Showing posts with label स्वान्त–सुखाय. Show all posts
Showing posts with label स्वान्त–सुखाय. Show all posts

Friday, November 15, 2019

कर्म गर्दागर्दै मृत्युवरण गर्ने कलाकारप्रति

कर्म गर्दागर्दै मृत्युवरण गर्ने कलाकारप्रति

सञ्जय मित्र
    एउटा कलाकार कर्म गर्दागर्दै मर्दछ र समाजले त्यसलाई सामान्य दुर्घटना ठानेर बिस्तारै बिर्सन्छ । असामान्य मृत्यु हुँदा घरपरिवारमा जे पीडा पुग्दछ, त्यसको कल्पना अन्यले गर्नै सक्दैन । अरूले त औपचारिकतावश आपूm पनि पीडित बनेको सहानुभूति दर्शाउन सक्छ । पीडाको प्रकटीकरण त मुख्य पीडितले गर्न सक्दैन । पीडाको अनुवाद शब्दमा हुन सक्दैन, कुनै दृश्यमा देखाउन सकिंदैन । हो, सिनेमाको कुरो फरक होला । त्यहाँ त कलाकारले कल्पनालाई पनि वास्तविकजस्तो प्रस्तुत गरेका हुन्छन्, जसलाई हेरेर दर्शकले क्षणिक पीडा, दुःख, क्षोभ, ग्लानि र पश्चात्ताप व्यक्त गर्दछन् । कतिपय अवस्थामा त साहित्यले भनेको करुण रसभन्दा पनि अत्युक्ति हुँदैन । कहिलेकाहीं समाजले फिल्मी दुर्घटनाभन्दा ठूलो अकल्पनीयतालाई पनि साहित्यको करुण रसले भैंm सामान्य लिइदिन्छ । समाजको वास्तविक घटनालाई कलाकारले एक किसिमले प्रस्तुत गर्दछन्, तर जब कलाकारमाथि नै त्यस्तै दुर्घटना पर्दछ, तब पनि समाजले सामान्य लिन्छ । अझ कलाको अन्य क्षेत्रमा कार्यरतहरूले कसरी एकजना कलाकारको कर्म क्षेत्रमैं मृत्युलाई सामान्यरूपमा लिन सक्छन् ?
    आजभोलि नाचको प्रचलन कम हुँदै गएको र डिजेको प्रचलन बढ्दै गएको छ । हिजो नाचमा मनोरञ्जन गराउने कलाकारहरूले अब नाचको क्षेत्र परिवर्तन गर्दै डिजेतिर गएका छन् । डिजेको प्रचलनले एकातिर भारतीय कलाकारमाथिको निर्भरतालाई केही कम गरेको छ भने अर्कोतिर गाउँघरतिर नै डिजे कलाकारहरूले दर्शकलाई छोटो अवधिको मनोरञ्जन दिन सफल भएका छन् । स्थानीय कलाकारले आप्mनो प्रतिभाको निखार गर्न पाएका छन् र केही हदसम्म भएपनि आप्mनो प्रतिभाको विस्तार गर्न पाएका छन् । डिजे कलाकारबाट आप्mनो हौसलाको वृद्धि गर्दै स्टेज कलाकारको रूपमा आपूmलाई विस्तार गर्दै गएका उदाहरणहरू कति छन् कति । तर जब कुनै कलाकारको मृत्यु हुन्छ, तब भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको क्षेत्रमा काम गर्नेहरूले यसरी बिर्सन उचित हुन्छ त ?
    केही दिन पहिले रौतहटको शिवनगरमा एकजना डिजे कलाकारको नाच्दानाच्दै मृत्यु भयो । डिजे त मोटरमा हुन्छ र मोटरमा नै नाच्दानाच्दै कलाकारको मृत्यु भयो । मृत्युको कारणको रूपमा लड्नुभएको भनियो । जतिखेर कलाकार आप्mनो नृत्यावस्थाको उत्कर्षमा थिए, त्यत्तिखेर एक्कासि गाडी अगाडि हुइँकियो । गाडी अगाडि हुइँकिएपछि चरमोत्कर्षको अवस्थामा रहेका कलाकारले आपूmलाई सम्हाल्न नपाउँदै रूखको हाँगामा ठोक्किएर एक्कासि जोडले बजारिन पुग्छन् । भुइँमा पछारिन पुग्छन् । यति असन्तुलित भइदिन्छन् कि भुइँमा बजारिनासाथ उनको मृत्यु हुन्छ ।
    एकछिनअघिसम्म आपैंm नृत्यमा यति मग्न थिए कि आपैंmलाई नै होस थिएन र एकैछिनमा पूरै बेहोस भइदिन्छन् । केही निमेषअघि आप्mना सम्पूर्ण शरीरलाई गीतको तालमा यन्त्रवत् चलाइरहेका कलाकार एक निमेषमैं अचल भइदिन्छन्, भुइँमा लडेर । कैयौंलाई मनोरञ्जन दिएर उत्साह दिइरहेको एक कलाकारको शरीर आपैंm भुइँमा एकछिन छटपटिएर शान्त भयो ।
    दुर्घटनामा मृत्यु हुने कलाकार थिए, रौतहटको माधवनारायण नगरपालिका वडा नं ३ सखुअवाको । कलाकार थिए २० वर्षका रूपन सहनी ।
    रूपन सहनी कलाकारिता क्षेत्रका नवयुवक थिए तर कलाकारिता क्षेत्रमा उनको मृत्युले कुनै हलचल ल्याएको देखिएन । केही मिडियाले नाच्दानाच्दै डिजे कलाकारको मृत्यु भनेर समाचार लेखे । कलाकारको मृत्युको समाचार आएपछि पनि भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको क्षेत्रमा काम गर्नेहरूले अन्य कुनै कार्यक्रम गर्न सकेनन् । यस प्रकारका व्यक्ति वा संस्थाबाट औपचारिकरूपमा शोक वक्तव्य पनि निकालेको देखिएन । यस प्रकार एक कलाकारको मृत्यु गुमनाम बन्यो । आखिर कलाकारको मृत्यु गुमनाम किन ?
    वास्तवमा नाचमा काम गर्न तथा डिजेमा काम गर्ने कलाकारहरू सङ्गठित छैनन् । कलाकारहरूको सङ्गठन नहुनु आपैंmमा दुर्भाग्यपूर्ण कुरा हो । डिजे कलाकारहरूको पनि सङ्गठन हुनु आवश्यक छ । डिजे कलाकारहरूलाई पनि सङ्गठित बनाउनुपर्ने आवश्यकता रहेको छ । सामान्यतया डिजे कलाकारहरू त्यत्ति पढेका हुन्नन् । अधिकांश नवयुवा हुन्छन् । नवयुवा कलाकारहरूमा सङ्गठनको ज्ञान उति धेरै हुँदैन । सङ्गठित नभएकाले को को कलाकार हुन् भन्ने कुरो कलाकारहरूलाई पनि थाहा हुँदैन । कुन कलाकारले कति पारिश्रमिक पाउँछन् भन्ने पनि थाहा हुन्न । कलाको क्षेत्रमा अझ के कति परिष्कार गर्नुपर्दछ भन्ने विषयमा प्रशिक्षण दिने तथा आप्mनो व्यवसायलाई अझ धेरै मर्यादित बनाउन के कसरी गर्नुपर्दछ भन्ने पनि थाहा छैन । यस विषयमा ज्ञान दिन भाषा, साहित्य र संस्कृतिको क्षेत्रमा काम गर्नेहरूले डिजे कलाकारहरूलाई पनि सङ्गठित बनाइदिने प्रयास गर्नु आवश्यक छ ।
    डिजे कलाकारको जीवनबारे धेरैले चासो लिन चाहँदैनन् । कलाकारहरू विभिन्न गीतमा नाचुन्जेल सबैको आकर्षण रहन्छन् तर डिजे कलाकारहरूको नृत्यभन्दा अघि तथा पछिको जीवनबारे धेरै अनभिज्ञ हुन्छन् । वास्तवमा यस्ता कलाकारको पनि उचित सम्मान हुनु आवश्यक छ । कलाकारहरूले आपूmलाई कसैले सम्मान पनि गर्न सक्छन् वा आप्mनो काम समाजको लागि राम्रो पनि छ वा आप्mनो कामले समाजको सेवा गरेको छ भन्ने कुरो बुझेका छैनन् । कतिपय कलाकारले आप्mनो कर्म कला हो भन्ने पनि बुभ्mन बाँकी छ ।
    कलाकारको मृत्यु निकै संवेदनशील विषय हो र अझ कलाकारको मृत्युबारे कलाकारिताको विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिहरूले थाहै नपाउनु आपैंmमा थप संवेदनशील विषय हो । कलाकार र कलाकारिताप्रति हाम्रो समाज कति संवेदनशील छ भनेर पनि देखाउँछ ।
    साक्षरतामा देशको सबैभन्दा पछाडि रहेको रौतहटमा एक कलाकारको असमयमैं मृत्यु हुनु र ती नवयुवा कलाकारको मृत्युपछि समवेदना पनि गुमनाम रहनुलाई सामान्य अस्वाभाविक होइन । कला प्रदर्शन गर्दागर्दै मृत्युवरण गर्ने कलाकारप्रति श्रद्धासुमन अर्पण गर्न कन्जुस्याइँ नगर्ने कि ?

Friday, November 8, 2019

नकारात्मकता नै वर्तमान साहित्यको बीजतŒव हो ?

नकारात्मकता नै वर्तमान साहित्यको बीजतŒव हो ?

सञ्जय मित्र
    साहित्यको उत्पत्तिको कारणको विषयमा पूर्वीय साहित्यशास्त्रहरूले व्यक्तिभित्र निहित प्रतिभा हो । प्रतिभापछि साहित्य जन्मिने कारण व्युत्पत्ति र तेस्रो कारण अभ्यास मानेका छन् । पाश्चात्य साहित्यशास्त्रीहरूले भने अनुकरणलाई पनि साहित्य जन्मिने कारण मानेका छन् । अनुकरणले जीवनको अनुकरणलाई भनेका छन् । आत्मीय चेतना र सामाजिक परिवेश पनि साहित्यहेतु हुन्, पाश्चात्य साहित्य सिद्धान्तकारको दृष्टिकोणमा ।
    साहित्यको प्रयोजन वा साहित्यको उद्देश्यको विषयमा व्यापक विवाद रहेको छ । पूर्वीय काव्यशास्त्र अर्थात् साहित्यशास्त्रमा धर्म, अर्थ, काम र मोक्षलाई साहित्यको प्रयोजन मानिएको छ । यसैगरी, यश, आयु, कल्याण, बुद्धिविलास र लोकलाई उपदेश दिनु पनि साहित्यको प्रयोजनको रूपमा स्वीकारिएको छ । व्यवहारज्ञान, अमङ्गलनाश, परमानन्द, कान्तासम्मित, अन्तश्चमत्कारलाई पनि पूर्वीय साहित्यमा साहित्यको प्रयोजन स्वीकारिएको छ । बहुजन हितायलाई पनि पाश्चात्य साहित्यमा साहित्यको प्रयोजन थपिएको छ । नैतिक सन्तुष्टि, अहम्को प्रकाशन, धार्मिक दृष्टिले सुधारमुखी उपदेश, आत्मसन्तुष्टि, उदात्तता, सामाजिक उत्थान, सौन्दर्यको अभिव्यक्तिलाई साहित्यको प्रयोजन मानिएको देखिन्छ ।
    साहित्यको उद्देश्य यदि यति नै हो भने अहिले साहित्य लेखिन्छ किन ? पूर्वीय तथा पाश्चात्य साहित्यका विद्वान्हरूले तोकेबमोजिम तथा देखाएबमोजिमका उद्देश्यहरूमा आधारित साहित्यको सिर्जना यति धेरै गरिएका छन् कि यिनीहरूबारे अब साहित्य लेखिनु औचित्यहीन छ । आत्मप्रकाशन वा आत्मसन्तुष्टिलाई यदि छोड्ने हो भने अन्य उद्देश्य वा प्रयोजनसँग सम्बन्धित यदि धेरै साहित्य लेखिसकिएका छन् कि लेखिनुको औचित्य छैन । साहित्यका अनेक विधामा विश्वभरि यति धेरै साहित्य लेखिएका छन् कि सबैको अध्ययन र पठनले साहित्यको उद्देश्य पूरा गर्न सक्छ । साहित्यको अध्ययन र पठनको संस्कृति पहिलेअनुरूप नै छ त ?
    शिक्षा र चेतना बढेको मानिन्छ किनभने प्रमाणपत्रधारीको सङ्ख्या बढेको छ । शैक्षिक योग्यताका वैयक्तिक विवरणहरू बढ्दै जाँदा साहित्यको पठन र अध्ययन बढ्न सकेको छैन । शिक्षाले चेतना बढाउँछ भन्ने कुरा सत्य हो तर साहित्यको चेतना वा अध्ययनको चेतनामा वृद्धि गर्दछ भन्ने कुरो होइन । हरेक जिल्लामा यति धेरै कलेजहरू खुलेका छन् तर कुनै पनि जिल्लामा साहित्यका कृति कति बिक्री भएका छन् भन्ने तथ्यबाट पनि प्रस्ट छ ।
    साहित्यको लेखनमा कमी आएको छैन । साहित्यको पठनमा पनि तुलनात्मकरूपमा वृद्धि नै भएको हो । जनसङ्ख्या अत्यधिक बढेको कारण साहित्यसिर्जनामा केही वृद्धि भएको हो । साथै साहित्यसिर्जनामा केही मानिसहरू निकै तल्लीन भएर लागेका छन् । भाषा र साहित्यको सेवा गर्ने निष्काम व्यक्तिहरूको निरन्तरको प्रयासले आपूmलाई र अरूलाई पनि साहित्यको सेवामा लगाउने गरेका छन् ।
    साहित्य लेख्नेहरूले लेखिरहेका छन् । निरन्तर लेखिरहेका छन् । लेख्नेहरूलाई विषयवस्तुको कहिल्यै कमी हुने गरेको छैन । साहित्य लेख्नेहरूले विषयवस्तुलाई नयाँ रूपमा प्रस्तुत गर्ने गरेका छन् । नयाँ विषयवस्तु पनि पस्किने गरेका छन् । पुरानालाई नयाँ रूपमा पनि प्रस्तुत गर्ने गरेका छन् ।
    वास्तवमा साहित्यमा के लेखिने गरेको छ ?
    साहित्यमा लेखिनुपर्ने सबै कुरा पहिले नै लेखिसकेका छन् र अब केही पनि लेखिनलाई बाँकी छैन भन्नेहरूले पनि साहित्य लेख्ने गरेका छन् । साहित्यको मूल विषयवस्तुमा नकारात्मकता हुनुपर्छ वा हुनैपर्छ । जतिसुकै सानो वा लघुरचना भएपनि त्यसमा दुई प्रकृति हुनु अनिवार्य छ । साहित्यमा विरोधाभास हुनैपर्छ । हो, आत्मप्रकाशन वा आत्मसन्तुष्टि यदि सार्वजनिक प्रकाशनका लागि होइन भने द्वन्द्व हुनुपर्दछ । त्यो द्वन्द्व भनेको विरोधाभास पनि हो । साहित्यमा विरोधाभासको ठूलो महŒव छ । नकारात्मकता नै साहित्यलाई दिने जीवनमार्ग हो । के नकारात्मकता नै वर्तमान साहित्यको बीजतŒव हो त ?
    यात्रासाहित्य वा नियात्रा लेख्नेहरूले आपूmले देखेको र आपूmले भोगेको संसार देखाएर दुई परिवेशको आन्तरिक सङ्घर्षलाई उजागर गरेका हुन्छन् । कतैको मोहकतालाई प्रस्तुत गर्दा पढ्नेको मोहकतालाई अझ आकर्षित गरेको हुन्छ, जसले गर्दा पाठकमा साहित्यप्रति अभिरुचि वृद्धि हुन्छ । साहित्यको लेखनमा आप्mनो अभिरुचिको जति महŒव हुन्छ, अरूको अभिरुचिको पनि उत्तिकै महŒव हुन्छ । आत्मप्रकाशनले पनि अरूलाई प्रभावित पार्नुपर्दछ, यदि यो प्रकाशनयोग्य छ भने । हो, आत्मप्रकाशन वा सन्तुष्टिको लागि गरिने लेखनमा प्रकाशनतŒव रहन्छ भने अरूले पढ्ने के वा अरूले किन पढ्ने भन्ने पक्ष उत्तिकै बलियो भएर आउँछ ।
उसो भए साहित्यको वर्तमान बीजतŒव नकारात्मकता नै हो त ?
    एकजना साहित्यकारले के पनि भनेका छन् भने साहित्यको मुख्य विषयवस्तु अहिले भ्रष्टाचार हुन पुगेको छ । नैतिक भ्रष्टाचारलाई वर्तमान साहित्यबाट झिकिदिने हो भने लेख्न र पढ्नलाई शायदै साहित्य रहन्छ वर्तमानका । जताततै मान्छेका नैतिकतामाथि प्रश्न उठाइएका छन्, द्वैध चरित्रको पर्दाफास गरिएको छ, आचरणको घाम र छाया गरी दुई पाटोलाई देखाएका छन्, उज्यालोको अनुहार र अँध्यारोको चरित्रलाई रेखाङ्कन गरिएका छन्, सिद्धान्त र व्यवहारको विपरीतताप्रति प्रश्न उठाइएका छन्, जीवनको लक्ष्य र बाटोप्रति कटाक्ष गरिएका छन् । वास्तवमा यी कुराहरूलाई विचार गर्दा ती साहित्यकारका कुरामा विश्वास गर्न मन लाग्छ ।
    उसो भए साहित्य लेख्न बन्द गर्नु राम्रो हुन्छ त ? कदापि होइन । जसरी हरेक बालकलाई कुनै पनि शिक्षा प्रारम्भदेखि नै सिकाइन्छ वा सुरुआत गरिन्छ । त्यसैगरी, साहित्यमा लेखिएका कुराहरू पनि समयानुकूल फेरिफेरि र फेरि लेखिंदै जानुपर्दछ । हरेक वर्तमानले साहित्यमा आप्mनो भूमिकाको खोजी गर्नुपर्दछ । हरेक नकारात्मकतामाथि नकारात्मक साहित्य लेखिनुपर्दछ, जसमा सकारात्मकताको उज्यालो आशा होओस् । जबसम्म सबै किसिमका अँध्याराहरू हट्दैनन्, तबसम्म साहित्यमा पनि नकारात्मकता प्रमुख भएर आउनुलाई अस्वाभाविक मानिनुहुन्न । हो, अत्यधिक अँध्यारो समयमा अत्यधिक उज्यालोको आवश्यकता पर्दछ । कहिलेकाहीं उज्यालोलाई पनि उज्यालोको आवश्यकता पर्दछ । हो, सकारात्मक गन्तव्यलाई पनि सकारात्मक बाटो चाहिन्छ । सकारात्मक बाटोलाई पनि सकारात्मक विचार भएका बटुवा चाहिन्छ । सकारात्मक बटुवालाई सकारात्मक वातावरण चाहिन्छ । यस प्रकार सर्वत्र क्षेत्रमा सकारात्मकता भएपनि साहित्यले अझ सकारात्मकता किन खोज्छ भने फेरि कतै नकारात्मकताको बीउ वा अंश त बाँकी छैन ?
    यस अर्थमा नकारात्मकता नहुँदो हो त साहित्य नै जन्मिने थिएन भन्नु साहित्यमाथि अन्याय हो । साहित्यमाथि अन्याय हुँदा पनि साहित्य रमाउँछ । साहित्य किन आप्mनै अन्यायमाथि रमाउँछ भने यसमा त्यो सामथ्र्य रहेको छ । साहित्यका नौ रसमध्ये एक करुण रस पनि हो । करुण रसले रुवाउँछ । हो, यसले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई ओगट्दछ भन्नुको कारण यही हो । यसको क्षेत्र विशाल छ वा यो विशालताभन्दा पनि विशाल छ भन्नुको कारण यही हो । जसरी विकासको चाहनाको सीमा हुँदैन, उसैगरी साहित्यको सीमा पनि सीमाविहीन छ । यसले नकारात्मकता मात्र बोक्दैन । नकारात्मकतालाई पनि चिनाउन नकारात्मकता बोकेको हो । जसरी अँध्यारोलाई पनि आप्mनो अनुहार देखाउन उज्यालो चाहिन्छ अर्थात् अँध्यारोको फोटो खिच्न पनि उज्यालो त चाहिन्छ नि । वर्तमान साहित्यमा देखिएको समाज सुधारको घनीभूत चाहनाले समाजमा चेतनाको एउटा नवीन प्रवाह
ल्याइरहेको छ, जसको प्रवाहमा आपैंm समाज हेलिएको थाहा पाएको छैन । कहिलेकाहीं आपूm गतिशील भएको थाहै हुँदैन र अरूलाई देखेपछि उही
गतिशील लाग्दछ, आकाशमा कहिलेकाहीं चन्द्रमा हिंडेको र बादल स्थिर
बनेकोजस्तै । आपूm बसेको र रेलबाहिरको सबै दृश्य गतिमान बनेको जस्तै भ्रम साहित्यमा नकारात्मकताको सन्दर्भ पनि हो कि ?

Friday, November 1, 2019

छठको विस्तार कसरी हुन पुग्यो विश्वव्यापी ?

छठको विस्तार कसरी हुन पुग्यो विश्वव्यापी ?


सञ्जय मित्र
    महाभारतको एउटा किंवदन्तीसित छठको सम्बन्ध रहेको सामाजिक मान्यता छ । कस्तो किंवदन्ती रहेको छ भने पाण्डवहरूले चौध वर्षको वनबास र एक वर्षको अज्ञातबास पाएकोमा अज्ञातबासको सफलताको लागि द्रौपदीले छठपूजा गरेकी थिइन् । एक वर्षको अज्ञातकालमा पाण्डवलाई कौरवपक्षले पत्ता लगाउन सकेको खण्डमा बा¥ह वर्षको वनबास पुनः प्रारम्भ हुने र त्यसको अन्त्यमा फेरि एक वर्ष अज्ञातबास बस्नुपर्ने हुन्थ्यो । अज्ञातबास शुरू हुनुभन्दा पहिले नै वनबास समाप्तिको अन्तिम समयमा पाण्डव तथा उनकी पत्नी द्रौपदीलाई अज्ञातबासको चिन्ताले सताउन थालेको थियो । कौरवका गोप्य दूतहरू जताततै थिए । अज्ञातबासको समयमा आपूmलाई कसरी जोगाउने भन्ने चिन्ता लागेको थियो । यसै समयमा एक रात द्रौपदीले देवी छठीको कठिन व्रत गरेमा अज्ञातबास सफल हुने सपना देखिन् । द्रौपदीले आपूmले देखेको सपना सबैलाई बताइन् । सबैजना धार्मिक प्रवृत्तिका थिए– सपनामा देखे अनुसार सबैको सल्लाहले द्रौपदीले कठिन छठव्रत गरिन् । व्रतको प्रभावले पाण्डवहरूको अज्ञातबास सफलतापूर्वक पूरा भएको देखिन्छ ।
कुन ठाउँमा भएको थियो पहिलो छठ
    मान्यताको आधारमा द्रौपदीले पहिलोपटक गरेको छठ वर्तमान रौतहटको समनपुर हो ।
    साक्ष्य ः प्रदेश ३ को अस्थायी राजधानी हेटौंडामा भुटनदेवी मन्दिर छ । यो मन्दिर निकै प्रसिद्ध छ । भुटनदेवीलाई हिडिम्बा भएको मानिन्छ । हिडिम्बाको विवाह महाभारतका प्रसिद्ध पात्र भीमसेनसित भएको पाइन्छ । भीमसेन र हिडिम्बाको संयोगबाट घटोत्कचको जन्म भएको थियो । त्यहीं हिडिम्बाको नामबाट कालान्तरमा यस बस्तीको नाम हेटौंडा भएको मानिन्छ ।
    गत वर्ष २८ कात्तिक २०७५ मा रवीन्द्र घिमिरे र राजन घिमिरेले ‘त्यो हेटौंडा, यो हेटौंडा’ शीर्षकमा अनलाइनमा लेखेको संयुक्त रिपोर्टमा पनि हेटौंडाको नामकरण हिडिम्बाको दाजु हिडिम्ब राक्षसको मृत्युपछि उनैको नाममा हेटौंडा बस्ती बस्न गएको किंवदन्ती रहेको उल्लेख गरेका छन् । यसबाट पनि महाभारतकालको वनबासको केही समय यस क्षेत्रमा बिताएको पुष्टि हुन्छ ।
    महाभारत युद्धमा भीमसेन र हिडिम्बाका छोरा घटोत्कचको मृत्यु कर्णको बाणबाट भएको थियो । महाभारत युद्ध सकिएपछि भीमसेन छोराको मृत्युको खबर पत्नी हिडिम्बालाई सुनाउन हतारिएका थिए । हिडिम्बा भएको ठाउँमा आउँदै गरेका भीमसेनले परैबाट आप्mनो हतियार गदा फालेका थिए । उनको गदा फालिएको ठाउँ नै हेटौंडा उपत्यका बनेको जनविश्वास रहेको छ । चुरे र महाभारत पर्वत शृङ्खलाको हेटौंडादेखि फुर्केचौरसम्मको पहाड उनले फालेको गदाले चकनाचुर भएको थियो । यो ठाउँको लम्बाइ करीब सो¥ह किलोमिटर रहेको छ ।
    रौतहटको गढीमाई नगरपालिकाको समनपुर ऐतिहासिक तथा पौराणिक घटनाहरूको आपैंmमा साक्षी छ । नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धको समयमा स्थानीयवासीले नै तोप तथा अन्य अत्याधुनिक हातहतियारले सुसज्जित अङ्ग्रेजी फौजलाई हराएको ऐतिहासिक ठाउँ हो । यस बजारको सम्बन्ध प्राचीन इतिहाससित पनि रहेको छ । तत्कालीन नेपाल (काठमाडौं) र पाटलीपुत्र (पटना)को व्यापार बागमती नदीको किनारै किनार हुँदा समनपुर ठूलो व्यापारिकस्थलको रूपमा थियो । प्रसिद्ध विद्वान् प्राडा योगेन्द्रप्रसाद यादवले यहीं समनपुरमा केही समय प्रसिद्ध चिनियाँ यात्री हु–एन–साङ आएर बसेका थिए भन्ने उल्लेख गरेका छन्, एउटा अनुसन्धानमा । यसै बजारनजीक एउटा महादेव मन्दिर रहेको छ । महादेव मन्दिर स्थापनाको विषयमा प्रचलनमा रहेको किंवदन्ती पनि महाभारतसितै सम्बन्धित रहेको छ ।
    पाण्डवहरूले अज्ञातबासको सुरुआत यहींबाट गरेका थिए । द्रौपदीले बागमती नदीको किनारमा छठव्रत गरेपछि अज्ञातबासको लागि पाण्डव एउटा सुरुङमा पसेका थिए । सुरुङभित्र पसेपछि सुरुड्ढो प्वाल बाहिरबाट बन्द गर्न मुखैमा एउटा ढुङ्गा हालेका थिए । सुरुङभित्र चार दाजुभाइ, द्रौपदी र आमा पसिसकेपछि सबैभन्दा पछि पसेका भीमसेनले सुरुङ नदेखियोस् भन्ने उद्देश्यले सुरुड्ढो मुखमा ढुङ्गा हालेका थिए । आज पनि के विश्वास रहेको छ भने महादेवमाथि जतिसुकै जल चढाए पनि पानी कहाँ जान्छ भनेर थाहै हुँदैन । सुरुड्ढो मुखमाथि ढुङ्गा राखिएकोले पानीजति सुरुङम पस्दछ भन्ने विश्वास स्थानीयवासीको छ । सुरुङमा पसेर अज्ञातबास शुरू गरेका पाण्डवहरू बागमती नदीपारि गएर केही दिनको यात्रापछि विराटनगरका राजा विराटको दरबारमा भेष बदलेर पुगेका थिए, जहाँ उनीहरूले अज्ञातबास पूरा गरेका थिए ।
    महादेव भनेर पूजा भइरहेको ढुङ्गा भीमसेनले ल्याएको हो भन्ने विषयमा पनि स्थानीयवासीमा फरक विश्वास रहेको छ । हिडिम्बासित बिहे भएपछि केही समय हेटौंडाकै आसपासमा रहेको जङ्गल तथा पहाड र नदी किनारमा विहार गरेका थिए । यसैक्रममा चुरे पहाडमा पनि बागमतीको किनारमा गएका थिए । एक दिन भीमसेनले पहाडको टुप्पोमा पुगेर ख्यालख्यालमैं एउटा ढुङ्गा फालेका थिए । त्यहीं ढुङ्गा केही समयपछि उनलाई सुरुड्ढो मुखमा हाल्न काम लागेको थियो ।
    द्रौपदीले अज्ञातबासको सफलताको लागि छठ गरेको र अज्ञातबास प्रारम्भ भएको ठाउँ रौतहटको समनपुरमा रहेकोले छठको सुरुआत रौतहटको समनपुरबाटै भएको हो भन्न सकिन्छ ।
    छठपूजामा प्रयोग गरिने सम्पूर्ण सामग्री तथा विधिविधानलाई राम्ररी विचार गर्ने हो भने सम्पूर्ण सामग्री यस क्षेत्रकै किसानको घरखेतका नै रहेबाट पनि यसको पुष्टि हुन्छ ।
विश्वविस्तार
    बागमती नदी किनारमा रहेको समनपुर छठको उद्गमस्थल हो । नदी किनारमा छठको प्रारम्भ भएको र अज्ञातबासजस्तो कठिन कार्य सफल भएकोले छठपर्व नदी किनार र जलाशयमा नै हुन थालेको देखिन्छ । तत्कालीन समनपुरको सीधा सम्बन्ध पाटलीपुत्र र कान्तिपुरसित रहेको थियो । तत्कालीन अवस्थामा संसारको सबैभन्दा ठूलो युद्ध भएको र युद्धको कथाका साथै द्रौपदीप्रति सबैको सहानुभूति रहेकोले यस पर्वले विस्तार पाएको थियो । तर यसबारेमा कसैले उल्लेख किन गरेनन् भने यस पर्वमा कुनै शास्त्रीय देवदेवीको पूजा कुनै शास्त्रीय विधिअनुकूल गरिएको थिएन ।
    द्रौपदीले पहिलोचोटि छठव्रत गरेको कुरो बारम्बार विभिन्न मिडियाहरूले उल्लेख गर्ने गरेका छन् ।
    छठको विस्तार यसै क्षेत्रबाट भएको हो । सबैभन्दा प्रचलित क्षेत्र पनि यहीं नै हो । बिस्तारै यहाँबाट छठ पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिणतिर पैmलँदो छ । यस क्षेत्रका बासिन्दा विभिन्न कारणले जताजता र जहाँजहाँ पुग्दैछन्, आप्mना अन्य संस्कृति बिर्से पनि छठलाई भने बिर्सेका छैनन् । छठपर्वको रूपमा मात्र नभई सांस्कृतिक जिनको रूपमा मन, मस्तिष्क तथा जीवनको एउटा अङ्गको रूपमा स्थापित भइसकेको छ । यस कारण यसको विस्तार विश्वव्यापी हुँदो छ ।

Friday, October 25, 2019

साहित्यको सम्मान र महाकवि देवकोटा

साहित्यको सम्मान र महाकवि देवकोटा

सञ्जय मित्र
    नेपाली साहित्यमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई मानिएको छ ।
    देवकोटाको जन्म २७ कात्तिक १९६६ मा काठमाडौंमा भएको हो । त्यो वर्ष त्यस दिन लक्ष्मीपूजा थियो । तराई मधेसमा दीपावली र अन्यत्र लक्ष्मीपूजा भनेर त्यत्ति बेला चिनिने यो पर्वकै दिन राति लक्ष्मीको पूजा गरिसकेपछि जन्म भएकोले लक्ष्मीको प्रसाद मानेर यिनको नाम नै लक्ष्मीप्रसाद राखिएको थियो । कालान्तरमा यिनी लक्ष्मीप्रसाद बन्नुभन्दा सरस्वतीप्रसाद बन्न पुगेका थिए ।
    देवकोटाको जीवन निकै उतारचढावपूर्ण रहेको थियो । धनको लागि कहिल्यै उनी मरिहत्ते गरेनन् । आप्mनो आदर्श बनाए लेखनको मर्मलाई । मानवतावादका उनी आपैंmमा उदाहरण थिए । मानिसलाई नै देवता मान्दथे । ईश्वरमाथि विश्वास थिएन भन्ने होइन । दुःखी र पीडितको भावमा ईश्वरको बोली हुन्छ भन्ने उनका रचना र जीवनदर्शन तथा व्यवहारले अन्य धेरैलाई पनि मानवतावादको बाटोमा डो¥याउन सफल भएका थिए ।
    देवकोटाले साहित्यका प्रायः सबैजसो विधामा कलम चलाएका छन् । उनको लेखनीको जादूले तत्कालीन विश्वका साहित्यकारहरू मोहित भएका थिए । एकजना प्रसिद्ध भारतीय साहित्यकारले देवकोटाको प्रतिभाको प्रशंसा गर्दै भनेका थिए– पन्त, प्रसाद, निरालाको समन्विति देवकोटा हो ।    त्यति बेला भारतमा छायावाद उत्कर्षमा थियो । बङ्गाली कवि रवीन्द्रनाथ टैगोरको छायावादले भारतमा निकै चर्चा पाएको थियो । पाश्चात्य साहित्यमा भने रोमान्टिज्मले केही दशकदेखि प्रभुत्व जमाएको थियो र भारतमा तत्कालीन अवस्थामा रहेको ईश्वरभक्तिको मूल भावनाबाट छायावाद केही हदसम्म प्रभावित थियो । त्यसैको थोरबहुत प्रभाव देवकोटामा पनि परेको देखिन्छ । देवकोटाको प्रभावमा छायावाद आइसकेपछि नेपालीमा स्वच्छन्दतावाद धारा कहलिएको हो । नेपाली साहित्यमा स्वच्छन्दतावादी धाराको प्रारम्भकर्ता पनि देवकोटालाई नै मानिन्छ र उनी नै यस धाराका केन्द्रीय प्रतिभा पनि हुन् ।
    छायावादको अनुकरण हो स्वच्छन्दतावाद कि अनुवाद हो भन्ने विषयमा बहस गर्न सकिन्छ । कतिपयले छायावादकै नेपालीकरण अर्थात् नेपाली मौलिक विशेषतासहितको छायावाद नै स्वच्छन्दतावाद हो भनेका छन् ।
    मुक्तक गीति शैली अर्थात् वैयक्तिकता, भावात्मकता, साङ्गीतिकता, संक्षिप्तता, कोमलताका साथै प्रतीकात्मकता, प्राचीन एवं नवीन अलङ्कारहरूको प्रचुर मात्रामा प्रयोग, मानवीकरण, विरोधाभास तथा कोमलकान्त संस्कृतमय शब्दावलीलाई छायावादका विशेषता मानिएको पाइन्छ । छायावादको विषयमा त्यत्ति धेरै प्रकाश पारिएको पाइन्न जति धेरै स्वच्छन्दतावादको विषयमा चर्चा गरिएको पाइन्छ । नेपाली काव्यधारामा पनि स्वच्छन्दतावाद सबैभन्दा बढी चर्चा गरिएको साहित्यिकवाद हो ।
    हुनत देवकोटा कवि हुन् । अझ उनलाई सबैले कवि भनेर चिन्दछन् । तर उनी कवि नभएका भए के हुन्थे ? भनेर प्रश्नको जवाफ खोजी गर्ने हो भने निबन्धकार आउँछ उत्तरमा । हो, उनी निबन्धकार कहलाउँथे । अहिलेसम्म नेपाली साहित्यमा महानिबन्धकार कसैलाई किन भनिएको छैन भने देवकोटाको निबन्धात्मक उचाइ बराबरको निबन्ध अरू कसैले लेख्नै सकेनन् । हो, अमूर्त निबन्धलेखनमा शङ्कर लामिछानेले निकै ठूलो उचाइ प्राप्त गरेका छन्, यसमा कसैको विमति छैन तर देवकोटाको निबन्धको उचाइसित कसैको तुलना नै गर्न मिल्दैन भन्ने तर्क पनि कमजोर होइन । सर्वसाधारणले पनि देवकोटालाई महाकविको रूपमा स्वीकार गरेकोले पनि उनी महाकविमा सीमित भएका हुन् । हो, देवकोटालाई महाकविमा सीमित गरिएको पनि भन्छन् किनभने देवकोटा काव्य क्षेत्रका मात्र महान् सर्जक थिएनन् । उनको सिर्जनाको आयाम नेपाली साहित्यमा तत्कालीन अवस्थामा प्रचलनमा रहेका प्रायः सबैजसो विधासम्म पैmलिएको हुनाले उनलाई महासाहित्यकार किन नभन्ने ? भन्नेतर्पm यदाकदा उठ्ने गरेका छन् ।
    हुनत साहित्यको पर्यायको रूपमा कवितालाई पहिले नलिइएको होइन । काव्य भनेपछि कविता मात्र नबुझेर सम्पूर्ण साहित्य नै बुझिने युग पनि थियो । यस कारण कवि भनेपछि कविता लेख्ने मात्र नबुझेर साहित्यको जुनसुकै विधामा कलम चलाउने हुन् भनेर बुझिन्थ्यो । आजसम्म पनि यस धारणाबाट हाम्रो समाज पूर्णरूपमा मुक्त हुन सकेको छैन । कवि भनेर सम्पूर्ण साहित्यसर्जकलाई बुझाउनुलाई अस्वाभाविक पनि मानिन्न । साहित्यकारहरूले पनि यसलाई स्वीकार गरेको पाइन्छ । यस तर्कको आधारमा देवकोटालाई महाकवि भन्नु महासाहित्यकार मान्नु पनि हो ।
    यदि स्वच्छ शब्दको अर्थ सफा र मनमोहक हो भने देवकोटाको परिचय निरन्तर स्वच्छन्द विस्तार भइरहेको छ । देवकोटाको परिचयलाई कुनै छायाले छेक्न सकेको छैन । कसैले छेक्ने प्रयास पनि गरेको छैन । देवकोटाका समकालीनहरूमध्ये शायदै कसैले उनको आलोचना गरेका होलान् । यसको विपरीत देवकाटाका समकालीन तथा अग्रज साहित्यकारसमेतले उनको गर्नुसम्म प्रशंसा नै गरेका छन् । देवकोटाको प्रशंसाले देवकोटाको आयामलाई विस्तार गरेको हो जस्तो लाग्दैन । बाध्यतावश देवकोटाको प्रशंसा गरेका उदाहरणहरू पर्याप्त छन् । देवकोटाको आलोचना गर्न नसकेर पनि प्रशंसा गरेका हुन् ।
    वास्तवमा साहित्यको क्षेत्रमा भर्खर लागेकाहरूले अग्रजहरूलाई सोझो प्रश्न गर्दछन् कि मैले कुनै एकजनाको दुई/चार वटा कृति पढ्नु पर्दा पहिले कुन साहित्यकारको कृति पढूँ ? तब सजिलै जवाफ दिन बाध्यता हुन्छ कि देवकोटाको । हो, यदि प्रश्नमा अरू केही विशेषण थपिएको छ भने त्यसको उत्तर फरक आउन सक्ला तर देशको नेपाली भाषाको सबैभन्दा ठूलो साहित्यकार, देशको सर्वोत्कृष्ट साहित्यकार तथा सर्वोच्च साहित्यकारको रूपमा कसैले आपूmलाई वा देवकोटाबाहेक अन्यलाई चिनाउने हिम्मत गरिहाल्ने अवस्था आएको छैन ।
    देवकोटाको भौतिक देहावसान भएको पचासौं वर्ष बितिसकेको भएपनि उनको ठाउँमा, उनको साहित्यिक उचाइको ठाउँमा, उनलाई छायामा पार्ने गरी कोही आउन नसक्नुमा देवकोटाको समर्पण, त्याग र साहित्यमा भएको लगानी नै हो । देवकोटा अद्वितीय प्रतिभाका थिए । उनी नेपाली साहित्यका वरदान नै थिए । साहित्य उनको जीवन थियो । यसैले उनी आप्mनो जीवनजस्तै साहित्यमा पनि बग्दै गए । उनको प्रतिभाको विस्तार हुँदै गयो । साहित्यमा विचारको परिमार्जन हुँदै गयो । हुन सक्छ प्रारम्भमा देवकोटालाई साहित्यले चिनाएको होला तर नेपाली साहित्यलाई देवकोटाले चिनाएका हुन् । देवकोटाको लेखनको स्तरले नेपाली साहित्यको स्तरवृद्धि भएको हो । उनको लेखनीले नेपाली भाषाको स्तरमा पनि वृद्धि भएको हो । नेपाली साहित्यको मान र सम्मान विश्वमा वृद्धि भएको हो ।
    देवकोटाले धेरै कृति लेखे । धेरै कृति लेख्नु ठूलो कुरो होइन । कृतिको सङ्ख्या अन्य साहित्यकारको पनि धेरै हुन सक्छ । ती कृतिले नेपाली साहित्यमा दिएको योगदान तथा नेपाली समाजले प्राप्त गरेको उपलब्धिसमेतलाई पनि विचार गर्नुपर्छ । देवकोटाको मुनामदन कृति नेपाली साहित्यमा अहिलेसम्म सबैभन्दा बढी बिक्री हुने पुस्तकको रूपमा रहेको छ ।
    देवकोटाको जन्म केका लागि भएको थियो ? सम्भवतः अध्यात्मवादीहरूले यस प्रकारको पनि उत्तर दिन सक्लान्– उनी साहित्यकै लागि जन्मिएका थिए ।
    नेपाली साहित्यमा छायावादको प्रवेश, स्वच्छन्दतावादको उन्नयन तथा प्रगतिवादी साहित्यको प्रवद्र्धनमा देवकोटाको योगदान नेपाली साहित्यको अमूल्य सम्पत्तिको रूपमा रहेको छ ।

Friday, October 18, 2019

को हुन् सात बहिनी जगदम्बा ?

को हुन् सात बहिनी जगदम्बा ?


सञ्जय मित्र
    देहातको हरेक गाउँ जहाँ हिन्दूको बसोबास छ, त्यस गाउँमा ब्रह्म भगवतीको मन्दिर हुन्छ नै । गाउँमा ब्रह्म भगवती भनिए पनि सात बहिनी जगदम्बाको स्थान पनि भनिन्छ । सात बहिनी जगदम्बालाई कतिपय स्थानमा राम्रो मन्दिर बनाएर पूजा गरिएको पाइन्छ भने कतै परम्परागत गहबर शैलीको मन्दिरमा नै पूजा भइरहेको छ ।
    ब्रह्म भगवतीको महŒव कति छ भने आजसम्म कुनै पनि गाउँमा कतैबाट जन्ती आउँदा दुलहालाई दुलहीका पिताको घरमा लैजानुभन्दा पहिले ब्रह्म भगवतीमा अवश्य ढोग्न लगाउन लगिन्छ । यसैगरी, गाउँबाट जन्ती लिएर दुलहा निस्कँदा वा गाउँमा कोही केटीको बिहे हुँदा ब्रह्म भगवती पूजा अनिवार्य हुन्छ । यो आम संस्कृति हो । आजसम्म यसलाई जस्ताको त्यस्तै निर्वाह गरिंदै आएको छ देहात समाजले ।
    वर्षमा कमसेकम एकचोटि ब्रह्म भगवतीको गमाला (सार्वजनिक) पूजा अवश्य हुन्छ गाउँमा । वर्षभरि पूजा भइरहन्छ तर गमाला पूजा चाहिं दशैंको महानवमीको दिन हुन्छ अधिकांश गाउँमा । यसै दिन हुनुपर्छ भन्ने होइन तर अधिकांश गाउँमा गमाला पूजा दशैंमा नै गरिन्छ । हरेक शुभ कार्यमा ब्रह्म भगवतीको पूजा गरिन्छ नै । हरेक शुभ दिनमा ब्रह्म भगवतीलाई मानिसले पूजा नगरी हुँदैन । हरेक धार्मिक यात्राको शुभारम्भ गर्दा ब्रह्म भगवतीलाई पूजा गरेर मात्र बाहिरको यात्रा गर्ने आम चलन छ ।
    ब्रह्म भगवतीमा भगवती भनेका को हुन् त ? मनमा धेरै वर्षदेखि खुल्दुली रहेको थियो । भगवतीको गहबरमा सातवटा स्थान बनाइएको हुन्छ प्रायः । लोकव्यवहारमा पनि सात बहिनी जगदम्बाको कुरा आउँछ । जबकि दशैंमा दश रूपको पूजा हुन्छ । दशैंमा दुर्गा पूजामा दुर्गासमेत दशजनाको पूजा दश दिन हुने तर गाउँको गहबरमा भने सात बहिनी भनेर पूजा हुने । दुर्गा पूजाका दश देवीमध्ये सात देवी उनै हुन् कि फरक हुन्जस्ता जिज्ञासा पनि कहिलेकाहीं मनमा उठ्थ्यो । खुल्दुलीलाई शान्त पार्न सक्ने सामथ्र्य भएका तथा नझर्किने र जानेको कुरो बताइदिने व्यक्तिको खोजीमा थिएँ ।
    मध्य रौतहटको सम्भवतः सर्वप्राचीन गाउँ पुर्नीगेडही हो । त्यहाँको गहबरमा वर्षौंवर्ष पूजा गरेका एकजना भक्त छन्, जसले अहिले आप्mनो परम्परागत धार्मिक मत बदलेका छन् । हिन्दू धर्म परिवर्तन गरेका चाहिं होइनन् । हिन्दू धर्मकै एक सम्प्रदायसित बढी नजीक भएका छन् । उनी हुन् ५१ वर्षीय उचित मुखिया बिन । उनले मेरो जिज्ञासा शान्त पार्न सक्छन् र खुल्दुली मेटाउन सक्छन् भन्ने विश्वास थियो मलाई । उनले जे बताए विस्मित हुने गरी । लोकविश्वास, लोकमान्यता वा मिथक जे नाम दिएपनि उनको तर्कमा भने नवीनता छ ।
    सात बहिनी जगदम्बा भनेर गहबरमा स्थान भएकामा बुढियामाई, पूmलमत, राजल, शीतल, डकही, बगेसरी र जगदम्बा हुन् । यी सात बहिनी आजन्मा हुन् अर्थात् मातापिता छैनन् । बुढियामाई भनेका आदशक्ति (सम्भवतः आद्यशक्ति) हुन् । उनैबाट सृष्टिको सृजना भएको हो । ब्रह्मा, विष्णु र महेश बुढियामाईकै सन्तान हुन् । बुढियामाईकै नाभी (नाइटो)बाट ब्रह्मा, विष्णु र महेशको उत्पत्ति भएको हो । सरस्वती, लक्ष्मी र पार्वती तीनै बुढियामाईकै रूप हुन् । बुढियामाईको इच्छा अनुसार आप्mनै सन्तानसित सृष्टि चलाउन विभिन्न स्त्रीरूपमा ब्रह्मा, विष्णु र महेशसित बिहे भएको हो ।
    दशैंको अवधिमा पूजा गरिने देवीहरूमा शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी, सिद्धिदात्री हुन् र यस अवधिमा महाकाली, महालक्ष्मी तथा महासरस्वतीको पनि आराधना गरिन्छ । हरेक दिन एक देवीको दिन मानिन्छ र दशमीको दिन दुर्गा भगवतीको पूजा गरिन्छ भन्ने मान्यता छ ।
    दशैंको अवधिमा गरिने देवीहरूको पूजा र देहातका सात बहिनी जगदम्बाको नाम हेर्दा मेल खाएको अवस्था देखिंदैन । दशैं जसरी औपचारिक र शास्त्रीय पर्व हो । दशैंमा पूजा गरिने देवीहरू पनि शास्त्रीय देवीहरू हुन् । यी देवीहरूको पूजाको विधान पनि छ तर देहातका गहबरमा पूजा गरिने देवीहरूको नाम हेर्दा शास्त्रीय देवीजस्तो देखिंदैन । हुन सक्छ मलाई नाम बताउनेलाई थाहा नभएको होला वा दशैंका शास्त्रीय देवीहरूको अर्को नाम नै बिनले बताएका नामहरू होलान् तर पूजाको विधिविधान पनि लोकमान्यताअनुरूपकै छ । देहातको गहबरमा पूजा गर्ने परम्परागत शैली रहेको छ । पूजा गराइदिन कोही अरू मान्छे नचाहिने रहेछ अर्थात् यसमा पण्डितजी र साधु महाराजको आवश्यकता नपर्ने देखिन्छ ।
    एक/दुई होइन, सैकडौं वा हुन सक्छ हजारौं गाउँमा ग्रामदेवीको रूपमा सर्वपूजित सात बहिनी जगदम्बा लोकदेवी हुन् कि ? ब्रह्मा, विष्णु र महेशलाई जन्माउने, जगत्को उद्धार गर्ने तथा सृष्टिमा मानवजीवनको सुरुआत गर्ने सम्बन्धमा रहेका लोकमान्यताहरूको पनि आप्mनो मूल्य हुनुपर्छ । यो लोकमान्यता निकै मूल्यवान् छ । भक्त बिनले जुन मिथक सुनाए, त्यसको लोकसांस्कृतिक मूल्य उच्च छ ।
    मध्य रौतहटको देहाती समाजको लोकमान्यता र अन्यत्रको लोकमान्यतामा पार्थक्य पनि पाइएला । यिनीहरूका पनि अध्ययन जरुरी छ । कुनै पनि कुराको अन्ध अनुकरण गर्नेहरू छन् तर त्यसपछाडिका कारणबारे जान्न चाहने निकै कम हुन्छन् । गहबरमा पूजा नगर्ने देहाती शायदै कोही होलान् तर मैले कसलाई पूजा गरें भनेर ठोस जानकारी नराखी परम्परागत लोकमान्यताप्रति अन्धविश्वास गरेर परम्पराको निर्वाह गर्दछन् । आपैंmलाई सन्तुष्ट बनाउने अर्थात् आत्मसन्तुष्टि वा मानसिक सन्तुष्टि लिने पूजा कतिपयको लागि देखावा मात्र पनि हुन्छ । कतिपयले अन्तर्हृदयदेखिको श्रद्धा पोख्तछन् ।
    हाम्रो समाजमा रहेका अनेक लोकमान्यता वा मिथकहरू हराइरहेका छन् । मिथकको वैज्ञानिक आधार हुँदैन, शास्त्रीय पुष्टि हुँदैन तर लोकमान्यतामूलक सम्पत्ति हुन्छ । यस प्रकारको सम्पत्तिको संरक्षण देश विदेशमा भइरहेको छ । समाज नै संरक्षणको लागि अगाडि सरेको छ । हामीकहाँ नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले भने अलिकति काम गरेको देखिन्छ तर सीमित । आधुनिक युवाहरूको लागि मूल्यहीनजस्ता लाग्ने यस्ता सम्पदाहरू अत्यन्त तीव्र गतिमा क्षय भइरहेका छन् । क्षयीकरणबाट जोगाउने पो कसरी ?

Find us