्तुष्ट र प्रसन्न थिए।
राजा पृथु समुद्रमा यात्रा गर्दा पानी थामिन्थ्यो र पर्वतले उनको लागि बाटो दिन्थे। उनको रथको ध्वजा कहिले पनि भाँचिदैनथ्यो। एकचोटि उनको छेउमा वनस्पति, पर्वत, देउता, असुर, मानिस, सर्प, सप्तर्षि, यक्ष, गन्धर्व, अप्सरा तथा पितरहरूले गएर भने– महाराज, तपाईं नै हाम्रो सम्राट हो, तपाईंले नै हामीलाई कष्टबाट बचाउनुहुन्छ तथा तपाईं नै हाम्रो राजा, रक्षक र पिता हो। तपाईंले हामीलाई अभीष्ट वरदान दिनुहोस्, जसबाट अनन्तकालसम्म हामीहरूले तृप्ति र सुखको अनुभव गरौं। उनीहरूको यस्तो कुरा सुनेर राजाले भने– यस्तै हुनेछ। क्रमश...
– समीर पाख्रिन
भाइटीकाको दिन बिहानै सासूआमाका दुई भाइ आइपुगे। घरकी बुहारी रोशनीकी नन्द, आमाजू दशैंदेखि यतै भएकाले काकाका छोराहरू पनि भाइटीका लगाउन यतै आए।
भाइटीकाको दिन ठूलै जमघट र रमझम भयो। सबैजना भेला भएको मौका छोपी मज्जाले खाए, पिए, फोटो खिचेर रमाइलो गरे। माइतीमा सूतक परेकोले रोशनीको मात्र तिहार छेकियो। रोशनी तिहार छेकिएकोमा दुःिखत थिइन् तर उसले आफ्नो खिन्नता कसैलाई देखाउन चाहिनन्। पाहुनाहरूको सेवा सत्कारमा ऊ बिहानैदेखि व्यस्त थिइन्।
साँझसम्म पाहुनाहरू खानपिन गरी फर्किसकेका थिए। दुई छोरीमध्ये कान्छी चाहिं आमासित बसेर ससुरालीको कुरा काट्न व्यस्त थिइन् तर जेठी भने बुहारी रोशनीलाई कतै नदेखेपछि खोज्दै भान्सासम्म पुगिन्।
रोशनीलाई भान्सामा जूठो भाँडा अघिल्तिर थुपारेर बसेके देखेपछि उनलाई आफू बिहे गरेर गएपछिका दिनहरूको याद झलझली आयो। सासूको खटन र शासनमा बितेका कठिनाइपूर्ण दिनहरू उनको आँखामा नाँच्न थाले। भाँडा माझ्न व्यस्त रोशनीले आमाजू ऊनजीकै आएर उभिएकी पनि पत्तै पाइनन्।
“खै, अलिक पर सर बुहारी। म मस्काउँछु तिमी पखाल,” उनी यति भनी फरियाको सप्को कम्मरमा घुसारेर रोशनीनजीकै बसिन्।
“ल दिदी के गर्नुभएको ? अँह हुन्न। आमाले देख्नुभयो भने मलाई कराउनुहुन्छ। हजुर गएर आराम गर्नोस्। यति काम त म गरिहाल्छु नि,” रोशनीले भनी।
“चुप लाग १ बिहानदेखि एक क्षण आराम गर्न पाएकी छैनौं। म मस्काउँछु तिमी पखाल,” उनले यति भनी कुकर र थाल सबै मस्काउन थालिन्। पहिले त रोशनी हेरेको हेरेकै भइन्।
“ल, के हेरेकी ट्वाल्ल परेर ? म पनि तिमी जस्तै बुहारी हुँ। मलाई बुहारीको पीडा थाहा छ। अप्ठेरो मान्नै पर्दैन,” आमाजूको कुरा सुनेपछि रोशनी चुप भइन् र आफ्नो काममा लागिन्।
यता निकै बेरसम्म पनि जेठी छोरी सुत्न नआएपछि बूढीआमालाई खुल्दुली भयो र उनी चोटा–कोठा खोज्दै भान्सासम्म पुगिन्।
जेठीलाई भान्सामा बुहारीसँगै धमाधम जूठो भाँडा मस्काउँदै गरेको देखेपछि बूढीलाई रन्को छुटेछ कि क्या हो कराइन्, “ए, नकचरी १ दुई दिन माइत आएर बसेकी मेरी छोरीलाई जूठो भाँडा माझ्न लगाएकी तैले ?”
“आमा, मलाई रोशनीले अ–हाएकी होइन। भाँडाको थुप्रो देखेर मैले नै बुहारीलाई सघाएकी। आखिर म पनि त ऊजस्तै कसैकी बुहारी हुँ।” बूढीले कुरा बुझी कि कसो थप कुरा गरिनन्।
“ल ल घरधन्धा सकेर सुत्न आऔं दुवैजना,” यति भनी बूढी लुरुलुरु आफ्नो कोठातिर लागी।
हालः ललितपुर, काठमाडौं
बच्चाः बाबुजी गाछी (रूख)में से एगो रूनी (अम्बा) तुर दीं ना (बुबा रूखबाट एउटा अम्बा टिपिदिनुस् न)।
बुबाः देखतार केतना उपर बा, रूक लकसी से तुर दे तानी (हेर न, कति माथि छ। पख ‘लकसी’ ले टिपिदिन्छु)।
लकसी सानो भएकोले बुबाको प्रयास विफल भयो। उता बच्चा भने जिद्दी गर्न थाल्यो। रुन कराउन थाल्यो।
बच्चाः बाबुजी जैसे भी तुर दीं, नात हम पढे ना जाएम (बुबा जसरी भएपनि टिपिदिनुस् नत्र म पढ्न जादिनँ)।
बुबाः बडी तङ्ग कैलख इ लइका हो (बडो जिद्दी ग–यो यो केटाले त)। रूक झाटाहा से मार के तुर दे तानी (पख ‘झाटाहा’ ले हानेर झारिरहेको छु) बुबाको लामो सङ्घर्षपछि अन्ततः अम्बा भुइँमा झ–यो।
‘लकसी’ र ‘झाटाहा’ देहातमा रूखबाट फल झार्ने प्रचलित उपक्रम हो। लकसी र झाटाहा भनेको के हो ? विस्तारमा बुझाउने प्रयास गर्दैछु। अग्ला–अग्ला रूखका हाँगामा लटरम्म फलेको आँप र अम्बालगायतका फल हातले टिप्न सकिंदैन। लक्ष्यसम्म हात पुग्दैन। त्यसैले देहातीजनहरू ‘लकसी’को सहयोगले फल टिप्छन्। केटाकेटीहरू ‘झाटाहा’ हानेर फल झार्छन्। बाँसको लामो कोइन
(बाँसको हाँगा)मा एकातर्फ सामान्यतया १० वा १२ इन्चको कोइनको टुक्रा तेर्सो पारी डोरीले कोइनको एकातर्फ बाँधिन्छ, त्यो हो ‘लकसी’। त्यस्तै, करीब एक हात लामो बाँसको कोइन वा अन्य सानो आकारका हाँगाबिंगालाई ‘झाटाहा’ भनिन्छ। गाउँदेहातमा केटाकेटीहरूले झाटाहाले हानेर रूखबाट आँप, अम्बा र जामुन झार्ने गरेको दृश्य देख्न सकिन्छ।
‘झाटाहा’ र ‘लकसी’को प्रयोग समान कार्यको लागि उपयोग गरिए पनि दुवैबीच फरक छ। के फरक छ त ? लकसीबाट लकसीको लम्बाइभन्दा माथिको फल टिप्न सकिंदैन। तर लकसीमा फल सजिलैसँग फस्छ। फसिसकेपछि भुइँमा नझर्ने कुरै हुँदैन। तर झाटाहा आकारमा सानो भएकोले शक्ति र सामथ्र्य अनुसार माथिसम्म उचाल्न सकिन्छ। फल झार्न सकिन्छ। तर झाटाहाले एकैपटकमा फल झार्न असम्भव प्रायः हुन्छ। झाटाहाको धेरैपटकको प्रहारपछि कथङ्कदाचित् निशाना सार्थक हुन्छ। अचेल नेपाली राजनीतिमा लकसी र झाटाहाकै स्वरूपमा ‘लोकतन्त्र’ उपर प्रहार गर्ने क्रम जारी छ। छताछुल्ल छ। दलपतिहरूको एकमात्र लक्ष्य सत्ता प्राप्त गर्नु हो र विभिन्न शैलीमा प्रहार भइरहेको छ। हामफालेर सिंहासनमा आसीन हुने मनोकाङ्क्षाले गर्दा लोकतन्त्र धरापमा परेको छ। आमजनको सपना चकनाचुर हुन थालेको छ।
लोकतन्त्रले राजनीतिको लकसी र झाटाहाको प्रहार खेपिरहेको छ। संविधान स्वार्थपरक राजनीतिको शिकार हुन पुगेको छ। एकले लकसीमा फसाउन खोजिरहेको छ भने अर्कोले झाटाहाले प्रहार गर्न खोजिरहेको छ। शिकारीले शिकारलाई चारैतिरबाट घेरे जस्तै लोकतन्त्र राजनीतिक स्वार्थमा घेरिएको महसूस हुन थालेको छ। हमला भइरहेको छ। संविधान यतिबेला घाइते भएको अवस्थामा छ। लोकतन्त्र ‘शिकारी’को चङ्गुलमा फसेको भान सर्वत्र हुन थालेको। प्रश्न यो होइन कि कस्तो संविधान बनाए स्थायित्व आउँछ, प्रश्न यो हो कि कस्तो राजनीतिक चरित्र र संस्कारले स्थायित्व दिन सक्छ।
