Showing posts with label स्वान्त–सुखाय. Show all posts
Showing posts with label स्वान्त–सुखाय. Show all posts

Friday, June 14, 2019

रावणपछि विभीषणको के भयो होला ?

रावणपछि विभीषणको के भयो होला ?

सञ्जय मित्र
    रामराज्य स्थापनापश्चात् रामलाई चारैतिर मर्यादा पुरुषोत्तम भन्न थालिएको थियो उनकै जीवनकालमा । रामले राजकाजसम्बन्धी अनेक मर्यादा स्थापित गरेका थिए । अनेकौं मान्यता पनि उनले स्थापित गर्न सकेका थिए । शुरूमा राजकाजमा उति धेरै रुचि नदेखाए पनि सबै भाइहरूको सहयोगले राम सम्राट नै बनेका थिए । तत्कालीन अवस्थामा रावणमाथिको विजयले रामको नाम विश्वभर पैmलिएको थियो । वास्तवमा आप्mनो युगमा रावण विश्वकै शक्तिशाली शासक थिए । रावणले आप्mनो पूजा गराउन शुरू गराइसकेका थिए । रक्ष संस्कृतिका संस्थापकको हैसियतमा उनको नाम र मान विश्वमैं चम्किएको थियो तर रावणको साख्खै भाइ विभीषणको सहायताले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेपछि रावणप्रतिको आस्था र श्रद्धामा निकै ¥हास आयो । रावणको यश एकैचोटि समाप्त त भएन किनभने आजपर्यन्त रावणको पूजा भइरहेको छ तर उनको ख्याति निकै साँघुरिन पुग्यो ।    विभीषणले सहयोग नगरेका भए रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्थे कि सक्दैनथे, त्यसै भन्न सकिन्न तर रामको पराजय भएको भए विभीषणको के हुन्थ्यो भन्ने कुराको अनुमान सजिलै गर्न सकिन्छ । विभीषणले आप्mनो भविष्यको अनुमान लगाएरै हुनुपर्छ रामलाई सबै किसिमले सबै किसिमको सहयोग गरेको ।
    रामले लङ्कामाथि विजय प्राप्त गरेपछि आप्mनी पत्नी सीतालाई लिएर अयोध्या फर्कन्छन् । लङ्कामाथि विजय प्राप्त गर्दासम्म रामको चौध वर्षको वनवासको अवधि करीब समाप्त भइसकेको थियो । रामको राजतिलक हुने निश्चित थियो । यस कारण लङ्कामाथि विजय प्राप्त गरेपछि रामको राजतिलक समारोहमा सहभागी हुन रामका मित्र राजा सुग्रीव र लङ्कापति विभीषण पनि आएका थिए । रामको विजयमा दुवैजनाको विशिष्ट योगदान थियो । रामको राजतिलकमा दुवैजनाले निकै सम्मान पनि प्राप्त गरे । केही समय अयोध्यामैं बिताएपछि राजतिलकमा सहभागी सबै राजाहरू आआप्mनो राज्यतिर फर्के । सुग्रीव र विभीषण अभैm केही दिन राजकीय सम्मानका साथ बसे र आप्mनो राजकाज पनि हेर्नुपर्ने भएकाले फर्के ।
    लङ्काको तत्कालीन राजधर्म राक्षस–धर्म थियो । रावणले स्थापना गरेको रक्ष संस्कृति चाहिं आर्य र राक्षसको सम्मिश्रण थियो । अयोध्याबाट लङ्का फिर्ता आएपछि विभीषणले राक्षस–धर्मलाई त्यागे । विभीषण आर्य धर्मबाट दीक्षित भए ।
    रामले नै विभीषणलाई राजा बनाएका थिए । विभीषण रामप्रति कृतज्ञ थिए । केही समयपछि विभीषणले जब सुने कि रामले एकसाथ दुई छोरा पाएका छन्, उनी अति प्रसन्न भए । लङ्काभन्दा निकै टाढा तर रावणको समयदेखि लङ्काको अधीनमा रहेको शिवदानद्वीपको नाम नै परिवर्तन गरेर विभीषणले कुशद्वीप राखे ।
    लङ्काको राजा भएपछि लङ्कालाई यथावत् मात्र सञ्चालन गर्न मुस्किल थियो । रावणका धेरै थितिलाई विभीषणले तोडे, बदले र नयाँ थिति बसाले । नयाँ थिति धर्मानुकूल थियो । रावणका विरोधीहरूलाई सम्मान दिए । बचेखुचेका आफन्तलाई पनि योग्यता र दक्षतानुसारको मान, पदवी तथा सम्मानले अलङ्कृत गरे । उनले दाइ रावणलगायत आप्mना सम्पूर्ण आफन्त गुमाइसकेका थिए । वास्तवमा उनी राजा भएकामा निकै दुःखी पनि थिए । आफन्तजति सबै गुमाएर उनले बाध्यतावश राज्य सम्हाल्नुपरेको थियो ।
    मेघनादकी पत्नी सुलोचना आप्mनो पतिसँगै मरिन् । राक्षसहरूमा सतीप्रथा थियो कि थिएन भन्ने विषय नै बहसको अर्को पाटो हो । तर मेघनादको मृत्युपछि उनकी श्रीमती जीवित रहिनन् । रावणपत्नी मन्दोदरी भने बाँचिरहिन् । विभीषणले आर्य धर्म स्वीकार गरेपछि मन्दोदरीले पनि यसै धर्मलाई स्वीकार गरिन् । उदार स्वभावकी मन्दोदरीले पतिको रूपमा विभीषणलाई वरण गरिन् ।
    राम–रावण युद्धमा लङ्काका करीब सबै राक्षस योद्धा मारिइसकेका थिए । लङ्कामा युवा पुरुषको अभावजस्तै भइसकेको थियो । रामको विजयपछि लगत्तै बचेखुचेका युवा पनि डरले पलायन भइसकेका थिए । विभीषण समर्थक लङ्कामा निकै कम थिए । लङ्कामा विभीषणको कल्याण चाहने कम थिए वा छँदै थिएनन् ।
    युद्धमा लङ्का एक किसिमले ध्वस्त भइसकेको थियो । युद्धमा लङ्काको जन अर्थात् मानवशक्तिको मात्र क्षय भएको थिएन । धनको पनि यति धेरै क्षय भएको थियो कि लङ्काको तत्काल पुनर्निर्माण सम्भव थिएन । राक्षसको विश्वास पनि विभीषणमाथि थिएन । सर्वसाधारण लङ्कावासी विभीषणलाई सकारात्मक नजरले हेर्दैनथे । वास्तवमा राजकीय औपचारिक र प्राविधिक सम्मानबाहेक विभीषणप्रति प्रतिष्ठाको नजरले हेर्ने दृष्टिकोणको अभाव थियो सर्वसाधारणमा ।
    विभीषणको अभ्यन्तरमा कुलघातीको अपराधबोध थियो । लङ्कावासीले उनको सम्मान डरले गरिरहेको र अभ्यन्तरमा सम्मान नरहेको उनले राम्ररी बुझेका थिए । लङ्कापति हुनु उनको बाध्यता मात्र थियो । तत्कालीन परिवेश अनुसार उनी राजपाट छाडेर स्वतन्त्र पनि हुन सक्दैनथे । आप्mनो छोरालाई पनि राजा बनाउन सक्दैनथे ।
    अरूको मनको पीडा बुभ्mन सक्ने क्षमतावान् विभीषणको मनको पीडा बुझिदिने कोही भएनन् । मन्दोदरीले भने सधैं ढाडस दिइरहन्थिन् । चिन्ता र पश्चात्तापको अग्निमा निरन्तर जलिरहेका विभीषण चाहिं भित्रैदेखि खोक्रो भइसकेका थिए । घण्टौं पूजापाठ गरिरहन्थे, आप्mनै मनको शान्तिको लागि । राजकाजको काममा लागिरहँदा उनले केही शान्ति पाउँथे तर एकान्तमा पर्नासाथ उनको मन भने विचलित हुन छोड्दैनथ्यो ।
    आफन्तहन्ताको पीडाबोधको अग्निज्वालामा भित्रभित्रै जलिरहेका राजा विभीषणको उमेर पनि भइसकेको थियो । लङ्काको राजाको रूपमा उनी धेरै समय बाँच्न पाएनन् । उनका उत्तराधिकारी पनि कमजोर नै रहे । विभीषण वंशको प्रताप–सूर्य लङ्काको आकाशमा धेरै कालसम्म प्रज्ज्वलित भइरहेको पाइन्न ।
    विभीषणको अन्त्यपछि पनि उनलाई लङ्कावासीले सम्मान गरे कि गरेनन्, शोधको विषय हो । किनभने विभीषणको पूजा गरिएको पाइन्न तर रावणको पूजा अहिले पनि केही जातिले गरेको पाइन्छ ।
    सामान्यतया रामायणमा विभीषणको जुन शालीन व्यक्तित्व देखाइन्छ, त्यो रामको तर्पmबाट तटस्थ भएर हेर्दा पनि उत्तम लाग्छ । उनले गर्नैपर्ने कर्तव्य निर्वाह गरेका छन् जस्तो अनुभूति हुन्छ तर उनी लङ्काका थिए । युद्धभन्दा पहिलेदेखि युद्धको समाप्तिसम्म विभीषणप्रति लङ्कावासीको जुन धारणा बनेको थियो, त्यो धारणा उनी राजा बनेपछि वा उनको जीवन शेष भएपछि पनि सकारात्मक हुन सकेको पाइँदैन ।
    विभीषण पौराणिक पात्र हुन् । मुख्य गरी रामायणमा उनको विषयमा प्रकाश पारिएको छ । यसमा उनलाई निकै सकारात्मक भूमिका खेलेको वर्णन छ । पाठकको सहानुभूति उनीसितै हुन्छ । रावणको जीवनचरित्र लेखिएका ग्रन्थहरूमा विभीषणलाई झन् नकारात्मक पात्रको रूपमा लिइएको छ । राम र रावण दुवैमध्ये कसैप्रति पनि अनुराग नराखी लेखिएका तटस्थ कृतिहरूमा भने विभीषणको जीवन चरित्रलाई सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पाटोबाट मूल्याङ्कन गर्ने प्रयास गरिएको छ ।
    यद्यपि हाम्रो समाजमा भने रावणप्रति नकारात्मक र विभीषणप्रति सकारात्मक सामान्य दृष्टिकोण रूढ नै बनिसकेको छ ।

Friday, June 7, 2019

एक अविश्रान्त समाजसेवीको सम्झना

एक अविश्रान्त समाजसेवीको सम्झना


सञ्जय मित्र

    रौतहटको पूmलबरिया (हालः माधवनारायण नगरपालिका–८) का समाजसेवी किसुनी साह तेलीलाई करीब आठ वर्षपहिले उनकै घरमा भेट्दा मलाई कुनै देउताको दर्शन गरेजस्तो अनुभूति भएको थियो । उनको बारेमा मलाई जानकारी गराउने साहित्यकार रामाधार पासवानले बारम्बार देउताजी भनेर नै सम्बोधन गर्ने गरेका थिए । करीब आधा घण्टामा उनलाई मैले पनि देउता मान्न स्वीकार गरें र पछिका भेटहरूमा अथवा उनको बारेमा चर्चा चल्दा मैले पनि देउताजी नै भन्न थालेको थिएँ ।
    ८५ वर्षअघि पूmलबरियामैं जन्मेका साह आपैंmलाई समाजसेवी भन्न त्यत्ति रुचाउँदैनथे । उनले भनेर समाजसेवा गरेनन् । उनले गनेर समाजसेवा गरेनन् । उनले नामको लागि समाजसेवा गरेनन् र दामको लागि पनि समाजसेवा गरेनन् । समाजसेवाका लागि उनले कसैलाई गुहारेनन् । जतिसके आपैंmले आप्mनै सम्पत्तिले समाजसेवा गरे ।
    नितान्त गाउँमा जन्मे किसुनी साह तेली । साहको जमानामा विद्यालय जाने खासै चलन थिएन । उनले सामान्य औपचारिक शिक्षा मात्र ग्रहण गर्न पाउनुमा तत्कालीन परिवेशकै कारणले हो । औपचारिक शिक्षा कम नै भएपछि शिक्षा क्षेत्रमा उनको योगदान अतुलनीय छ । आप्mनै जमीनमा विद्यालय खोलेर गाउँमा शिक्षाको ज्योतिको जग रोप्ने साहले विद्यालय भवन निर्माण गर्न आप्mनै रकम दिए । लामो समयसम्म विद्यालय व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष रहेर काम गरे । फलस्वरूप गाउँका मानिसले देश र विदेशमा आप्mनो नाम पैmलाउन सफल भएका छन् । आपैंmले खोलेको विद्यालयमा आप्mनै छोरा पढेर अस्ट्रेलियामा प्रतिष्ठित व्यक्तित्व बन्न सफल भएका छन् ।
    गाउँमा केही कुराको आवश्यकता पर्दा सामान्यतया पहिलोचोटि स्मरण गर्ने भनेकै साह हो । जीवित छँदै साहको सबै समाजसेवामा भूमिका रहन्थ्यो । सानैदेखि धार्मिक प्रवृत्तिका साहले गाउँमा छठको समयमा नियमितरूपमा अतिविपन्नलाई साडी वितरण गर्दथे, छठका अन्य सामग्री कम भएको गरीब परिवारलाई सामान पु¥याउँथे, उनको खेतबारी वा बगैंचामा कुनै पनि धर्मकर्ममा काम लाग्ने केही सामग्री देखिन्थ्यो भने नसोधीकनै सर्वसाधारणले लैजान्थे, गाउँको पोखरीमा छठघाटको निर्माण गराए । यतिमात्र होइन, आसपासका कुनै गाउँमा यदि महायज्ञ वा अन्य कुनै धार्मिक क्रियाकलाप हुन्थ्यो, सबैले जति सहयोग भन्दथे उनी आर्थिक, नैतिक, सामाजिक र भौतिक सबै सहयोगको लागि सदा तत्पर रहन्थे । रौतहटको बिर्तामा केही वर्ष पहिले भएको आगलागीको घटना होओस् अथवा केही वर्ष पहिले आएको भीषण बाढी र भूकम्पको समयमा होओस्, तीनवटै विपत्तिमा साहले लाखौं रुपैयाँ खर्च गरे । राहत प्रदान गरिदिन साहले कसैको सहयोग लिए तर हरेक विपत्तिमा सजिलै तीन/चार लाख रुपैयाँको सहयोग प्रदान गर्दा कहिल्यै कुनै मिडियालाई भनेनन् ।
    किशुनी साह तेली मिडियादेखि किन टाढा रहन चाहन्थे भन्ने विषयमा मैले एक दिन प्रश्न नै राखेको थिएँ । साहको भनाइ थियो– प्रचार गरेर केही हुन्न । मलाई आप्mनै किसिमले सेवा र धर्म गर्दा सन्तुष्टि प्राप्त हुन्छ । मिडिया भनेको देखावटी कुरा हो ।
    गाउँमा सशस्त्र प्रहरी बेस क्याम्प र इलाका प्रहरी कार्यालय स्थापनामा साहको भूमिका अविस्मरणीय रहेको छ । उनले गाउँमैं पुस्तकालय खोलेका छन् । गाउँमा उनले स्थापना गरेको हाटबजार अहिले विस्तार भएर चोक नै बनिसकेको छ । गाउँमा रामजानकी मठको निर्माण गराए, उनले त्यसैमा मन्दिर बनाउन लगाए ।
    कुन यस्तो जाडोको वर्ष होला जहिले उनले गरीबलाई कम्बल, सिरक र आवश्यकता अनुसार अन्य सामग्री वितरण गरेका थिएनन् । गाउँमा आउने कोही साधु वा भीखमाग्ने उनको घरसम्म पुगेर खाली हात फर्किनुपरेको कसैले सोच्न पनि सक्दैनन् ।
    उनले जानेसम्म कोही पनि भोको बस्नुपर्दैनथ्यो । गाउँका मुखिया भएको नाताले पनि कहीं कोही आप्mनो घरमा झगडा परेर भोकै छन् भने पनि उनलाई फकाउनु आप्mनो कर्तव्य मान्दथे साह । मुखियाजीले फकाउँदा सकेसम्म अधिकांश मान्दथे पनि ।
    गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले निष्काम कामको चर्चा गरेका छन् । साह निष्काम समाजसेवी थिए । म समाजसेवा गर्छु भनेर साहले समाजसेवा गरेनन् । समाजसेवालाई आप्mनो कर्तव्य नै बनाए । आप्mनो कर्तव्य गर्न उनले कसैलाई सोधिरहनुपरेन । कसैसित केही लिइरहनुपरेन र यसबापत कसैलाई दिइरहनु पनि परेन । तीन छोरी र एक छोराका पिता अविश्रान्त समाजसेवी साहले यस धर्तीबाट बिदा लिनुअघिसम्म समाजसेवालाई आप्mनो कर्तव्य मानिरहे । धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक कार्यका स्वतःस्पूmर्त अगुवालाई आसपासको दश गाउँका सबैले मुखियाजी भनेर चिन्दछन् ।
    चिर निद्रामा सुतेपछि सुन्नेजति सबैले यही भने– उनले आप्mनो जीवनमा कसैलाई दुःख दिएनन् ।
    मान्छे हुनु त मुखियाजीजस्तो ।
    मैले पछिल्लोपटक दुई वर्षपहिले देउताजी/मुखियाजीलाई भेटेको थिएँ । दुई हप्ता पहिले उनले अन्तिम विश्राम लिए अस्पतालमा । उनले जीवनमा धेरै दुःख पाएनन् । जीवनको अन्तिम समयसम्म सक्रिय रहे । अन्तिम सास अस्पतालमा लिए ।
    देउताजीलाई अनेकौं वर्षसम्म चिनाउने उनका कृतिहरू रहेका छन् । उनले गरेका समाजसेवाका सबै कामहरू बाहिर आउन सकेनन् । अन्तर्मुखी स्वाभावका कारण कसैले जब उनलाई प्रत्यक्ष देखे, त्यसको विषयमा मात्र थाहा पाए । विभिन्न तीर्थस्थलहरूको यात्रामा जाँदा पनि उनले लाखौंको काम गरेको अनुमान रहेको छ तर उनी बताउन चाहँदैनथे । उनी देखावटीमा विश्वास गर्दैनथे । हिन्दूमा व्याप्त एक ग्रामीण मान्यता यो पनि रहेको छ कि धर्मकर्म गरेपछि त्यसको बारेमा दुनियाँलाई बताउने हो भने त्यस धर्मकर्मको सही फल प्राप्त हुन सक्दैन । सम्भवतः यस्तै मान्यताबाट प्रभावित थिए कि ?
    समाजसेवालाई आप्mनो अविश्रान्त कर्म मान्ने समाजसेवी साहका समाजसेवाका सम्पूर्ण कुराहरू थाहा पाउन अब मुस्किल हुन गएको छ ।
   हरेक जीवनको उद्देश्य हुन्छ । जीवनमा हरेकले केही उद्देश्य लिएको हुन्छ । उद्देश्यलाई पूर्ति गर्ने माध्यम फरक हुन सक्छ । हरेकको बाटो फरक हुन्छ । जीवनको उद्देश्य फरक भएपछि बाटो पनि फरक पर्दछ । परिस्थितिले सबैलाई आप्mनो उद्देश्यमा पुग्न दिंदैन । कतिपयले सफलता प्राप्त गर्दछन् । कतिपय चाहिं जीवनको उत्तराद्र्धमा आएर आपूmलाई पहिलेकोभन्दा फरक बाटोमा ल्याएर उभ्याउँछन् । तर जीवनभर समाजसेवा गर्नेहरूलाई समाजले अर्कै नजरले देख्दछन् ।

Friday, May 31, 2019

कहाँ हरायो यस पात्रको प्रसिद्धि ?

कहाँ हरायो यस पात्रको प्रसिद्धि ?

सञ्जय मित्र
    इतिहासको अध्ययन निकै जटिल छ । अध्ययनका लागि अध्ययन हो वा केवल सन्तुष्टिका लागि अध्ययन हो भने अध्ययन भन्ने कुरो कदापि जटिल हुन सक्दैन ।
    इतिहास लेखनको पनि आप्mनो उद्देश्य हुन्छ । जुन उद्देश्यले लेखिन्छ, त्यसमा केन्द्रित हुन्छ । इतिहास लेखनको उद्देश्य पनि फरक हुने भएकोले अध्ययन गर्नेले पनि आप्mनो उद्देश्य अनुरूप इतिहासको कृति अध्ययन गर्दछ । इतिहासको जुन पक्षको खोजीको लागि अध्ययन गर्न खोजेको हो, त्यो पाउन निकै गा¥हो हुन्छ ।
    इतिहासमा बारा जिल्लाका एकजना जमिनदारको नाम आउँछ । जमिनदारको नाम किसनसिंह तेली भेटिन्छ । जतिखेर नेपाल–अंग्रेज युद्ध चलिरहेको थियो, त्यतिखेर उनी अंग्रेजको पक्षमा थिए । अंग्रेजहरूले उनलाई प्रयोग गरेका थिए वा अंग्रेजहरूको लागि उनी प्रयोग भएका थिए भन्ने कुरो अनुसन्धानको विषय हो ।
    तर मधेसीहरूले नेपाल–अंग्रेज युद्धमा नेपाली पक्षलाई साथ दिएका थिएनन् भन्ने आरोप लगाउनेहरूका लागि जमिनदार एउटा उदाहरण आजसम्म पनि बनेका छन् । उनको बाध्यता के थिए वा उनको चाहना के थियो भन्ने पक्षमा इतिहासले उनीमाथि न्याय गर्न सकेको छैन ।
    इतिहासमा के उल्लेख पाइन्छ भने जमिनदार किसनसिंहको सम्बन्ध सीधै अंग्रेजी पक्षका मेजर जनरल मार्लोसित थियो । मार्लोले दाम, साम, दण्ड र भेद सबै नीति अपनाएर नेपाल–अंग्रेज युद्ध जित्न चाहेका थिए । नेपालका केही प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूलाई आप्mनो पक्षमा मेजर जनरल मार्लोले मिलाउन सफल भएका थिए ।
    विघटित पाल्पा राज्यका प्रभावशाली व्यक्ति प्रतिनिधि तिवारी, हुन्डुर राज्यका पदच्युत राजा रामशरण सेनलगायतलाई आप्mनो पक्षमा मिलाइसकेका थिए । यी दुई व्यक्तिको उचाइ हेर्दा त्यतिबेला बारा जिल्लामा पनि प्रतिष्ठित व्यक्तिका रूपमा जमिनदार किसनसिंह तेली रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ ।
    अंग्रेजी सेनाका मेजर जनरल मार्लोले नेपालतिरका केही उच्च प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूलाई आप्mनो पक्षमा मिलाएर नेपालको भेद जान्न चाहन्थे । युद्धको समयमा विपक्षीको सूचनाले निकै महŒव राख्छ । मेजर जनरल मार्लोले बारा जिल्लाको सन्दर्भमा पनि यसै उपयोगिताको लागि जमिनदार किसनसिंहलाई आफ्नो पक्षमा मिलाएका थिए भन्ने एउटा तर्क हुन सक्छ भने नेपाल एकीकरण भएपछि वा नेपालको तत्कालीन शासन व्यवस्थामा आप्mनो महŒव केही नदेखी वा नेपालभन्दा अंग्रेज शासनमा आप्mनो मानसम्मान बढ्ने सम्भावना देखेर उतातिर लागेका थिए भन्ने अर्को तर्क हुन सक्छ ।
    माथि आएका सबै नामधारी विशिष्ट व्यक्तिहरूले अंग्रेज पक्षबाट विभिन्न मान, पदवी तथा विभूषणहरू प्राप्त गरेका थिए । अंग्रेज पक्षले यति धेरै सम्मान प्रदान गर्नुमा यताको खबर उता पु¥याउनका लागि हो र युद्धमा विजय प्राप्त गर्न सजिलो हुन्छ भन्ने नै हो । मेजर जनरलसित सीधा सम्पर्क त्यतिबेला पनि निकै महŒवपूर्ण मानिन्थ्यो ।
    नेपाल–अंग्रेज युद्धको क्रममा रौतहटको बडहर्वामा नेपाली पक्षको ठूलो पराजय भयो । त्यहाँ कार्यरत नेपाली फौजका कप्तान करीब ७५ वर्षका परशुराम थापासहित झन्डै एक सय पचास जति मारिए वा हराए वा अंग्रेजी फौजको बन्दी बन्न पुगे । त्यसपछि उत्साहित अंग्रेजी फौज बारागढीतर्फ बढेको उल्लेख पाइन्छ ।
    यद्यपि अंग्रेज पक्ष भने सन्तुष्ट हुन पाएन । यिनीहरूको सल्लाहले अंग्रेजको लागि खासै सकारात्मक काम गर्न सकेको थिएन । नेपाल–अंग्रेज युद्धको क्रममा अंग्रेजी फौजले यिनीहरूसित जस्तो अपेक्षा राखेको थियो, त्यो नपाउँदा युद्धको शुरूआती अवस्थामा जुन सम्मान यिनीहरूले पाएका थिए त्यो पछिसम्म कायम रहन नसकेको देखिन्छ ।
    नेपाल अंग्रेज युद्ध शुरू भयो र समाप्त पनि भयो । युद्ध हुनुभन्दा पहिले सम्भवतः यी पात्रहरू तत्कालीन नेपाल वा नेपालीसित त्यति सन्तुष्ट थिएनन् वा बढी चाहना राखेका  थिए जुन चाहना अंग्रेजी शासनबाट पूरा हुने विश्वास राख्दथे । नेपालको पराजय भए पनि बारा जिल्ला भने नेपालमै रह्यो ।
    आप्mना समाजका उच्च प्रतिष्ठित यी व्यक्तित्वहरूले अंग्रेजलाई चाहेजस्तो सफलता दिलाउन नसकेपछि उनीहरूबाट युद्धरत अवस्थामा नै तिरस्कृत हुनुपरेको थियो । स्वदेशलाई धोखा दिएर पराइलाई सहयोग गर्नेहरू सदैव तिरस्कृत हुन्छन् भन्ने पनि होइन । रामायणमा विभीषणले सम्मान त पाएकै हुन् । रावणको वंशनाशपछि र विभीषणले राज्य सम्हालेपछि के भयो ? लङ्कामा विभीषणको अवस्था कस्तो रह्यो ? यस विषयमा कसैले चासो राखेको पाइन्न ।
    इतिहासको अध्ययन अधिकांशले पुस्तकको तटस्थतामा विश्वास गरेर गर्दछन् । यो भनेको जे लेखिएको छ, त्यति पढ्ने र ज्ञानार्जन गरेपछि अन्य क्षेत्रमा उपयोग गर्ने । कुनै तथ्याङ्कजस्तो इतिहासको अध्ययन लोकसेवाको तयारीजस्तो मात्र हुन्छ । इतिहासको अध्ययन गरेपछि अलिकति पछिका कुरा पनि बुझ्नु जरूरी हुन्छ । अलिकति विश्लेषण पनि गर्नुपर्छ ।
    माथि आएका तीन नाममध्ये किसनसिंह तेली हाम्रै वरपरका हुन् । बारा जिल्लाको जमिनदार भनिएको छ । बाँकी जानकारी छैन । जमिनदारबारे अन्य जानकारी कहीं कतै पाइन्छ कि ? आप्mनो जमानाका यति विख्यात मानिसबारे अन्य जानकारी पक्कै हराएको नहोला । धेरै समय पनि बितेको छैन । इतिहासको दृष्टिले दुई सय वर्ष खास लामो होइन । अध्ययन र अनुसन्धान गर्ने हो भने अझै पनि भेट्न सकिन्छ । खोज गर्नुपर्छ । आवश्यक भए किंवदन्ती र जनश्रुतिलाई पनि आधार बनाएर इतिहास पुनर्लेलखन गर्न
सकिन्छ । अहिले नखोजे यो इतिहास हराएर जाने कुरामा शङ्का छैन । इतिहासमाथि हरेकको अधिकार हुन्छ । यो हाम्रो इतिहास हो, यस ठाउँको इतिहासलाई हामीले नै संरक्षण गर्नुपर्छ । हामीले पनि इतिहासको रक्षा गर्नुपर्दछ । इतिहास बचाउन वा हस्तान्तरण गर्न पनि सकेको खोजी गर्नु आवश्यक छ ।
    बारामा इतिहासका अध्येताहरू, अनुसन्धानकर्मीहरू तथा स्वतन्त्र अध्ययन र तथ्य सङ्कलन गर्ने व्यक्तिहरूबाट यो आशा गर्न सकिन्छ । युद्धपछि यी पात्र कहाँ पुगे ? के गरे ? वास्तवमा यिनी कहाँ (कुन गाउँ) का थिए ? कसरी यिनीहरू कुन अवस्थामा अंग्रेजसित जोडिन पुगे ? किन नेपाली पक्षको विपक्षमा लागे ? यिनको मूल्याङ्कन राज्यले पछि कसरी ग¥यो ? अथवा नेपाल–अंग्रेज युद्ध एउटा सन्धिमा टुङ्गिएपछि अंग्रेज पक्षले यिनलाई कसरी हे¥यो ? समाजमा यिनको स्थान कहाँ रह्यो ? यिनको प्रसिद्धि कसरी हरायो ?
    इतिहासका हाम्रा पात्रहरूको खोजी हामीले नै गर्नुपर्छ । वर्तमानका हाम्रा असल पात्रहरूको सम्मान पनि हामीले गर्नुपर्छ । यस प्रकारका ऐतिहासिक पात्रहरूको अध्ययन हुनु जरूरी छ ।

Friday, May 17, 2019

बुद्धम् शरणम् गच्छामि

बुद्धम् शरणम् गच्छामि


सञ्जय मित्र
    बौद्ध धर्मका सर्वोच्च नायक सिद्धार्थ गौतमको जन्मस्थल लुम्बिनी हो । सिद्धार्थले बुद्धत्व प्राप्त गरेपछि बुद्ध कहलिए । उनले बुद्धत्व प्राप्त गरेको ठाउँ बोधगया हो । बुद्धले भौतिक जीवनको अन्तिम साँस लिएको कुशीनगर हो । हिन्दू धर्ममा समेत पूजित भगवान् बुद्धले आँखा उघारेको धर्ती, ज्ञान प्राप्त गरेको धर्ती, आँखा बन्द गरेको धर्ती आपैंmमा पवित्र बनेका छन् । लुम्बिनी, बोधगया र कुशीनगर विश्वका बौद्ध धर्मावलम्बीका महान् तीर्थस्थलहरू हुन् ।
    लुम्बिनी नेपालमा छ । बोधगया भारतको बिहारमा र कुशीनगर भारतको उत्तर प्रदेशमा ।
    लुम्बिनी र बोधगयाको प्रसिद्धि धेरैले देखेका छन् । लुम्बिनीमा हरेक वर्ष लाखौं पर्यटक पुग्छन् । मुख्यगरी बुद्ध पूर्णिमाको अवसर पारेर एकै दिन हजारौं पर्यटक पुग्छन् । बुद्धको जन्म, ज्ञानप्राप्ति र महापरिनिर्वाण वैशाख पूर्णिमाकै दिन भएको मानिन्छ । यसले गर्दा एक वर्षमा बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि सबैभन्दा महान् दिन यही नै पर्दछ ।
    संसारमा अनेक भाषा छन् । अनेक जातजाति छन् । अनेक धर्म छन् । देशको सङ्ख्या त झन् बढी छ । बौद्धमार्गीहरू संसारभर छन् । नेपालको लुम्बिनीमा जन्मेका बुद्धले भारतमा ज्ञान प्राप्त गरेपछि दिएका उपदेशहरू पाली भाषामा सङ्कलन गरिए । बुद्धले मृत्युवरण गरे, पाली भाषा म¥यो । बुद्ध जन्मेको तत्कालीन राज्यको नामनिशान छैन तर बुद्धका उपदेशहरू निरन्तर पैmलिइरहे । नेपालको पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिण चारैतिरका देशहरूमा बुद्ध पूजित छन् । करीब डेढ दर्जन देशमा राजधर्म बौद्ध र मुख्य देवता नै बुद्ध छन् । शान्तिको मार्ग अपनाउनुपर्छ भन्ने मूल सिद्धान्त मान्ने बौद्धमार्गीहरू नभएको देश कमै होला ।
    सिद्धार्थ गौतम राजाका छोरा थिए । युवराज थिए । आपैंm राजा हुने थिए । तत्कालीन अवस्थामा राजा भन्नु सर्वसाधारणका लागि भगवान् नै मानिन्थे । भगवान्को आदेशजस्तै राजाको आदेश चल्ने युग थियो । सुखसयलको कमी थिएन तर सिद्धार्थको ध्यान ज्ञानतिर गयो । ज्ञानको खोजीको तिर्खाले उनलाई आप्mनो राजपाट वा शासनबाट विमुख गरायो । उनी तपस्वी बन्न पुगे । लामो समय ध्यान गरेर उनले ज्ञानार्जन गरे । ज्ञानको प्रचारप्रसार गरे । तत्कालीन सामन्त, कुलीन, राजा र सर्वसाधारणहरू उनका ज्ञानका कुरा सुन्न लालायित रहन्थे । उनीसँगै हजारौं मानिस उनकै जस्तो जीवन व्यतीत गर्न थालेका थिए । हजारौं उनीसँगै बस्न थालेका थिए । सिद्धार्थ गौतमसित वैशालीको एउटा बगैंचामा भेट भएपछि इतिहास सुन्दरी आम्रपाली पनि भिक्षुणी भएकी थिइन् । ती त्यही आम्रपाली/अम्बपाली हुन्, जसलाई प्राप्त गर्न कैयौं राजाहरू गद्दी त्याग्न तयार थिए, कैयौं युद्ध भए । सम्भवतः बुद्धले आम्रपालीलाई भेटेपछि यस क्षेत्रमा युद्धको एउटा कारण नै समाप्त भएको थियो ।
    शासन, शक्ति र सम्पत्तिको बोलवाला थियो त्यतिबेला पनि तर ज्ञानलाई मान्नेहरूको कमी थिएन । यसै कारण बुद्धका वाणीको आलोक श्रीलङ्का, जापान, कोरिया, चीन आदि कैयौं दर्जन देशसम्म पुगेर आलोकित गरिरहेको छ । आजको दिन बुद्धका वाणीहरूको अनेक किसिमले व्याख्या भइरहेको छ विश्वभरि । विश्वका शक्तिसम्पन्न देशदेखि विकासको पथमा अगाडि बढिरहेका देशहरूले समेत बुद्धका विचारहरूको वर्तमान परिवेशमा उपादेयता खोजिरहेका छन् । बुद्धका वाणीलाई कसरी वर्तमान परिवेशमा लागू गर्न सकिन्छ भन्ने चिन्तन गरिरहेका छन् । आजको दिन लाखौं मानिस बौद्ध धर्मका तीर्थस्थलहरूमा पुगेर बुद्धप्रति आप्mनो श्रद्धा र आस्था रहेको दर्शाउँछन्, साथै आप्mनो मनमा पनि शान्ति आओस् भन्ने कामना पनि गर्दछन् । आप्mनै मनको शान्तिको लागि बुद्धअगाडि उभिएर, बसेर, आँखा चिम्लेर वा खोलेर कामना गर्दछन् ।
    बुद्धले पाइला टेकेको वा बुद्धको नाउँमा बनाइएका सबै ठाउँमा बुद्ध जयन्तीमा मानिसको अन्तर्हृदयदेखि श्रद्धाका अविरल धारा बग्ने कारण बुद्धमा लोभ, मोह र घमण्ड नहुनु पनि हो । मानिसले जतिसुकै लोभ गरे पनि मरेपछि उसको जीउमा रहेको कपडा पनि साथ हुँदैन । अत्यधिक सञ्चय, अनावश्यक सञ्चय, अरूलाई दुःख दिएर गरिने सञ्चय, ठगी वा भ्रष्टाचार गरेर गरिने सञ्चयलाई गौतम बुद्धको राज्यत्यागको सन्दर्भले जहिले पनि जितेको छ । धन सञ्चय गरेर कोही पनि बुद्धत्व प्राप्त गर्न सक्दैन तर लोभ नगर्ने हो भने शान्ति र आनन्दको प्राप्ति हुने सबैले बुझेका छन् ।
    मोहमा परेर आफन्तलाई सर्वस्व मान्नु अस्वाभाविक होइन । सिद्धार्थ गौतमले राज्यको त लोभ गरेनन् । श्रीमती र छोराको मोहमायामा पनि परेनन् । आज उनको राज्यको औपचारिक अस्तित्व छैन । बुद्धका पिताको योगदान र उनका छोराको योगदानको बारेमा विश्वले के कति जानेको छ भन्ने पक्ष एउटा अवश्य हो तर निजी मोहको त्याग गरेका बुद्धलाई आजको दिनमा कोटिकोटिले सम्झिरहेका छन् । घमण्डको विषय त अझ सबैले बुझेका छन् । यसलाई त सर्वथा त्याज्य मानिनु आवश्यक छ भनेर सबैले भन्दै आएका छन् ।
    बुद्ध थोरै बोल्थे । उनका मूर्तिहरू जे जहाँ स्थापित छन्, प्रायः शान्त र ध्यानावस्थामा छन् । बुद्धको ध्यानको मुद्राले पनि त्यत्तिकै प्रसिद्धि पाएको छ । बुद्ध प्रतिमा जापानमा जापानी अनुहारको र कोरियामा कोरियाली अनुहाराकृतिको होला । श्रीलङ्काको बुद्ध प्रतिमा पनि त्यहींको अनुहारसित मिल्ने होला तर सबैमा यो शान्त र ध्यानावस्थाको भने एकरूपता छ । बुद्धको यस अवस्थाले मौन रहेर पनि अनेक कुरा वा धेरै कुरा बोलेको छ । बुद्ध प्रतिमा अगाडि उभिएर मानिसले केही नबोलेर पनि धेरै कुरा बोल्न सक्छन् भन्ने सिक्छन् । बुद्ध प्रतिमा अगाडि उभिएर मानिस केही नबोलेर उनलाई धेरै कुरा बताएका हुन्छन् ।
आज विज्ञानले भन्छ– हरेक दिन  अवश्य पनि ध्यान गर्नुपर्दछ । ध्यानले मन शान्त रहनुका साथै मस्तिष्कलाई पनि फाइदा पु¥याउँछ । मन र मस्तिष्क दुवैलाई फाइदा भयो भने मानिसले आपूmले चाहेको क्षेत्रमा अगाडि बढ्न निकै सहयोग पुग्छ ।
    बुद्धलाई बुद्ध धर्म मान्नेहरूले मात्र मान्दछन् भन्ने होइन । अन्य धर्ममा पनि बुद्धको स्थान छ । हिन्दू पुराणहरूले त बुद्धलाई विष्णुकै अवतार मानेको पाइन्छ । यसैगरी, नेपालका अन्य धर्मावलम्बीले पनि बुद्धलाई उत्तिकै सम्मान गर्दछन् । बुद्ध धर्मलाई मान्ने मानिसहरूको सङ्ख्या बढिरहेको देशमा जुनसुकै धर्मका मानिस भएपनि बुद्धलाई मानेको हुनुपर्छ । आजको दिन विश्वभर बुद्धका जीवनी र कीर्तिको चर्चा हुन्छ । बुद्धबाट आजको विश्वले धेरै कुरा ग्रहण गर्न सक्छ भन्ने कुरालाई स्वीकार्नु पनि बुद्धम् शरणम् गच्छामि हुनु हो कि ?

Friday, May 10, 2019

कविताको फरक बाटो र फरक स्वादमा एक बसाइँ

कविताको फरक बाटो र फरक स्वादमा एक बसाइँ


सञ्जय मित्र
    साहित्यको क्षेत्रमा अझ नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा एउटा के मान्यता रहेको छ भने नेपाली पाठकहरूले सबैभन्दा कम पढ्ने विधा कविता हो तर सबैभन्दा बढी लेखिने र सबैभन्दा बढी छापिने विधा पनि कविता नै हो । साहित्यको विषयमा यस प्रकारको विरोधाभास सदैव र सम्भवतः सर्वत्र पाइन्छ ।
    हुनत साहित्यको क्षेत्रमा लाग्नेहरूले अरूभन्दा आपूmलाई पृथक अस्तित्व दर्शाउन चाहन्छन् । यसलाई व्यक्तिगत शैली, निजत्व, पहिचान वा मौलिकता मान्ने गरिएको छ । काव्यसर्जकहरूले आपूmलाई अरूभन्दा पृथक देखाउन अनेक प्रयोग गर्दछन् । हेटौंडाका कवि गिरिजा अधिकारीले नेपाली काव्यको क्षेत्रमा गरेको प्रयोग भने सर्वथा भिन्न छ ।
    करीब चार वर्षअघि कालेबुङबाट प्रकाशित २५ प्रतिवादमा भूमिका लेख्दै स्वागत नेपाल भन्छन्– कविताको क्षेत्रमा गिरिजा अधिकारीको हस्तक्षेप हो । अङ्कलाई लिएर लेखिएको विश्वमा पहिलो काव्यकृति हो । गिरिजाको नेपाली साहित्यमा हस्तक्षेप शुरू भएको छ । शब्दकोषका अर्थबाट शब्दले मुक्ति पाएका कविताको उपाधि रहेको नेपालले बताए ।
    मान्छेलाई आपैंmले देखेको सपनाले मार्छ ।
    काव्यकृतिको आमुख लेखिनुभन्दा पहिले यो वाक्य तीन टुक्रामा लेखिएको छ । परम्परागत कृतिहरूमा समर्पण हुने गरेको छ तर यसमा एउटा दार्शनिक चिन्तन छ । यसबाटै पनि यस कृतिमा दर्शनको प्रभाव उच्च छ । (यो दरबार हत्याकाण्डको दिनलाई स्मरण गर्दै लेखिएको कवितामा बारम्बार आएको खण्ड हो ।)
    मेरो पहिलो कृतिको रूपमा पच्चीस डेङ (पच्चीस पाइलो) आएको थियो । कवि गिरिजाको कृतिको नाम पनि अङ्कमा लेखिएको छ २५ प्रतिवाद ।
    लघु भन्न नमिल्ने मध्यमाकारको २५ प्रतिवादको मुख्य विशेषता भनेको अङ्कमा आधारित कविता हुनु र विद्रोहको नयाँ क्षेत्र पहिचान गर्नु हो । विद्रोहहरूप्रति पनि विद्रोहात्मक दृष्टिकोण तर अराजकताविहीन चिन्तन यस कृतिको सम्पत्ति हो ।
    कविताका शीर्षकहरू नै शीर्षकभन्दा फरक छन् । पहिलो विद्रोह वा प्रयोग भन्नु नै शीर्षकको चयन गर्नु हो । कवितामा समेटिएका प्रत्येक शीर्षकले अङ्क बोकेको छ । जस्तो कि पहिलो शीर्षक छन्– सन् २०११ र अन्तिम शीर्षक छ– ० ।
    अधिकांश कविता ऐतिहासिक पृष्ठभूमिका स्मरणीय तिथिमितिको सेरोफेरोमा केन्द्रित छन् । तिथिमितिप्रतिको दृष्टिकोण त सजिलै आएको छ । काव्यप्रवाहमा जे आकर्षण जे त्यसले कुनै पनि कवितालाई अन्त्यसम्म पढेर एकचोटि रोकेर सोच्न विवश बनाउँछ । कविको दृष्टिकोणसित सहमत होऊँ कि विद्रोह गरूँ ? दुवै चिन्तनको पार्थक्य आपूmमा पाठकले पाउँछन् । धेरै पुराना ऐतिहासिक तिथिमिति नभएकाले इतिहासको स्मृतिले आप्mनो परम्परागत धारणामा अलिकति पार्थक्य ल्याउन सक्ने सामथ्र्य राख्दछन् । आपूmले विश्वास गरेको इतिहासको अलिकति पुनर्मूल्याङ्कनको आवश्यकता रहेको स्वानुभूति गराउँछ कविताहरूले ।
    सरकारले सर्वसाधारणको गुनासो सुन्न हेलो सरकारको नम्बर होओस् वा सगरमाथाको उचाइ, एक युगका बहुमूल्य अङ्कहरू पनि कवि अधिकारीको अभिव्यक्तिको साधन बनेका छन् ।
    कतै नेपाली नागरिकताको प्रमाणपत्रको नम्बरमा कविता छ । कुनै कविता मोटरसाइकल नम्बरमाथि लेखिएको छ । कविताहरूको क्रम लेखिएको पातो हेर्दा अहिलेसम्मको नेपाली साहित्यमा लेखिएका सबै काव्यकृतिहरूको भन्दा पृथक छ । पहिलो हेराइमा त लाग्छ कि नेपाली भाषामा वा देवनागरी लिपिमा लेखिएको कृति नै होइन । कवितामाथि एउटा विद्रोह गरिएको यो काव्यकृतिले त्यस भनाइलाई पुनर्पुष्टि गरेको छ, जसमा भनिएको छ– जहाँ नपुगे रवि, त्यहाँ पुगे कवि ।
    आप्mनो जन्ममिति, एउटा ठेलाको नम्बर, अमेरिकाको ट्वीन टावरमाथिको आक्रमणको दिन, संविधानसभा माग गरिएको दिन, सुगौली सन्धिको वर्ष, खेलाडीको जर्सी नम्बर पनि कवितामा कतै मार्मिक र कतै विद्रोही स्वर बोकेर आएका छन् ।
    कविताहरूमध्ये कतिपयले राष्ट्रियता बोकेका छन् । कवि अधिकारीको राष्ट्रियतासम्बन्धी आप्mनै दृष्टिकोण
छ ।
९ तले धरहराबाट
हाम फाल्दैछ मेरो देश । (पृष्ठ ३०)
अभाव यसरी बोलेको छ–
थोपाथोपा जम्मा गरिएको पसिना
साइलेन्सरबाट उड्छ आकाशतिर
महँगीले कुद्नै नसकेर
चार्ज हुन्न ब्याट्री ।
    नेपाली नागरिकताको प्रमाणपत्र पाउँदाको खुशी र त्यसलाई पढेर देखिएको अभावलाई कवि अधिकारीले यसरी संवेदनशील बनाउने गरी प्रस्तुत गर्दछन्–
तर,
मेरो आप्mनै नागरिकतामा
आमाको नाम लेख्ने कोलुम
खालीखाली देखेपछि
मैले पटकपटक
अभाव देखेको छु राष्ट्रियताको
मेरो २८/९५१ मा ।

के आमा भन्नु
राष्ट्रियता होइन ?
    कविताप्रति नै फरक दृष्टिकोण नै उमार्ने क्षमतावान् २५ प्रतिवाद कृतिले कविता नपढ्नेलाई पनि बाध्य बनाउँछ । कवितामा निरशता पर्याप्त छ तर निरशतालाई आकर्षणले जितेको छ । उत्सुकताले हरेक कवितालाई पढ्नुपर्ने अनिवार्यता बनाइदिन्छ ।
    जे लेखे पनि केही नहुँदा कविता हुन्छ भनेर कवितामाथि हल्का टिप्पणी गर्नेहरूमाथि एउटा जिम्मेवारी थप्छ यस कृतिले– जे लेखे पनि भन्नुको तात्पर्य के हो ? के लेख्ने कुनै विषयवस्तु सीमित हुन्छ त ? कवि अधिकारीले यस प्रकारका सबै टिप्पणीलाई खारेज गर्दछन् र नवीन माध्यता पनि स्थापित गर्दछन् । कविता शब्दमात्र होइन, कविता साहित्यमात्र होइन– यो अङ्क पनि हो, गणित पनि हो, अङ्कगणित पनि हो र गणितभन्दा काव्य साहित्य पृथक हुन सक्दैन । शब्द र अङ्कको सम्बन्ध स्थापित गर्ने दृष्टिकोण आवश्यक छ ।
    आख्यान र ऐतिहासिक विषयवस्तुका कृतिहरू बढी पढ्न रुचाउने मलाई यो कृतिले एक बसाइँ खोस्न बाध्य बनायो । सामान्यभन्दा अलिकति फरक शैली र स्वादका काव्यकृतिमा पनि रमाउन चाहन्छु । यस कृतिभित्रका हरेक कविताको प्रत्येक शब्दलाई नपढी अगाडि बढ्नै सकिंदैन ।
    लगभग दुई घण्टाले कविताप्रतिको दृष्टिकोण त परिवर्तन गर्दछ नै, कविताको नवीन स्वरूप देख्न पाइछ । कविता मस्तिष्कको सम्पत्ति पनि हो, हृदयको अक्षराङ्कन मात्र होइन भन्ने मान्यतालाई पुनः स्थापित गर्दछ।
    यस कृतिका कतिपय प्रसङ्गले बारम्बार दोहो¥याउन बाध्य बनाउँछ । कविताको नयाँ परिभाषा खोज्न चाहनेहरूले आप्mनो पुस्तकालयमा यस कृतिलाई उच्च सम्मान दिन सक्छन् ।

Friday, April 26, 2019

भग्नावशेष र पानीमा देखिएको विम्ब

भग्नावशेष र पानीमा देखिएको विम्ब

सञ्जय मित्र
    स्वच्छ र शान्त जलमा नजीकको वस्तुको विम्ब निकै स्पष्ट देखिन्छ । वास्तवमा सफा पानीले आप्mनोभित्रको र बाहिरको दुवैतिरको वस्तुलाई देखाउँछ । यसैकारण कतिपयले भन्ने गर्दछन् – मानिसको मन पानीजस्तै सफा हुनुपर्छ । पानीजस्तै सफा हुनुको अर्थ यो पनि हो कि मन चाहिं सफा हुनुपर्छ र चरित्र पनि सफा हुनुपर्छ । मानिसको आनीबानी, संस्कार र चिन्तन स्वच्छ भयो भने मानिस वास्तवमा मानिस हुन सक्छ । मानिसले मानिस हुन पानी बन्नु पर्छ भन्नुको तात्पर्य यो होइन कि जहाँ छ त्यहाँबाट जहिले पनि तलतिर बग्नु पर्छ । बरु यो हो कि भित्र सतहमा जतिसुकै उतारचढाव होस् तर माथिको सतह भने सम्म हुनु आवश्यक छ ।    पानी आफैं फोहोर हुँदैन । पानीलाई फोहोर पार्ने काम भित्रबाट भन्दा बाहिरबाट हुन्छ । सामान्यतया पानीको अनुहार मलिन हुँदैन । पानीको चरित्र प्रवाहशीलतामा स्पष्ट हुन्छ । यसको अर्थ यो कदापि होइन कि स्थिर पानी सफा हुन सक्दैन । स्थिर पानी सफा हुन सक्छ, सफा रहन सक्छ । ऐनाको सतहजस्तो पनि सफा वा पारदर्शी पनि हुन सक्छ । पारदर्शी हुनु त पानीको जस्तो ।
    बाहिरको पनि देखाउने र भित्रको पनि देखाउने क्षमता पानीको हुन्छ । पानीले बाहिरको दृश्यलाई विम्बको रूपमा अझ सुन्दर देखाउँछ । र सुन्दरता हरेकलाई मन पर्छ । अझ प्राकृतिक सुन्दरताले झन् सबैलाई लोभ्याउँछ । पानी आफैंमा प्राकृतिक सुन्दरता हो । वनस्पतिलगायत कुरा प्रकृतिको सुन्दर उपहार हुन् । यदि दुवैको सङ्गम कुनै एक ठाउँमा हुन्छ भने त्यो दृश्य अवर्णनीय हुन पुग्छ । प्रकृतिको पक्षमा वकालत गर्ने तथा प्रकृतिवादी कविहरूले त शरद पूर्णिमाको वर्णन यसरी गर्दछन् कि यस लोकको दृश्य नै होइन । यस्तै प्रकारको दृश्यको खोजीमा यस प्रकारका व्यक्तिहरू रहन्छन् ।
    गौतम बुद्धलाई तत्कालीन प्रकृति र विज्ञानको सङ्गमको रूपमा लिइन्थ्यो । अहिले पनि गौतम बुद्धलाई भगवान् मान्ने एक पक्ष छ भने अर्को पक्षले उनलाई तत्कालीन विज्ञानको ठूलो ज्योति मान्दछ । गौतम बुद्धसँग सम्बन्धित प्रमुख तीर्थस्थलहरूमा प्रकृति निकै नजीक रहेको पाइन्छ । उनको जन्मस्थल लुम्बिनीमा पोखरी र अन्य जलाशयहरू छन् । उनले ज्ञान प्राप्त गरेको बोधगयामा पनि पोखरी छ ठूलो । गौतम बुद्धले मृत्युवरण गरेको कुशीनगरमा पनि पोखरीहरू पर्याप्त छन् । गौतम बुद्धले प्राणत्याग गरेको मानिएको कुशीनगरमा अनेक भवन तथा दर्शनीयस्थलहरू जन्मस्थल र ज्ञानार्जनस्थलको जस्तै रहेका छन् । कुशीनगर त प्रकृतिकै काखमा बसेको देखिन्छ । प्रकृतिको फरक रूप यहाँ देखिन्छ । वास्तवमा लुम्बिनी, बोधगया र कुशीनगर तीनवटै ठाउँमा शान्तिको अनुभूति हृदयमा हुन्छ । कलकत्ताको हुगली नदीको किनारमा रहेको स्वामी विवेकानन्दको आश्रममा जे शान्ति पाइन्छ, त्यही अनुभूति बुद्धसँग सम्बन्धित प्रमुख तीन स्थानमा पनि पाइन्छ । कुशीनगरका पोखरी र खाल्टाखुल्टीहरू त्यहाँको प्रशासनद्वारा बडो जतनका साथ संरक्षित गरिएको छ ।
    साउनको महिनामा सामान्यतया पोखरीहरू आफैं भरिएका हुन्छन् । आकाशे पानी धरतीमा नचुहिने कुरै हुँदैन । त्यहीं पानीले खाल्टाखुल्टीहरू धनी भएका हुन्छन् । आप्mनो सम्पन्नताको उल्लास त मानिस, पशु तथा सवारी साधनको पैताला नपर्ने खाल्टाखुल्टी वा पोखरीले दर्शाएको हुन्छ, अनुहारै उज्यालो पारेर । साँच्ची पानीको सफा अनुहार र सफा पेट हेर्दै कति रमाइलो लाग्छ १ कुनै कोलाहलको पहुँचभन्दा टाढा र अझ आप्mनो मस्तिष्क पनि शान्त छ भने क्या बात् १ जलभित्र एक दुई साना माछाहरू आकाशमा कावा खाँदै उडिरहेकोजस्तो देखिओस् । त्यो पनि कुनै कुशीनगरजस्तो धार्मिकस्थलमा, जहाँ भगवान गौतम बुद्धको समाधिस्थलमा छ । वातावरणले त्यत्तिकै शान्ति दिइरहेको हुन्छ ।
    कुशीनगरमा दैनिक हजारौं पर्यटकहरू पुग्दछन् । पर्यटकहरूमा स्वदेशी र विदेशी पनि हुन्छन् । बौद्ध धार्मिकस्थलहरूको एउटा मुख्य विशेषता हुन्छ कि मानिसको भीड जतिसुकै होओस्, हल्लीखल्ली भने हुँदैन । शान्त हुन्छ । विदेशीका झुन्डहरू पनि कतै बसेर वा उभिएरै प्रवचन गर्दा एकजना मात्र बोल्ने हुन्छ र बाँकी सुन्ने हुन्छन् । निकै अनुशासित हुन्छन्, बौद्ध तीर्थयात्रीहरू ।
    खोज्दै गएको होइन, तर गत साउनमा चित्रमा देखिएको दृश्य आँखामा ठोकिएपछि धेरैबेर लोभ्याइरह्यो । दृश्यमा रूखहरू उँधोमुन्टो लाएकोजस्तो देखिन्छ । माथि जति सफा देखिन्छ, तल पनि उत्तिकै स्पष्ट । पानी चाहिं हलचलहीन, तर बिरामी वा मृत होइन । मुस्कुराइरहेको लाग्ने पानीको अनुहार । पेटमा भग्नावशेषहरू जोगाइरहेका खाल्टाहरूले भनेजस्तो लाग्थ्यो – यस ठाउँलाई सुरक्षित राख्ने मेरो भूमिकाको पनि मूल्याङ्कन होओस् । इतिहासले नै पुरातŒवको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी दिएको छ र सम्भवतः दुई तीन महीना अलिक विश्राम गर्छु स्वच्छ जललाई साथमा लिएर । भगवान् विष्णु जेठमा जलमा विश्राम गरेपछि मेरो विश्राम शुरू हुन्छ र उनी उठ्नु अगावै म डिउटीमा तैनाथ हुन्छु ।
    सानातिना खाल्टाखुल्टीहरू कति महŒवपूर्ण हुन सक्छन् भन्ने कुरो कुशीनगरको भग्नावशेषहरू हेर्दा थाहा  हुन्छ । ती खाल्टाखुल्टीहरूले बौद्ध धार्मिकस्थलको रूपमा कुशीनगर विश्वप्रसिद्ध रहेको प्रमाण बोलिरहेको हुन्छ । अरू कसैले बोलिरहनुपर्दैन ।
    लाग्छ जहाँ खाल्टो बोल्छ, पानी बोल्छ र बोल्छ अनन्त मौनता ।
    कुशीनगरमा लम्पसार परेको मौनताले बुद्ध प्रतिमाप्रति अन्तर्हृदयमा अनौठो सम्मान भरिदिन्छ । यो अनुभूति सबै जनमा, प्रत्येक पल जाग्रत भइरहोस्, जसले हामीलाई आफ्नोपनको अनुभूति गराइरहन्छ ।

Friday, April 19, 2019

आफ्नै सुन्दरतामा रमाउँछ गाउँ

आफ्नै सुन्दरतामा रमाउँछ गाउँ


सञ्जय मित्र
    गाउँको आप्mनै सुन्दरता छ । गाउँले आप्mनो सुन्दरतालाई क्रिम लगाएर असुन्दर बनाउने प्रयास गर्दैन । अझ असुन्दर बन्ने वा सुन्दरता थपिएको भ्रममा अभैm गाउँ परिसकेको छैन । गाउँको सुन्दरता अनेक रूपमा प्रकट हुन्छन् । अनेक सुन्दरता अप्रकटरूपमैं देखिन्छ । त्यसैले गाउँ सुन्दर छ ।
    बाहिरको दुनियाँमा रमाउनेलाई असुन्दर लाग्न सक्छ गाउँ ।
    साँच्चै समय मिलाएर गाउँतिर निस्क्यौं भने अनेक चित्ताकर्षक स्वरूपमा गाउँले स्वागत गरेको पाइन्छ । के अभैm यस प्रकारको कुरो गाउँमा पाइन्छ र ? के यस प्रकारको कुरो गाउँमा लोप भइसक्यो ? दुवै प्रश्नको अप्रत्याशित उत्तर गाउँले दिने सामथ्र्य राखेको छ स्पष्ट ।
    गाउँको खेतमा उचिएर बुख्याँचाले अभैm बालीनालीको रक्षा गरेको छ । गाउँमा अभैm पनि अठगोडवा मचान उभिएको छ । कुनै एसी लगाइएको दुई तले घरकोभन्दा बढी आनन्द यस प्रकारको मचानवाला घरले दिएको हुन्छ । अझ यसमा झुल हालेपछि मच्छरले पनि जिस्क्याउँदैन । अन्य डर पनि हुँदैन । आनन्द र निश्चिन्ता एक साथ गाउँको यस प्रकारको मचानघरमा पाइन्छ ।
    गाउँमा आस्था जीवित छ । विश्वास फुलेको छ । पारस्परिक विश्वासको सुगन्धले सुगन्धित छ । सहयोगमा रमाएको देखिन्छ ।
    गाउँमा कतै पूजा भइरहेको हुन्छ । कतै कुनै धार्मिक यज्ञ चलिरहेको हुन्छ । यज्ञको बाजा र धुँवाले मनलाई त्यत्तिकै आनन्द दिन्छन् । मानिसहरू झुम्मिरहेका हुन्छन् । प्रकृतिको हावाहुरी, वर्षा आदि आउँदा यज्ञ भाँडिने डर अलिकति पनि हुँदैन, बरु भगवानले जाँचिरहेको भन्दै सबै सतर्क र झन् सहयोगी बन्दछन् । प्राकृतिक प्रकोपमा उद्धार र सहयोग गर्ने अन्तर्हृदयको ग्रामीण संस्कार आपैंmमा अद्भुत छ ।
    महायज्ञको अवशेषले पनि कतैकतै स्वागत गर्दछ । कतै भगवानहरू एक्लै आशीर्वाद दिइरहेका भेटिन्छन् । कतै सम्पन्नता निराश, उदास र हतास भेटिन्छ । कतै मान्छे शीतल छहारीमा एउटा गम्छा ओछ्याएर सुतिरहेछ र कतै मन्दिर एक्लै उभिएको छ आस्थाको आकाशतिर हेर्दै ।
    अनन्त फाँट/सरेह छ । कतै आगो फुलेको खेतमा र कतै फलेको देखिन्छ चराको झुन्ड । कुनै जनावर लुकामारी खेलिरहेका छन् त कोही मित्रसित रमाइरहेका छन् । कुनै चरो रूखमा बसेर वसन्त गाइरहेछ एक्लै । कसैले तपाईंको स्वागत आप्mनो कण्ठले गर्दछ हाँगामा बसेर ।
    कतै नयाँ बाली मुस्कुराइरहेको छ । कतै पाकिसकेको बालीले खेतबाट मुक्ति खोजिरहेको छ । किसानलाई व्यस्त बनाएको छ । अभ्यस्त बनेका छन् कृषकहरू । बाली भिœयाउँदाको हतारो र खाली खेतमा नयाँ बाली लगाउँदाको चटारो । कतै ठिङ्ग उभिएको वर्षे वा बहुवर्षे बाली र कतै उदास लम्पसार परेको डाँठयुक्त खाली खेत।
    वैशाखको दिउँसोको चर्को घामले पनि किसानलाई रोक्न सकेको छैन । घामले आप्mनो काम गर्छ, किसानको परिश्रमले खेतको माटोमा सुन फलेको देखिन्छ ।
    कुनै किसानले छाता ओढेका छन् र भिजेका छन् निथ्रुक्क । शायद बालीलाई छाता ओढाएको हुनुपर्छ वा खेतलाई छाताको शीतलताको अनुभूति गराएको हुनुपर्छ । किनभने छाता ओढ्ने र नओढ्नेमा केही फरक देखिंदैन ।
    कैयौं किलोमिटरसम्म अघि र पछि सडकले पर्खिरहेको छ आगन्तुक । कुनै कुनै बेला यो दृश्य देखिन्छ कि सडकमा कुनै सवारी साधन वा कुनै यात्री छैनन् । तिनै सडकमा कुनै बेला अटाइनअटाई भीड हुन्छ– मान्छेको, सवारी साधनको र पशुधनको पनि । सडक उत्साहित शायद यसै समयमा हुँदो हो । र, जब हिलोले भरिन्छ सडक र दुर्घटना देख्छ सडक आप्mनै छातीमा तब ऊ आँसु चुहाउँदो हो । वा सडककै आँसुले कुनै कुनै ठाउँमा भरिएको हुन्छ पानी र हामी त्यसमा दोष दिन्छौं सडकलाई । सडकको आँखामा जमेको चिप्रालाई हामी हिलो पो भन्दछौं कि ? गाउँका सडकको अनेक रूप हुन्छ तर शहरको सडकभन्दा भिन्न ।
    गाउँले कतै सम्पन्नताको अवशेष जोगाएर विपन्नता प्रदर्शन गरेको पाइन्छ भने कतै विपन्नतालाई लुकाएर सम्पन्नताको प्रदर्शन गर्दछ ।
    वास्तवमा हप्तामा कम्तीमा पनि एक दिन कुनै गाउँ वा कतै गाउँ डुल्नुपर्छ । डुलाई उद्देश्यमूलक वा निरुद्देश्यमूलक, कुनै बेला स्वच्छन्द भावले डुल्नुपर्छ । कुनै बेला डुल्नकै लागि पनि डुल्नुपर्छ । रूखहरूसित मित्रता गाँस्नुपर्छ । शहरभित्रको आप्mनो दम्भलाई मास्नुपर्छ ।
    गाउँसित अपरिचय साट्नुपर्छ, गाउँसित पुनर्परिचय बाँड्नुपर्छ । गाउँ जीवन हो, जहाँ जीवनको वास्तविकताको दर्शन हुन्छ । सुन्दरताको यथार्थ प्रकटीकरण भन्नु नै गाउँ हो । कृत्रिमता नपुगेको होइन तर गाउँको दर्शनले जहिले पनि ताजापन, नवीनता र उमङ्ग दिन्छ । कमसेकम चराहरूको बोली सुन्न र आप्mनै आँखाले चराहरूको स्वच्छन्द जीवनशैली हेर्न पनि पुग्नुपर्छ ।
    गाउँको सुन्दरताले अन्तर्हृदयको प्रेमलाई पवित्र बनाउँदछ किनभने गाउँ अभैm सुन्दर छ । आप्mनो सौन्दर्य ओछ्याएर गाउँले प्रतीक्षा गरिरहेको हुन्छ । जो गाउँ जान सक्दैन, ऊ जीवनलाई एकोहोरो बुझेर मात्र आपूmलाई गाउँको आनन्दबाट पछाडि धकेलिरहेको छ । कमसेकम एक मुठी स्वच्छ सासको लागि भएपनि गाउँ पुग्नुपर्छ ।

Friday, April 5, 2019

कसलाई बढी चिन्नुहुन्छ ?

कसलाई बढी चिन्नुहुन्छ ?

सञ्जय मित्र
    प्रश्न धेरै गा¥हो छैन । उत्तर पनि धेरै सजिलो छैन ।
    हाकाहाकी कसैले कसैलाई तपाईं कसलाई बढी चिन्नुहुन्छ भन्ने प्रश्न ग¥यो भने उत्तर दिन पहिलोचोटि जो पनि अलमलिन्छ ।
    यदि मलाई कसैले सोध्यो भने म भनिदिन्छु कि म कसैलाई पनि चिन्दिनँ । मलाई थाहा छ– म आपैंmलाई पनि चिन्दिनँ । यसो भन्दा खुस्केछ नभन्ठान्नुहोला किनभने स्वयम् तपाईंले पनि आपूmलाई राम्ररी चिन्नुहुन्न ।
    इमानदारीपूर्वक भन्दछु– म आप्mनो शरीरका सबै अङ्गप्रत्यङ्गहरूलाई जान्दिनँ, शरीरका २०६ वटा हाडहरूको नाम मलाई थाहा छैन, आप्mनै शरीरका विभिन्न भागमा उमे्रका रौंका नाम पनि थाहा छैन । सम्भवतः तपाईंलाई पनि थाहा नहोला ।
    विद्वान्हरूले भन्ने गरेका छन्– आप्mनै प्रतिभालाई नचिनेर धेरै मानिस मर्दछन् । आपूmभित्रको प्रतिभालाई कहिलेकाहीं अरूले चिनाउनुपर्दछ । कतिपयले आपैंmले आप्mनो प्रतिभालाई चिनेर त्यसैअनुरूप कार्य गर्दा प्रसिद्धि प्राप्त गरेका उदाहरणहरू हाम्रै वरपर छन् ।
    मेरो वरपर रहेका अधिकांश वनस्पतिलाई चिन्दछु तर नाम थाहा छैन । मैले गोठालो जाँदा र घाँस काट्न जाँदा आपैंmले काट्ने गरेका घाँसहरूको नाम मलाई थाहा हुँदैनथ्यो । मैले एकजना साथीलाई उसको घरका गमलामा रहेका पूmलहरूको बारेमा सोधें । उसले एक/दुई वटा पूmलको नाम नै बताउन सकेन । नाम बताउन सकेका पूmलहरूले वातावरणमा पार्ने प्रभावको बारेमा त झनै बताउनै सकेन । आँगनमा फुलेका पूmलहरूको वैज्ञानिक नाम त झन् थाहा थिएन ।
    यदि आप्mनै सन्तानलाई राम्ररी चिन्न सकेको भए सबै अभिभावकका सन्तान पढाई वा उसको रुचिको अन्य क्षेत्रमा निकै राम्रो गर्न सक्थे । तर वास्तविकता हामीले देखिरहेका छौं । समाज कस्तो छ भन्ने कुरो कतै लुकेको छैन ।
    एकजनालाई सोधें– तपाईं कुन ठाउँलाई बढी चिन्नुहुन्छ ? उसले आप्mनै गाउँको नाम बतायो । मैले अर्को प्रश्न थपें– तपाईंको गाउँ कहिले र कसरी बसेको हो तथा नामाकरण कसरी हुन पुगेको हो ? उत्तरमा शून्यता आयो । गाउँमा स्थापित विभिन्न देवदेवीको स्थापनाकाल र पूजा हुनुपर्ने कारण तथा चलनको विषयमा प्रश्न राखें । धेरै कुरा बुभ्mन बाँकी रहेको स्पष्ट ग¥यो । सोधें– तपाईंको गाउँमा रहेका जातिहरू कुन, कहाँबाट र कहिले तथा कुन परिस्थितिमा आए भन्ने विषयमा थाहा छ ? झन् यस विषयमा आपूmले केही पनि बताउन नसक्ने बताउँदै भन्छन्– मलाई वर्तमानका तथ्याङ्कहरू थाहा छ । मैले अर्को प्रश्न थपें– तपाईंका परिवारका सम्पूर्ण सदस्यका नाम (मलाई सबैको नाम थाहा छ)को नेपाली, हिन्दी, बज्जिका वा अङ्ग्रेजी कुनै एक भाषामा अर्थ बताइदिनुहोस् । नामहरू सम्भँmदै असमर्थता प्रकट गर्दछन् ।
    संसारमा जान्नुपर्ने कुरा धेरै छन् । बुभ्mनुपर्ने कुरा झन् बढी छन् । चिन्नुपर्ने कुराको संसार कति विशाल छ, जो कल्पनाभन्दा पनि विशाल छ । हामीले ज्ञानको कुनै एक क्षेत्रलाई पनि निकै कम चिन्दछौं । धेरै कुरा चिन्न बाँकी नै रहन्छन् । यसै कारण कुनै
विद्वान्को ज्ञानको क्षेत्र निकै
साँघुरो हुन्छ । यहाँ साँघुरोमा विशालता हुन्छ भन्न खोजिएको हो । कुनै एक विषयमा स्नातकोत्तर गरेपछि
त्यसको एक छेउमा पिएचडी
गर्दछन् र पिएचडीको पनि एउटा कुनाको विषयमा उसले डि.लिट्. गर्न पाउँछ । डि.लिट्. गर्नेको संसारमा आप्mनो क्षेत्र वा विषयको विशिष्ट नागरिकमा गणना हुन्छ ।
    आचार्य चाणक्य भन्दछन्– पहिचान सबैको हुन्छ । साधारण पहिचानबाट विशिष्टतिर जानुपर्छ । विशिष्टता भनेको गहिराई हो । मेडिकल विषयमा कसैले डि.लिट्. गर्दछन् भने उनले उपचार गर्ने रोग चाहिं कुनै एउटा रोगको सानो अंश होला तर अहेब गरेकाले तत्काल सबै रोगको औषधि दिन सक्छन् । आचार्य चाणक्यले भनेको पहिचान चाहिं लाखौंको भीडमा कसैलाई कसैले किन चिन्नुपर्दछ भन्ने हो । उसलाई कसैले किन चिन्नुपर्दछ भन्ने कुरो उसैले निर्धारण गर्ने हो । यसका लागि उसले आपूmलाई चिन्नुपर्दछ । फेरि प्रश्न उठ्छ कि कोही कसैले आपैंmलाई चिनेको हुँदैन र ? वा आपैंmलाई पनि नचिन्ने कोही हुन्छ त ?
    चिन्ने प्रमाण के ? चिन्दछु भन्ने आधार के ?
    केही सूत्रहरू माथि नै आइसकेका छन् ।
    चिन्नुपर्ने कारण हुन्छ । आपैंm दा¥ही सफाचट्ट पार्नेले आप्mनो गालालाई हर समय चिल्लो र आकर्षक पारिरहने सबै सामग्रीको नाउँ थाहा हुन्छ । तिनीहरू केबाट बनेका हुन् र कहाँबाट आउँछन् भन्ने विषयमा अलिअलि जानकारी राख्छन् । तिनका नकारात्मक
प्रभावहरू के के हुन् भन्दा चुप लाग्छन् । र, जो सैलुनमा दा¥ही काट्छन्, उसलाई यी प्रश्नहरू नै बेकार लाग्छन् । चिल्लो गाला परिचय बनाउन चाहने तर चिल्लोपनबारे जानकारी नराख्ने हामी धेरै छौं ।
    अर्को यथार्थ हो, कोही कतै घमण्ड नगरे हुन्छ कि ऊ निकै जान्ने छ । कोही कुन क्षेत्रको जानकार छ भने सोही क्षेत्रको ऊभन्दा बढी जानकार अरू पनि छन् भन्ने कुरो उसले बुझेको हुन्छ । अझ कतिपयका आफन्तले प्रशंसाका पुल यसरी बाँध्दछन् कि उही संसारमा सबैभन्दा जान्ने छ । आफन्तको प्रतिभामा गर्व गर्नु स्वाभाविक हो तर जो प्रतिभावान् छ, उसले चाहिं आप्mनै क्षेत्रमा आपूmलाई कति चिनेको छ र अझ कति चिन्न बाँकी छ भन्नेतर्पm पनि विचार गर्नुपर्ने हो । यतातिर ध्यान दिने चाहिं प्रगतिको उकालोमा चढिरहेको हुन्छ र आपैंmलाई निरन्तर जान्ने भनेर आपूmले चिनेको क्षेत्रमैं सन्तोष गर्नेले चाहिं आपूmभन्दा अरू कोही अगाडि बढिरहेको पाउँछ । अर्थात् आप्mनो परिचय साँघुरिएको बुभ्mने र नबुभ्mने दुवैथरी पहिचानको लागि सङ्घर्षरत हुन्छन् ।
    कोही के गर्दैछ र के हो भन्ने कुरो आपैंmमा महŒवपूर्ण छ । यस अर्थमा हरेक व्यक्ति विशिष्ट छ । हरेक व्यक्तिको विशिष्टता भनेकै उसको पहिचानसँग सम्बन्धित छ । हरेकले यसैलाई चिन्नुपर्दछ । यसलाई चिनेपछि उसलाई अरूले चिन्न थाल्दछ । पहिचान कायम हुनु भनेको यही नै हो ।
    अब चिन्ने कुरो कसैले गर्दा म झस्किन्छु । मलाई लाग्छ, मैले आपैंmलाई चिनेको छैन । कोही कसरी दाबी गर्न सक्दछ कि म फलानोलाई राम्ररी चिन्दछु ।
    चिन्नेसित सङ्गत हुन्छ । आजभोलि धेरैका पाँच हजार साथी फेसबूकमा हुन्छन् । सङ्गत र साथीको अर्थ यहाँनेर बुभ्mन मलाई अप्ठ्यारो हुन थाल्छ । मैले सङ्गत गरेको जति सबैलाई म चिन्दछु भनेर दाबी गर्दिनँ किनभने मैले माथि नै स्वीकार गरेको छु, म आपैंmलाई चिन्दिनँ । मलाई आप्mनै वातावरण र वनस्पतिको बारेमा धेरै थाहा छैन ।
    कहिलेकाहीं प्रश्न उठ्छ मनमा– जब म आपैंmलाई चिन्नमा यति कमजोर छु भने के म संसारकै कमजोर छु त ? यसरी भएपनि त ठीक हुन्थ्यो किनभने मेरो नाम गिनिज बूकमा आइसक्थ्यो तर यसो हुन सकेको छैन । सबैभन्दा जान्ने दाबी त गर्नै सक्दिनँ किनभने मलाई मेरै विषयमा थाहा छैन । के उसो भए मभन्दा पनि नजान्नेहरू छन् ? आपैंmले आपैंmलाई चिन्न नसक्नेले यस प्रकारको विषयमा सोच्नु मलाई बेकार लाग्न थालेको छ ।
    वर्षौं सँगै बिताएका तर पछि कुनै कारणले छुट्टिएकाहरू पछुताउने गर्दछन्– मैले उसलाई समयमा चिन्न सकिनँ ।
    कसैको उद्गार हुन्छ– यतिका दिनपछि बल्ल म उसलाई चिन्दैछु ।
    कोही भन्छन्– म उसको फलानो पक्षलाई मात्र चिन्दछु, त्यो पनि यी यी शर्त वा सीमाहरूभित्र रहेर ।
    समग्रमा चिन्नु चानचुने कुरो होइन रहेछ ।

Friday, March 29, 2019

फक्र्यौं स्वर्गद्वारभित्रबाट

फक्र्यौं स्वर्गद्वारभित्रबाट


सञ्जय मित्र
    मेरो नेपाली व्याकरण त्यसै कमजोर भएको होइन । नेपालमा स्वर्ग नै पु¥याउने ठाउँको रूपमा स्वर्गद्वारी भन्ने ठाउँलाई मानिएको छ । स्वर्गद्वारी भन्ने शब्द स्त्रीलिङ्गी हो भन्ने कुरो त्यतिखेर थाहा पाएँ, जतिखेर जनकपुरको गङ्गासागरको एउटा किनारको पल्लोपट्टि स्वर्गद्वार लेखिएको पाएँ । म अचम्ममा परें, स्वर्गद्वार र स्वर्गद्वारी दुवैको अर्थ सम्झेर ।
    धेरैलाई जानकारी नहोला, जनकपुरमा स्वर्गद्वार छ भनेर । जनकपुरको स्वर्गद्वार जनकपुरकै लागि नयाँ हो रे । त्यहीं आसपासका एकजना मित्रले जनकपुर बसाइँको क्रममा कमसेकम एकचोटि हेर्न सकिने ठाउँको रूपमा मलाई टिपाएका थिए– भूतनाथ मन्दिर । भूतनाथ मन्दिर प्रवेश गर्न स्वर्गद्वार भएर जानुपर्ने । स्वगद्वारले भूतनाथको दर्शन गराउने । बडो गज्जबको वा अनौठो लागेको थियो ।
    बिहीवार बिहान ३ बजेर २४ मिनेटमा ढोका ढकढकाउँछ कसैले । जनकपुरको पुरानोमध्ये स्तरीय मानिने होटल वेलकमको कोठा नम्बर ११० मा वास्तवमा मस्त निद्रामा छौं, सञ्जयकुमार मिश्र र म । ढोका एकोहोरो ढकढकिइरहेछ । को हो, किन हो केही बोल्दैन । माथि झुन्डिएर आप्mनै गतिमा घुमिरहेको पङ्खाको आवाजले पनि ढोकाको ढकढकाहटलाई छेक्न सकिरहेको छैन । निद्राले पनि ढकढकाहटलाई छोप्ने असफल प्रयास गरिरहेको छ । सिरानीतिर राखिएको सानो टेबलमा रहेको मोबाइलको स्क्रिनले आप्mनो अनुहारलाई उज्यालो बनाउँदै नाम र नम्बर देखाउँछ– कृष्ण तिवारी पत्रकार ।
    मङ्गलवार (१२ चैत २०७५) म र तिवारी यसै कोठामा सुतेका थियौं । सम्भवतः उनी रौतहटका सर्वोत्कृष्ट घुराहा हुन् । कुनै दिन यस प्रकारको प्रतियोगिता भयो भने मलाई लाग्छ उनी कैयौं जिल्लाका घुराहाहरूलाई उछिनेर जिल्लाको नाम उँचो पार्छन् । उनी निदाउन नपाउँदै सक्रिय भइहाल्ने रहेछन् । यसले गर्दा पहिले त हाँसो उठ्छ र त्यसपछि रिस । किनभने शुरू भनेको त शुरू न हो, कुनै पनि कुरो शुरू भएपछि बढ्दै जान्छ । बिस्तारै तिवारीजीको ङ्यार्रङुर्र यति धेरै बढ्छ कि त्यहाँ निद्रादेवीको दर्शन असम्भव । आँखा चिम्लेर जति धेरै निद्रादेवीको ध्यान गरे पनि नहुने, नसकिने । निदाउने बेलामा आँखा बन्द गरेजस्तै कान पनि बन्द हुने अवस्था भए कति राम्रो हुन्थ्यो । निदाउने बेलामा कान बन्द गर्नुपर्छ भनेर ब्रह्माले बनाउन बिर्सेकोमा मलाई यही रात हो चित्त दुखाइ भएको । साँच्ची रात अनिदो बित्यो । मलाई एक रात अनिदोले दैनिकीमा खासै प्रभाव पार्दैन यदि अन्य अस्वस्थता छैन भने । मलाई सम्झना छ, एउटा कामविशेषले लगातार तीन रात आँखा चिम्मसम्म पनि गर्न पाएको थिइनँ, दिउँसो सुत्न पाउने अवस्थै थिएन ।
    त्यस रात मिश्रजीका साथी थिए– यादवराज पुरी । पुरीजी पनि उत्तम घुराहा रे । उनको घुर्राहटको अनुभूति लिन नपाएकोमा अहिले पछुतो लागिरहेको छ । मैले सबैभन्दा ठूला घुराहा शीतल गिरी दाजुलाई मान्दथें तर तिवारीको अगाडि दाजुको अस्तित्व अजङ्गको सिमलको रूखको काखमा अम्बाको बोटजस्तो । मेरा साथीहरू प्रेमलाल साह, अनीलकुमार निधि र देवेन्द्र साह पनि घुर्छन् । सबैका घुर्राहटका आआप्mनै विशेषता छन् । पुरीको घुराइले मिश्रलाई अप्ठ्यारो लागेकोमा पुरीजीलाई पनि त्यति राम्रो लागेनछ । हामीबीच एकार्काको घुराइको चर्चा चल्छ । अन्य कुराहरू विचार गरेर हामी चारैजना रौतहटेलीबीच सल्लाह हुन्छ– तिवारीलाई पुरीको कोठामा एक रातको बसाइ सार्ने र मिश्रजी मित्रजीको कोठामा सुत्ने ।
    मिश्रले कुराकानी गर्न खोज्दाखोेज्दै ११ बजे मित्र निदाउँछन् । दुवैजनाको कुराकानीको विषय हाम्रो धर्म, संस्कृति र वर्तमान समाज हुन्छ । उता तिवारी र पुरी चाहिं साढे बा¥ह बजेसम्म दुःख–सुख साट्छन् । त्यसपछि बल्ल सुत्ने प्रयत्न गर्दछन् । अब हुने भयो दुई घुराहाको परीक्षा । वास्तविक घुराहा को ? तिवारीजीको आँखामा निद्रादेवीको प्रवेश हुन नपाउँदै र मुखको आवाज लर्बरिन नपाउँदै नाकको घुर्राहट सक्रिय हुन्छ । तिवारीजीको सक्रियताभन्दा उनको निद्राको घुराइको सक्रियता निकै बढी छ । पुरीजीको निद्रालाई सजिलै लखेट्ने क्षमता तिवारीमा देखिन्छ । तिवारीजीको मुखको आवाजभन्दा कैयौं गुणा ठूलो नाकको आवाज हुन्छ । उनी जागृत अवस्थामा जति जोडले कराउन सक्दैनन्, उति कडा स्वरमा निदाएपछि कराउँछन् । उनको मुखले नाकलाई सक्रिय बनाउँदैन तर नाकले भने मुखलाई पनि सक्रिय बनाउँछ अर्थात् तिवारीजीको निद्रा गहिरिंदै जाँदा नाक र मुख दुवैबाट आवाज निकाल्न सक्छन् । मजस्तोलाई उनको अगाडि निद्रा नआउने शतप्रतिशत ग्यारेन्टी नै हो । शायद जति प्रयास गर्दा पनि पुरीजीको छेउमा निद्रादेवी परिनन् । भनेको सुनेको– कोल्टो फेर्न लगाउने, सिरक ओढ्न लगाउने, गाली गर्ने, बोतलको पानी छ्याप्ने, खाटबाट भुइँमा सुत्न लगाउनेलगायतका जति यत्न गरे पनि पुरीजीले नसकेपछि अन्ततः सवा तीन बजे अर्कै कोठामा जाऊ भनेर पठाएछन् ।
    स्क्रिनमा तिवारीजी देखिन्छन् तर उठ्न मन लाग्दैन । ढोका एकै मिनटको लागि ढकढकिन बन्द हुन्छ । म निदाउन पुग्छु र फेरि ढकढकिन्छ । मिश्रजी मलाई सोध्छन्– के गरूँ, ढोका खोलूँ ?
    कोही बोल्दैन, आवाज नचिनी ढोका खोलौं । होटलको कुरो हो ।
    तिवारीको फोन थियो अघि, हैन...।
    हो, तर फोन थियो भन्नेबित्तिकै उनैले ढोका ढकढकाएका हुन् भन्ने अर्थ लाग्दैन ।
    उसो भए आवाज नचिनेसम्म जसले पनि ढकढकाउँदा पनि ढोका नउघार्ने बरु होटलको रिसेप्सनमा जानकारी गराउने ।
    हाम्रो सल्लाह हुँदै थियो, तिवारीले अलि लाज मानेकै स्वरमा आप्mनो नामोच्चारण गर्दै ढोका खोल्न आग्रह गर्दछन् । मिश्रजीले ढोका खोल्दा ३ बजेर २७ मिनेट भइसकेको मोबाइलको घडीले देखाउँछ ।
    अब कथाले मागे अनुसार सुत्ने वातावरण बिथोलिन्छ । एकल ओछ्यान हुने दुई खाट छन्, जोड्न मिल्दै नमिल्ने । किन यति रातमा आएको भनेर प्रश्न गर्दा आएको उत्तरले हामी सबैजनामा हाँसो उठ्छ, जसले निद्रालाई लखेट्छ । हामी चार घण्टा सुतेका छौं, यतिले पुग्छ ।
    यतिबेला सामान्यरूपमा कुनै कोठाको जुन वातावरण हुनुपर्ने हो, त्यसअनुरूप छँदैछैन । जिस्क्याउने र जिस्किने गर्दै मर्निङ वाकको समय बन्दछ । अति सामान्य नित्यकर्म सिध्याएर पौने पाँच बजे निस्कन्छौं रेलवे स्टेशनतिर । सडक अँध्यारै छ । फाट्टफुट्ट मान्छे देखिन्छन्, दिनभरि व्यस्त रहने सडकमा । आधुनिक तरीकाले निर्माणको अन्तिम चरणमा रहेको जनकपुर रेलवे स्टेशनमा करीब आधा घण्टा बिताएपछि भूतनाथ मन्दिर पुग्नुपर्नेछ । जनकपुरमा जानकी मन्दिर, राम मन्दिर र अन्य मन्दिरहरू आप्mनै विशिष्टता र विशेषताले प्रसिद्ध छन् । भूतनाथ मन्दिरको नाम सुनेको दुई महीना पनि भएको छैन र अहिले जाने मौका मिलेको छ ।
    रेलवे स्टेशनदेखि भूतनाथ मन्दिरसम्मको पैदल यात्रा करीब पन्ध्र मिनेटको मात्र छ । भूतनाथ मन्दिरको मूल प्रवेशद्वारमा लेखिएको छ– स्वर्गद्वार । भित्र छिर्दछौं । वातावरण निकै राम्रो छ । अनेक पुष्पहरूले मुस्कुराएर स्वागत गर्दछन् । वसन्तमा पुष्प पुष्पित हुनु स्वाभाविक हो तर जहाँ जीवनको समाप्तिपछि भौतिक देहलाई खरानी बनाउने ठाउँमा अनेक पुष्पहरूले मुस्कुराएर स्वागत गर्दछ, अनौठोपनको अनुभूति अस्वाभाविक होइन । भूतनाथ भनेकै शिव हुन् । मन्दिर पनि शिवकै हो । मन्दिरभन्दा थोरै दक्षिणतिर कुनामा शिव–पार्वतीको विशाल मूर्ति छ, खुल्ला आकाशमा । स्वर्गद्वार दुईवटा छन् । पूर्वको द्वारले मन्दिरको अगाडि पु¥याउँछ, जहाँको दृश्य रमणीय छ । त्यहीं भएर बिहानी भ्रमणमा निस्केकाहरू मन्दिरभित्र प्रवेश गरी शान्तिको अनुभूति गरिरहेका छन् । मन्दिरभन्दा पश्चिमतिर श्मशान छ, जहाँ मृतदेह खरानी बन्दछ । मानव शरीर पञ्चभूतमा विलीन हुन्छ ।
    स्वर्गद्वारबाट भित्र छिरेपछि पुग्नुपर्ने हो स्वर्गमा । हामी त्यहाँबाट निस्केर चर्चा गर्दछौं– स्वर्गबाट कोही आजसम्म फर्केको छ ?
    जेहोस् जनकपुरले केही गरेको छ । धेरै गर्दैछ । गर्नुपर्ने त जहाँ पनि बाँकी हुन्छ नै ।
    तिवारीजीको दुई रात र दुई कोठा तथा तीनजनासित सुताइको चर्चा पनि हाम्रो यात्राको रमाइलो पक्ष बनिरहन्छ ।

Friday, March 15, 2019

बढ्दै छ होलीमा महिलाको भूमिका

बढ्दै छ होलीमा महिलाको भूमिका


सञ्जय मित्र
    पहिले होलीको नाम सुन्नासाथ बालबालिकाको मनमा उत्साह आउँथ्यो । नवयुवाहरूमा रमाइलो गर्न पाउने भनेर उत्साहको ठेगानै हुँदैनथ्यो । अहिले अवस्था बदलिएको छ ।
    धेरै घरपरिवार यस्ता थिए, जहाँ वर्षमा एक दिन होली र अर्को दिन दीपावलीको भोलिपल्ट मासु पाक्दथ्यो । मलाई राम्ररी सम्झना छ, मेरो गाउँमा, म बालक छँदा, एकचोटि जेठमा पनि एउटा खसी ढालिन्थ्यो । मासु किन्नेहरूले एक पाउ र आधा पाउ मात्र मासु किन्दथे । मासुमा आलु मिसाएर पकाइन्थ्यो । अलि धनीमानीहरूले जाडोमा एकचोटि परेवा पनि किनेर खान्थे । कतिपय परिवारमा असोजको दशैं, मङ्सिरको विवाहपञ्चमी, माघको तिलासङ्क्रान्ति, फगुआ, चैते नवमी, वैशाखको सतुआन र जूडशीतल, जेठको दशहरालगायतका पर्वको समयमा आपूmले भाकल गरेको देवीदेवताको मन्दिरमा परेवा वा खसी चढाउँथे र मासु खान्थे । मासु खानु निकै दुर्लभ मानिन्थ्यो । बरु असार, साउन, भदौ, असोज र कात्तिकसम्म माछामासु खाने परिवारमा माछा नपुगेको हप्ता हुँदैनथ्यो । कतिपयले चाहिं दिनदिनै माछा खान्थे किनभने खेत, खोला, पैनी सबैतिर माछा पर्याप्त पाइन्थ्यो ।
    अहिले आर्थिक हैसियतमा जति वृद्धि भएको छ, त्योभन्दा बढी खानपानतिर मनोवृत्ति गएको छ । आजको होलीमा आर्थिक हैसियत नभए पनि खान पिउनकै लागि होली हो भन्ने भ्रमको विकास भएको छ । होली त खान र पिउनको लागि होइन भन्न सकिन्न तर साढे तीन दशकपहिले धेरै मानिस यस कारण रोगी हुन्थे कि पर्याप्त भोजन पाइँदैनथ्यो र अहिले यस कारण रोगीको सङ्ख्या बढेको छ कि भोजनमाथि नियन्त्रण छैन । जथाभावी भोजनले मानिस होलीको भोलिपल्ट त्यतिबेला पनि बिरामी परेका यदाकदा सुनिन्थ्यो तर आजभोलि भने होलीको भोलिपल्ट बिरामी हुनेको सङ्ख्या अति नै बढेको छ । होलीले आप्mनो विस्तार कसरी गरेको छ, त्यो त सबैले बुझेका छन् तर होलीमा हामी कसरी विस्तारित भएका छौं, यो कुरो हामीले नै विचार गर्नुपर्ने हो । तीस वर्षपहिलेको जमाना त होइन यो तर अहिले मानिसले आप्mनो स्वास्थ्यको बारेमा धेरै जानकारी राख्न थालेको छ, सचेतनामा पनि वृद्धि भएको छ । तर पनि बिरामीको सङ्ख्या बढ्दै जानुले लापर्बाही देखाउँछ कि ?
    पहिले सबैभन्दा बढी होली भनेपछि महिलाले डर मान्नुपथ्र्यो । महिलाले डर मान्नुपर्ने कारण थियो कि गाउँटोलका नन्द तथा देवरहरूसँग होली खेल्ने कुनै ठेगानै हुन्थेन । साथै अरू दिनको तुलनामा कामको चाप कम्तीमा दोब्बर बढ्थ्यो । होलीको दिन जुन बेला मन लाग्यो नन्द र देवरहरू त्यही बेला आउने र भाउजूलाई रङ हालेर नुहाइदिने र अबिरले जीउ हरियो रातो बनाइदिने । यसले गर्दा महिलाहरू हैरान तथा परेशान भइरहन्थे । जसले जतिखेर जे पकाउन भन्यो त्यही पकाउनुपर्ने तथा जसले जतिखेर जे खानलाई माग्यो उतिखेर उही दिनुपर्ने महिलाको नियति । आपूmले खानुपर्ने कुनै ठेगान नै हुँदैनथ्यो । महिलाहरूले बढी परेशानी हुनुपर्ने अर्को पनि कारण थियो– होलीका लागि सबै मरमसाला महिलाले सोही दिन तयार पार्नुपर्ने र चुलोको आगो बाल्न समस्या भइरहन्थ्यो । चुलोको आगोले भाँडोलाई बढी कालो बनाउने हुनाले अझ समस्या थपिन्थ्यो ।
    दिन सधैं आउँछ । हरेक सूर्याेदय केही फरक भएर आउँछ । हरेक वर्ष होली पनि आउँछ, हरेक वर्ष होलीको रङ केही परिवर्तन भएर आउँछ । होलीलाई विगत तीन दशकको आँखाले हेर्ने हो भने परिवर्तनका एक/एक दृश्य आँखाअगाडि साक्ष्य भएर आउँछन् ।
    अहिले होलीमा महिलाले तुलनात्मकरूपमा धेरै सरल युगको उपभोग गरिरहेका छन् । महिलाको होली दैनिकीमा व्यापक परिवर्तन भइसकेको छ । सकारात्मक परिवर्तन भएको छ । सकारात्मक परिवर्तनतिर उन्मुख रहेको छ । होलीको परिकार पकाउने काममा वृद्धि भएको छ तर धुँवा र आगो फुक्नुपर्ने कामबाट धेरै महिला दुःखी छैनन् । ग्रामीण क्षेत्रमा जहाँ अभैm पनि दाउराले भान्छालाई सुशोभित तुल्याउँछ ।
    पहिले महिलाहरू होलीको दिन समूह बनाउन पाउँदैनथे । अहिले परिवर्तित युगमा महिलाले होलीको दिन होली खेल्न थालेका छन् । होलीको समयलाई होलीकै रूपमा उपयोग गर्ने समय केही निकाल्न सफल भइरहेका छन् । होलीको दिन पुरुषको भूमिकामा आप्mनै किसिमको परिवर्तन भएजस्तै महिलाले आप्mनो घरको सबै काम सिध्याएर टोलछिमेकसम्म होली खेल्न पुगिरहेका छन् । समूहमा होली खेल्ने महिलाहरूको समूह नै निस्कन थालेको देखिन्छ ।
    मधेसका हरेक संस्कृति महिलामाथि निर्भर छ । महिलाले भाग नलिए कुनै पनि संस्कृति मनाउन उति सहज वा सम्भव छैन । सबै संस्कृतिमा प्रत्यक्षतः वा अप्रत्यक्षतः महिलाको भूमिका रहेको छ । मधेसी लोकसंस्कृति त अझ महिलाप्रधान नै रहेको छ । महिलाको भूमिका बढेको छ । सामाजिक उत्तरदायित्व बढेको, शैक्षिक तथा आर्थिक योगदानमा जिम्मेवारी बढेको सबैले देखेकै छन् । साथै महिलाको भूमिका चाडपर्वमा पनि बढेको छ । चाडपर्वमा महिलाको भूमिका बढ्नुले होली केही सकारात्मक बन्न पुगेको देखिन्छ । होलीको समयमा समूहमा महिलाले विकृतिरहित किसिमले होली खेल्न थालेका छन् । होलीलाई आप्mनो बनाउन थालेका छन् ।
    तर कतैकतै मदिरापान गरेको पनि सुनिन थालिएको छ महिलाले पनि । महिलाले होलीको समयमा मदिरापान गरेर होलीलाई झन् विकृतिमय बनाउने देखिन्छ । यस किसिमको प्रवृत्तिमा कमी आओस् ।
    होलीलाई अझ सुगम र सुखमय बनाउन र सबै किसिमका विकृतिलाई हटाउन महिलाको भूमिका अझ बढेको छ । महिलाको जिम्मेवारीमा अझ वृद्धि भएको छ ।

Friday, March 8, 2019

तितरबितर यात्राको नमज्जा

तितरबितर यात्राको नमज्जा


सञ्जय मित्र
    नियोजित यात्रामा अवरोध केवल बाटोको मात्र हुँदैन, उत्साहको अमिलोपन पनि हुन्छ । उत्साहलाई अमिलो भएको हेर्न सम्भवतः कसैलाई मन पर्दैन । अझ कम्तीमा एक वर्ष पहिलेदेखिको यात्रा गर्ने उत्साह आधाभन्दा बढी लामो बाटो नाघेपछि अमिलो बन्दछ भने मनोविज्ञान कस्तो होला ?
    निजगढबाटै छतिवनसम्म मज्जाले बाइक जान्छ भन्ने सुनेदेखि एकचोटि त पुग्नैपर्छ भन्ने लालसा आजदेखिको होइन । गरुडाबाट छतिवन पुग्न निक्कै टाढा छ । गरुडाबाट हेटौंडा हुँदै छतिवन पुग्दा करीब एक सय तेइस किलोमिटर लामो यात्रा हुन्छ तर गरुडाबाट निजगढ भएर बकैया खोला हुँदै छतिवन जाँदा करीब पैसट्ठी किलोमिटर मात्र हुन्छ रे । बकैयाको प्रवाह निजगढमा न बराबर हुन्छ । फागुनमा निजगढको बकैया पुलमुनि खासै पानी देखिंदैन । अथाह बालुवाको राशिमा पानीले अनुहार लुकाएको देखेर त्यो बाटो भएर हिंड्नेले यो खोलाले आपैंmले आप्mनो तिर्खा मेटाएको पनि बुभ्mछन् । मूल बाटोभन्दा उत्तरतिर हेर्दै जाँदा जब द्रुतमार्ग आउँछ, तब सबैको मनमा एउटा जिज्ञासा जाग्दछ कि यो बाटोको वर्तमान अवस्था कस्तो होला ?
    मेरा उत्सुकता र जिज्ञासा खप्टिएका छन् । र, आज धेरै कालपछि समाधान गर्ने अवसर जुटेको छ । संयोग मिलाएको छ, झरना साहित्य परिवारले । झसाप यस्तो संस्था हो, जसले देशमा छतिवनलाई चिनायो र मैले झसाप कलिलो बिरुवा हुँदा सकेको मलजल गरेको हुँ । यस कारण झसापले गरेको कार्यक्रमप्रति मेरो अन्तर्हृदयदेखि आकर्षण हुन्छ । यही चुम्बकीय आकर्षणले मलाई तानेको हो ।  यसपालि निजगढबाट सोभैm उत्तरतिर हानिने तैयारी गरेर नै आएको छु । यसपालि सारथि छन्, श्रीकृष्ण । नाम त उनको किशुनदयाल यादव हो तर उपनामको खोजीमा विश्वप्रसिद्ध व्यक्तित्व बज्जिका रामायणका लेखक प्रा. डा. (डि. लिट.) अवधेश्वर अरुणकहाँ पुग्दा नामको पछाडि श्रीकृष्ण थप्न सुझाव दिएका थिए । उनै श्रीकृष्णलाई गत दुई वर्षदेखि छतिवनको कार्यक्रममा पु¥याउने चाहना छ र उनी पनि उत्तिकै उत्सुक छन् । आज संयोग परेको छ, झसाप २५ वर्षको भएको छ । चौथाइ शताब्दी पूरा गरेको उपलक्ष्यमा आयोजित कार्यक्रममा पुग्न हाम्रो तयारी अलिक पुरानै हो र हामी निर्धारित समयमैं गरुडा छाड्छौं ।
    तामागढी गेटमा एउटा छाप्रे होटलमा सामान्य खाजा खाँदै गर्दा छतिवन हिंडेको टोलीका विभिन्न सदस्यसित मोबाइलमा उत्साहबद्र्धक कुराकानी हुन्छ । सबैलाई खबर पुगिसकेको छ, बकैयाको बाटो भएर हामी पुग्दैछौं ।
    सडकटोल भएर जाँदा द्रुतमार्गमा पुग्न सजिलो हुन्छ तथा जान पनि सकिन्छ ।
धेरै ठाउँमा जान सजिलो नभएको बताउँछन् ।
    खोलाको बाटो भएर जाँदा सजिलै पुग्न सकिन्छ । समय कम लाग्छ । अझ दुवैतिरको प्राकृतिक वातावरणको आनन्द लिंदै यात्रालाई पूरा गर्छौं । उत्साहका अनेक लड्डुहरू फुटिरहेका छन् । यात्रा अविरल बग्नुपर्ने हो । बाटो देखेको भए त खोलाको पानीको प्रवाहजस्तो बग्न सजिलो हुन्छ । सडकले आपैंm घुमाउँदै लैजान्छ तर खोलाको सतहले गहिराइलाई बताएको हुँदैन । खोलाको सतह त माथि जतिसम्म परेको हुन्छ, गहिराइलाई लुकाएको पनि हुन्छ । चुरेको विस्तारलाई नेपाली सेनाको एउटा टोलीले सम्याएर द्रुतमार्ग बनाउँदै गरेको भागमा पुग्दा हामीले नयनभरि नअटाउने अदृश्य दृश्यहरू हे¥यौं, अनुभूति ग¥यौं ।
    अब खोलैखोलाको बाटो शुरु हुन्छ ।
पहिलो जँघार आइपुगेको छ । हेर्दै उत्साहमा ठेस लाग्छ । बाइक आधा डुब्ने गरी बडो मुस्किलले श्रीकृष्णले आप्mनो वाहनलाई जँघारबाट निकाल्छन् । छङछङ बगिरहेको पानी भएर बाइक अगाडि बढ्छ, अगाडि एउटा टिपरमा ढुङ्गा लोड हुँदैछ । त्यसैका एकजनाले भन्छन्– अगाडि कम्मरभन्दा माथि र छातिसम्म आउने जँघार पनि छ । पानी परेकोले पानी बढेको छ ।
    उत्साहको पारो एकैचोटि तल झर्छ । मै भन्छु– अब यात्रा असम्भव छ ।
    फर्किन मनले कहाँ मान्दछ । मस्तिष्क र हृदयमा यही त फरक छ । साक्ष्यले नजान र हृदयले जान पाए हुन्थ्यो भनिरहेको अवस्थामा हृदयको सुन्नुभन्दा बहिरो बन्नु उचित लाग्छ । उत्साह भरिएको मनभरि अमिलो भरिन्छ । छतिवन पहिले पनि दर्जनौंपटक पुगेको छु तर नयाँ बाटोको बारेमा सुनेको वर्षौंपछि साकार हुने अवस्थामा पुग्दा पानीले बाटो छेकेपछि कसरी जानु ? यात्राको नमज्जा भोग्नुपर्दाको यथार्थ भोग्नेले सजिलै बुभ्mन सक्छन् हाम्रो पीडा ।
    आज पनि शनिवार हो । एक हप्ता मात्र भएको छ यो अमिलो यात्राको । यात्राको असफलताले गलित, भोकले छटपटिएका हामी बङ्कुलमा खाना खान्छौं । अहिलेसम्म फेसबूक, म्यासेन्जर र मोबाइलमा हेटौंडा तथा छतिवनका साथीहरूलाई स्पष्टीकरण दिइरहनुपरेको छ । यो अमिलो फेरि कहिले गुलियोमा परिणत हुने हो ? फेरि प्रतीक्षामा छौं ?

Saturday, February 9, 2019

किन गरिन्छ सरस्वतीपूजा ?

किन गरिन्छ सरस्वतीपूजा ?


सञ्जय मित्र
    माघको शुक्ल पञ्चमी अर्थात् वसन्त पञ्चमीका दिन सरस्वतीपूजा गरिन्छ । किन यसै दिन गरिन्छ त सरस्वती पूजा ?
    सरस्वतीको पूजा हिन्दू मान्यता हो । शास्त्रीय अर्थात् पौराणिक मान्यतानुसार सृष्टिको रचनाको समय ब्रह्माले विभिन्न जीवजन्तु र मनुष्यलाई उत्पन्न गरे । पृथ्वीमा जीवजन्तु, वनस्पति र मानिससमेतलाई देखेर उनी प्रसन्न भए तर केही बेरमैं ब्रह्मालाई लाग्यो कि सृष्टि मूक पो बनेछ त । उनी निराश भए । ब्रह्माले आप्mनो समस्या शिवलाई बताए । शिवले बताएको उपाय अनुसार ब्रह्माले आप्mनो कमन्डलुबाट जल छम्के । जल छम्केको ठाउँमा चमत्कार देखियो । चार हात भएकी एक सुन्दर स्त्री प्रकट भइन् । त्यस स्त्रीको एक हातमा वीणा थियो र अर्को हात वरमुद्रामा थियो । बाँकी दुवै हातमा पुस्तक र माला थिए । ब्रह्माले स्त्रीलाई वीणा बजाउन अनुरोध गरे । अचम्म, स्त्रीले वीणा बजाउन शुरु गर्दा मधुर आवाज निस्क्यो । जसै वीणाको मधुरनाद निस्क्यो, तसै पृथ्वीका सम्पूर्ण जीवजन्तुलाई वाणी प्राप्त भयो । धाराको पानी कलकल गर्न थाल्यो, हावाले पनि सर्रसर्रको आवाज दिन थाल्यो, मानिसको पनि बोली फुट्यो, चराहरू चहचहाउन थाले । ध्वनिको पहिलो सञ्चरण भयो । ब्रह्मा हर्षित भए, उनलाई पृथ्वी पूर्ण भएको जस्तो अनुभूति भयो ।
    त्यही बेला ब्रह्माले स्त्रीलाई वाणीकी देवी भने, सरस्वती भने । स्त्रीको पहिलो नाम वाणीकी देवी सरस्वती भयो । सरस्वतीलाई वागीश्वरी, भगवती, शारदा, वीणावादनी, वीणपाणी तथा वाग्देवीसमेत अनेक नामले नमस्कार र पूजा गरियो ।
    भुइँमा जल छम्केको र सरस्वती प्रकट भएको दिन वसन्त पञ्चमी हो । श्रीपञ्चमी हो । अर्थात् श्रीपञ्चमीको दिन सरस्वती प्रकट भएकी हुनाले सरस्वतीपूजा यसै दिन गरिन्छ ।
    शिवेच्छाले ब्रह्माद्वारा प्रकटित सरस्वतीको प्रकटावस्थामैं एक हातमा पुस्तक थियो । पुस्तक भन्नु नै ज्ञान हो । पुस्तकबाट ज्ञान प्राप्त हुन्छ । ज्ञानको स्रोत पुस्तक भएको र विद्यार्थीहरूको दैनिकी यही पुस्तकसित हुने भएकोले विद्यार्थीले सरस्वतीको पूजा गर्दछन् ।
    संसारलाई वाणी प्राप्त भएकोले वाणी अर्थात् बोली अर्थात् आवाजको दुनियाँसित सम्बन्धित सबै र वीणा एउटा वाद्ययन्त्र भएकोले पनि गला तथा कला सबैको सम्बन्ध जोडिन पुग्छ । गीत गाउने, सङ्गीत बनाउने, शब्द कोर्ने र नृत्य गर्ने सबैको सोझो र साझा सम्बन्ध यस दिनसित रहेको स्पष्ट हुन्छ । यसै कारण कवि, साहित्यकार, कलाकार, गीतकार, सङ्गीतकार, मूर्तिकार, चित्रकार सबैले यस दिन चित्त शुद्ध पारेर आप्mनो कर्म गर्न चाहन्छन्, पूजा गर्दछन् वा पूजा नगरे पनि सम्झन्छन् कर्ममा ।
    वसन्त पञ्चमीकै दिन सरस्वती प्रकट भएको, यसै दिनदेखि संसारले वाणी प्राप्त गरेको, सङ्गीतको जन्म भएको तथा यसै दिन ब्रह्माले आप्mनो सृष्टि पूर्ण भएको ठानेको हुनाले कुनै पनि किसिमको कला र गलासँग सम्बन्धित हरेक व्यक्तिले सरस्वतीपूजा वा सरस्वतीको जन्मोत्सव मनाउने र मान्ने गर्दछन् ।

Friday, February 1, 2019

शरीर पनि साथ जाँदैन

शरीर पनि साथ जाँदैन

सञ्जय मित्र
    जसले जे गरे पनि मृत्यु अनिवार्य छ । मृत्युलाई कसैले रोक्न सकेको देखिएको छैन । भौतिकरूपमा देखिएका हरेक कुराको अन्त्य अवश्य नै हुन्छ भन्ने कुरो सबैले बुझेकै छन् । यसै कारण कतिपयले जन्मको विपरीत मृत्युलाई मान्दा रहेनछन् । जन्मको स्वाभाविक प्रक्रिया मृत्यु हो । शुरुको समापन हो । जसको जन्म नै भएको छैन, ऊ पनि जन्मेपछि मृत्युवरण अवश्य गर्दछ ।
    जन्म र मृत्युको बीचमा मानिसले धेरै सङ्घर्ष गर्दछ । धेरै किसिमका उतारचढाव जीवनमैं मानिसले बेहोर्दछ । सम्भवतः सबै जीवमध्ये मानिसले चाहिं अलि फरक किसिमको अनुभूति किन गर्नुपर्दछ भने मानिसको जीवन सबैभन्दा बुद्धिले बलियो छ ।
    मानिस सामाजिक प्राणी हो । समाजमा उसले बस्नै पर्दछ । समाजमा उसको पहिचान बनेको हुन्छ । समाजमा मानिसले आप्mनो पहिचान आपैंmले बनाएको हुन्छ । उसको पहिचान उसको कर्मको आधारमा बनेको हुन्छ । यस कारण कर्मलाई सबैले प्रधान मान्नुपर्दछ र शास्त्रहरूमा मानिएको पनि पाइन्छ ।
    मानिस नै सबै प्राणीमा धनको लागि मरिहत्ते गर्छ । मानिसले धन र यससँग सम्बन्धित सामग्री सङ्ग्रह गरेर धनी बन्न चाहन्छ । धनी देखाउन चाहन्छ । कुनै जमाना थियो कोही धेरै स्त्री राख्ने धनी कहलाउँथे । कुनै जमानामा धेरै दास राख्ने धेरै धनी कहलिए । कुनै जमानामा पशु वा जमीन धेरै हुने पनि धनी भनिए । अहिले धनी भनेको रुपियाँले गनिने युग आएको छ ।
    शरीरलाई सुन्दर र आकर्षक बनाउनेहरूको पनि कमी छैन । सकेसम्म आपूmलाई सुन्दर बनाउन मानिसले अनेक उपाय गरिरहेको छ । सामान्य प्रसाधनमा सबैभन्दा बढी बिक्री हुने यही सुन्दरता बढाएको भ्रम छर्ने प्रसाधन नै हुन्छ ।
    धन र प्रसाधन दुवैले मानिसलाई आकर्षक बनाउँछ, वर्तमानमा । बनाएको छ पनि । तर दीर्घकालीनताको दृष्टिले हेर्ने हो भने दुवै नक्कली हुन् ।
    जसले जति नै आपूmलाई धन तथा रूप वा आकर्षणमा सम्पन्न माने पनि मानिसले यो संसार छोड्ने बेलामा
केही पनि लाँदैन । सबैले देखेकै छन्– मानिसले आप्mनो शरीरलाई पनि लान पाउँदैन ।
    जब शरीरलाई पनि यहीं नै छोडेर जानुपर्ने बाध्यता छ भने सकेसम्म अरूलाई सहयोग गर्दा हुन्छ । आपूmलाई टन्न पुग्नुको अर्थ समाजमा कीर्ति गर्नेतर्पm समय र श्रम लगाउने अवसर हो । समाजमा लगानी त गर्नैपर्दछ । समाजमा लगानी गर्ने सबै हुन्छन्, अनि त्यहीं लगानीबाट ब्याज आउँछ । जसले जति धेरै लगानी गर्दछ, उसले उति धेरै ब्याज पाउँछ । जसले समाजमा लगानी गर्दैन, जसले अरूको लगानीमा जहिले पनि आलोचना मात्र गर्दछ, आपूmले लगानी वा त्यागको आनन्द लिंदैन, ऊ सधैंभरि समाजको ऋणी बनिरहन्छ । समाजबाट सदैव लिने मात्र होइन, समाजलाई दिने पनि गर्नुपर्दछ ।
    मानव समाजको समुच्चय नै देश हो । देश त्यसै बन्दैन । कुनै पनि देशको विकासको चरणलाई राम्ररी नियाल्यौं भने त्यहाँका नागरिकले निकै धेरै परिश्रम गरेको पाउँछौं । देशप्रति समर्पणको भाव राखेको पाउँछौं । आपूmलाई देशको अङ्ग र आप्mनो कर्मलाई पनि देशको सेवासित जोडेर हेर्दै आप्mनो कर्म र कर्तव्यबाट देशलाई हानि भएको छ कि फाइदा भएको छ ? भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्दछ आपैंmले ।
    पहिले म के थिएँ, अहिले कस्तो भएँ भन्ने कुरो शारीरिक र भौतिक परिवर्तनसित सम्बन्धित छ । देशको अनुहार र विकासलाई पनि यससित हामीले जोड्न सक्नुपर्दछ । देशको मुहार परिवर्तनमा आपूmले केही सकारात्मक भूमिका खेल्न सकें कि सकिनँ भनेर आप्mनो मूल्याङ्कन गर्न सक्नुपर्दछ ।
    मानिस मर्दा आप्mनो शरीरलाई पनि यहीं छोड्छ । अन्तिम शøयामा सुत्दा वस्त्रविहीन हुन्छ, जसरी जन्म हुँदा वस्त्रविहीन थियो मान्छे । यस शाश्वत् सत्यलाई मानेर आप्mनोलागि धेरै थोक गर्ने मानिसले आप्mनोभन्दा अरूको लागि पनि केही गर्नुपर्छ । अरूको लागि भनेको नै समाजको लागि हो । समाजमा गरेका कीर्तिले नै उसलाई सम्झिरहन्छ । समाजमा उसको मृत्युपछि उसको उपस्थिति दर्शाउने गरी कायम गरिएका कीर्तिहरूले जब अरूलाई प्रेरित गर्दछ, तब उसको जीवन सार्थक हुन्छ । सार्थक जीवन कसलाई पो चाहिंदैन र?
    जीवनको मूल्यको विषयमा आपैंmसित संवाद गरौं त ? के हामीले हरेक दिन आप्mनो कर्तव्य निर्वाह गरिरहेका छौं ? अरूलाई पनि आफ्नो कर्तव्य निर्वाह गर्न प्रेरित गरिरहेका छौं कि ? कुन क्षेत्रमा मलाई समाजले आपूm नभए पनि सम्झिइरहन्छ ?

Friday, January 18, 2019

अनाथ जसले गरे एक लाख दान

अनाथ जसले गरे एक लाख दान


सञ्जय मित्र
    अनाथले पनि एक लाख रुपैयाँ दान दिन सक्छन् भन्दा सामान्यरूपमा पत्यार लाग्न सक्दैन तर एकजना अनाथले एक लाख रुपैयाँ दिने घोषणा गरेपछि अक्षयकोषको लक्ष्य नै बदलिएको छ । एक अनाथालयले अनाथालयलाई अरू अनाथको सहयोगको लागि एक लाख रुपैयाँ प्रदान गर्ने घोषणाले सुन्ने सबैको कानलाई विश्वास नलाग्नु अस्वाभाविक थिएन ।
    रौतहटको गरुडामा रहेको वंशीराम जयसवाल अनाथालय चरम आर्थिक सङ्कटबाट गुज्रिरहेको समय र अनाथालय संस्थापकले आप्mनो समय अब धेरै बाँकी नरहेको अवस्थाको विश्लेषणले एउटा नयाँ बहस जन्माउँछ कि अनाथालयको नियमित सञ्चालनको लागि एउटा अक्षयकोष स्थापनाभन्दा अर्को विकल्प थिएन । डा. आरबी प्रसादसित निकैपटक अनाथालयका बालबालिकाको स्वास्थ्योपचारको व्यवस्थाको विषयमा अक्षयकोषबारे छलफल भएको थियो तर सार्थकता प्राप्त गर्न सकेको थिएन । यस विषयमा अन्तत्र्रिmया नै भयो ।
    अनाथालयमा कहाँबाट आयो र कत्रो थियो भन्ने कुरा मलाई थाहा थिएन र छैन पनि । यो आवश्यक पनि ठानिएन कहिल्यै । अनाथालय जन्मिंदाको कागजपत्र मैले नै लेखेको हुँ र अनाथालयसित मेरो अटुट सकारात्मक सम्बन्ध रहिआएको छ । बेलाबेलामा आपूmले सकेको र सक्ने आर्थिक, भौतिक, नैतिक तथा अन्य किसिमका सहयोग गर्दै आएको छु । केही सम्मानित मानिसको अगाडि ८५ वर्षीय संस्थापक वंशीराम जयसवालले यति भनेर मलाई गौरवान्वित पारे– “अनाथालयका सूत्रधार ।”
    अनाथालयलाई एक लाख रुपैयाँ दिने घोषणा गरेका अनाथ बालक कृष्णकुमार सिंह हुन्, जो अहिले दक्षिण कोरियाको राजधानी सिउलस्थित सिउल विश्वविद्यालयमा एमफिल अध्ययनरत छन् । अनाथालयमा सहयोग गर्न आएका एकजना कोरियालीले सिंहलाई लगेका थिए । कोरियामा चिया नखाएर आपूmले भोकै बसेर भएपनि अनाथालयलाई नेपाली एक लाख रुपैयाँ सहयोग गर्ने बताउँदा उनमा रहेको खुशी र पीडा दुवै अवर्णनीय छ । तर आपूmजस्तै अनाथहरूको भविष्य आपूmजस्तै सपार्न र सकेसम्म अनाथहरूले आर्थिक अभावको पराकाष्ठा आपूmले जस्तै बेहोर्न नपरोस् भनेर आपूmले जसरी पनि एक लाख रुपैयाँ व्यवस्था गर्ने सिंहको भनाइ छ ।
    एक करोड रुपैयाँको अक्षयकोष स्थापना हुँदैछ । अनाथालयले सबैसित मागेरै यो लक्ष्य हासिल गर्ने उद्देश्य राखेको छ । अनाथ सिंहले आपूmले भोकको तपस्या गरेर भएपनि एक लाख रुपैयाँ दिने घोषणाले अनाथालय संस्थापक जयसवालले अक्षयकोषको लक्ष्य एक करोड एक लाख रुपैयाँ भएको बताउँदै आपैंmले पालेको अनाथको वचनको सम्मान गरेका छन् ।
    अनाथालयले पालेका धेरै मानिस अहिले सफल व्यक्ति छन् । कोही शिक्षक छन् । कोही बिजुलीमा कर्मचारी छन् । कोही व्यवसायी बनेका छन् । अनाथहरूमा आएको सफलता वा यसले दिएको जीवनले धेरै जीवन मुस्कुराइरहेको छ । यस्ता मुस्कुराहटहरू अभैm विस्तार हुन पाऊन् भन्ने पवित्र उद्देश्यमा साथ दिन अनाथ सिंहले संस्थापक जयसवालको लक्ष्यप्रति समर्पित आग्रह गर्दछन् । आग्रहमा सहृदय समर्थन गर्ने अर्का युवा हुन्– बनारसमा भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीलाई आप्mनो गलाले स्वागत गर्ने बताउने शिवशङ्कर पटेल । उनी बनारसमा रहेको बनारस/काशी हिन्दू विश्वविद्यालय (बिएचयु)मा सङ्गीत विषयमा स्नातकोत्तर गर्ने व्यक्ति हुन् । सम्भवतः अनाथहरूमा सङ्गीत विषयमा निकै कम भाग्यमानी अनाथहरूमध्ये हुन् यिनी । यिनको स्वर र सङ्गीतमा जुन जादू छ, त्यो अद्भुत छ । सामान्य हामी बसेको समाजतिर अद्वितीय छ । भविष्यमा यस युवकले गीत र सङ्गीतको क्षेत्रमा कुनै ठूलै तहलका मच्चाउन सक्ने विश्वासका आधारहरू दिएका छन् ।
    दर्जनौं व्यक्तिहरू यस्ता छन्, जो समाजमा उदाहरणीय काम गर्दैछन् । अनाथालय नभएको भए यहाँबाट सम्मानित नागरिक बनेकाहरूको जीवन कस्तो हुन्थ्यो होला ? कल्पना नगरेकै राम्रो ।
    अनाथहरूको सुरक्षित भविष्यको लागि एउटा अक्षयकोषको स्थापना हुँदैछ । यसमा सहयोग गर्न मोदीलाई स्वागत गर्ने अनाथ र एमफिल गर्दै गरेका अनाथ दुवै अनाथले विन्ती गरेका छन् । अनाथलाई पालनपोषण गर्ने अक्षयकोष स्थापनाको महायज्ञमा सहयोग गर्न याचना गर्ने दुवै अनाथको याचनालाई सबैले आप्mनो क्षमतानुसार सुन्नुपर्दछ कि जस्तो मलाई लागेको छ ।

Friday, January 11, 2019

पञ्चवटी भनेको के हो ?

पञ्चवटी भनेको के हो ?

सञ्जय मित्र
    हिन्दू धर्म वा सम्प्रदाय प्रकृतिपूजक पनि हो । प्रकृतिको विभिन्न क्षेत्रलाई हिन्दूहरूले पूजा गर्दछन् । पूजा गर्नु भनेको पनि श्रद्धा वा सम्मान गर्नु हो । सम्मानका अनेक कारणहरू हुन सक्छन् । सबैभन्दा सजिलो हो धार्मिक जामा पहि¥याउनु । कुनै पनि क्षेत्रलाई धर्मसित जोडिदेऊ – एक पक्षले सम्मान गर्न थालिहाल्छ । यसै कारण हिन्दूमाथि आरोप पनि छ कि कतै एउटा ढुङ्गा सजाइदेऊ, हिन्दूहरूले अबीर र पूmल चढाएर आप्mनो देउता बनाइहाल्छन् र त्यसपछि त्यहीं ढुङ्गालाई पूजा गर्न थालिहाल्छन् । हिन्दूहरूले प्रकृतिलाई सम्मान गर्ने भएकै कारण ढुङ्गा, माटो, रूख, धरती, खोला, पानी, पहाड, सूर्य, चन्द्र, करिब सबै ग्रह आदिलाई पूजा गर्दछन् ।    पूजा अन्धविश्वास पनि हो । पूजा श्रद्धा पनि हो । श्रद्धा गर्नेले बुझेर गरेका हुन्छन् तर पूजा गर्नेले नबुझेको वा बुझेको जे पनि हुन सक्छ । नबुझेरै पनि पूजाको परम्परा कायम राखेको छ भने अन्धविश्वास मानेको ठहरिनु उचित हो तर हुन सक्छ कुनै वैज्ञानिक कारण होला, जुन उसलाई सुन्ने वा बुभ्mने फुर्सद नहोओस् । यसै कारण के पनि भनिन्छ भने जहाँ अन्धविश्वास हुन्छ, त्यहाँ मानसिक तनाव कम हुन्छ अथवा ‘डिप्रेसन’ कम हुन्छ । अन्य दृष्टिले अन्धविश्वास पछौटेपन हो, सामाजिक विकासलाई अवरुद्ध पार्ने हो तर डिप्रेसन कम देखिएको पनि यही अन्धविश्वास मान्नेहरूमा नै हो ।
    अन्धविश्वासी हुनुपर्छ भनिएको कदापि होइन तर मान्यताहरूप्रति फरक दृष्टिकोणले हेर्नुपर्दछ भन्ने लाग्दछ । हाम्रो समाजमा अनेक मान्यताहरू रहेका छन् । मान्यताका पछाडि एउटा न एउटा कथा हुन्छ । कथाजस्तो लाग्ने इतिहास हुन्छ । इतिहास वा कथामाथि अन्धविश्वास हुन्छ र यही अन्धविश्वासको अनुकरण हुन्छ तर फेरि पनि के भन्न मन लाग्छ भने अनुकरणलाई आप्mनै ज्ञानको आलोकमा पुनर्नवीकरण गर्न सकिन्छ कि भन्नेतर्पm पनि सोच्नुपर्दछ ।
    हिन्दू समुदायमा वनस्पतिको क्षेत्रमा पञ्चवटी निकै प्रचलित शब्द हो । रामायणमा पञ्चवटीलाई एउटा ठाउँको रूपमा चिनाइएको छ । पञ्चवटी वनभित्रको कुनै स्थान हो, जहाँ वनबासको क्रममा राम, लक्ष्मण र सीताले महŒवपूर्ण धेरै दिन बिताएका थिए । कहिलेकाहीं मनमा प्रश्न उब्जन्थ्यो कि त्यो ठाउँको नाम किन पञ्चवटी पर्न गएको होला ? कहिलेकाहीं पञ्चवटीको सन्दर्भ चल्दा पनि आधिकारिक उत्तर पाइन्नथ्यो ।
    भारतको उत्तर प्रदेशको बनारसमा बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय परिसरको उद्यानमा घुम्दा पञ्चवटीको वास्तविक अर्थ पाएँ । आखिर विश्वविद्यालय भनेकै ज्ञानको केन्द्र हो रहेछ । प्रत्यक्ष र परोक्ष दुवैरूपमा यसले ज्ञान वा शिक्षा दिने रहेछ । विश्वविद्यालयको एउटा उद्यानमा पञ्चवटी लेखिएको छ । पञ्चवटीमा कुन कुन वट वा रूख पर्दछन् भन्ने कुरा पनि स्पष्ट पारिएको छ । विश्वविद्यालय परिसरको पञ्चवटीले शाब्दिक
अर्थ पनि बताएको छ र व्यवहारमा पञ्चवटी देखिन्छन् पनि । पञ्चवटीको अर्थ बुभ्mन चाहनेले यसको पाटी मात्र पढे पुग्छ ।
    हामीकहाँ यस प्रकारको उद्यान बनाउने चलन नै छैन भन्दा पनि हुन्छ । कुनै पनि धार्मिक ठाउँमा मेला लाग्छ अर्थात् धार्मिक ग्ल्यामर हुन्छ तर यस प्रकारको सन्देश कोही केही बोकेर जान सक्ने हुँदैन कि उसलाई सधैंभरि काम लागोस् । सदैव आपूmलाई ज्ञान देओस् र अरूलाई पनि दिइरहोस् । ज्ञानको केन्द्रले त अझ यस प्रकारको ज्ञान दिइरहनुपर्दछ । कक्षाकोठाबाहिर पनि ज्ञानको सुवास छर्ने शैक्षिक संस्थाहरूको अभाव नै छ । यस प्रकारको दृष्टिकोण बनाउने व्यक्तित्वहरूकै कमी छ ।

Friday, January 4, 2019

आफ्नो इतिहासको जानकारी

आफ्नो इतिहासको जानकारी

सञ्जय मित्र
    हरेक ठाउँको आप्mनो इतिहास हुन्छ । हरेक ठाउँले केही इतिहास बोलेको हुन्छ । हरेक ठाउँमा इतिहास लुकेको हुन्छ । इतिहास नभएको ठाउँ हुँदैन ।
    माथिका वाक्यहरू आदर्श हुन् । यथार्थ पनि हुन् । यथार्थ नलाग्न पनि सक्छ, यथार्थ नलाग्नु वा नहुनुमा त्यो ठाउँ दोषी होइन । त्यस ठाउँका बासिन्दा दोषी हुन् । स्थानीय यस कारण पनि दोषी हुन् कि कुनै पनि ठाउँको इतिहास बनाउने, बचाउने वा पैmलाउने काममा स्थानीयको भूमिका अरूको भन्दा महŒवपूर्ण हुन्छ । अन्यत्रको मानिसले त्यत्ति महŒव किन दिनुप¥यो ? यसमा उनको स्वार्थ के हुन्छ ? वा कसैले कुनै ठाउँलाई महŒव दिन खोज्छ भने त्यो ठाउँप्रति उसको मोह हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ तर स्थानीयले कुनै स्वार्थ वा लोभको अन्वेषण गरेर आरोप लगाउँछन् भने त्यहाँबाट अलग्गै हुन पुग्दछन् । यसरी कोही कुनै ठाउँमा रुचि लिन्छ भने उसलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्दछ । प्रोत्साहित गर्न सकेमा त्यो ठाउँले पनि प्रोत्साहन पाउन सक्छ । यदि दुरुत्साहन भयो भने ठाउँ आपैंm दुरुत्साहित हुन्छ, बहिष्करणमा पर्छ । ठाउँको दुरुत्साहन हुनु भनेको कोही जान्ने वा खोज्न सक्नेछ भने पलायन भएर त्यस ठाउँबारे बिस्तारै बुझाइ कम हुँदै जान्छ वा त्यस ठाउँलाई चिन्ने–जान्नेहरू कम हुँदै जान्छन् । ठाउँबारे जान्ने कम हुने मात्र होइन, त्यो ठाउँविशेषले बडो सहजरूपले आप्mनो इतिहास गुमाउन पनि सक्छ । यदि कहींको इतिहास गुम्ने खतरा छ भने त्यसको कारणबारे बुझ्ने प्रयास गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
    इतिहास गुमेपछि फेरि खोजेर भेटिन्न । एकचोटि हराएको इतिहासको खोजी गर्न निकै मुश्किल हुन्छ र हाम्रो समाजको कमजोरी के छ भने हामीले सितिमिति आप्mनो मान्छेको कुरा सुन्दैनौं, पत्याउँदैनौं । कोही आप्mनो मान्छे, स्थानीय व्यक्तिले साँचो कुरा गरेको छ भने हामी अनेक अनावश्यक प्रश्न गरेर हतोत्साहित गर्छौं । यदि सोही कुरा अरूले भन्दछ भने उसलाई जान्ने ठानेर ताली बजाउँछौं । यसै कमजोरीको फाइदा उठाएर अरूले हाम्रो ठाउँबारे केही सत्यमा अनेक असत्य मिसाएर भनिदिन्छ वा सबैले पत्याउन थालेको देखेर झन् मिथ्याङ्क प्रस्तुत गरेर इतिहासलाई अन्यत्रै मोडिदिन्छ ।
    हामीलाई थाहा छ  हरेक गाउँको इतिहास हुन्छ । हरेक गाउँको गर्व गर्न सकिने विगत हुन्छ । हरेक ठाउँले आप्mनो विगत भोगेको छ । विगतलाई बिर्सेर हामीले वर्तमानलाई बढी महŒव दिएका हुन्छौं । बढी महŒव दिइएको विषय वा वस्तुले कति समयसम्म महŒव पाइरहन सक्छ वा आपूmलाई कति समयसम्म काम लागिरहन्छ भन्ने कुरा बिर्सिदिन्छौं वा अनुसन्धान नै गर्दैनौं । अनुसन्धान गर्नुको साटो हामी सतही कुरामा लाग्दछौं । अनावश्यक तर्क गर्दछौं, कुतर्क गर्दछौं । कुतर्कले तर्कवान्को पनि चित्त दुखाउन सक्छ । यदि कुतर्कले तर्कवान् पराजित भएको देख्दछौं भने हामी गौरवान्वित महसुस गर्दछौं  । त्यो गौरव जसको कुनै मूल्य नै छैन, हुँदैन । मूल्य नहुने तर्क गर्नेले इतिहासको मूल्य के बुझेको होला र ?
    हो, इतिहासको मूल्य बुझ्ने निकै कम हुन्छन् । अत्यन्त कम मानिसले इतिहासको मूल्य बुझ्दछन् । इतिहासको मूल्य बुझ्नेले इतिहासको निर्माण पनि गर्दछन् ।
    एउटा सामान्य कुरा के बुझौं भने के हामीले आप्mनो ठाउँको इतिहासबारे केही बुझेका छौं ? इतिहासबारे नबुझेको भए अलिकति खोजौं, बुझौं र बुझ्नेलाई सहयोग गरौं । इतिहासबारे बुझ्नेले नै आप्mना सन्तानलाई त्यसबारे बताउन सक्छ वा इतिहासबारे जानकारी गराउन सक्छ ।
    के हामी यसप्रति जिम्मेवार छौं ?

Friday, December 28, 2018

दान देना मना है

दान देना मना है

सञ्जय मित्र
    एउटा ठाउँमा यही लेखिएको पाइयो । अन्यत्र जाँदा सबैतिर दानलाई पुण्य भनिएको पाइन्छ तर यस ठाउँमा भने यस्तो लेखेको पाइयो । देख्नेबित्तिकै अचम्म लाग्नु स्वाभाविक हो । अझ कतिपय ठाउँमा यस प्रकारका कुराहरू लुकाएर लेखिएको हुन्छ कि सम्बन्धित व्यक्तिले देख्नै पाउँदैन । बिमा कम्पनीले जीवन बिमा गर्दा बिमितसित सोभैm सही गराउँछन् । मसिनो अक्षरमा लेखिएका शर्तहरू पढ्न दिंदैनन् वा नपढेकालाई पढेर सुनाउँदैनन्, बुझाउँदैनन्, के भन्न खोजेको हो भने । तर मुख्य सडकसँगै जोडिएको र मुख्य प्रवेशद्वारमैं हिन्दी भाषामा ‘दान दिन मनाही छ’ लेखिएको देखेपछि एकछिन त सोच्न जो पनि बाध्य हुनुपर्छ ।    अझ धार्मिकस्थलमा । प्रसिद्ध धार्मिकस्थलमा यसो लेखिनु आपैंmमा आश्चर्यजनक त हुँदै हो । त्यहाँका केही मानिसलाई सोधें पनि । खासमा थाहा नभएको जवाफ आयो । हुनत सर्वसाधारणलाई सामान्यतया गहिरा कुराको जानकारी हुँदैन र गहिरा कुरा गर्नेहरू सामान्यतया सडकछेउ भेटिंदा पनि भेटिंदैनन् ।
    भगवान् गौतम बुद्धले आप्mनो अन्तिम सास वायुमण्डलमा मिलाएको ठाउँ कुशीनगरमा लेखिएको बोर्ड हो यो । सम्भवतः केही वर्ष पहिले अन्य तीर्थस्थलमा जस्तै यहाँ पनि माग्नेहरूले पर्यटकहरूलाई हैरान पारेका होलान् अनि पर्यटकहरूले सम्बन्धित निकायमा बारम्बार यस विषयमा जानकारी गराएपछि बाध्य भएर सरकारले यो कदम चालेको हुनुपर्छ भन्ने अनुमान चाहिं लगाउन सकिन्छ ।
    बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि सर्वाधिक महŒवका तीन तीर्थस्थलहरू छन् । बुद्ध जन्मेको ठाउँ, नेपालमैं छ लुम्बिनी । बुद्धले ज्ञान प्राप्त गरेको ठाउँ, बिहारमैं छ, बोधगया जुन गयानजिक पर्छ । भगवान् बुद्धले आप्mनो अन्तिम सास वायुमण्डललाई उपलब्ध गराएको कुशीनगर जुन बिहारमैं पर्दछ, गोपालगंजभन्दा पश्चिम तथा गोरखपुरभन्दा पूर्व । दुवैतिरबाट केही घण्टाको दूरी छ । बुद्ध जन्मेको ठाउँ लुम्बिनी र बुद्धत्व प्राप्त गरेको ठाउँ बोधगयामा पनि यस किसिमको बोर्ड लेखिएको देखिन्न । नेपाल र भारतका अन्य तीर्थस्थलमा पनि यस किसिमका बोर्ड पढिएको छैन ।
    यसले धेरै कुराको सङ्केत गरेको छ । धार्मिकस्थलमा दानको नाउँमा ठग्नेहरू पनि हुन्छन् । ठग्नेहरूबाट सावधान हुनुपर्दछ भन्ने कुरा पनि सही हो ।
    यसको अर्थ यो कदापि नहोला कि हामीले कतै दान दिनु नै हुन्न । गौरका एकजना धनी मानिसले दान दिंदा उनको धन कम हुँदैन, बरु दान दिएकोभन्दा पच्चीस प्रतिशत बढी फर्केर आउँछ । शास्त्रहरूमा पनि यस प्रकारको आस्थाका कुरा गरिएको हुन्छ । तर दिइएको दानको उपयोग गर्ने पात्र हुनुपर्दछ । दानको दुरुपयोग हुनुहुँदैन ।
    हो, यस ठाउँमा दानको नाउँमा रकमको माग गर्ने र दानको रकमको उपयोगको साटो दुरुपयोग गर्नेहरूको उपस्थिति धेरै भएकोले यस किसिमको बोर्ड झुन्ड्याइको हुनुपर्छ । वास्तवमा दान त अवस्था हेरेर गर्नुपर्छ । दानको उपयोग हुने र दान पाउन योग्य पात्र छ भने दान दिनु पनि पर्दछ । दान त्यसले पाउनुपर्दछ जो समग्रमा असमर्थ छ, वा जसले प्राप्त दानको समग्र सदुपयोग गर्दछ । आप्mनो हितमा थोरै र सार्वजनिक हितमा बढी ।

Friday, December 14, 2018

सोचाइ र अभिव्यक्तिको स्वांकुश

सोचाइ र अभिव्यक्तिको स्वांकुश

सञ्जय मित्र
    लोकतान्त्रिक व्यवस्था र व्यक्ति पनि हुन्छ । व्यक्तिको लोकतन्त्र उसको मानसिक स्वतन्त्रतामा निर्भर हुन्छ । देवकोटा के भन्दछन् भने यदि कुनै वा कसैको मोहनीमा छौ भने तिमी आपूmलाई राम्ररी चिन्न सक्दैनौं, तिम्रो पहिचान मोहनीसित जोडिएको हुन्छ, तिम्रो मोहनी तिमीलाई सत्य लाग्दछ तर जब पचास गज मोहनीबाट टाढा जान्छौ, तब तिमीलाई वास्तविकताको दर्शन हुन्छ ।
    मानिसको सोचाइलाई आप्mनो बनाउनुपर्दछ । हाम्रो सोचाइ निर्देशित हुनुपर्छ तर स्वनिर्देशित । सामान्यता कुनै व्यक्तिको छायामा रहुन्जेल उसको लागि सोचिदिनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ वा उसको चिन्तनका निम्ति सोचिदिनुपर्ने हुन सक्छ । अझ कुनै व्यवस्थाका पक्षपाती भयौं भने सोही व्यवस्थाको निम्ति आप्mनो चिन्तनलाई निर्देशित गर्नुपर्ने हुन्छ । अन्य व्यवस्थाका चिन्तनप्रति स्वतः हामी नकारात्मक हुन्छौं वा तटस्थ भावले अध्ययनसमेत गर्न सक्दैनौं । सर्वसाधारणले राक्षस भनेर कसैलाई गाली गर्दा गालीमा यो चिन्तन भएको देख्न सक्छौं । यस प्रकारको आरोपित चिन्तनका हामी धनी हुँदैछौं वा चिन्तनका क्षेत्रमा हामी गरीब बनेर आप्mनो पहिचान स्थापित गर्दैछौं ।
    चिन्तन, अध्ययन र स्वानुभव निश्रित हुनुपर्दछ । अध्ययन र स्वानुभवभन्दा कसैको बोली वा भाषण वा प्रवचन कुनै पनि मूल्यमा स्थायी चेतनदीप बनिरहँदैन मस्तिष्कमा । हृदयलाई सदैव आलोकित गरिरहन सक्दैन र कुनै निश्चित ठाउँमा वा निश्चित अवधिपछि बालिएको दियोको प्रकाश मधुरो हुन सक्छ । यसर्थ अध्ययनले हृदयलाई आलोकित पार्नुपर्दछ र स्वानुभवले वैचारिकता, चिन्तनपरकता वा अभिव्यक्तिशीलतालाई मार्गदर्शन गर्नुपर्दछ ।
    वाक् हिन्दी पत्रिकाका सम्पादक सुधीश पचौरी एक ठाउँमा भन्छन्–“खतरा सिर्पm अभिव्यक्ति की आजादी पर नहीं, खतरा हमारे अंदर भी है कि हम उन्हीं स्थितियों पर सोचना चाहते हैं, जो हमें प्रिय लगे, अप्रिय, दुष्ट, खतरनाक पर हम नहीं सोचते । उससे टकराने की बात तो बहुत बाद की है ।”
    सोचाइमाथि पनि हामीले अनेक अङ्कुश लगाउने गरेका छौं । बाह्यांकुशको कुरो होइन, आभ्यान्तरिक अङ्कुशले पनि हामी सोचाइलाई या त कुण्ठित बनाउँछौं वा दमन गरिदिएर आउनै दिंदैनौं । असह्य दमन भएर कतिपय सोचाइ मस्तिष्कमैं अल्पायुमैं मृत्युवरण गर्दछन्, जसको हत्यारा कोही हुँदैन । हत्यारा हुनलाई हत्या भएको त देखिनुप¥यो नि । म आप्mनो विचारको हत्यारा म आपैंm हुन्छु । यसलाई बाहिर देखायो भने मलाई हत्याराको ट्याग लागिहाल्छ भन्ने वैचारिक दरिद्रता मभित्रै छ । मैले हत्या गरेको विचारको फोटो पनि देखाउन सकिन्न । जमानाले कुनै दिन यसको पनि एक्स–रे गर्ला ताकि हत्या गरिएका वा दबाइएका विचारहरूको उत्खनन हुन सकोस् ।
    कोही किन आप्mनो सोचाइलाई दबाउँछन् ? कोही किन आपैंmमाथि दमन गर्दछन् । यसको परिणाम त यो पनि देखिएको छ कि कोही आप्mनो जीवनमा के बन्न चाहन्छ भन्ने थाहै छैन वा उसले आपूmलाई चिन्नै सकेको छैन । आपूmलाई चिन्नै नसक्ने त कोही हुँदैन होला भन्ने प्रश्न उब्जनुलाई पनि अस्वाभाविक नमानिएभैंm आप्mनै अभिव्यक्ति वा चिन्तनको स्रोतमाथि कोही किन आपैंmले आक्रमण गर्दछन् ? आपैंmलाई किन साँघुरो बनाउँछन् ? निजी लोकतन्त्रमाथि किन धावा बोल्दछन् कोही ?
    व्यक्तिको स्वतन्त्रता तथा अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता र चिन्तनको स्वतन्त्रताले मानिसलाई सार्वभौम बनाउने हो तर मानिसले किन यी आप्mना मूल्यवान् सबै सम्पत्तिमाथि बाह्यान्तरिक आक्रमण हुन दिन्छन् ? आक्रमणलाई बचाउन किन खोज्दैनन् ? वा आक्रमण हुँदा पनि आनन्दित हुन्छन् वा आप्mनै वैचारिक हत्याको अमूक साक्षी बन्दछन् मूर्तिवत् । मानवीय स्वतन्त्रताको मूल्य कुन अर्थमा स्थापित हुन सक्ला ? जब चिन्तन नै बन्धकी राखेर कसैको छत्रछायामा आप्mनो अभिव्यक्तिलाई आलोकित भएको गर्वानुभूति गर्दछन्, जुन वास्तवमा भ्रमानुभूति हो । गुलामी हो ।

Friday, November 23, 2018

गाउँका मेलाहरू

गाउँका मेलाहरू

सञ्जय मित्र
    अधिकांश गाउँमा मेला लाग्ने गरेको छ । मेला लाग्ने विभिन्न अवसरहरू हुनुपर्छ । अवसरमा गाउँको लागि तीन कुरा आवश्यक देखिन्छ ।
    पहिलो, कुनै सांस्कृतिक अवसर । सांस्कृतिक अवसरमा मेला लगाउन धेरै सजिलो छ । उदाहरणको लागि जन्माष्टमी, दुर्गापूजा, कात्तिक पूर्णिमा, वसन्त पञ्चमी, होली, चैते दशैं आदिका अवसरमा मेला लगाउन खास धेरै प्रचारप्रसार गर्नुपर्दैन । गाउँका मानिसहरू तुलनात्मकरूपमा धार्मिक स्वभावका हुन्छन् । यसले गर्दा खासै कुनै खेलतमासा नहुँदा पनि मेला लाग्छ । मेलामा गाउँका छोरीबुहारी तथा अन्य महिलाहरू सबै गाउँको मेलामा सजिलै पुग्छन् । गाउँको मेला भएपछि बाहिरको कुनै डर पनि हुँदैन । डराउनुपर्ने कुनै कारण हुँदैन । प्रायः गाउँको मठमन्दिर वा धार्मिक तथा सांस्कृतिक थलोमा यस प्रकारका मेला लगाइने गरिन्छ ।
    दोस्रो, महाविरी झन्डा । यो यति सजिलो छ कि गाउँमा एउटा मेला समिति गठन ग¥यो र एउटा महाविरी झन्डा बनायो । प्रायः मङ्गलवार वा शनिवारको दिन पूजा गर्न सुरुआत ग¥यो, जुन दिन हनुमानको हो भनेर मानसिकरूपमा हनुमानभक्तलाई प्रभावित पार्न सजिलो होओस् । मेला समितिले केही चन्दा उठायो । तोकिएको दिनमा झन्डा उठायो । मेला त्यसै लाग्छ । मेलामा सम्भव भएसम्म खेलतमासा बोलायो वा केही नबोलाए पनि केही रक्सी बेच्ने र केही तासजुवावालालाई संरक्षण ग¥यो । यस प्रकारको मेलाले केही विकृति पनि ल्याउँछ । किनभने झन्डामेला भएको ठाउँमा नाच पनि हुन्छ । नाचले विकृति ल्याउने त होइन तर अश्लील भोजपुरी गीत र त्यसको नृत्यले समाजमा विकृति ल्याउँछ ।
    झन्डामेला कतिपय ठाउँको वा गाउँको संस्कार भइसकेको छ । यहाँ संस्कार भन्नाले हिन्दू धर्ममा उल्लिखित सोर संस्कार होइन, एक किसिमको संस्कृति भइसकेको छ । कतिपय गाउँमा एक होइन, अनेक झन्डा बनाइन्छन् । एकै ठाउँमा पचासौं झन्डा बनाएको पनि देखिएको छ ।
    तेस्रो, महायज्ञ वा व्यवस्थित मेला । विभिन्न देवदेवीको मूर्ति बनाएर कुनै साधुलाई प्रमुख बनाइ एक हप्ताभन्दा लामो समयको मेला लगाउने चलन पनि गाउँघरमा अभैm पनि छ । अनेक देवदेवीको मूर्तिले गाउँलाई आकर्षित गर्दछ वा भनूँ गाउँलेलाई आकर्षित गर्दछ । यसले गाउँलेको आत्मसम्मानलाई जोड्दछ । आत्मसम्मान बढाएको अनुभूति हुन्छ । उमेरले जति धेरै बढेका हुन्छन् ग्रामीण समुदायका मानिस, उति नै धेरै आस्था, श्रद्धा र लगन हुन्छ महायज्ञप्रति । आप्mनो, गाउँको र समाजको प्रतिष्ठा ठानेर सबैले सकेको सहयोग गर्दछन् र सकेसम्म ठूला नेताहरूलाई पनि बोलाउने प्रयास गर्दछन् ।
    मेलामा खेलतमासा होओस् कि नहोओस् तर फेरि आकर्षण बढ्न थालेको भने कुस्ती हो । गाउँमा कुस्ती हेर्न दशौं हजार मानिस सजिलै जम्मा हुन्छन् । कुस्तीलाई मर्दाना खेलको रूपमा लिइन्छ । यस कारण कुनै नाच वा तमासा बोलाउँदा जति खर्च लाग्छ, त्यसभन्दा कमै खर्चमा मेला लगाउन कुस्तीबाजलाई बोलाउँदा हुन्छ । कुस्तीले निकै आकर्षण बढाएको देखिन्छ, ग्रामीण समुदायको मेलामा । मेलाको प्रचारप्रसारमा कुस्तीको पनि विज्ञापन हुन्छ भने मेलाको दिन मेलाको लागि उपयुक्त समय मिलाउन किसानदेखि गोठालाहरूसमेतले पहिलेदेखि नै सोच्न थालेका हुन्छन् ।
    मेलाको आकर्षण गाउँमा निकै रहेको छ । कुनै गाउँमा मेला लाग्छ भने गाउँबाट बाहिर अर्थात् शहर बजारमा गएकाहरू पनि फर्केर आउँछन् । अभिभावकहरू मेला भर्न गाउँबाहिर रहेका आप्mना सन्तानलाई बोलाउँछन् ।
    मेला त रमाइलो हुन्छ नि । गाउँका मेलाहरू रमाइला हुन्छन् । सामान्यतया हरेक गाउँमा मेला लाग्दा गाउँका केही मानिसलाई भने फाइदा भएकै हुन्छ ।

Find us