Showing posts with label स्वान्त–सुखाय. Show all posts
Showing posts with label स्वान्त–सुखाय. Show all posts

Friday, September 25, 2020

 मधेसमा भानुभक्तको लोकप्रियता

मधेसमा भानुभक्तको लोकप्रियता


   


-सञ्जय मित्र

 तराई–मधेसका शिक्षित वा साहित्यमा दीक्षित व्यक्तित्वहरूको मूल आधार नै नेपाली भाषा र साहित्य हो । देशभरिको संवादको मूल माध्यम नै नेपाली भाषा बनिसकेको वर्तमान परिवेशमा नेपाली साहित्यका अध्येताहरूले भानुभक्त आचार्यलाई अन्तरह्दयदेखि सम्मान गर्दछन् । भानुलाई मधेसीले पनि उच्च सम्मान गर्दै आएका छन् ।
    वास्तवमा नेपालको तराई–मधेसमा अहिलेसम्मको अवस्थामा नेपाली साहित्यकारहरूकै लोकप्रियता रहेको छ । स्थानीय मातृभाषाका साहित्यकारहरूको पनि नेपाली साहित्यप्रति प्रगाढ पे्रम हुनु तथा आफ्नो लोकप्रियताको कसी नेपाली साहित्यलाई मान्नु पनि नेपाली साहित्यकारहरू बढी प्रिय बन्ने कारणहरू हुन् । मूलधारको शिक्षामा नेपाली मातृभाषी साहित्यकारहरूको करीब एकाधिकार हुनु त मुख्य कारण हो नै । हाम्रो परम्परागत शिक्षा प्रणालीले पनि यसमा प्रभाव पारेको देखिन्छ । नेपाली मातृभाषीबीच प्रख्यात साहित्यकारहरू नै तराई–मधेसमा पनि प्रख्यात छन् । ती प्रख्यात साहित्यकारमध्ये भानुभक्त आचार्य पनि एक हुन् ।
    देश–विदेशमा भानुभक्त आचार्यको लोकप्रियताको एउटा मापन रामायण रहिआएको छ । कतिपय सन्दर्भमा भानुभक्त आचार्य र रामायणलाई पर्यायको रूपमा पनि मान्दछन् तर भानुभक्तको लोकप्रियताको आयाम विस्तारमा तराई–मधेसमा रामायणको भूमिका छैन । रामायणले भन्दा भानुका अन्य सिर्जनाले उनलाई यस भूगोलमा परिचित गराएका हुन् । माध्यमिक तहसम्मको सामान्य शिक्षा पाएका मानिसले उनका रचना र जीवनी पढेर प्राप्त जानकारीको आधारमा उनीप्रति सम्मान र श्रद्धा गर्दछन् । भानुको विस्तारमा विश्वविद्यालयीय शिक्षा र आधुनिक सञ्चारमाध्यमको भूमिका पनि सम्मानयोग्य छ । उनीप्रति श्रद्धाको कारण सामान्य मानिसबाट पनि शिक्षा लिनुपर्ने, मानवले आफ्नो निजी सुख–स्वार्थलाई धान्दै पछिको लागि कुनै कीर्ति राख्नुपर्ने अनि आफूले गरेको काम पछिका पुस्ताले पनि सम्मान गर्ने किसिमको हुनुपर्ने चेतनाको विस्तार पनि हो ।
    भानुको रामायणबाट देश र विदेशका नेपाली मातृभाषीबीच भाषिक एकीकरणको सन्दर्भ पनि निकै महत्वपूर्ण छ । भानुबाट देशको सेवा भाषा र साहित्यको माध्यमबाट पनि गर्न सकिन्छ र भाषा साहित्य पनि देशसेवाको माध्यम हो भन्ने कुरा सिकेका छन् ।


     साथै आफ्नो मातृभाषामा साहित्यसिर्जना गरेर मातृभाषाको सेवा गर्नुपर्ने प्रेरणा पनि भानुबाट पाउन सकिन्छ । भानुबाट प्रेरणा लिएर देशका धेरै मातृभाषामा साहित्यसिर्जन हुन थालेको छ । आदिकवि भानुको प्रकाशले देशका हरेक मातृभाषा आलोकित भएको र भइरहने देखिन्छ । यसबाट भानुको अमरत्व प्रमाणित हुन्छ ।
    भानुभक्त र रामायण दुवै पर्यायवाचीको रूपमा कतिपय अवस्थामा लिइने गरिएको भएपनि र तराई–मधेसमा पनि भानुभक्त आचार्य अत्यन्तै लोकप्रिय र स्थापित नेपाली साहित्यकार भएपनि रामायणको प्रभाव किन पर्न सकेन त ? तराई–मधेसमा रामायण पढिंदैन ? रामायण पढ्ने समुदायको बसोबास रहेको छैन त ?
    तराई–मधेसमा पनि रामायण पढिन्छ । तराई–मधेसमा बोलिने मुख्य स्थानीय मातृभाषाका मातृभाषीहरूको सङ्ख्यालाई विचार गर्दा नेपालमा बोलिने सङ्ख्याभन्दा भारतमा बोलिनेको सङ्ख्या बढी रहेको छ । मैथिली, भोजपुरी, बज्जिका, अवधि आदि प्रमुख भाषालाई लिन सकिन्छ, उदाहरणको रूपमा । भाषासँगै संस्कृति पनि बढी मेल उतै खान्छ । यसले गर्दा भारतमा बढी प्रिय रहेको रामायण नै यस क्षेत्रमा पनि बढी लोकप्रिय हुुनु स्वाभाविक हो । भारतमा तुलसी दास र वाल्मीकिको रामायण धेरैले मन पराउँछन् र सोही अनुसार तिनै रामायणहरू बढी पढिएका छन् । यसैगरी, प्रायः हरेक मातृभाषामा रामायण प्रकाशित भइसकेको छ । आफ्नो मातृभाषामा रामायणको स्वाद पनि सम्बन्धित मातृभाषीहरूले लिइरहेका छन् । मातृभाषामा रामायण पढ्दा र हिन्दी सिरियलमा रामायण हेर्दा जुन आनन्द स्थानीयले प्राप्त गर्दछन्, त्यो आनन्द नेपालीमा लेखिएको रामायणमा स्थानीयले पाउन सकेका छैनन् । अझ २०६ वर्ष पहिले (विसं १८७१) जन्मेका र १५२ वर्ष पहिले (६ असोज १९२५) मृत्यु भएका भानुभक्तको रामायणको भाषा पनि वर्तमान नेपाली भाषाको भन्दा पृथक प्राथमिककालीन नेपाली साहित्यको भाषाजस्तो छ, जुन गैरनेपाली मातृभाषीको बोधगम्यताभन्दा बाहिर हुन गएको छ ।
    संस्कृतिको विभिन्न क्षेत्रका हिन्दी भाषाको प्रभाव रहेको कारण हिन्दीमा अनुवाद गरिएका रामायणहरू पढ्न वा मातृभाषाका रामायण पढ्दा पाइने आफ्नोपन भानुभक्तीय रामायणमा नपाइँदा उति चर्चित हुन नसकेको हो । यद्यपि तराई–मधेसमा भानुभक्त आचार्य अन्य साहित्यकारहरू जस्तै प्रिय छन् ।
    भानुभक्त आचार्यलाई मोतीराम भट्टले परिचित गराएका हुन् । मोतीराम भट्ट पनि तराई–मधेसमा प्रिय साहित्यकार हुन् । उनले नेपाली साहित्यमा भित्र्याएको गजल आजभोलि तराई–मधेसका सबैजसो भाषामा लेखिन्छन् । यो चर्चाको विधा पनि भएको छ । जब कसैले मोतीराम भट्टको विषयमा पढ्छन्, तब स्वाभाविकरूपमा भानुभक्त आचार्यलाई पनि पढ्छन् । यसबाट यो स्पष्ट हुन आउँछ कि भानुभक्त आचार्यलाई दोहोरो पढ्ने चलन छ । भानुभक्त आचार्यलाई नेपाली साहित्यको आदिकविको उपाधि भट्टले नै दिएका हुन् ।
    भानुलाई नेपाली साहित्यको भानु पनि भनिन्छ । भानुको अर्थ सूर्य हुन्छ र भानुदय भनेको सूर्योदय हो । नेपाली साहित्यको सूर्योदय भानुबाट भएको मानिन्छ । यद्यपि सूर्योदय हुनुभन्दा पहिले नै धरतीमा उज्यालो भइसकेको हुन्छ । धरतीबाट अँध्यारो भागिसकेको हुन्छ । भानुभक्त आचार्यभन्दा पहिले पनि नेपाली भाषामा साहित्यसिर्जन गर्नेहरू थिए । अन्य विभिन्न सर्जकले पनि साहित्यको विभिन्न विधामा विभिन्न किसिमले कलम चलाएका थिए । तर भानुभक्तबाट नेपाली साहित्यले जुन किसिमको सेवा प्राप्त गर्न पायो, त्यस किसिमको सेवा अन्य सर्जकबाट हुन नसकेको पाइन्छ । यसैले भानुको महिमालाई सर्वोपरि स्वीकार गरिएको छ । अझ तराई–मधेसमा त भानुभक्त आचार्यभन्दा पहिले पनि सर्जकहरू थिए, जसले साहित्यको सेवा गरेका छन् भन्ने विषयमा खासै प्रचारप्रसार हुन नसकेको देखिएको छ ।
    भानुको प्रियता यस अर्थमा पनि वृद्धि भएको देखिन्छ कि कतिपय सन्दर्भमा मातृभाषाका साहित्यकारहरूलाई फलानो भाषाका भानुभक्त, फलानो भाषाका मोतीराम । यसरी मातृभाषाको सेवा गर्नेलाई पनि नेपाली भाषाका साहित्यकारहरूको अलङ्कार दिइनुको अर्थ हो भानु र मोतीले गरेका सेवा जस्तो आफ्नो मातृभाषाको सेवा अहिले गर्नुपरेको छ । हो, यसरी नितान्त मातृभाषाको सेवामा जुटेकाहरूले पनि भानुलाई सम्मान गरिरहेका हुन्छन् । यसबाट पनि भानुभक्तको लोकप्रियता बढाउन सहयोग गरेको देखिन्छ । यथार्थमा भानुभक्त तराई–मधेसमा पनि लोकप्रिय रहेका छन् । उनको स्मृति दिवस वा जन्मदिवसमा उनलाई सम्झे पनि र नसम्झे पनि ।

Friday, May 22, 2020

संस्कार: अन्धविश्वास या उत्तर आधुनिक व्यवहार

संस्कार: अन्धविश्वास या उत्तर आधुनिक व्यवहार

सञ्जय मित्र
    आउने बित्तिकै मैले पण्डितजीलाई भनिदिएँ प्रश्नसूचक भावले, “किन आउनु भो मकहाँ ?”
    प्लास्टिकको कुर्सीमा बस्न अलमल गर्दै थिए पण्डितजी। अप्रत्याशित र अकल्पनीय मेरो प्रश्नले अनुहारमा विषाक्तयुक्त अप्ठ्यारो हाँसोजस्तै भर्दै पण्डितजी बोल्छन्, “किन आउँदैमा के भइहाल्यो ?”
    भर्खर कसैकहाँ पूजा गराएर आउँदै थिए। जसकहाँ पूजा गराए, खाना भने खाएनन्। उनको घरबाट निस्कनासाथ प्रहरीले देखिहाल्यो। बिहानको समय भएपनि प्रहरीले कडाइ गरेको छ बजार क्षेत्रमा। प्रहरीले देखेको पण्डितजीले थाहा पाएपछि चिटचिट पसिना आइहाल्यो । तर प्रहरीले केही पनि भनेन, सम्भवतः सहानुभूतिपूर्ण आँखाले हेर्दै अगाडि बढ्यो। मनभरि त्रास लिएर पण्डितजी बिहानै मेरो घरमा पसेका थिए।
    “हामीलाई छुतका छ। यस्तो अवस्थामा अरू हामीकहाँ आउनुहुँदैन, अझ हामी पनि अरूकहाँ जानुहुँदैन भन्ने मान्यता छ। त्यसमा त तपाईं पण्डितजी । अरूले के भन्लान् ?”
    कोरोनाको कहरले बजारमा झन्डै कफ्र्यूको स्थिति रहेको छ। एकले अर्कालाई छुनुहुँदैन। सम्भव भए एक मिटर टाढा नै बस्नुपर्ने सबैतिरको सुझाव छ। त्यसमा पनि छुतकामा परेको मानिसको घरको नून चल्दैन, आगो चल्दैन, पानी चल्दैन। छुतकामा परेकालाई कसैले छुनुहुँदैन। उसको घरमा कोही पस्नुहुँदैन, ऊ पनि कसैको घरमा पस्नुहुँदैन। यी सब सामाजिक मान्यता हुन्।
    पण्डितजी चिया खान तयार हुन्छन् । दूध आइपुग्न अलि ढिलै भएको हो। रातो चिया नै आउँछ। पण्डितजी चिया खान थाल्छन्। पण्डितजीको मेरो घरमा सम्मान छ, पहिलेदेखि नै। अलिक सहज महसूस गर्दछन्। सामान्यावस्थामा पनि उनी जसकसैकहाँ खाइहाल्दैनन्। मकहाँ कुनै बन्देजजस्तो उनको आत्माले स्वीकार गरेको मैले थाहा पाएको छैन। दुःखसुखका कुरा पनि हुने गरेको छ, हामीबीच।
    मेरो घरमा पण्डितजीले पसेर कुनै गल्ती पो गरे कि ?
    मेरो मनमा पनि परेको छ। पण्डितजीको मनमा झन् बढी परेको छ ।
    मेरो मनमा पर्नुका पछाडि वार्तमानिक परिवेश र सांस्कृतिक परिबन्द दुवै उभिएका छन्। तर प्रमुख भने सांस्कृतिक कारणले नै बढी उक्साएको हो त्यसरी भनिदिन।
    पण्डितजीको मथिङ्गललाई अप्रत्याशित मेरो प्रश्नले रन्थनाइदिएको मैले राम्ररी पढेको छु। मलाई पण्डितजीले धर्मकर्ममा धेरै अडिने भनिठान्दैनन्। तथ्य र तर्कमा बढी विश्वास गर्ने व्यक्ति ठान्दछन्।
    अन्धविश्वास त अन्धविश्वास नै हो । आँखा चिम्लेर विश्वास गरिने विश्वास नै अन्धविश्वास हो। तथ्य दिन सकिंदैन, तर्क दिन सकिने अवस्था हुँदैन तर पनि नमान्न कतिपय अवस्थामा अप्ठ्यारो हुन्छ । सामाजिक वा सांस्कृतिक बाध्यता वा विवशता पनि हुन्छ, कतिपय अवस्थामा। अहिले वैज्ञानिक किसिमले कुनै जवाफ दिन नसकिए पनि टाउको निहुराएर अन्धविश्वास वा अतार्किक व्यवहारलाई निर्वाह गरिरहनुपरेको हुन्छ।
    कुनै संस्कृति त्यसै निर्माण भएको हुँदैन। संस्कृति निर्माण हुन दशकौं वा शताब्दीयौं लागेको हुन्छ। हाम्रो समाजमा श्राद्धको संस्कार निर्माणमा कति समय खर्च भयो ? यस प्रश्नको उत्तर खोजिनु आवश्यक ठान्दैन वर्तमान ? कुन परिस्थितिमा छुतका मान्नुपर्ने प्रचलनको सुरुआत भयो होला ? यसको परिकल्पना गर्न पनि कतिपय वर्तमानले आवश्यक ठान्दैन ?
    अहिले उत्तर आधुनिक जमाना जो छ। अरूमाथि प्रश्न ठड्याउन जानेको छ । प्रश्नको गहिराइलाई बुभ्mन हिच्किचाउँछ। जवाफ सुन्ने धैर्य राख्दैन । अन्धविश्वास भनेर आफ्नै प्रश्नको उत्तरको गहिराइ वा आत्मालाई बुभ्mन चाहँदैन। उत्तर आधुनिक सिद्ध गर्न त्यस्ता कुरालाई पन्छाउन गर्व गर्दछ।
    अहिले उत्तर आधुनिक युगको कोरोना भाइरसले लाशलाई छुन दिंदैन, आफन्तलाई। धेरै निकटका आफन्त भए एक मिटरको दूरीमा रहेर लाश हेर्न सक्छ। छुन पाउँदैन।
    हाम्रो संस्कारमा पहिलेदेखि नै आफन्तले अन्त्येष्टिभन्दा पहिले अन्तिमपटक मुख हेर्ने चलन छ, मृतकको । अन्त्येष्टिमा प्रत्यक्ष सहभागी हुनेले सकेसम्म जीउमा कपडा लगाउँदैनन् र अन्त्येष्टिको एउटा तात्क्षणिक कर्म नुहाउनुलाई बनाएको छ। यदि कसैले कपडा लाएर मृतकलाई छोएका छन् भने लाएको सम्पूर्ण कपडालाई तत्कालै धुनैपर्ने हुन्छ। मृतकले प्रयोग गरेका लुगाफाटो पनि मिल्काइने गरिन्छ। उत्तर अत्याधुनिक रोग वा महामारी वा भाइरसबाट मृत्यु भएपछि प्रथमतः अन्त्येष्टि संस्कारमा नै आफन्तलाई जान दिइँदैन र यदि कोही नजीकसम्म पुगेका छन् भने प्रारम्भिक वा प्राथमिक सचेतना जीउमा लगाएको सम्पूर्ण कपडाको अत्यन्त विशिष्ट सफाइ गर्नुपर्ने हुन्छ।
    अन्त्येष्टि गरिएको ठाउँमा चार दिनपछि पुगेर त्यहाँको खरानीसमेतलाई त्यहीं नछरिने वा हावामा नपिंmजिने गरी मिलाइन्छ। वार्तमानिक धरातलमा पाइला टेकेर नजीकबाट नियाल्दा खरानीसमेतलाई खुला छोड्नुहुँदैन भन्ने परम्परागत धारणाभित्र लुकेको उत्तर आधुनिक रहस्यलाई केलाउन सकिन्छ।
    मृत्यु भएका मानिसको घरपरिवार र आफन्तलाई छुतका लाग्दथ्यो। अर्थात् उसले कसैलाई वा कसैलाई उसले छुनुहुँदैनथ्यो। छुँदैमा के भइहाल्छ ? भनेर प्रश्न गर्नेहरूले अहिले बुभ्mन थालेका छन्– यदि मृत्यु नै कुनै यस्तो सङ्क्रामक रोगका कारणले भएको हो भने सर्ने डर हुन्छ। यसलाई वैज्ञानिक छुवाछूत प्रथा पनि मान्न सकिन्छ।
    मृत्यु संस्कारभित्र सरसफाइले पनि निकै ठूलो महŒव पाएको छ परम्परादेखि । मृत्यु हुने व्यक्तिको नजीकका आफन्तले दशौं वा एघारौं दिन घरलाई सफा गर्ने, लिपपोत गर्ने वा भुइँ तथा भित्तालाई पुछ्ने, सबै लुगाफाटा धुने, कपाल खौरिने, नङ काट्ने गर्दछन् । यदि आफन्तभित्रै अर्को कुनै व्यक्तिको पनि कुनै कारणले मृत्यु भएमा फेरि दश/एघार दिन पर्खिनुपर्ने हुन्छ। यसलाई यसरी पनि बुभ्mन सकिन्छ– यदि कुनै सङ्क्रामक रोगबाट मृत्यु भएको हो वा होइन, त्यो परीक्षणको समय नै दश/एघार दिन हो, आफन्तको लागि। र कोरोनाजस्तो महामारीको सन्दर्भलाई यस संस्कारको आलोकमा विचार गर्ने हो भने यो संस्कारको उत्तर वैज्ञानिक परीक्षणजस्तो प्रकाशित हुन्छ। सरसफाइको महŒव वर्तमानले बुझेको मात्र नभई जमानामा हाम्रो समाजले बुझिसकेको रहेछ।
    अहिले चौध दिन वा दुई हप्तासम्म हरेकले सामाजिक दूरीलाई निर्वाह गर्न सके भने महामारीलाई पैmलिनबाट रोक्न सकिने बताइरहेका छन्।
    ते¥हौं दिन गाउँका भद्रभलादमीलाई बोलाएर श्राद्ध कर्म गर्नुपर्छ भनेको के हो ? आफन्तको मृत्यु भएको ते¥हौं दिन गाउँका भद्रभलादमीलाई बोलाउनु, आफन्त तथा नातागोतालाई बोलाएर आफूले ते¥ह दिनसम्म अलग्गै बसेको, समाजमा घुलमिल नगरेको अर्थात् सामाजिक दूरी कायम राखेको हो भन्ने कुराको साक्षी दिएका पो हुन् कि ? मृतकका आफन्त र समाजले समाजमा दिएको योगदानको सम्झना गर्ने र सामाजिक दूरीको अवधि पूरा भएपछि समाज उनीसित मिलेको भन्ने स्पष्ट पार्न सहभोजको आयोजन गर्ने चलन पो चलेको हो कि ?
    यदि अतिविपन्न छन् भने घरका एकजनालाई भोज खुवाउँदा भयो। अझ एकजनालाई पनि खुवाउन सक्ने हैसियत नभएमा समाजका सदस्यहरूले भोजका सामग्री दिएर सहयोग गर्ने चलन छ। तर मूलमा त यो पनि देखिन्छ कि भोज खानु छ। जातमा मिलाउनु छ, समाजमा मिलाउनु छ। अर्थात्, अलगथलग भइसकेको परिवारलाई सामाजिक दृष्टिले समान बनाउनु छ।
    भोजले मृत्युलाई पनि उत्सव बनाइदिन्छ, शोकको समयमा उत्सव आवश्यक छैन भनेर संस्कृतिलाई खिल्ली उडाउनेहरू पनि छन्। यसलाई अवैज्ञानिक चिन्तन मान्छन्। तर्क आफ्नो ठाउँमा रहेको छ तर बितेको करीब दुई हप्तामा हाम्रो घरपरिवार पूर्ण सुरक्षित छ, हाम्रो घरदेखि आफन्तसम्म सुरक्षित छौं भनेर खुशी अभिव्यक्त गर्ने र समाजले पत्याउने एउटा मेसोको रूपमा पो लिइएको हो कि संस्कारले ?
    यसैभित्रको रहस्यात्मकतालाई खोतलौं न। दश दिनसम्म नङ पनि काट्न नहुने र कपाल पनि छाँट्न नहुने किन ? सम्भवतः नङ काटेर तथा कपाल छाँटेर कतै फाल्नुपर्ने अवस्थामा काटेर फालिएको नङ र कपालबाट पनि रोग पो सर्ने हो कि ? तर दश/एघार दिनसम्म समाजले परीक्षण गरेर बल्ल नङ काट्ने तथा टाउको खौरिने र दारी ताछ्ने बाध्यात्मक अवस्था सिर्जना गरेको छ। अहिले उत्तर आधुनिक विज्ञानले पनि हरेक बीस मिनेटमा नङभित्रसमेत पिंmज पुग्ने गरी साबुन पानीले मिचिमिची हात धुनुपर्ने अ¥हाइरहेको छ। कपालबाट पनि महामारीको भाइरस सर्छ भनिरहेको छ । अनि हाम्रो संस्कारले नङ र कपाल काटेर गाउँमा नफाली कतै बाहिर लगेर फाल्नुपर्ने तथ्यमा लुकेको वैज्ञानिक रहस्य आपैंm आलोकित भएको देखिएको छ।
    यसबाट यो पनि जानकारी भइरहन्छ कि फलानो घरपरिवारमा कसैको मृत्यु भएको थियो। अभैm कोही कसैलाई शङ्का भए टाउको खौरेकाहरूबाट केही दिन टाढा बस्न सकिन्छ। सजिलै चिन्न सकिने भएकोले आवश्यकता महसूस गर्नेले सावधानी अपनाउन सजिलो हुन्छ।
    यस प्रकारका संस्कारहरूलाई वैज्ञानिक परीक्षण नगरी अँध्यारोमा तिर हानेजस्तै गरी एकैचोटि अन्धविश्वासको पगरी पहि¥याउँदा संस्कारमाथि अन्याय होला नहोला, पछि थाहा हुन्छ तर विज्ञानमाथि पनि अन्धविश्वासको छाप लाग्ला कि भन्ने डर उत्पन्न हुन्छ किनभने हरेक वैज्ञानिक तथ्य र सत्य जहाँ पनि वा जहिले पनि परीक्षण गरेर प्रमाणित गर्न सकिन्न। यसको लागि उचित वातावरणको आवश्यकता पर्दछ।
    पण्डितजीले चिया खाइसकेका छन् । अब सेनिटाइजरको प्रसङ्ग कोट्याउँछन्। उनको भावना छ– एउटा सानो सीसी भएपनि पाए हुन्थ्यो। हामीले प्रयोग गरिरहेको सेनिटाइजरको सानो सीसी टेबलमैं छ तर पण्डितजी छुन/उठाउन डराउँछन्। अलिक सतर्क आँखाले उत्सुकता व्यक्त गर्दछन्, प्राप्तिको आशामा।
    पानी पनि छुनुहुँदैन भन्ने छ नि हाम्रो संस्कारमा। कुनै भाँडाबर्तन पनि छुनुहुँदैन नि।
    यदि कसैमा कोभिड–१९ भाइरसको सङ्क्रमण छ भने उसले छोएको सामान अरूले छुँदा पनि सङ्क्रमण हुने खतरा रहेको वर्तमानले बताएको छ।
    अझ किरिया लिने मानिसको नजीक पनि जानुहुँदैन भनिन्छ।
    किरिया लिने मानिसले मृतकको लाशलाई चलाएको हुन्छ। सबैभन्दा नजीक रहेर काम गरेको हुन्छ। यसै कारण उनको नजीक कोही जानै हुन्न भनिएको हुनुपर्छ। यसको परिपालनाको लागि किरिया बोक्नेको हातमा बाँसको हरियो लठी पनि दिइन्छ। कमसेकम त्यो लठी बराबरको दूरीमा रहेर उसले कोही कसैसित कुराकानी गर्नुपर्दछ। सुत्दा, बस्दा पनि ऊ नितान्त एक्लो हुनुपर्छ। सुत्दा पनि खाटमा सुत्नुहुँदैन, कुर्सीमा बस्नुहुँदैन। अहिले हेर्दा, कोही सङ्क्रमित खाट वा कुर्सीमा बसेको छ भने त्यसबाट पनि सर्ने खतरा रहन्छ। यस कारण सबैलाई सेनिटाइज गर्नुपर्दछ। हाम्रो समाजले पहिलेदेखि नै बस्न रोकेको देखिन्छ।
    अँ, कसैले कुनै वस्तुलाई छोएको छ र त्यसलाई अहिले पुनः प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता छ भने सेनिटाइज गरेर प्रयोग गर्न सकिन्छ। संस्कारले पनि यस अवस्थामा राम्ररी धोइपखाली प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर सिकाएको छ।
    संस्कारले माछामासु पनि परहेज गरेको छ, छुतका परेकालाई। अहिले स्पष्ट भइरहेको छ, सङ्क्रामक रोगको समयमा सकेसम्म माछामासु खानुहुँदैन।
    अज्ञान पनि अन्धविश्वास नहुन सक्दछ किनभने वैज्ञानिकताको कसीमा जाँच्ने उपयुक्त वातावरण नहुँदासम्म अज्ञानलाई परिभाषित गर्न सकिन्न। अज्ञानभन्दा केही पृथक हुन सक्छ अन्धविश्वास। अन्धविश्वास भनिएको पनि विज्ञान हुन सक्छ। उत्तर आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित गर्न बाँकी रहेको विज्ञान हुन सक्छ, कतिपय संस्कार। अभैm पनि उत्तर आधुनिक विज्ञानको पहुँचभन्दा टाढा हुन सक्छ, अन्धविश्वासको आरोप लागिरहेका कतिपय व्यवहारहरू।
    आफूमा परीक्षण गर्ने क्षमता नहुँदा तथा आफ्नो वरपर परीक्षण गर्ने वातावरण नहुँदासम्म सामाजिक प्रचलनहरूमाथि ठाडो आरोप लगाउनु पनि अन्धविश्वास हुन सक्छ। आँखा चिम्लेर अन्धविश्वासको आरोप लगाउनु पनि अवैज्ञानिक हुन सक्छ। समय र परिवेशले हाम्रा कतिपय प्रचलनलाई विज्ञानले नै आत्मसात गर्नुपर्ने बताएको छ।
    “सेनिटाइजरमा त अल्कोहलको मात्रा बढी हुन्छ। अल्कोहल भनेको घुमाउरो तरीकाले दारु नै भन्न खोजेको हो। छुतका रहेको एउटा मानिसले अझ सेनिटाइजरको नाममा अल्कोहल दिनु उचित हुन्छ ? अझ पण्डितजीले छुतका परेको घरबाट अल्कोहल लिनु उचित हुन्छ ?”
    मेरो जिज्ञासालाई शान्त पार्दै पण्डितजी भन्दछन्, “यो दारु हो कि होइन, एउटा पक्ष हो तर यसको उपयोग औषधिको रूपमा गर्नुछ। यदि दारु नै भएपनि फरक पर्दैन किनभने यसको उपयोग दारुको जस्तो गर्नु छैन।”
    हो नि। यदि दारुको उपयोग पनि औषधिको रूपमा गरिन्छ भने त्यसले दिने परिणाम फरक आउँछ। पण्डितजीको दारुमाथिको वैज्ञानिक तर्कले उत्तर आधुनिक वैज्ञानिक चिन्तन झल्किन्छ।
    “यसभन्दा पहिले कहिल्यै सेनिटाइजर कस्तो हुन्छ, देखेको थिइनँ, यसको बारेमा सुनेको पनि थिइनँ तर अब यसको प्रयोग गाउँमा पनि गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।” पण्डितजीको पछिल्लो कथनले पण्डितजीको माध्यमले गाउँमा पनि वैज्ञानिक चिन्तन प्रवेश गरिरहेको छनक दिन्छ।
    सामाजिक व्यवहारको वैज्ञानिकताबाट हामी अज्ञानित रहेर आफूलाई आधुनिक देखाउन कतिपय अवस्थामा अत्यधिक जान्ने भएर हात्तीले पानी खाएको अनुमानको आधारमा शब्दभेदी बाण चलाउने क्षमतावान् दशरथले श्रवणकुमारको शिकार गरेजस्तै पनि हुन सक्छ। अन्धविश्वासको तीरले विज्ञानको शिकार गरेको पनि हुन सक्छ ।
    यद्यपि संस्कारको नाममा रहेका अन्धविश्वास, कुसंस्कार, कुरीति, पछौटेपन, गरीबमारा चलनहरूलाई निमिट्यान्न पार्नै पर्दछ। संस्कारको नाममा अन्धविश्वासलाई बढावा दिनु राम्रो होइन । सामाजिक व्यवहारको निहुँमा वैज्ञानिक चिन्तन र व्यवहारको बाटोमा कुनै किसिमको तगारो लगाउन पाइन्न। विज्ञानको उज्यालोबाट हरेक संस्कार, संस्कृति र चलनको परीक्षण आवश्यक छ।

Friday, May 8, 2020

अआश्चर्य दृश्यभन्दा पृथक

अआश्चर्य दृश्यभन्दा पृथक

सञ्जय मित्र
    हिमालय शृङ्खलाको दर्शन अआश्चर्यजनक होइन। दशगजाको आसपासबाट हिमालयको दृश्य देखिनु पृथक आश्चर्य हो।
    दुई भिन्न धरातलका एकै यथार्थ हुन्। गत हप्ता हिमालय शृङ्खलाको दर्शन भएपछि सामाजिक सञ्जाल र केही भारतीय चर्चित अखबारहरूले दुवै पृथक आश्चर्यलाई प्रस्तुत गरे।
    जनकपुरका कलाकार उपेन्द्रभगत नागवंशी, सर्लाहीको बलराबाट पत्रकार चन्द्रकिशोर र रौतहटको गेंडहीगुठीबाट उत्तरका हिमालय शृङ्खलाको दृश्य देखिएका फोटाहरू नै सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक ग¥यौं। दैनिक जागरणलगायतका भारतीय चर्चित दैनिक अखबारहरूले नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्रबाट हिमालयको दृश्य देखिएका फोटा तथा खबरहरू प्रकाशित गरे। साथै विभिन्न व्यक्तित्वका विचारहरू पनि प्रवाहित गरे।
    हिमाल देखिनु अआश्चर्यजनक हो। चालीस उमेर काटेकालाई यसो लाग्नु स्वाभाविक छ। मलाई राम्ररी सम्झना छ, आकाश सफा हुँदा यो नियमित दृश्य थियो। वर्षापछि पहाडतिर पनि बादल नभएको बेला मुख्यगरी बिहान र साँझतिर हेरेर रमाउने दृश्य थियो। नेपाल–भारत सीमा क्षेत्रको अलिकति मात्र दक्षिणमा निर्माण भएको बाँधबाट पनि यो दृश्य धेरैपटक देखेको सम्झना छ। बैरगनिया छिर्ने मूल नाकाभन्दा केही पश्चिमतिर बाँधबाट धेरैपटक साथीहरूसँग मुख्यगरी साँझपख हिमालय देखेर रमाएको छु। यसै कारण भारतीय सीमावर्ती क्षेत्रका विभिन्न विद्वान्हरूले आफूहरूले पहिले हिमालयको दर्शन सामान्य रहेको बताउँदै अआश्चर्यजनक रहेको विचार व्यक्त गरेका छन्।
    एकथरीले त हिमालयको दृश्य नदेखिएको पनि बताइरहेका छन्। ती नवयुवाहरू जसले दृश्यपान गरेर नयनलाई तृप्त पार्न र मनमस्तिष्कमा दृश्याङ्कन गर्न सकेनन्, तिनीहरूले दुःखेसो पोख्नु अस्वाभाविक होइन। आफूले देख्न नपाएको भन्ने आक्रोशले जन्माएको अविश्वास पनि हुन सक्छ। आफ्नो आँखाले देख्न पाएको कुरालाई सत्य मान्ने र अरूको बोलीको सत्यलाई अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति पनि हुन सक्छ। अर्को कारण यो पनि हो कि जसले कहिल्यै कतैबाट हिमाल देखेका छैनन्, उसलाई हिमाल कस्तो हुन्छ भन्ने थाहा नै छैन। त्यस दिनको दृश्य पनि छुट्यो। सोझोरूपमा हेर्दा चुरे पर्वत शृङ्खला, महाभारत पर्वत शृङ्खला र त्यसपछि हिमालय शृङ्खला हो। पूर्व–पश्चिम राजमार्गको आसपासबाट त चुरे नै ठूलो देखिन्छ र कतिपय ठाउँमा महाभारतलाई छेकेको हुन्छ चुरेले। यो दृश्य देख्नेको मनोविज्ञानमा हिमालय त निकै टाढा छ र यहाँबाट देखिंदैन भन्ने लाग्नु अस्वाभाविक होइन। यदि कसैले हिमालय देखेको भन्दछ भने मिथ्या लाग्नु स्वाभाविक हो।
    नवयुवाहरूको लागि भने आश्चर्यजनक नै छ। जसले सफा र स्वच्छ हिमालयको दृश्य देखे, जसको लागि अभूतो थियो, आश्चर्यजनक हुनु स्वाभाविक हो। कहिल्यै नदेखेको आश्चर्य जो देखिएको थियो। हिमालयभन्दा धेरै टाढाबाट हिमालय शृङ्खलाको दर्शन। त्यस दर्शनमा अनुमानले नै यो फलानो हिमाल हुनुपर्छ र यो चाहिं फलानो हिमाल । नाम जानेका र जिल्ला थाहा भएका हिमालसित नाम जोडेर साथीभाइबीच सुखद आश्चर्यको वितरण हुनु आपैंmमा पनि सुखद थियो। सुख दिने दृश्यको फोटो धेरैले खिंचे। धेरैले आफ्नो घरपरिवारमा देखाए। धेरैले हिमालसित परिचित गराए। कतिपयले आफ्ना बालबालिकालाई हिमालको दृश्य देखाएर भने– पहिले पहिले यो सामान्य थियो तर वातावरणमा प्रदूषण बढ्दै जाँदा यो दृश्य अलप भइसकेको थियो। अहिलेको मौसमले यस दृश्यसित साक्षात्कार गर्ने मौका प्राप्त भएको छ।
    हुन पनि हो। अहिलेको मौसम गज्जबको छ। मौसमप्रति व्यङ्ग्य गर्दै एकजनाले लेखेका छन् – “क्यालेन्डर हेर्दा वैशाख, दिउँसोको झरी हेर्दा असार तथा साँझको अवस्था हेर्दा कात्तिकजस्तो लाग्छ। अझ समयसमयमा भइरहने दीपावलीले त पूरा कात्तिककै झल्को दिन्छ। बिहानीपखको जाडोले यसको पुष्टि गरेको छ।” अहिलेको जस्तो मौसम कहिल्यै नभोगेको बताउनेहरू पर्याप्त छन् । स्थानीय मौसमको बारेमा धेरैलाई दुर्लभ संयोगहरू निकै कम सम्झना हुन्छ। मधेसमा बुद्ध पूर्णिमाको राति जूनलाई हेर्दै सिरक ओढ्नुपर्ने बेमौसमी यथार्थ कतिलाई सम्झना छ कुन्नि तर अहिलेको यथार्थ अबका दिनमा फेरि अआश्चर्यजनक बन्ला कि नबन्ला ? भविष्यको गर्भमा लुकेको छ उत्तर।
    अहिलेसम्म जाडो बेमौसमी यथार्थ हो तर यस बेमौसममा वातावरणीय स्वच्छता सुखद आश्चर्य हो। वातावरणीय स्वच्छताको कारण नै हिमाल देखिएको हो। वातावरण कतिसम्म स्वच्छ भएको छ भने विगत कैयौं दशकमा यस प्रकारको स्वच्छताको मापन गरिएको थिएन। विश्वका ठूला र घना शहरहरूको आकाश पनि छ्याङ देखिन थालेको र स्वच्छ हावामा साँस लिन पाइरहेको खबर सञ्चारमाध्यमहरूमा आउन थालेका छन् । कोरोनाको कहरले विश्वमा उद्योग तथा सवारीसाधनको सञ्चालनमा आएको कमी अर्थात् समग्र यातायात क्षेत्र करीब ठप्प हुँदा वातावरणमा धूवाँको मात्रा ह्वात्तै कम भएको हो। अहिले हवाईजहाज, रेल, बस, मोटर तथा बाइकसम्म बन्द छन्। मानिस घरबाट पनि अन्य सामान्यावस्थाजस्तो सजिलो गरी निस्कन्नन्। यसले प्रदूषणको स्तरलाई कम गरेकै छ, साथै निरन्तर वर्षा पनि भइरहेको छ। वर्षाले गर्दा आकाश सफा हुन्छ।
    प्रदूषण कम र वर्षा भएर वातावरण स्वच्छ हुँदा अर्को सत्य पनि देखिएको छ । अस्पतालहरूमा अन्य सामान्य अवस्थाको तुलनामा बिरामीको चाप निकै कम छ। अस्पतालहरू उदास छन्। अस्पतालहरूको उदासीले अर्थतन्त्र थलिए पनि गरीबको स्वास्थ्य चाहिं पहिलेको तुलनामा केही सुध्रिएको हो कि भन्ने अनुमान लगाउन सहजता प्रदान गरेको छ। बिरामी भएर पनि अस्पतालमा आउन नसकेको वा आउन नचाहेको अवस्था त पक्कै पनि छैन किनभने गाउँघरमा पनि विगतका वर्षहरूमा भन्दा मानिस यसपटक बिरामी नै नपरेको बताउन थालेका छन्। अनेक आश्चर्यहरूबीच यसलाई सुखद आश्चर्य नै मान्नु मनासिब हुन्छ।
    कोरोना आपैंmमा आश्चर्य र रहस्य भएको छ, विश्वको लागि। कोरोनाकालमा अरू पनि आश्चर्यहरू भइरहेका छन्। यही आश्चर्यको शृङ्खलामा हिमालयको दर्शन पनि पर्न गएको छ, संयोगवश। हिमाल जहाँको तहीं छ। युगौंयुगदेखि त्यसले मानिसले भोगेका अनेक दुःख, पीडा, सुख र आश्चर्यहरू त्यसैगरी उभिएरै हेरेको छ, तर पनि मौन छ। यस्ता कैयौं महामारी भोगेको होला हिमालले। सबै सुख, दुःख र उत्साहदेखि टाढा हिमाल कुनै ज्ञानीको ध्यानमुद्रामा जस्तो देखिन्छ शान्त। बस किन हो किन त्यस दिन धेरैलाई लागेको थियो, हिमाल एक्कासि मुस्कुराएछ। हिमालले दर्शन दिए छ, सर्वसाधारणलाई । हिमाल अदृश्य हुने त होइन तर बादल, धूवाँ, धूलो, तुँवालो आदि आँखा र हिमालको बीचमा आइदिन्छ। सयौं किलोमिटर टाढा रहेको हिमालको बीचमा कुनै एक ठाउँमा बाक्लो गरी केही आइदिएमा हिमाल देखिंदैन। अर्थात् हिमाल अदृश्य हुन्छ। हिमाल मुस्कुराएको देखिन्न। हिमालको मुस्कान त्यस दिनदेखि फेरि अदृश्य छ।
    अब धेरैजना त्यस अदृश्य भइसकेको दृश्यको खोजी गरिरहेका छन्।
सम्भवतः हरेक साँझ त्यस दृश्यको खोजी हुन्छ, मनभित्र एउटा चाहना लिएर। र यस चाहनाभित्र हिमालयप्रतिको अनन्त प्रेमको दर्शन पनि पाइन्छ। साँच्चै सीमाञ्चलका मानिसहरूमा रहेको हिमालयप्रतिको प्रेमकै कारण त हो नि हिमालयको दर्शनप्रतिको अविश्वास र विश्वास दुवै।

Friday, May 1, 2020

सीताको पूर्वजन्म र पुनर्जन्ममा रावण

सीताको पूर्वजन्म र पुनर्जन्ममा रावण

सञ्जय मित्र
    आज सीता जयन्ती हो। अवस्था सामान्य भएको भए आजको दिन कम्तीमा दुई किसिमका कार्यक्रमहरू हुन्थे । पहिलो त जनकपुरमा भव्य कार्यक्रम हुन्थ्यो, जसरी पहिलेदेखि हुँदै आएको छ र अन्य शक्तिपीठहरूमा पनि सीतालाई सम्झिइन्थ्यो तथा घरघरमा पूजा गरिन्थ्यो। कोरोनाकालले सबैजसो चाडपर्व र उत्सवहरूलाई प्रभावित पारेको वर्तमानमा सीता जयन्ती पनि प्रभावित हुनुलाई स्वाभाविक मानिएको छ। यसले यसको प्रचारप्रसारमा पनि कमी आएको मानिएको छ तर घरघरमा भने पूजा हुने कुरालाई केही हदसम्म मात्र प्रभावित भएको स्वीकार्न सकिन्छ । दोस्रो हो, केही वर्षदेखि सीता जयन्तीको दिन औपचारिक कार्यक्रम सञ्चालन गरेर मनाउनु। केही वर्षदेखि सीता जयन्ती मनाउने अभ्यास पनि भइरहेको छ। राजधानी काठमाडौं तथा प्रदेश २ का अन्य ठाउँमा सीता जयन्तीलाई सम्मानपूर्ण किसिमले मनाउने इतिहास बन्न थालेको थियो।
    बिस्तारै सर्वसाधारणले पनि बुभ्mदै गएका थिए– रामनवमीको एक महीनामा जानकीनवमी आउँछ। चैत शुक्ल नवमीमा रामको जन्म भएको र वैशाख शुक्ल नवमीमा सीता अर्थात् जानकीको जन्म भएको हो। विश्वभर महिलाको राजनीतिक महŒव बढ्दै गएको र महिला दिवसहरू मनाउनेक्रम बढिरहेको तथा महिलाको सम्मानमा वृद्धि भइरहेको सन्दर्भमा हिन्दूजगत्मा प्रख्यात नारी सीताको जन्म दिवसलाई विशिष्ट किसिमले मनाइनुलाई स्वाभाविक मानिएको थियो। अझ यही प्रदेशलाई सीताको जन्मथलोको रूपमा चिनाइएको वा सीताको घर भएको वा सीताको बाल्यकाल बितेको स्थलको रूपमा चिनाइँदा सीताको बारेमा जान्न चाहने विश्वले यस प्रदेशको बारेमा पनि जान्न पुगेको हुन्थ्यो र हुन्छ।

    हिन्दू मिथक तथा धर्मशास्त्रहरूमा रामलाई विष्णुको अवतारको रूपमा चिनाइएको पाइन्छ तर सीतालाई भने लक्ष्मीको रूपमा चिनाइएको उतिसारो मिथक पाइन्न। समाजमा प्रचलित विभिन्न मिथकहरूमा सीतालाई कतै रावणकी छोरी त कतै के भनेर चिनाइन्छ। मिथक त सामाजिक परिवेश अनुसार फरक हुन सक्छ। मिथकको सामाजिक आधारबाहेक अन्य कुनै प्रामाणिकता हुँदैन वा यसमा प्रामाणिकता हुनै पर्दछ भन्ने होइन। तर रावणसित सीताको सम्बन्ध कम्तीमा दुई जन्ममा देखिएको चर्चित ग्रन्थ रामायणमा नै रहेको छ।
    रामायणलाई आदिकाव्य पनि भनिन्छ। अझ वाल्मीकीय रामायणलाई रामायणमध्ये पनि पुरानो रामायण मानिन्छ। यद्यपि वाल्मीकीय रामायणलाई आर्षरामायण पनि भनिएको पाइन्छ। वाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायणको मूलस्वरूपको विषयमा पनि भिन्न विचारहरू पाइन्छन्। अहिले बजारमा गीताप्रेस गोरखपुरको श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण सजिलै बजारमा पाइन्छ। वाल्मीकीय रामायणलाई हिन्दीमा अर्थसहित गीताप्रेसले प्रकाशन गरेको छ। गीताप्रेसले वाल्मीकीय रामायण तीन लाखभन्दा बढी प्रति छापिसकेको छ विभिन्न संस्करणहरूमा । यसबाट पनि यस प्रकाशनप्रति सर्वसाधारणको विश्वास वृद्धि भएको छ। उत्तर भारतमा त गीताप्रेसको धार्मिक पुस्तक प्रकाशनमा करीब एकछत्र राज्य छ र पाठकहरूमा पनि करीब सम्पूर्णतः विश्वास रहेको छ ।
    रामायणको मुख्य कथानकमा सीतालाई रावणले वनबासको समयमा पञ्चवटीबाट छलपूर्वक अपहरण गरेर लैजान्छ। सीतालाई अपहरण नगरेको भए शायद रावणवध हुँदैनथ्यो होला वा कथानकले त्यस्तो किसिमको मोड लिंदैनथ्यो होला। रामायणलाई महाकाव्यको दृष्टिकोणबाट हेर्दा सीतालाई मुख्य नायिका र रावणलाई खलनायक मान्नुपर्ने देखिन्छ। राम त अधिकांशको नजरमा नायक नै हो। उनलाई समाजले मर्यादा पुरुष वा मर्यादा पुरुषोत्तम भनेर मान्दछ। यस विषयमा धेरै तर्क गर्नुको औचित्य छैन अहिले।
    सीतालाई अपहरण गरेर लङ्काको अशोकवाटिकामा राखेको रावणले सीतासित बारम्बार विवाहको प्रस्ताव राख्दछ तर सीताले अस्वीकार गरेको सबैले बुझेका छन्। सीताकै कारण लङ्काको विनाश हुने कुरामा रावणका आफन्तहरू पनि ढिलो चाँडो बुझेको देखिन्छ।
    वाल्मीकीय रामायणमा भने सीताको पुनर्जन्म भएको र रावणकै कारणले पूर्वजन्ममा सीताले अग्निप्रवेश गर्नुपरेको रोचक प्रसङ्ग रहेको छ। अर्थात् सीताको पूर्वजन्म र पुनर्जन्म दुवैमा रावणको भूमिका रहेको छ। संयोगले दुवै जन्ममा रावण खलपात्रकै रूपमा रहेको वाल्मीकीय रामायणले स्पष्ट पारेको छ ।
    वाल्मीकीय रामायणको उत्तरकाण्डे सप्तदशः सर्गमा भनिएको छ–
    महाबाहु रावण भूतलमा विचरण गर्दै हिमालयको वनमा आएर त्यहाँ सबैतिर चक्कर लगाउन थाले। त्यहाँ उनले एक तपस्विनी कन्यालाई देखे, जसले आप्mनो जीउमा कालो मृगचर्म र शिरमा जटा धारण गरेकी थिइन्। उनी ऋषिप्रोक्त विधिले तपस्यामा संलग्न भएर देवाङ्गनासमान उद्दीप्त भइरहेकी थिइन्। उत्तम एवं महान् व्रत पालन गर्ने तथा रूप–सौन्दर्यले सुशोभित कन्यालाई देखेर रावणको चित्त कामजनित मोहको वशीभूत भयो। उनले अट्टहास गर्दै सोधे– भद्रे १ तिमी आप्mनो यो युवावस्थाको विपरीत कस्तो काम गरिरहेकी छ्यौ ? तिम्रो यो दिव्य रूपको लागि यस्तो आचरण कदापि उचित छैन। तिम्रो यस रूपको तुलना कहीं पनि छैन। यो पुरुषको हृदयमा कामजनित उन्माद पैदा गर्ने किसिमको छ। अतः तपमा संलग्न हुनु उचित छैन। तिम्रोलागि मेरो हृदयमा यही निर्णय प्रकट भएको छ।
    भद्रे १ तिमी कसकी छोरी हौ ? यो कस्तो व्रत गरेकी हौ ? सुमुखी १ तिम्रो पति को हो ? जोसित तिम्रो सम्बन्ध छ, त्यो मानिस यस भूलोकमा महान् पुण्यात्मा छन्। मैले जे सोधेको छु, ती सबै मलाई बताऊ। कुन फलको लागि यो परिश्रम गरिंदैछ ?
    रावणले यसरी सोधेपछि तपस्विनी कन्याले जवाफ दिइन्। अमिततेजस्वी ब्रह्मर्षि श्रीमान् कुशध्वज मेरा पिता थिए, जो बृहस्पतिका पुत्र थिए र बुद्धिमा पनि उनकै समान मानिएका थिए। प्रतिदिन वेदाभ्यास गर्ने तिनै महात्मा पिताबाट वाङ्मयी कन्याको रूपमा मेरो प्रादुर्भाव भएको थियो। मेरो नाम वेदवती हो। जब म ठूली भएँ, तब देवता, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस तथा नाग पनि पितासमक्ष पुगेर मलाई माग्न थाले।
महाबाहु राक्षसेश्वर १ पिताजीले तिनीहरूको हातमा मलाई सुम्पेनन्। यसको कारण के थियो, त्यो पनि भन्दैछु ।
    पिताजीको इच्छा थियो कि तीनै लोकका स्वामी देवेश्वर भगवान् विष्णु मेरा ज्वाइँ बनून्। यसै कारण उनी अरू कसैको हातमा मलाई दिन चाहेनन् । उनको यसै अभिप्रायलाई सुनेर बलाभिमानी दैत्यराज शम्भु उनीसित रिसाएर राति पिताजीको हत्या गरिदिए । यसबाट मेरी मातालाई निकै दुःख भयो र पिताजीको शवलाई हृदयसित लगाएर चिताको आगोमा प्रविष्ट गरिन्। त्यहीं बेलादेखि मैले प्रतिज्ञा गरें कि भगवान् नारायणप्रति पिताजीको जे मनोरथ थियो, त्यसलाई मैले पूरा गर्नेछु। यस कारण उनैलाई म आप्mनो हृदयमन्दिरमा धारण गर्दछु। यही प्रतिज्ञा गरेर यो महान् तपस्या गरिरहेकी छु। तपाईंको प्रश्नानुसार मैले सबै कुरा बताएँ। नारायण नै मेरा पति हुन्। ती पुरुषोत्तमबाहेक अरू कोही पनि मेरा पति हुन सक्दैनन्। उनै नारायणदेवलाई प्राप्त गर्नको लागि मैले यो कठोर व्रतको आश्रय लिएकी हुँ।
    राजन् १ पोलस्त्यनन्दन १ मैले तपाईंलाई चिनिसकेकी छु। तपाईं जानुस् । त्रिलोकमा जे कुनै वस्तु विद्यमान छन्, ती सबैलाई म तपस्याद्वारा जान्दछु।
    यो सुनेर रावण कामबाणले पीडित भई विमानबाट ओर्ले र उत्तम तथा महान् तपस्या गर्ने कन्यासित फेरि भने– तिमी गर्विली छौ र त तिम्रो बुद्धि यस्तो भएको छ। यस किसिमको पुण्यको सङ्ग्रह बूढी महिलालाई सुहाउँछ, तिमीजस्तो युवतीलाई होइन। तिमी त सर्वगुणसम्पन्न एवं त्रिलोकीकी अद्वितीय सुन्दरी हौ। तिमीले यस्तो कुरा गर्नु नपर्ने हो। तिम्रो जवानी बितिरहेको छ। भद्रे १ म लङ्काका राजा हुँ। मेरो नाम दशग्रीव हो। तिमी मेरी भार्या बन र सुखपूर्वक उत्तम भोग (सुख) भोग गर। पहिले यो बताऊ कि तिमी जसलाई विष्णु भन्दैछौ, ती को हुन् ? तिमी जसलाई चाहेकी छ्यौ, ऊ बल, पराक्रम, तप र भोग–वैभवद्वारा मसँग तुलना गर्न सक्दैन।
    रावणले यति भनेपछि कुमारी वेदवती उक्त निशाचरसित भनिन्–  यसरी नभन्नुस्। भगवान् विष्णु तीन लोकका अधिपति हुन्। सारा संसार उनको चरणमा मस्तक निहुराउँछन्। तपाईंबाहेक अर्को कोही छैन, जो बुद्धिमान भएर पनि उनको अवहेलना गर्छन्।
    यति भनेपछि उक्त राक्षसले वेदवतीको कपाल समातिहाले। जब रावणले वेदवतीको कपाल समाते, तब वेदवतीलाई असह्य रिस उठ्यो र आप्mनो हातलाई नै तरबार बनाइ तत्काल कपाललाई काटिन् र कपाललाई मस्तकबाट अलग्याइन्।
सा ज्वलन्तीव रोषेण दहन्तीव निशाचरम् ।
उवाचाग्निं समाधाय मरणाय कृतत्वरा।।२९।।
    अर्थात्, वेदवती रिसले प्रज्वलितजस्ती भइन्। जलेर मर्न उतावली बनी अग्निको स्थापना गरेर त्यस निशाचरलाई नै पोल्नेभैंm गरी बोलिन्–
    निच राक्षस १ तैंले मेरो तिरस्कार गरिस्। अब यस जीवनलाई सुरक्षित राख्नु मेरो अभीष्ट होइन। तिमीले देख्दादेख्दै म अग्निमा प्रवेश गर्नेछु। तिमी पापात्माले यस वनमा मेरो अपमान ग¥यौ । यसैले तिम्रो वधको लागि म फेरि उत्पन्न हुनेछु। स्त्रीले आप्mनो शारीरिक शक्तिले कुनै पापाचारी पुरुषको वध गर्न सक्दिन। यदि म तिमीलाई शाप दिन्छु भने मेरो तपस्या क्षीण हुनेछ। यदि मैले केही पनि सत्कर्म, दान र होम गरेकी छु भने अर्को जुनीमा म सती–साध्वी अयोनिजा कन्याको रूपमा प्रकट होउँm तथा कुनै धर्मात्मा पिताकी पुत्री बनूँ। यति भनेर उनी प्रज्वलित अग्निमा प्रवेश गरिन्। त्यतिबेला उनको चारैतिर आकाशबाट दिव्य पुष्पवर्षा हुन थाल्यो।
    तदन्तर अर्को जन्ममा उनै कन्या पुनः एक कमलबाट प्रकट भइन्। त्यसबेला उनको कान्ति कमलकै समान सुन्दर थियो। त्यस राक्षसले पहिलेभैंm फेरि त्यहाँबाट उक्त कन्यालाई प्राप्त ग¥यो । कमलको भित्री भागजस्तै सुन्दर कान्तिवाली कन्यालाई लिएर रावण आप्mनो घर गए। त्यहाँ उनले मन्त्रीलाई उक्त कन्या देखाए। मन्त्री चाहिं बालबालिकाको लक्षणहरू जान्ने थिए। उनले राम्ररी हेरेर रावणसित भने– “राजन् १ यो सुन्दरी कन्या यदि घरमा रहन्छे भने तपाईंको वधको कारण बन्नेछ, यस्तो लक्षण देखिएको छ।”
    यो सुनेर नै रावणले कन्यालाई समुद्रमा फालिदिए। तत्पश्चात् भूमिलाई प्राप्त गर्दै (सम्भवः जमीनमा छोइएर वा जमीनमा गाडिएर) राजा जनकको यज्ञमण्डपको मध्यवर्ती भूभागमा पुगिन् । त्यहाँ राजा जनकको हलोको मुखभागले जोत्दा उही सती साध्वी कन्या फेरि प्रकट भइन्।
एवमेषा महाभागा मत्र्येषूत्पत्स्यते पुनः।
क्षेत्रे हलमुखोत्कृष्टे वेद्यामग्निशिखोपमा।।४२।।
    यसरी यी महाभागा देवीले विभिन्न कल्पमा पुनः रावणवधको उद्देश्यले मत्र्यलोकमा अवतीर्ण हुनेछ। यज्ञवेदीमा अग्निशिखासमान हलोबाट जोतिएको क्षेत्रमा यस कन्याको आविर्भाव भएको हो।
    वेदवती पहिले सत्ययुगमा प्रकट भएकी थिइन्। फेरि त्रेतायुग आएपछि उक्त राक्षसको वध गर्न मिथिलावर्ती राजा जनकको कुलमा सीतारूपमा अवतीर्ण भइन्। सीता (हलो जोत्दा भूमिमा बनेको रेखा)बाट उत्पन्न भएको कारण मानिस यस देवीलाई सीता भन्दछन्।
    रावणवधको कारण सीता बनेको कथानक त रामायणको मूल कथानकमा रहेको सबैले बुझेकै छन्।
    सीता जयन्तीको दिन यो आलेख सीताप्रति श्रद्धा राख्नेहरूका लागि उपयोगी होला। अहिले टेलिभिजनमा पनि उत्तर रामायण चलिरहेको छ र झन्डै तीन दशकमा आएको रामायणले दर्शकको मन तानिरहेको छ।
    एउटा संयोग मान्नुपर्दछ, दुवै जन्ममा अग्निप्रवेशको सन्दर्भ फरक सन्दर्भमा भएपनि आएको छ र दुवै जन्ममा रावण आएको देखिन्छ।

Friday, April 17, 2020

कोरोनाकालमा सर्जकको चिन्ता र चासो

कोरोनाकालमा सर्जकको चिन्ता र चासो

सञ्जय मित्र
    सर्जकहरूको जहिले पनि चिन्ता हुने गर्दथ्यो, फुर्सद भएन। फुर्सदको अभावले केही कुरा लेख्न पाइएन, केही कुरा पढ्न पाइएन। समय नपाएर वास्तवमा चाहेजस्तो सिर्जना हुन सकेको छैन। पत्रिकाले वा फलानो विशिष्ट व्यक्तिले वा विशिष्ट ठाउँबाट रचनाको माग आएपछि तोकिएको समयको अन्तिममा बल्लतल्ल मिलाएर यस्सो एउटा पठाउन भ्याएको थिएँ। आदि आदि।
    सधैं कामको मारामार र चापाचापमा अध्ययन र सिर्जनाको लागि समय नै नपाइने गुनासो अलिखित वा लिखित दुवै माध्यमबाट अभिव्यक्त भइरहन्थे। अलिखित माध्यमबाट अझ बढी आउँथ्यो।
    आफूले पढ्न चाहेर पनि पढ्न नपाएको कृति फलानो हो, तपाईंले भ्याउनुभयो भने अवश्य पढ्नुहोला। मैले पढेका सबै कृतिमध्ये फलानो सर्वोत्कृष्ट ठानेको छु, एकचोटि अवश्य पढ्नुहोला भनेर सिफारिशहरू भइरहन्थे। तर समय जहिले पनि अपुग हुने गर्दथ्यो।
    समय अपुग हुनु चाहिं व्यस्तताको परिचायक हो। सार्थक व्यस्तताले सर्जकलाई निरन्तर ऊर्जा दिइरहन्छ। त्यहीं ऊर्जाबाट सिर्जनकर्मको परिचय बन्दछ। सामान्य दिनचर्याको रचना यसै कारण सामान्य हुँदाहुँदै पनि विशिष्ट हुन्छन् र कम समयमा आफ्नो मस्तिष्कलाई अत्यधिक बढी उपयोग गर्ने अवसर हुन्छ तथा थोरै समयमा सिर्जनालाई दिइने समय अझ बढी मूल्यवान् बनाउन सकिन्छ। हो, समयको मूल्य समयले नै बुझेको हुन्छ।
    सम्भवतः समयको यो उल्टो गति हो। मानवजीवनको गति असामान्य बगेको छ। अहिले एक किसिमले संसारले नै भनिरहेको छ कि घरमा नै बस। घरमा बस्नलाई फुर्सद मिलाएको छ, समयले। समयको उल्टो नदी बगेको बेला फुर्सद त छ तर फुर्सदको सिर्जनात्मक उपयोगको मनोविज्ञान बन्न सम्भव भएको अवस्था भने सबै सर्जकमा एकैनासको छैन। दिनदिनै आइरहेका समाचारहरूले मनोविज्ञानलाई नराम्ररी प्रभावित पारेको छ। पहिले कामले शरीरलाई फुर्सद दिंदैनथ्यो र अहिले शरीरलाई फुर्सद भएर पनि सिर्जनकर्ममा खासै उपयोग हुन सकेको छैन। धेरै सर्जकहरूको मनोविज्ञान सामान्यावस्थाको जस्तो सामान्य छैन।
    पहिले घरपरिवारमा समय दिन सकिएन भन्ने गुनासो पनि सर्जकहरूले धेरै सुन्नुपर्दथ्यो । कार्यालय खुल्ने दिन कार्यालयमा र हप्तामा एक दिन बिदा हुँदा चाहिं कतै कार्यक्रममा धाउनुपर्ने दैनिकीले गर्दा घरमा समय दिन नसकिने गरेको गुनासो सामान्य थियो । तर यो असामान्य समयमा खासै कामै गर्न नसकिने र घरैमा घरपरिवारलाई पर्याप्त समय दिन सकिने अवस्थाले पनि सामान्य बन्न दिएको छैन । हो, सामान्य समयको मूल्य कति धेरै हुन्छ भन्ने कुरा यी दृष्टान्तहरूले बयान गरेका छन्।
    सामान्य नागरिकहरूको चिन्ताजस्तै सर्जकको चिन्ता पनि रहेको छ। सर्जक भन्नेबित्तिकै अलिकति गम्भीर, अलिकति बढी संवेदनशील र अलिकति चिन्तनशील हुन्छन् भन्ने कुरा त सबैले पत्याएको सत्य हो। यो समय आफैमा गम्भीर भएकोले सर्जकहरूको संवेदनशील मनमा अझ बढी छोएको छ र चिन्तन पनि प्रभावित बन्न पुगेको छ।
    कतिपय सर्जकले विभिन्न ग्रन्थहरू पढ्न पाएको सूची पनि सार्वजनिक गरेका छन्। पढिएका कृतिहरूको समीक्षा वा समालोचना लेखेको पनि कतिपय समालोचकहरूबाट सार्वजनिक भएको पाइएको छ। कतिपय सर्जकहरूले आफ्नो किताब तयार पारेको पनि बताएका छन् । नयाँ किताबको लेखन भएको, सम्पादन सकिएको, भूमिका लेखाइसकिएको, प्रेसमा पुगेको तथा लकडाउन खुल्नेबित्तिकै प्रकाशन हुने तयारीमा पुगेको जस्ता उत्साहजनक कुराहरू पनि आएका
छन् । यस दृष्टिले हेर्ने हो भने कोरोनाकालको धेरै उपयोग भएको पनि देखिएको छ।
    सर्जकहरूले कविता, गीत, मुक्तक, गजल, लघुकथाजस्ता आयामका दृष्टिले साना रचनाहरू सामाजिक सञ्जालमा निरन्तर प्रकाशन गरिरहेका छन्। कोरोनाकालमा सामाजिक सञ्जालमा आएका रचनाहरूमा कोरोना भाइरस, मानवजीवनमाथि आएको सङ्कट, मानवजीवनमा परेको अन्य प्रभाव, यसले भविष्यमा खेल्न सक्ने भूमिका, कोरोनामाथि मानवको निश्चित विजयजस्ता कुराहरू अभिधा, लक्षणा वा व्यञ्जनामार्फत् आइरहेका छन्। एक किसिमले सिर्जनामा पनि कोरोनाको आधिपत्य जमेको युग हो। नजमोस् पनि कसरी ? साहित्यले समय बोलेको हुन्छ, समयको प्रतिनिधित्व गरेको हुन्छ, समयको अनुहारलाई इतिहासको लागि सुरक्षित बनाएको हुन्छ, समयलाई सिंढी बनाएर आगतमा टेकेको हुन्छ र कतिपय अवस्थामा समयको अनुहारलाई कुल्चेको हुन्छ। हो, समयको विभत्सतालाई पनि अहिले देख्न नसकिने होइन सिर्जनामा।
    प्रकृतिको सबैभन्दा सुन्दर सिर्जना नै मानिस हो र मानिसमाथि अहिले ग्रहणको अवस्था छ। कोरोनाकालले लाखभन्दा बढीलाई जीवनहीन तुल्याइसकेको छ। यसप्रति सर्जकहरू अत्यन्तै संवेदनशील छन्। सर्जकहरूको चिन्ताको विषय हो र संसारमा कोरोनामाथि कसरी विजय प्राप्त हुँदैछ भन्ने चासो पनि छ। कोरोनामाथि विजय प्राप्त गरेका वीरहरूको अनुहारमा भविष्यको सम्पूर्ण मानव विजयको कामना देख्दछन् सर्जकहरू। कोरोनाको पराजयको कथा अवश्य आउनेछ।
    कतिपय सर्जकहरू कोरोनासित लड्दै पराजय पनि भोगेका छन्। कतिपयले कोरोनामाथि विजय प्राप्त गरेका छन्। कोरोनामाथि विजयको आत्मकथा पनि आउने आशा छ। यही आशाको आकाश फराकिलो बन्दै गएको छ तर कोरोनाग्रसितभन्दा सङ्क्रमित मानव अभैm पनि संसारमा कैयौं गुणाले बढी छ । यो निश्चित गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ वैज्ञानिक, राजनीतिज्ञ र साधारण मानिससँगै सर्जकहरूका निम्ति पनि। सिर्जनामात्रले कोरोनाबाट मुक्ति पाउने भए सबैभन्दा बढी सर्जकहरूले योगदान दिने थिए।
    सामान्य जनजीवनको समयमा घरमा यत्तिकै समय बिताउनेहरूलाई जति छटपटी समय बिताउन सर्जकहरूलाई भएको छैन। समयलाई निरर्थक हुनै नदिने प्रयासमा रहने सर्जकहरूको महŒव अहिले समयलाई रमाइलो बनाउनेहरूले बुझिरहेका छन्। यस कारण घरमा बस्नेहरूले अहिले अलिकति कृतिको अध्ययन पनि गरेका छन्। सर्जकको कर्मलाई सार्थक बनाउने काम पनि गरेका छन्।
    वर्तमानको साँघुरो धरातलबाट कोरोनाकालको अन्त्यपछिको सुखद बिहानीमा कृतिको प्रकाशन र पठनको संस्कृति अलिक विस्तार हुने आकलन पनि सर्जकहरूले गरेका छन्। इतिहासले कहिल्यै नभोगेको परम पीडादायी अवकाश अहिले आफैले भोग्दैछ, वर्तमान ।
    यदि वर्तमानलाई भविष्यको ऐनाले हेर्ने प्रविधिको विकास भएको भए शायद समय आफै पनि लज्जित हुन्थ्यो होला। समयलाई लज्जित बनाउन सर्जकहरूको कर्म काम लाग्ने होला कि ?
    वास्तवमा कोरोनाकालले काललाई पनि ग्रसित गरेको छ।
    सर्जकहरू पनि सामान्य नागरिक नै भएकाले समयको प्रवाहमा हेलिएका छन् । हो, अन्य कर्मभन्दा सिर्जन र यससित सम्बन्धित कर्म घरमैं बसेर गर्न सकिने भएकाले महान् बेरोजगार समयमा पनि कतिपय सर्जकलाई समय पुगेको छैन। यस प्रकार कतिपयले अभिव्यक्ति दिइरहेका छन् कि गम्भीर लेखनमा व्यस्त छु।
    वर्तमानलाई कुल्चेर हामी नयाँ बिहानीमा प्रवेश गर्नेछौं। हरेक अँध्यारो रातपछि बिहानी आएकै छ। सर्जकहरू पनि सामान्य व्यस्तताको प्रतीक्षामा छन् । सम्भवतः सम्पूर्ण मानव समुदायले कोरोना कालरात्रिको शीघ्र अन्त्यको कामना गरिरहेको छ।

Friday, April 10, 2020

मृत्योन्मुखी संवत्को जीवन

मृत्योन्मुखी संवत्को जीवन

सञ्जय मित्र
    यदि परम्परा र शास्त्रहरूलाई आधार मान्ने हो भने अहिले विक्रम संवत् २०७७ हो र विक्रम संवत् २०७६ को समाप्ति करीब तीन हप्तापहिले नै भइसकेको छ।
    वास्तवमा विक्रम संवत्को नयाँ वर्ष चैत शुक्ल प्रतिपदादेखि हुन्छ। यस वर्षको चैत शुक्ल प्रतिपदा गत चैत १२ गते नै थियो।
    विक्रम संवत्मा हरेक महीनाको पहिलो दिनलाई सङ्क्रान्ति भनिन्छ। यसरी हरेक महीनाको पहिलो दिन सङ्क्रान्ति हुने भएकोले १ गतेलाई त्यस महीनाको सङ्क्रान्ति मानिएको हो तर वास्तवमा सङ्क्रान्ति भनेको हरेक महीनाको शुक्ल प्रतिपदा हो।
    चन्द्रमासमा महीनाको गणना सजिलो होओस् भनेर पूर्णचन्द्र अर्थात् पूर्णिमाको दिनको भोलिपल्टबाट मान्ने गरिएको पाइन्छ। पूर्णिमाको भोलिपल्टदेखि कृष्ण पक्ष शुरू हुन्छ र पन्ध्र दिनपछि शुक्ल पक्ष शुरू हुन्छ। कृष्ण पक्षको अन्तिम दिन चन्द्रमा अलिकति पनि उदाउँदैन भने शुक्ल पक्षको अन्तिम दिन रातभर चन्द्रमा आकाशमा रहन्छ। कृष्ण पक्षको अन्तिम दिनलाई औंसी र शुक्ल पक्षको अन्तिम दिनलाई पूर्णिमा भनिन्छ।
    शास्त्रहरूमा कृष्ण पक्षलाई वदी र शुक्ल पक्षलाई सुदी भनिएको पाइन्छ। नेपालमा पनि विक्रम संवत्लाई आधिकारिक संवत्को रूपमा राजा रजौटाहरूले प्रयोग गरेपछि पनि वदी र सुदी प्रयोग गरेको देखिन्छ अर्थात् वर्ष, महीना र दिन बुझाउँदा पक्ष पनि उल्लेख गर्नुपर्दथ्यो, गतेको चलन थिएन। गतेको ठाउँमा तिथि लेखिन्थ्यो। जस्तो २०७६ चैत २९ गतेलाई जनाउनुपर्दा २०७७ वैशाख वदी ४। वदी ४ को अर्थ हो कृष्ण पक्षको चौथो दिन अर्थात् चतुर्थी तिथि। कृष्ण र शुक्ल पक्ष दुवैमा जम्मा १५/१५ दिन हुने भएकाले वर्ष र महीनापछि वदी वा सुदी लेखेर तिथि जनाउने अङ्क लेखिन्थ्यो। यसरी एक महीनाको तीस दिन छुट्याइन्थ्यो।
    विक्रम संवत् कसले चलाएका हुन् भन्ने विषयमा विवाद पाइन्छ। विक्रम संवत्को सुरुआत भारतको उज्जैनका राजा विक्रमादित्य (वास्तविक नाम राज विक्रम)ले चलाएका हुन् भन्ने एउटा तथ्य भेटिन्छ भने सूर्यवंशी लिच्छवि वंशका राजाहरूलाई विक्रमादित्य उपाधि दिइएको र तिनीहरूले विशालनगर तथा बत्तीसपुतलीमा राजधानी बनाइ शासन शुरू गरेको बेलादेखि विक्रम संवत्को उठान भएको तर्क दिने अर्को तथ्य पनि रहेको छ। अन्य स्थानमा पनि विक्रम वा विक्रमादित्य राजा भएकोबारे इतिहास नपाइने होइन।
    विक्रम संवत्को सुरुआतको विषयमा विवाद आफ्नै ठाउँमा छ तर नेपालको विक्रम संवत्को वर्तमान स्वरूप निर्माणको श्रेय चन्द्र शमशेरलाई छ। तिथिहरू गडबड भइरहन्छ। व्यवहारमा पनि कुनै एक दिनमैं दुई तिथि भएको पनि पाइएको छ र कुनै समयमा दुई दिन एक तिथि भएको पनि पाइन्छ। यसले गर्दा महीनामा पनि गडबड भइरहने हुन्थ्यो। यस समस्याको समाधान गर्न चन्द्र शमशेरले देशभरका प्रमुख ज्योतिषीहरूलाई बोलाइ तिथि र वारमा कुनै तलमाथि नगरी १९६१ मेष सङ्क्रान्ति वैशाख १ गते प्रारम्भ गरी गते लेख्ने चलन चलाएका हुन्। अनि, यसैले औपचारिकता पाएको छ।
    औपचारिकरूपमा नयाँ वर्ष २०७७ आइपुग्नै लागेको छ।
    गत वर्ष २०७६ को सुरुआत आइतवारका दिन भएको थियो। आइतवारलाई रविवार पनि भनिन्छ। रवि भनेको सूर्य हो। विक्रम संवत्मा जुन दिन वा वार नयाँ सालको सुरुआत हुन्छ, त्यसै दिनलाई वर्षको राजा मान्ने प्रचलन छ। यस कारण वर्ष २०७६ को राजा सूर्य थिए वा छन्।
    हाम्रो लोकजीवनमा आइतवार, मङ्गलवार र बिहीवारलाई अलिक कडा वारको रूपमा लिइन्छ। गाउँघरका पढेलेखेका नभएपनि अलिकति सुनेकै भरमा सांस्कृतिक ज्ञान भएकाले सजिलै यी तीन वारलाई अलि कडा वार मान्दछन्। वर्ष २०७६ को सुरुआत आइतवारको दिन भएकोले यो वर्ष कडा हुने अनुमान गरेका थिए।
    औपचारिकरूपमा २०७७ सोमवारबाट शुरू हुँदैछ। यस दृष्टिकोणले वर्ष २०७७ को राजा स्वतः सोम हुन्छन् । सोमको अर्थ हुन्छ चन्द्रमा। चन्द्रमा आपैंmमा शीतल हुन्छ। यसको अर्थ सौम्यता र उल्लास पनि हुन्छ। यद्यपि शास्त्र वा परम्परा अनुसारको वर्ष २०७७ गत २०७६ चैत १२ का दिन नै आरम्भ भइसकेको छ। तर अत्यधिक कार्यमा लागेको नाम नै सार्थक मानिएको हुन्छ। यस कारण सोम अर्थात् चन्द्रमा नै यस वर्षको राजा हुने देखिन्छ।
    आधिकारिक ज्योतिषीय मान्यता होइन तर सोमवारबाट वर्षको आरम्भ भएको हुनाले यस वर्ष केही राम्रो होला भन्ने विश्वास ग्रामीण समुदायमा रहेको छ।
    नयाँ वर्षको सुरुआत हुनुभन्दा पहिले अहिले जुन वर्ष २०७६ को अन्त्य हुँदैछ, यो ज्यादै दुःखद छ। विश्वले चरम पीडा भोगिरहेको छ। चरम पीडाका दिनहरू विश्व समुदायलाई यो वर्षले दिएको छ। इतिहासको बाटोमा यस वर्षको कालो अनुहार देखिनेछ।
    आजको विज्ञान, प्रविधि र चिकित्सा विज्ञानमा यति धेरै उन्नति गरिसकेको विश्वलाई पनि स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले धेरै ठूलो धक्का दिएर जाँदै गरेको यस वर्षले विश्वको अर्थतन्त्रमा ठूलो भुइँचालो ल्याइदिएको छ। मानव जीवनशैलीमा परिवर्तन ल्याएको छ भने चिन्तनशैलीमा पनि प्रभाव पारेको छ। यसले कला र साहित्यलाई पनि अप्रभावित राख्न सकेन । संस्कृतिमाथि विश्वव्यापी हस्तक्षेप गरेको छ। चिकित्साविज्ञानका वैज्ञानिकहरूमाथि नयाँ चुनौती थपिदिएको यस वर्षले विश्वको इतिहासमा मानिसलाई घरभित्रै रहनुपर्ने नयाँ अध्याय थपेको छ।
    यस वर्षले विश्वमा केही राजनीतिक उतारचढाव ल्याएको छ तर नेपालमा भने खासै कुनै राजनीतिक नयाँपन ल्याएको देखिएन। हरेक दृष्टिकोणले सामान्य वर्षको रूपमा आफ्नो पहिचान स्थापित गर्दै लगेको २०७६ ले अन्त भला त सब भला गर्न सकेन। गर्मीको समयमा गर्मी अलि बढी नै रह्यो, वर्षा भने केही कम भयो, जाडो यसपालि धेरै नै बढी भयो। मौसमले आफ्नो रूप देखाएकै हो तर विशिष्ट पहिचान कायम गर्न नसकेकै अवस्थामा यसपालि आँपमा मञ्जरी अलि बढी लागेको थियो। रूखलाई छोप्ने गरी मञ्जरीको मुस्कान हेर्दा लाग्दथ्यो कि यसले एउटा स्मरणीय फल दिएर जान्छ तर मधुआ यसरी आयो कि मञ्जरीलाई कालो बनाएर गयो।
    आँपको मञ्जरीलाई यस वर्षको ऐना बनाएर यसको अनुहारलाई देख्न सकिन्छ । दीनहीन, विपन्न श्रमिकहरूलाई यस वर्षले विगत कैयौं दशकमा नभएको कष्टकर जीवन दियो। कर्मशील जीवनको गतिमा एक हदसम्म पूर्णविराम लगाइदियो। करोडौं मानिसको रोजगारमा आघात पु¥यायो। हजारौं हजार मानिसको जीवनमा पनि पूर्णविराम दियो। यो भयङ्कर कालरात्रिजस्तो समय बनाइदिएको यो वर्षले आपैंmदेखि आपैंmमाथि शङ्का उब्जाइदिने बनाइदियो ।
    कुनै विद्वान्ले भनेका छन्– जीवनको वास्तविक मूल्याङ्कन चिहानमा हुन्छ। यो वर्षको जीवन यस्तो भइदियो कि यसको चिहानमा मलामी जाने पनि कोही भएन । यसले गर्दा नयाँ वर्ष २०७७ पनि प्रभावित नै भइदियो। नयाँ वर्ष पनि नयाँ वर्षजस्तो हुन दिएन।
    मानवजातिले आफ्नो इतिहासमा भोगेका कैयौं कठोर समयको लाममा वर्ष २०७६ लाई सूचीकृत गरेको छ। कामना गरौं, लोकविश्वास सार्थक होओस्, वर्ष २०७७ सुखद र उल्लासमय बनोस्।

Friday, April 3, 2020

तपाईं इमानदार हुनुहुन्छ ?

तपाईं इमानदार हुनुहुन्छ ?

सञ्जय मित्र

    बालबालिका हरेकको घरमा छन् । बालबालिका नभएको पनि कुनै घर हुन्छ त ? र बालबालिकाले आफ्ना अभिभावकबाट धेरै कुरा सिक्छन्। बालबालिकाले अभिभावकबाट धेरै कुरा सिक्छन् भन्ने कुरोमा विश्वास छ ?
    बालबालिकाको नजरमा आफ्ना पिता र माता संसारका सबैभन्दा ठूला वा पूज्य हुन्छन्। बुबाआमाले नै देउतालाई पनि चिनाउँछन्। घरमा देउताप्रति श्रद्धाभाव राख्न र आमाबुबाका साथै आफूभन्दा ठूलाको आदर गर्न सिकाउँछन् । को किन आदरणीय भन्ने प्रश्नको उत्तर बालबालिकाले सबैभन्दा बढी आबाबुबाबाटै सिक्छन्। कुनैपनि बालबालिकालाई उनका आमा वा बुबा बेइमान छन्, ठग छन्, चोर वा बदमाश छन् भन्दा पक्कै हृदयमैं चोट लाग्छ। सकेसम्म प्रतिकार गर्छन् र नसक्ने अवस्थामा आफ्नो आक्रोश वा पीडालाई मनमा दबाएर आफूलाई निरीह पाउँछन् । यस प्रकारका कुराले बालबालिकाको मनोविज्ञानमा साँच्चै कस्तो प्रभाव पर्छ होला भन्ने विषयमा हामीले कहिले सोच्ने गरेका छौं। आफ्नाअगाडि खेलिरहेका वा पढिरहेका वा आफ्नै धुनमा व्यस्त रहेको बेला आफ्ना सन्तानको अनुहारमा हेर्दै आफूले आफ्नो हृदयलाई प्रश्न गरौं त, के वर्तमानमा तिनीहरूप्रति न्याय गरेका छौं ? के साँच्चै हामीले तिनलाई माया गरेका छौं ? के हामी बालबालिकाप्रति इमानदार छौं ?
    बालबालिकाहरूले पनि अनेक माध्यमबाट देशमा कोरोनाको कहर रहेको र संसारमा कोरोनाको महामारीले विपत्ति ल्याएको बुझेका छन्। कोरोनाकै कारणले विद्यालयहरू बन्द भएको र पढाइसम्बन्धी कुनै काम पनि नभएको बुझेका छन्। पत्रपत्रिका, टेलिभिजन र रेडियोहरूमा पनि यही कुराले प्रधानता पाइरहेको पनि बुझेका छन्। घरबाट बाहिर निस्कनु राम्रो होइन भनेर सबैतिरबाट आइरहेको सुझावलाई पनि पक्कै सुनेको हुनुपर्छ। अथवा अभिभावकले नै बालबालिकालाई धेरैजनासित नखेल्नू, धेरैसित हात नमिलाउनू, कोही पनि बालबालिकासित अँगालो मार्ने काम नगर्नू, अरूको खेलौना नलिनू भनेको हुनुपर्छ। बालबालिकालाई जति धेरै सक्यो उति धेरै घरमैं बस्न प्रेरित गर्ने अभिभावक चाहिं यस अर्थमा साँच्चै असल हुन् तर बालबालिकालाई घरमैं रहन निर्देशन दिने र आफू चाहिं बारम्बार घरबाट बाहिर निस्कनेहरूले जानजान बालबालिकामाथि दुई किसिमले अन्याय गरिरहेका छन् ।
    पहिलो, अभिभावकहरू बाहिर गएर कहाँ र कोसित कसरी भेटिरहेका छन् वा बाहिर कसरी सुरक्षित छन् भन्ने पक्ष महŒवपूर्ण हो। अमेरिका, इटालीलगायतका शिक्षित र विकसित देशहरूमा सामाजिक दूरी (सोसल डिस्टेन्स) मिलाउन कत्तिको समस्या भयो र यस समस्याले अहिले कस्तो विपत् निम्त्याएको छ भन्ने कुरा नेपालकै शिक्षित अभिभावकले नबुझेका होइनन्। हामी घरबाहिर निस्कन्छौं र कहिलेकाहीं दुई/चार जना बसेको ठाउँमा पुगेर किन बसेका छन् भनेर बुभ्mन खोज्छौं। त्यसरी बुभ्mन खोज्ने बहानामा हामी बहसमा सहभागी हुन्छौं र सक्रिय बहसमा अरूहरू पनि बढ्दै जान्छन्। यसले गर्दा अरूलाई पनि छलफल वा बहस गर्न सजिलो हुन्छ तथा सामाजिक दूरी मिलाउन खोजेर पनि मिल्न सक्दैन । यदि एकजनामा सङ्क्रमण छ भने अर्कोमा सर्न कत्तिपनि बेर लाग्दैन। धेरैमा आत्मविश्वास छ कि म सुरक्षित छु। मलाई सङ्क्रमण छैन। सङ्क्रमणबाट सुरक्षित रहनुपर्दछ, यो सबैको कामना हो तर सङ्क्रमण भएकालाई पनि केही दिनसम्म म सङ्क्रमणमा छु भन्ने थाहा हुँदैन। यस अवस्थाले एकबाट अर्कोमा सर्दै गइरहेको हुन्छ। यसरी बाहिर विनाकाम गएको अभिभावकले आफूसित कोरोनालाई कपडामा, जीउका कुनै अङ्गमा वा साँसमा बोकेर आएका हुन सक्छन्, जसबाट परिवारका अन्य सदस्यमा पनि सर्न सक्छ । यदि यस प्रकारको गल्ती जानजान गरिरहेका छौं वा जानाजान बाहिर विनाकाम निस्किरहेका छौं भने बालबालिकामाथि अन्याय गरेका छौं।

दोस्रो, लकडाउनको परिपालन नैतिक बन्धन पनि हो। आत्मसंयम र आत्मानुशासनको एउटा पर्व पनि हो। एउटा राष्ट्रिय धर्म पनि हो। परिवारप्रतिको कर्तव्य पूरा नगर्नेले राज्यप्रतिको कर्तव्य राम्रोसँग निर्वाह गर्छ भन्ने कुरामा विवाद वा बहसको विषय हुन सक्छ तर राष्ट्रिय कर्तव्यमा लापर्बाही गर्ने अभिभावकबाट बालबालिकाले के सिक्ने ? सम्भव भएसम्म राज्यका सबै निकायले घरमैं बस्न आग्रह गरिरहेको भएपनि बारम्बार घरबाट बाहिर निस्कने अभिभावक राज्य वा बालबालिका वा आफ्नो परिवार अथवा समाज कसप्रति बफादार, इमानदार, कर्तव्यनिष्ट छन् ? र आत्मसंयम अपनाउन नसक्ने अभिभावक के आपैंmप्रति, नितान्त आफ्नैलागि पनि इमानदार छन् ? के आफूले विनाकाम बाहिर निक्लेको उसको आत्माले राम्रो मानेको छ ? आफ्नो परिवारलाई स्वच्छ र समस्यारहित देख्न चाहनेले यस प्रकारको लापर्बाही गर्नु उचित हो ?
    समाजमा धेरै किसिमका मानिस छन् । स्वास्थ्यको दृष्टिले वर्तमान गम्भीर अवस्थामा सबैबाट सबै प्रभावित हुने अवस्था रहेको छ।  यस गम्भीर परिस्थितिमा आफूलाई सभ्य, शिक्षित, समाजसेवी तथा नागरिकप्रति अलिकति जिम्मेवारी भएको ठान्ने बौद्धिकवर्गले पनि आफ्नो परिवारका बालबालिकाको अनुहारलाई हेरेर गम्भीर हुनु यस कारण आवश्यक छ कि कतै आफू बाहिर निस्कँदा आफूलाई देखेर अरूहरू पनि निस्कन्छन् कि ? अरूलाई बाहिर ननिस्कन सल्लाह दिने वर्गले आफू चाहिं घरमा एक दिन पनि राम्ररी टिक्न नसक्दा यसको असर समाजमा नराम्रो परिरहेकोतर्पm बुद्धिजीवीहरूले कहिले गम्भीर भएर सोच्ने ? आमनागरिकलाई आफ्नो उच्च नैतिकताको परिचय शब्दमा दिने कि व्यवहारले नै प्रदर्शन गर्ने ?
    साँच्चै घरमैं एउटा नियम बनाऔं त। म कुन कामले बाहिर जाँदैछु भन्ने कुरा आफ्नो कुरा इमानदारीपूर्वक आफ्ना घरका बालबालिकालाई सुनाएर जाऔं। फर्केर आएपछि पनि के के ग¥यौं र कसरी सम्पन्न भयो भन्ने कुरा इमानदारीपूर्वक राखौं त। यदि यसरी गर्न सक्यौं भने समाजमा आफ्नो भूमिकाको विषयमा बालबालिकालाई जानकारी हुन्छ। र यो छुट्टीको दिनमा सम्भव हुन्छ भने आफ्नो हरेक दिनको अनुभूति बालबालिकालाई सुनाऔं र तिनीहरूलाई लेख्न लगाअFैं। बालबालिकाले लेख्ने मौका पाउँछन्। फेरि बालबालिकाले लेखेको कुरा सुन्ने प्रयास गरौं। बालबालिकालाई समय बिताउन सजिलो। आफूलाई इमानदार बनाउन पनि प्रेरणा मिलिरहने। बालबालिकाको सिर्जनात्मक क्षमताको पनि विकास हुने। बालबालिकाको परिश्रमको मूल्याङ्कन पनि हुने।
    हैन भने घरबाहिर जथाभावी ननिस्कौं । बालबालिकाले हाम्रो चरित्रबाट सिकिरहेका हुन्छन्। हामी यदि ढाँटेर बाहिर निस्कन्छौं भने हाम्रा बालबालिकाहरूले पनि ढाँट्ने गुण सिक्छन् । पक्कै हामी आफ्ना बालबालिकालाई इमानदार बनाउन खोज्छौं। हामी इमानदार बनाउन चाहन्छौं, यसै कारण हामीले आपैंmलाई पनि इमानदार बनाउनुपरेको छ।
आपैंm चाहिं इमानदार बन्नुपरेको छ र आफ्नै इमानदारीको परीक्षामा आफू नै उत्तीर्ण हुनुपरेको छ। आफ्नो परीक्षामा आपैंm उत्तीर्ण भएर आफ्नो मुहारमा मुस्कान ल्याउँदा त्यो इमानदार मुस्कानको हस्तान्तरण बालबालिकामा हुनेछ।

Friday, March 27, 2020

आत्मप्रकाशनमा ‘कोरोना’सम्बन्धी चेतना

आत्मप्रकाशनमा ‘कोरोना’सम्बन्धी चेतना

सञ्जय मित्र
    आजसम्म पनि साहित्यसिर्जनामा सामान्यतया दुुई धार छन्। एउटा धारले साहित्य जीवनको लागि र अर्को धारले साहित्य मनोरञ्जनको लागि हुनुपर्ने तर्क गर्दछन्। र जुन धारको साहित्य भएपनि यथार्थ प्रस्तुत गर्दछ। यथार्थको प्रस्तुतिलाई कतिपयले काल्पनिक रङ दिन्छन् त, कतिपयले आप्mनै यथार्थ हो भन्नेजस्तो पारेर प्रस्तुत गर्दछन्। अझ साहित्यमा वर्तमान त बोलेकै हुन्छ, वर्तमानले साहित्यमा आधिपत्य जमाएकै हुन्छ। साहित्य, कला र संस्कृतिलाई मानव मात्रको सम्पत्ति मानिएको छ।
    अहिले मानव समुदाय एउटा अकल्पनीय महामारीबाट गुज्रिरहेको छ । हरेक व्यक्तिको मनमा डर छ। मानव समुदाय संवेदनशील बनेको छ। गम्भीर संवेदनशीलताको यस घडीमा साहित्य सिर्जना हुनु स्वाभाविक हो। अझ घरमा नै बस्नुपर्ने नैतिक तथा सामाजिक दायित्वले गर्दा सर्जकको मन र मस्तिष्कलाई झङ्कृत बनाएको छ। जब सर्जक संवेदित हुन्छ, तब सिर्जना हुन्छ। सिर्जनाको प्रकाशन विभिन्न माध्यमले गर्दछ। वर्तमान विश्वलाई पनि सिर्जनामा उतारेर विभिन्न सामाजिक सञ्जालमा सर्जकहरूले सार्वजनिक गरिरहेका छन्। वास्तवमा यो एक किसिमले तात्क्षणिक आत्मप्रकाशन नै हो।
    कोरोनाविरुद्ध लडाइँलाई विश्वयुद्धको संज्ञा दिइएको हेटौंडाका कवि तथा ‘हाम्रो मातृभूमि साहित्यिक’ त्रैमासिकका सम्पादक देवराज खरेल वर्तमान विश्वलाई यसरी अभिव्यक्त गर्दछन् –
शस्त्रअस्त्रयुक्त एकातिर शस्त्रअस्त्रविहीन एकातिर
एक्लो भाइरस एकातिर आठ अर्ब एकातिर
युद्ध गर्न नचाहिंदो रहेछ औजार र अस्त्रहरू
विश्व एकातिर कोरोना एकातिर।
    सामाजिक सञ्जालमा साहित्यिक विचारहरू पर्याप्त आएका छन्। कतिपय सिर्जना अत्यन्त कलात्मक पनि छन्। कतिपयले सरल शब्दमा सर्वसाधारणले बुझ्नेगरी काव्यात्मक भाव अभिव्यक्त गरेका छन्। देशका प्रसिद्ध गजलकार डा घनश्याम न्यौपाने ‘परिश्रमी’ आत्मरक्षा शीर्षकमा वर्तमानलाई यसरी अभिव्यक्त गर्दछन्–
को–ही सुरक्षित छैन अहिले
रो–ग पैmलिएको छ बडवानलभैंm
ना–मकृत कोरोना (कोभिड–१९)को विषाणु,
बहिष्कार सडकको गर्नु छ
नारा, जुलुसलाई नजीक गएर होइन,
टाढैबाट बाईबाई भन्नु छ
दूरी बढाएर आफन्तहरूसँग
नजीक बन्नु छ,
या एकान्त बास होस्
या सुरक्षित निवास होस्
हात मिलाएर होइन
हात जोडेर आत्मीयता दर्शाउनु छ
आतङ्कारी विषाणुलाई
जसरी पनि भगाउनु छ
दुनियाँलाई बचाउन,
घर, परिवार र समाज जोगाउन,
राष्ट्रलाई सुरक्षित राख्न
आत्मरक्षाको अनुशासन
अक्षरशः पालन गर्नु छ।
    डा परिश्रमीले घरपरिवार र समाजलाई जोगाउँदै राष्ट्रलाई पनि जोगाउन तथा पृथ्वीलाई पनि बचाउन आह्वान गरेका छन्। आत्मरक्षा नै सबैभन्दा ठूलो उपाय भन्ने कुरा जगजाहेर छ। कोरोनाविरुद्ध यस महायुद्धमा विनाहतियार आत्मरक्षा गर्न सकिन्छ र आत्मरक्षा गरेर विश्वयुद्ध जित्न सकिन्छ । यस कारण अहिले घरमा नै बसेर विश्वयुद्ध गर्नुपरेको छ विनाहतियार । अहिलेको समयमा घरभित्र नै जे गर्नुपर्छ गरौं भन्ने सल्लाह आएको छ, परिवारमैं। अझ रमाइलो गर्दै युद्ध लडेको पनि ठहरिन्छ। साहित्यकार रमेश समर्थन यसरी आह्वान गर्दछन्–
सुरक्षा सबले आप्mनै गर्नुपर्ने भयो अब
कोरोनाले समातेको छ सारा दुनियाँ जब
सुतौं, उठौं, बसौं, नाचौं, खेलौं जसो गरौं
घरभित्र गरौं सारा ननिस्कौं है कतै सब ।
    वास्तवमा घरभित्रलाई नै केही समय संसार बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। घरभन्दा बाहिर सबैतिर त्रासको वातावरण छ। कोरोनाले त्रासको वातावरण सिर्जना गरेको छ। यसले कुनै पनि वर्ग, सीमा वा धर्मलाई छोडेको छैन। वास्तवमा त्रासको वातावरणले आप्mनो साम्राज्य नै कायम गरेको छ। यसै वातावरणलाई साहित्यकार धनराज गिरीले आप्mनो गजलमा यसरी प्रस्तुत गरेका छन् –
दुलोभित्र सारा – करोना करोना
भयाक्रान्त साथी बनी थर्थराए
वियोगी निरोगी लुके आज जम्मै
भयो बाग रित्तो सखा लर्खराए।
    कोरोनाको त्रास सबैतिर छ, तर कतिपय अटेरीहरू छन्, जसले मूर्खता छरिरहेका छन्, सडकभरि। सरकारको आदेश पनि नमान्ने र कोरोनाको त्रास नमान्नेलाई हेटौंडाका कवि सागर खतिवडा भने मूर्खको संज्ञा दिन्छन्। उनकै शब्दमा–
म हेरूँ बजारमा लकडाउन कस्तो रहेछ भनी
घुमेका छन् मूर्खजन सबै अवज्ञा गरी गरी
अटेरी गर्ने ती अबुझ शठदेखि छकपरि
कोरोना खित्का छाडी अभयसित हाँस्यो मरीमरी।
    विश्वव्यापीरूपमा कोरोनाले आप्mनो प्रभुत्व जमाइरहेको छ। कोरोना महामारीको रूपमा पैmलिएकोले एक किसिमले जीवनको अनेक क्षेत्र प्रभावित भएका छन्। समग्र जीवनपद्धतिमा कोरोनाको प्रभाव देखिएको छ। जो जति संवेदनशील छन्, उसको संवेदनामा उति धेरै गहिरो छाप छोडेको छ। तर दिन सधैं एकै किसिमको रहँदैन भन्ने विश्वास कविहरूले व्यक्त गरिरहेका छन् । सधैं अँध्यारोपछि उज्यालोको पालो त आउँछ नै। केही समयपछि फेरि समय अनुकूल हुने आत्मविश्वास कवयित्री रेणुका जिसी खतिवडाको कवितामा यसरी अभिव्यक्त भएको छ–
...यी बन्द स्कूलहरू
खुल्नेछन् र घन्किनेछन् ताराबाजी लै लै
विराना चौरीहरू
भरिनेछन् केटाकेटीका पैतालाले र
खेल्नेछन् लुकामारी
सुनसान सडकहरू
फेरि जाग्नेछन् र दौडाउनेछन्
गन्तव्यमा पुग्न हतार मान्छेहरूलाई
फेरि फर्कनेछ संसारको गति
बग्नेछन् सबैजना आआप्mनै लयमा
बूढापाका अनुहारको मुस्कानले
फेरि भन्नेछ डरको अगाडि जीत हुन्छ
हामीले फेरि जित्यौं।
    कविताले यथार्थ पस्किने मात्र होइन, कहिलेकाहीं यथार्थ भयावह हुन्छ, त्रासद हुन्छ। त्रासले त झन् सर्वसाधारणलाई जीवन सरलतापूर्वक बाँच्न केही बाधा पो पु¥याउँछ। हो, कवयित्री खतिवडाले भनेजस्तै त्रासको दिन हराउनेछ र एक दिन फेरि मानिसको जीत हुनेछ। मानिसको जीत हुने विश्वासमा दृढ हुनुपरेको छ। अहिले डर छ र त हामी सतर्क छौं तर डरलाई जितेपछि जीत निश्चित छ। डरको जीत त हुँदैन, डरको पराजय हुने कुरामा सर्वत्र विश्वास रहनुलाई साहित्यको सार्थकता मान्नुपर्दछ । झापाका कवि सुमन कोइरालाले पनि आपूmलाई संसारको दुःखले सताइरहेको बताएका छन्। संसारको दुःख देखेर कवि कोइराला आपूm पनि दुःखी हुन्छन् र भन्छन्–
...अनि संसार रोइरहँदा
मास्क, ग्याँस, चामल र सेनिटाइजरका
काला बजारियालाई हैन
म कवि हैन मित्र
मलाई संसार दुःिखरहन्छ।
    हो, कविलाई नै संसार दुख्छ। संसारको चिन्ता हुन्छ। बरु कविले आपूmलाई जति धेरै दुःख छ, त्यसको अभिव्यक्ति कम दिन्छ। आप्mनो संवेदित क्षणलाई कलात्मक पारेर अर्काको बनाइ प्रस्तुत गर्दछ र अरूको पीडालाई आपूm पीडित बनी पस्कन्छ। कहिलेकाहीं आपूm नै अरू पात्र बन्दछ र कहिलेकाहीं अरूको ठाउँमा आपूm पात्र बनी अभिव्यक्ति दिन्छ । तर जब संसार नै पीडामा छ, त्यतिबेला कवि साहित्यकारहरू चुप लागेर बस्नै सक्दैनन्। घरभित्र पनि कवि शान्त भएर, चुप लागेर बस्न सक्दैनन् । संसारको चिन्ता आप्mना सिर्जनामार्पmत् अभिव्यक्त गरिरहन्छन् भन्ने सामान्य उदाहरण मात्र हो। कवि साहित्यकारहरूको अभिव्यक्तिले पनि समाजमा सचेतना आएको र आइरहेको विश्वास यिनै अभिव्यक्तिहरूबाट पाउन सकिन्छ। कवि तथा साहित्यकारहरू समाजको प्रबुद्ध वर्ग भएकाले सङ्कटको यस महाघडीमा आपूmलाई विश्व कल्याणार्थ प्रस्तुत गरेर पनि आप्mनो कर्ममार्पmत् कर्तव्य निर्वाह गरेको स्पष्ट हुन्छ। यसबाट समाजका अन्य वर्गमा पनि आप्mनो कर्तव्य निर्वाहको भाव परोक्षरूपमा सम्प्रेषण भएको देखिएको छ।
    मानव समुदायले कोरोनामाथि विजय प्राप्त गरेर आप्mनो स्वाभिमान बचाउने कुरामा विश्वस्त छन् ओखलढुङ्गाका कवि चेतनाथ धमला। उनकै शब्दमा–
एक थोपा पसिनाले कोरोना पखालेर हिमालभैंm उठ्न मन छ
यसैगरी गीत गाउँदै जिन्दगीमा सधैंभरि हिंडिदिन मन छ।
    चिन्तन र जीवनशैलीमा हस्तक्षेप
गर्न सफल कोरोनाले साहित्यमा पनि आप्mनो स्थान सुरक्षित पारेको हो कि भन्ने अनुभूति हुन थालेको छ। फेसबूकहरूमा आएको आत्मप्रकाशन दृष्टान्त हुन्।

Friday, March 20, 2020

यो लामो छुटीमा बालबालिकालाई घरमा कसरी राख्ने !

यो लामो छुटीमा बालबालिकालाई घरमा कसरी राख्ने !

सञ्जय साह मित्र
    अति आवश्यक कामबाहेक घरबाट ननिस्कन सरकारको सल्लाह सार्वजनिक भएकै दिन देशभरका विद्यालयहरू बन्द गर्ने निर्णय सार्वजनिक भएको छ । देशका करीब सम्पूर्ण शिक्षालय बन्द छन् । शिक्षालयहरू अप्रत्याशित बन्द भएका होइनन्। सरकारले चैत ५ गतेसम्म विद्यालय तहका सम्पूर्ण परीक्षा सम्पन्न गर्ने निर्देशन दिएको थियो र चैत ६ गतेदेखि हुने एसइई परीक्षासमेतलाई रोक्दै देशभरका क्याम्पस तथा विद्यालयहरू औपचारिकरूपमैं बन्द गर्ने निर्णय पनि आयो । देशमा भीडभाड हुने अन्य कामहरूमा पनि करीब रोक लगाइएको अवस्था छ । क्याम्पस पढिरहेका विद्यार्थीहरू तथा विद्यालय तहका बालबालिकाहरू घर फर्केका छन् र फर्किरहेका छन् । शहर बजारमा चहलपहल कम हुँदै गएको अवस्थामा बालबालिकाहरू गाउँतिर वा आआप्mनो घरतिर थन्किने अवस्था आइरहेको छ ।
    एकजना महिला अभिभावकले एकजना शिक्षकसमक्ष आप्mनो दुःखेसो पोख्छिन्– कसरी एक महीनासम्म बच्चालाई घरमा राख्ने होला ? अवस्था यस्तो आइसकेको छ कि मामाघर पनि पठाउन सकिन्न र घरमा दिनभर राखिरहन निकै गा¥हो छ ।
    वास्तवमा विद्यालयमा ६ घण्टाको लागि जाँदा अभिभावकहरूले सबै कुरामा विद्यालयले नै राम्रो गरिदेओस् भन्ने अपेक्षा राख्छन् । जाडो वा गर्मी तथा वर्षाको समयमा बिदा हुँदा प्रकृतिले पनि केही हदसम्म बालबालिकालाई सम्हालिराख्न सजिलो बनाउँछ । बालबालिकाहरूलाई काममा पनि लगाउन सकिन्छ तर अहिले त घरमा नै बस्नुपर्ने अवस्थाको सिर्जना भएको छ । घरमा बालबालिकालाई के गर्न लगाउने ? कसरी सम्हाल्ने होला ?
    अन्य समयमा विद्यालयमा छुट्टी हुँदा बालबालिकालाई पनि कहाँ जाने र के गर्ने भन्ने योजना हुन्छ सानोतिनो भएपनि तर अहिलेको यो विशेष छुट्टी हो । यो विशेष छुट्टीमा त घरमा मात्र बस्नुपर्ने भनिएको छ। कहीं कतै जाने योजना नै छैन । यो छुट्टीको व्यवस्थापन अलिक जटिल छ ।
    एकछिन घरमा बस्न पनि नसक्ने वा एकछिन घरमा बस्दा त बालबालिकाले सा¥है दुःख दिने किसिमका हुन्छन् वा कतिपय अभिभावक नै आप्mना बालबालिकाको उटपटाङ काम देखेर रिसाउन बाध्य भइरहेका हुन्छन् । यस किसिमका बालबालिकालाई कैयौं दिनसम्म घरमा कसरी राख्ने होला ?
    अरू छुट्टी र अहिलेको छुट्टीमा के फरक रहेको छ भने अन्य छुट्टीको समयमा बालबालिकालाई घरमा अभिभावकले पढ्नलाई भनिरहेका हुन्छन् । अहिले त करीब सम्पूर्ण विद्यार्थीको परीक्षा नै सकिएको छ । परीक्षा सकिनुको अर्थ यो पनि हो कि बालबालिकालाई अहिले घरमा पढ्नलाई बाध्य पार्न अलिक सजिलो छैन। पढ्नलाई के भन्ने होला ? पढ्नुपर्ने किताबको परीक्षा त दिइसक्यो ? परीक्षा दिइसक्यो भने पढ्नलाई अहिले केही बाँकी छैन । जब पढ्नलाई घरमा केही बाँकी छैन भने बालबालिकाहरूले झन् उपद्रो गर्छन् ।
    घरमा अभिभावकलाई नै पढ्ने बानी छैन । अभिभावकहरू नै पढ्दैनन् । अभिभावकहरू पढ्दैनन् भन्नुको तात्पर्य यो हो कि अभिभावकहरूमा साहित्यिक–सांस्कृतिक कृति तथा पत्रिकाहरू पढ्ने बानी छैन । सामान्य दैनिक अखबारहरू पनि अभिभावकले पढ्दैनन् । कुनै राम्रो कृति पढेर बालबालिकालाई सुनाऊँ भन्ने संस्कार नै छैन । अहिले परीक्षा सम्पन्न भइसकेपछि बालबालिकालाई कसरी बिग्रन नदिने वा सरकारले जसरी घरमा रहन भनेको छ, त्यसरी दिनभरि कसरी करीब तीन हप्ता राख्न सकिन्छ भन्ने चिन्ता लाग्नु अस्वाभाविक होइन।
    हो, एकाध दिन होइन । अहिले तीन हप्तासम्म बालबालिकालाई घरमा सम्हाल्नु छ । सम्भव भएसम्म बालबालिकालाई बालसाहित्य पढ्न दिऊँ । पुस्तकपसलबाट असल पुस्तकहरू किनेर ल्याइदिन सकिन्छ कोसेलीको रूपमा । तर यतातिर अभिभावकहरूको ध्यान जान सक्दैन । अभिभावकहरूले साहित्यिक–सांस्कृतिक पुस्तकको अध्ययन–पठनलाई बेकारको समय खेर फाल्नु र यसमा आर्थिक लगानीलाई फाल्तु लगानी भनी ठान्छन् । साहित्य तथा संस्कृतिमा रुचि लिने अभिभावकले बालबालिकालाई सिर्जनात्मक काममा लगाउन सक्छन् । यहाँ सिर्जनात्मक कामको अर्थ चाहिं कविता लेख्न लगाउन, कथा लेख्न लगाउन, अन्य कृतिहरू पढ्न लगाएर त्यसका मुख्य कुराहरू भन्न लगाउन सक्छन् । घरमैं असल सिर्जनाको अभ्यास गराउने तथा आपूmहरूले सुधार गरिदिन सक्छन् ।
    यदि बालबालिकाका अभिभावक नै सिर्जनात्मक क्षमताका छैनन्, पत्रपत्रिका वा साहित्यिक–सांस्कृतिक पुस्तक पत्रिकामा रुचि छैन भने बालबालिकालाई घरमा व्यवस्थापन गर्न अलिक अप्ठ्यारो नै हुन्छ । तर यदि एकाध दिन बालबालिकालाई घरमा राख्न सकियो भने घरको काममा नै व्यस्त र अभ्यस्त बनाउन सकिन्छ । घरलाई सफा गर्ने, घरलाई सकेसम्म सिंगार्ने, भाँडाकुँडा सफा गर्ने, खाना पकाउने, तरकारी काट्ने र पकाउने आदि काममा सहयोग लिन सकिन्छ, व्यस्त राख्न सकिन्छ वा सिकाउन सकिन्छ । घरछेउमा बारी भए बारीमा तरकारी रोप्न तयारी गर्ने वा तरकारी रोप्ने काम नै गर्न सकिन्छ । हैन यदि पक्की घर छ भने छतमा वा कौंसीमा गमला सजाउने, तरकारी लगाउने, पानी हाल्न लगाउनेजस्ता काममा अलिकति व्यस्त बनाउन सकिन्छ । घरमा बसेको बेला चित्र बनाउने, रङ्ग भर्ने, त्यसलाई अर्को दिनको चित्रसँग तुलना गर्ने गराउन सकिन्छ । यसैगरी, बालबालिकाको उमेर र रुचि अनुसारका कामहरू गराउन सकिन्छ । यदि घरमा टेलिभिजन छ भने दिनको कुनै एउटा कार्यक्रम उसको रुचि अनुसारको हेर्न दिने तथा सम्भव भएसम्म एक दिनमा एउटा फिल्म पनि सबैजना सँगै बसेर हेर्न सकिन्छ । यसैगरी, दिनमा एक घण्टा समाचार पनि हेर्नुपर्दछ तथा हेरेको समाचारका मुख्य कुराहरू के के हुन् भनेर टिप्न लगाउनुपर्दछ । सकेसम्म समाचार हेरेर टिपेको कुरालाई मिलाएर लेखिदिए पनि हुन्छ । गर्न लाउने हो र सिकाउन खोज्ने हो भने घरमैं अनेक कामहरू खोज्न सकिन्छ । घरभित्र बस्न एकाध दिन सा¥है गा¥हो हुन्छ तर यदि तालिका बनाएर काम गर्ने वा गराउने हो भने घरभित्र पनि समय कटाउन बालबालिकालाई खासै अप्ठ्यारो हुँदैन । बालबालिकालाई सम्हाल्ने अभिभावकलाई पनि केही हदसम्म सजिलो हुन पुग्छ ।
    यदि अभिभावक पनि घरमा छन् भने सबैभन्दा सजिलो काम भनेको पत्रिका पढ्न लगाउने र पत्रिकामा जस्तै समाचार र लेखहरू लेख्न लगाउने हो । पत्रिकामा विभिन्न किसिमका लेखरचनाहरू पनि प्रकाशित हुन्छन् तर त्यतिसम्मको लेखरचना बालबालिकाले लेख्न सक्दैनन् । गर्नु के पर्छ भने घरकै विभिन्न किसिमका सामानको उपयोगिता र महŒवको विषयमा लेख लेख्न लगाउने ? घर नै किन चाहिन्छ ? यसै विषयमा पाँच सय शब्दमा लेख्न लगाउने । सम्भव भएसम्म घरभित्रका अन्य विषयमा लेख्न लगाउन सकिन्छ। यसैगरी, आप्mनो गाउँको बारेमा, आप्mनो वंश र जातको बारेमा, खेतीपाती, बालीनाली, विभिन्न पेशा, भविष्यको चाहना, गाउँका देवीदेवताहरूको बारेमा, अन्य ऐतिहासिक वा सामाजिक, सांस्कृतिक विषयवस्तुको बारेमा सोधीखोजी लेख्न लगाउन सकिन्छ । आपूmहरूले पनि सकेको सहयोग गरिदिनुपर्छ । हरेक दिन लेख्न लगाउने हो भने उसमा लेखनकलाको विकासमा सहयोग पुग्दछ । लेखेको लेखलाई राम्ररी हेरिदिनुपर्छ, सुझाव पनि दिनुपर्छ, राम्रो भएमा प्रशंसा पनि गर्नुपर्छ । घरमैं पुरस्कृत पनि गर्दा हुन्छ । आपैंmलाई घतलाग्दो लागेमा कुनै पत्रिकामा छपाइदिने प्रयास पनि गरिदिनुपर्छ ।
    अहिले बालबालिकाहरू घरमा नै बसेका छन् । स्थानीय पत्रिकाहरूले केही अभिभावकहरूलाई हरेक दिन सम्पर्क गरेर कम्तीमा एक पृष्ठ बालबालिकाका कविता, गीत, मुक्तक, चुटकिला, लेख, मन्तव्य, भविष्यका चाहनालगायतका विषयवस्तुलाई दिने योजना पनि बनाउनुपर्छ ताकि सिर्जनात्मक क्षमता भएका बालबालिकालाई एकातिर समय कटाउन सजिलो हुन्छ भने अर्कोतिर पत्रिकाले घरमा बसेका बालबालिकालाई सम्मान गरेको देखिन्छ किनभने यो विशेष अवस्था हो ।
    सकेसम्म बालबालिकालाई घरबाटै निस्किन नदिऊँ । अभिभावकहरू पनि घरबाट निस्कने प्रयास नगरौं । राज्यले दिएको निर्देशन पालन गरौं । विश्व अहिले कोरोनाको खतरनाक सङ्क्रमणबाट गुज्रिरहेको छ । विश्वको लागि यो अति नै सावधानीको विषय बनेको छ । हामीले घरमैं सावधानी अपनाउनुपरेको छ । कोरोनाको कहरबाट जोगिने सबैभन्दा सजिलो उपाय नै घरमा बस्नु हो । यस चरम सङ्कटको समयमा बालबालिकालाई पनि सुरक्षित राख्नु सचेत अभिभावकको कर्तव्य हो ।

Friday, March 13, 2020

घुम्टो प्रथा र...

घुम्टो प्रथा र...

सञ्जय साह मित्र
    नेपाल सांस्कृतिक विविधताको सङ्ग्रहालय पनि हो । यहाँ अनेक किसिमका संस्कृति एकै धर्म, सम्प्रदाय तथा जातका मानिसबीच रहेको छ । भौगोलिक दूरी, शिक्षा, नदी तथा लामो कालखण्डसम्म सम्पर्क हुन नसक्नु, सञ्चार, यातायात, सामाजिक सञ्जाल आदिका कारण संस्कृतिमा परिवर्तन, हस्तक्षेप तथा नयाँ संस्कृतिको निर्माण र चलनमा पार्थक्य आउने गर्दछ । नेपालमा प्रचलित संस्कृतिहरूको अध्ययन गर्ने हो भने एउटै संस्कृतिमा पनि विविधता पाइन्छ । संस्कृतिको विविधताभित्र एकता पाइन्छ । यी तथ्यहरूले पनि यस देशलाई संस्कृतिको सङ्ग्रहालय बनाउन सहयोग पु¥याएका छन् ।
    देशमा भौगोलिक कारणले गर्दा तीन किसिमको संस्कृतिको निर्माण भएको छ – हिमाली, पहाडी र मधेसी । मधेसी संस्कृति भन्नु चाहिं देशको भूगोलको दृष्टिकोणले तराई भनिने क्षेत्रमा प्रचलित संस्कृतिको त्यो समष्टि हो जसलाई यहाँका रैथाने मान्दछन् ।
    मधेसी संस्कृतिको आप्mनै विशेषता छ । आप्mनै विविधता छ । वास्तवमा मधेसी संस्कृति महिलाप्रधान छ । महिलाविना यो संस्कृति अधूरो र अपूरो छ । मधेसी संस्कृतिको विविधतामध्ये परम्परादेखि नै चलिरहेको घुम्टो पनि एक हो ।
    घुम्टो प्रथा भनेको महिला वा आइमाईले आप्mनो अनुहार छोप्ने चलन हो । आइमाईले मुख्यतया साडी लगाउने र साडीको माथिल्लो फेरले आप्mनो टाउको छोपिराख्ने गर्दछन् । आपूmभन्दा ठूला वा नाताले मान्नुपर्ने मानिसको अगाडि साडीको फेरले अनुहार छोप्ने चलन नै घुम्टो प्रथा हो । साडी नलगाउने आइमाईले कुर्ता, सुरूवाल लगाए पनि जीउमा राख्ने सलले पनि आप्mनो अनुहार ठूलाबडाका अगाडि छोप्ने चलन रहेको छ । यसरी अनुहार छोप्ने चलन वा छोप्नुपर्ने अवस्था मुख्यरूपमा बिहे भइसकेपछि बढी हुन्छ । बिहे भइसकेपछि आप्mनो घर जाँदा दुलही वा आइमाईले यो प्रथा कायम राख्ने गर्दछन् । यो प्रथा देखासिकी प्रथा नै हो । अझ सम्भ्रान्त परिवार, सामाजिक प्रतिष्ठा उच्च रहेको परिवार तथा सामाजिक–सांस्कृतिक र धार्मिक कार्यहरूमा बढी प्रयोग गरिन्छ । मुस्लिम समुदायका महिलामा भने अझ अलिक फरक दृष्टिले यो प्रथा प्रचलनमा रहेको छ ।
    शिक्षा र आय आर्जनमा महिलाको सहभागिता बढ्दै जानु र राजनैतिक–सामाजिक गतिविधिमा महिलाको सहभागितामा वृद्धि हुनु र नीति निर्माणमा पनि महिलाको सहभागिता बढ्दै जानुले घुम्टो प्रथा केही खुकुलो हुँदै गएको छ । यसैगरी मधेसको संस्कृति नबुझेका केहीले यसबारे निरन्तर आलोचना गर्नाले पनि यस प्रथाको क्षयीकरण भइरहेको छ । यस प्रथालाई कतिपयले अन्धविश्वास भनेर आलोचना गर्छन्, कतिपयले मानव अधिकार वा महिला अधिकारविपरीत व्यवहार मान्दछन् र कतिपयले महिलालाई अगाडि बढ्न नदिन पुरुषले चलाएको कुप्रथा मान्दछन् ।
    घुम्टो प्रथा कहिले, कुन परिवेशमा र कसले चलायो भन्ने प्रश्न आजको युगमा काम नलाग्ने हुन सक्छ । तर यो अवैज्ञानिक हो र यसले अन्धविश्वास फैलाउँछ भन्ने होइन । यो प्रथा तराई–मधेसको भूगोल तथा वातावरण अनुकूल छ र यसका सकारात्मक पक्ष पनि छन् ।
    तराई–मधेस मुख्यतः गर्मी प्रदेश हो । घाममा महिला घरबाट बाहिर निस्कँदा आप्mनो टाउकोलाई सकेसम्म घामले जोगाउन र घामको रापबाट अनुहार जोगाउन घुम्टोले सहयोग पु¥याउँछ । गर्मीले खल्खली पसिना चुहिंदा अनुहार र घाँटी यही घुम्टोले पुछ्न सजिलो हुन्छ । जाडोमा त झन् कपडाको महŒव कत्ति हुन्छ बताउनै पर्दैन । चीसो बतासबाट कान जोगाउन, टाउको छोपेर चीसोबाट जोगाउन तथा आँखासमेतलाई कम प्रभावित बनाउनसमेत घुम्टोले सहयोग पु¥याउँछ । वर्षाको समयमा पनि यसको महŒव विशिष्ट किसिमको रहेकोमा दुई मत छैन । आँखा, अनुहार तथा टाउकोलाई धूलो–छारोबाट जोगाउने काम पनि घुम्टोले गर्दछ । गर्मी, जाडो र वर्षा आदि सबै मौसमको दृष्टिकोणले हेर्ने हो भने मधेसी लोकजीवनमा प्रचलित घुम्टो प्रथा वैज्ञानिक सोचको उपज रहेको पुष्टि हुन्छ ।
    तराई–मधेसमा महिलालाई सभ्य र सुसंस्कृत देखाउने पहिलो शर्त नै घुम्टो मानिन्छ । अनुहार नछोपे पनि हुन्छ तर कम्तीमा टाउको भने छोप्नुपर्ने चलनलाई सभ्यता मानिन्छ । मधेसी समाजको यो सभ्यताले महिलालाई मात्र होइन, पुरुषलाई पनि मर्यादा राख्न सिकाएको छ । सामाजिक मर्यादाको दृष्टिले पनि यो प्रथा उपयुक्त देखिन्छ ।
    कतिपयले के पनि विश्लेषण गर्ने गरेका छन् भने घुम्टो प्रथाकै कारण मधेसी समुदायका महिला वा युवती कतै बेचिएका छैनन् । विभिन्न बहानामा विभिन्न किसिमले बेचिने महिला वा युवतीमा मधेसी समुदायको प्रतिशत नगण्य हुनु यही घुम्टो प्रथाकै सामाजिक प्रतिष्ठा र सम्मानको उपज हो । नेपालकै अन्य समुदायका महिलाका तुलनामा नकारात्मक काममा मधेसी महिलाको सहभागिता वा नकारात्मक कामको चेतना निकै कम छ । मधेसी महिलाहरू सामाजिक कार्यमा कम सहभागी हुन्छन् तर नकारात्मक काममा भने झन् कम हुन्छन् । तुलनात्मकरूपमा महिलाको तटस्थ भूमिका हुन्छ ।
    घुम्टो प्रथा आफैं सुधारोन्मुख छ । यसमा धेरै हस्तक्षेप भइरहेको छैन तर आप्mनै किसिमले सुधार भइरहेको भने सत्य हो । आपूmले मान्नुपर्ने वा नातामा ठूलो हुने पुरुषका अगाडि वर्तमान शिक्षित तथा विभिन्न ओहोदामा पुगेका महिलाले अनुहार त पूरै छोप्दैनन् तर टाउको चाहिं छोपेर अगाडि उभिने, बस्ने, काम गर्ने गर्दछन् । यस सामाजिक सभ्यतालाई पालन गर्ने आइमाई र पालन नगर्ने आइमाईप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोणमा अझै केही भिन्नता छ । गाउँबाहिरका र गाउँभित्रका महिलालाई हेर्ने सामाजिक दृष्टिकोणका तात्क्षणिक व्यवहारमध्ये घुम्टो प्रथा पनि एक हो ।
    मधेसी संस्कृतिको एउटा पाटोको मान्यता पाइसकेको र मधेसी लोकजीवनमा सभ्यता तथा संस्कृतिको परिचायक बनेको घुम्टोले सभ्यता, संस्कृति र सम्मानमा पनि ठूलो भूमिका खेलेको छ । मधेसी संस्कृति बुझेका र मधेसी संस्कृतिप्रति प्रतिबद्ध अगुवा महिलाहरूले घुम्टोलाई आप्mनो,  समाजको र संस्कृतिको पहिचानको रूपमा पनि लिने गरेका छन् । मधेसी महिलाको पहिरनमा विशिष्टता ल्याउने एउटा कारकको रूपमा रहेको घुम्टो पहिरन संस्कृतिको सभ्य अङ्ग हो, र ...
    महिलाले टाउको छोप्नु र अनुहार छोप्नुलाई कतिपयले मानव अधिकारको उल्लङ्घन पनि भन्दछन् तर आजभोलि कोरोना भाइरसको डरले टेलिभिजनहरूमा नाक–मुख छोप्नेहरू बढी देखिएको सन्दर्भलाई मानव अधिकारसित जोड्न सक्दैनन् किनभने यो विशेष अवस्था हो । स्वेच्छाले आप्mनो वस्त्र लाउन सक्छन् तर समाजमा असभ्यता प्रकट नगर्ने गरी भन्ने मान्यता छ । घुम्टोले असभ्यता त प्रकट गरेकै छैन, मर्यादाकै बरु परिपालना गरेको छ । आप्mनो इच्छाले संस्कृति मान्नुलाई कुनै किसिमको आरोप लगाउनु हुँदैन, यदि विज्ञानसम्मत छ र अरूलाई कुनै नोक्सानी पु¥याउँदैन भने ।
    घुम्टोभित्र लुकेको भौगोलिक परिवेशको विज्ञानलाई अझ पनि धेरैले बुझ्न बाँकी छ भन्ने लागेको छ । घुम्टोलाई तिरस्कार गर्नु हतार होला !

Friday, February 28, 2020

कानू जाति र गणिनाथको सम्बन्ध

कानू जाति र गणिनाथको सम्बन्ध

सञ्जय साह मित्र


    कानू जातिको इतिहास शताब्दीयौं शताब्दी पुरानो छ । महाभारतकालभन्दा पनि पुरानो जातिको रूपमा कानूलाई मानिएको छ तर कतिपय कुरा चाहिं विवादास्पद पनि आएका छन् । कतिपयले कानू जातिको कुलदेवता गणिनाथ चाहिं नै कानू जातिको उत्पत्तिकर्ता भएको तर्क निकाल्छन् भने कतिपयले चाहिं गणिनाथको उत्पत्ति हुनुभन्दा पहिलेदेखि नै कानू जातिको अस्तित्व रहेको तथ्य दिन्छन् ।
    गणिनाथलाई नाथ सम्प्रदायको एक उपासक पनि मानिएको पाइन्छ । नाथ सम्प्रदायमा गोरखनाथ पनि पर्छन् ।
    गणिनाथको विषयमा जानकारहरू गणिनाथलाई भगवान् शङ्कर वा माता पार्वतीको मानसपुत्र मान्दछन् । मानसपुत्र गणिनाथको अवतरण केही सीमित अवधिको लागि भएको थियो र उनको पालनपोषण मनसाराम साहको घरमा भएको थियो । मनसाराम साह कानू थिए (कानू भनेर विभिन्न स्थानमा विभिन्न नामले बोलाइने कानू, कान्दू, हलुवाइ आदि हुन् किनभने सबै एकै हुन् भन्ने मान्यता राख्नेहरू पनि छन्) । गणिनाथलाई कतिपयले सामाजिक सञ्जाल तथा विभिन्न माध्यममा कुनै एक जातिको बताउने काम पनि गरिरहेका छन् । वास्तवमा गणिनाथको अवतरणलाई हेर्ने हो भने उनी कुनै जातिको भन्दा पनि उनको पालनपोषण कानू जातिको घरमा भएको थियो । गणिनाथलाई कुनै जातिको दायरामा सीमित राख्नु सीमित राख्ने खोज्नेको अज्ञानता हो भनी धेरैको मत छ ।
    साधुसन्त कुनै जाति, वर्ग वा समुदायको दायरामा हुँदैनन् भन्ने सामाजिक मान्यता रहेको छ । साधुसन्तको जीवन मानवकल्याणको लागि हुन्छ । अझ सबै जीवको रक्षाको लागि हुन्छ । गणिनाथको हकमा पनि यही लागू हुन्छ । आज पनि उनलाई धेरै जाति, वर्ग तथा घरमा श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ । यो निर्विवाद सत्य छ कि गणिनाथको अवतरणपूर्व पनि कानू (कान्दू, हलुवाइ) जातिको अस्तित्व थियो किनभने गणिनाथको अवतरणपूर्व मनसाराम साह र उनकी धर्मपत्नी पुण्यमतिको अस्तित्व जातिगत (कानू, कान्दू, हलवाइ) रहेको पाइन्छ । गणिनाथको विवाह खेमासती या क्षमासतीसित भएको थियो । ती महिला आपैंmमा विदूषी थिइन् । केही विद्वान्हरूको मान्यता तथा केही किंवदन्तीहरूमा क्षमासतीलाई मनसाराम साहकी पुत्री या धर्मपुत्री थिइन् । अर्को मान्यता यो पनि छ कि पाटलीपुत्रका नगरसेठ झोटिल साहकी छोरी थिइन्, जबकि लोकगीतहरू तथा प्रचलित किंवदन्तीहरू अनुसार गणिनाथका दुई छोराहरू रामचन्द्र राय तथा श्रीधर रायको विवाह नगरसेठ झोटिल साहकी दुई पुत्रीसित भएको थियो । दुवैजनाको नाम बिजुली बहुरिया र चतुरी बहुरिया भएको उल्लेख पाइन्छ ।
    आधुनिक इतिहासकारहरूका अनुसार गणिनाथको जीवनकालको समय १३औं वा १४औं शताब्दीको हुनुपर्छ । यस समयको हुनुपर्ने कारणमा तर्क के रहेको मानिएको छ भने सम्भवतः यसै समयमा मुस्लिमहरूको आगमन भारतमा भएको मानिन्छ । गणिनाथको जीवनकालमा लाल खान एक महŒवपूर्ण व्यक्ति हुन् । १३औं १४औं शताब्दीभन्दा पहिले भारतमा मुस्लिम राजा वा जमीनदार थिएनन् कि ? केही अन्य विद्वान्हरूले धर्मपुर पलवैया पालवंशीय महाराजा धर्मपालले गणिनाथलाई जागीर दिएका थिए । यहाँ एउटा यो पनि तर्क छ, धर्मपालको नामबाट आज पनि धर्मपुर र धर्मपालका पिता गोपालको नामबाट आज पनि गोपालपुर पलवैयाकै नजीक अवस्थित छ तर धर्मपाल ७७०–८१५तिर पालवंशका प्रमुख संस्थापक तथा शासक थिए । उनको राज्यको विस्तार पूर्वमा बङ्गालको खाडीदेखि पश्चिममा जालन्धरसम्म, उत्तरमा हिमालय पर्वतदेखि दक्षिणमा विन्ध्य पर्वतसम्म भएको उल्लेख पाइन्छ । अधिकांश पाल राजा बौद्ध धर्मका अनुयायी थिए । यदि पालवंशको शासनकाललाई गणिनाथसँग जोडिने लाल खाँको सन्दर्भ संशयपूर्ण हुन आउँछ र यसको आधारमा स्वयम् गणिनाथको पनि । वा लाल खाँ मुस्लिम समुदायको नभएको हो कि भन्ने अर्को शङ्कास्पद तर्कले ठाउँ लिन खोज्छ । १४औं शताब्दीको अन्त्यसम्म तिरहुतसमेत उत्तर बिहार तथा जौनपुर मुस्लिम शासकको हातमा गइसकेको थियो । ज्ञातव्य छ– तिरहुत राज्यमाथि सन् १३२४ मा दिल्लीका बादशाह ग्यासुद्दीन तुगलकले आक्रमण गरी आप्mनो आधिपत्य जमाएका थिए ।
    कानू, कान्दू, हलुवाइ जातिको बाक्लो बस्ती जौनपुरदेखि गङ्गा किनारको विभिन्न स्थानमा अहिले पनि रहेको छ । यो त्यही क्षेत्र हो, जहाँ गणिनाथको प्रभाव अधिक रहँदै आएको छ । त्यस समय जलमार्गको प्रधानता थियो । सिकन्दर लोधीले जौनपुरका राजालाई हराएर आप्mनो शासन स्थापित गरेका थिए । बाबर सन् १५७२–७४ मा बङ्गाल विद्रोह दबाउने प्रयासमा लागे । डा. सरोज प्रधानको एउटा पुस्तकमा पलवैया मन्दिरको ढोकामा मुगलकालीन अन्तिम शासकको जजिया करको सम्बन्धमा पत्र प्राप्त भएको वर्णन गरिएको पाइन्छ । अतः यो शोधको विषय बनेको छ तर गणिनाथको जीवनकाल १३औं १४औं शताब्दीभन्दा पछिकै बुझिन्छ । गणिनाथ र गोविन्दजीलाई लोकदेवताको रूपमा तथा उनका परिवारले गुरु परम्परालाई निर्वाह गरेको पाइन्छ । आज पनि धेरै घरमा सती–बंद्धिको पूजा, बोधाबाबाको पूजा गरिन्छ । यहाँ भनिएको सती अरू कोही नभएर खेमासती नै भएको पनि मानिन्छ । गणिनाथले आप्mनो परिवार    (पौत्र नीलकण्ठ रायबाहेक)सहित समाधिस्थ भएर महाप्राणको यात्रा गरे । आज पनि पलवैयामा गणिनाथको वंशका मानिसहरू (वंशावली सदस्य) रहेका छन् । उनीहरूलाई भगत वा पण्डा भन्ने गरिएको छ । उनीहरू वर्षभरि कुलगुरु     (गणिनाथ)लाई मान्नेहरूकहाँ भ्रमण गर्छन्, पूजा गर्छन्, प्रचारप्रसार गर्छन् ।
    विभिन्न स्रोतबाट लिइएका यी सामग्रीहरूबारे धारणाहरू आउनु जरुरी छ । गणिनाथको जीवनीबारे धेरै कुराहरू प्रकाशमा आइसकेका छन् । यहाँ मुख्य दुई कुरामा प्रकाश पारिएको छ– एक, गणिनाथभन्दा कानू जाति अझ पहिलेको हो र अर्को गणिनाथको प्रादुर्भावकाल । यी दुई पक्षमा भएका मतान्तरहरू पनि सभ्य र शिष्ट भाषामा यसै पत्रिकामार्पmत् जानकारीको अपेक्षासमेत रहेको छ ।

Saturday, February 15, 2020

के छ पतौराको पुरातात्विक वास्तविकता ?

के छ पतौराको पुरातात्विक वास्तविकता ?

सञ्जय साह मित्र

    ऐतिहासिक तथ्य र प्रमाणहरूले स्पष्ट केही पनि भन्दैनन् तर पतौराको भग्नावशेषले स्पष्ट नभन्ने सबैलाई चुनौती दिइरहेको छ ।
    नजीकै सिम्रौनगढ रिसाइरहेको छ । सिम्रौनगढले यस क्षेत्रकै इतिहास खोलेको छ । अलि परको ईशनाथ महादेव मन्दिरले पनि इतिहास बोलेकै छ । तर मौलापुर नगरपालिकाको पतौराबारे सबैतिर किन मौनता ?
    इतिहासले भन्छ – इस्वी सन् १०९७ मा डोय राज्यको स्थापना भएको थियो । दक्षिण भारतको कर्नाट देशबाट आएका नान्यदेवले सिम्रौनगढलाई राजधानी बनाई डोय राज्य स्थापना गरेका थिए । नान्यदेव दक्षिण भारतका चालुक्य शासकका सेनापति थिए । सेनापति नान्यदेवले डोय राज्यको स्थापना गरेका थिए । डोय राज्यमा नान्यदेवपछि गङ्गदेव, गङ्गदेवपछि नरसिंहदेव, रामसिंह देव, शक्तिसिंह देव, भूपालसिंह देव तथा हरिसिंह देवले शासन गरेको इतिहास छ । दिल्लीका बादशाह गयासुद्दीन तुगलकले डोय राज्यमा आक्रमण गरी ध्वस्त पारेपछि डोय राज्यका सातौं राजा हरिसिंह देव आप्mनो राज्य छाडी भागेका थिए । हरिसिंह देवले शासन छोडी भागेपछि तुगलकले कामेश्वर ठक्कुरलाई शासक नियुक्त गरेका थिए । त्यसपछि ठक्कुर वंशको पनि शासन चलेको पाइन्छ ।
    तुगलकले आक्रमण गरेको वर्ष भने सन् १३२४ हो । सामान्य ऐतिहासिक विश्वास के छ भने तुगलकको आक्रमणबाट सिम्रौनगढको भौतिक संरचना तहसनहस भएको थियो । सिम्रौनगढको समृद्धि खलबलिएको थियो र सिम्रौनगढ उजाड भएको थियो । सिम्रौनगढ समग्रमा ध्वस्त भएको थियो भन्ने मान्यता स्थापित भइसकेको छ ।
    सिम्रौनगढमा राजधानी त्यत्तिकै स्थापना भएको थिएन होला । त्यहाँको भौतिक संरचना वा कूटनैतिक महŒव वा सामरिक महŒव त्यस जमानामा केही थियो र त त्यहाँ राजधानी बनाइएको थियो । तुगलकको आक्रमणपछि सिम्रौनगढ पूर्णरूपमा ध्वस्त नै हुन पुगेको थियो भन्ने कुरा ठक्कुरले पुनः राज्यको शासन तुगलकबाट लिएकोबाट देखिन्छ । यहाँनेरको अँध्यारोले पनि केही बोल्नुपर्ने हो ।
    डोय राज्य स्थापना भएको वर्षलाई विक्रम संवत्मा ११५४ मानिएको छ । डोय राज्यको स्थापना हुनुभन्दा करीब चार दशक पहिले वि.सं.११४ मा औरैयामा ईशनाथ महादेवको स्थापना भएको ऐतिहासिक तथ्य रहेको छ । जसरी सिमरावनबाट सिमरौनगढ वा सिम्रौनगढ भयो त्यस्तै अमलाको वन भएको ठाउँ औरावनबाट औरैया हुन गएको हो । बकैया नदीको पश्चिमी किनारमा स्थापना भएको महादेव मन्दिरसँग सम्बन्धित अनेक किंवदन्तीहरू त्यस आसपासमा अद्यापि प्रचलनमा छन् । ईशनाथ महादेवको पुरानो मन्दिरको भग्नावशेष अझै पनि देख्न सकिन्छ ।
    सिम्रौनगढ स्थापना भएको समयभन्दा केही दशकपहिले स्थापना भएको मन्दिर अहिले पनि अस्तित्वमा छ र सिम्रौनगढको संरचना चाहिं ध्वस्त भएको छ । अझ स्पष्ट भन्ने हो भने पुराताŒिवक महŒवका दुवै स्थानको स्थापनाको इतिहास देखिन्छ,् तर पतौरा महादेवबारे सबैतिर मौनता किन ?
    एकजना जानकारको अभिमत कस्तो छ भने डोय राज्य ध्वस्त भएको केही समयपछि पतौरामा महादेव मन्दिरको स्थापना भएको हो र यहाँ केही शताब्दीसम्म पूजा चलेको हो र पृथ्वीनारायण शाहको समयमा पतौरा मन्दिरलाई ध्वस्त पारिएको हो । पतौरा मन्दिरलाई पृथ्वीनारायण साहका मान्छेहरूले किन ध्वस्त पारे ? ती जानकारको अभिमत छ– पतौरा र आसपासका बासिन्दा पृथ्वीनारायण शाहका पक्षमा थिएनन् रे । यहाँका बासिन्दा सेनवंशका समर्थक थिए रे । पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर आप्mनो राज्यमा मिलाएपछि यहाँका बासिन्दाले पृथ्वीनारायण शाहलाई राजा स्वीकार गरेका थिएनन् । राजा नस्विकारेको कारणले उनको सेनाले यस क्षेत्रमा आक्रमण गरे र मन्दिरमा लुकेका स्थानीयलाई लखेट्ने क्रममा मन्दिर नै ध्वस्त पारे रे । मन्दिर ध्वस्त भयो र यो क्षेत्र पूरै मानवविहीन बन्न पुग्यो । कालान्तरमा फेरि बस्ती बस्न पुगी करीब दुई वर्ष पहिले मन्दिरको अवशेष फेला परेको हो ।
    यस तर्कलाई विभिन्न किसिमले विश्लेषण गर्दा तथ्य अर्कै हुनुपर्ने सङ्केत प्राप्त हुन्छ । पतौराको पुराताŒिवक उत्खनन भएको छ र उत्खननले प्रारम्भिकरूपमा के देखाएको छ भने यो मन्दिर कर्नाटकालीन हो । कर्नाटकालीन भन्नु चाहिँ डोयकालीन भन्नु नै हो । पृथ्वीनारायण शाहको समय भनेको त्यस्तै साढे दुई सय वर्ष पुरानो हो । धरतीभन्दा करीब बाइस फिट गहिरोसम्म मन्दिरको संरचना भेटिएको छ । यति गहिरोसम्म सिम्रौनगढमा मन्दिर वा पुराताŒिवक संरचना भेटिएको कसैलाई थाहा छैन । यदि हो भने तथ्य बाहिर आउला तर साढे दुई सय वर्षमा नै कुनै संरचना बाइस फिट गहिरो भासिन सक्ला र ? पतौरा र यस आसपासको बस्ती नै साढे दुई सय वर्षभन्दा पुरानो छैन भन्ने पनि स्पष्ट पार्दछ । तर वास्तविकता यो होइन । वास्तवमा पतौरा भन्ने बस्ती साढे दुई सय वर्षभन्दा पनि कैयौं शताब्दी पुरानो हो भन्नेमा शङ्का छैन।
    जब लोकमानसमा सिम्रौनगढ ध्वस्त भएको कुरा इतिहासको पुस्तकमा लेखिएको भन्दा पुरानो भनी व्याप्त छ, जुन सन् १३२४ को घटना हो । सिम्रौनगढ ध्वस्त भएको करीब सात सय वर्ष हुन लागेको छ तर जम्मा साढे दुई सय वर्ष पहिले ध्वस्त भएको पतौरा महादेवको मन्दिरबारे न कुनै किंवदन्ती प्रचलनमा छ, न लोकमानसमा यसको इतिहासको कुनै अवशेष नै छ । यसले के स्पष्ट हुन आउँछ भने पतौरा मन्दिरको इतिहास अन्य क्षेत्रको इतिहासभन्दा अझ पुरानो छ ।
    मन्दिरको आसपासको जग्गाजमीन र केही घरहरू माली जातिको रहेको पाइएको छ । करीब दुई दशक पहिले मन्दिरको संरचना भेटिएको र पुराताŒिवक उत्खननले हजारौँ वर्ष पहिलेको भएको सम्भावना व्यक्त गरिरहेको वर्तमानमा यसको पुराताŒिवक वास्तविकता अझ बाहिर आउन बाँकी नै छ । यहाँको मूर्तिकला, ईंटाको संरचना तथा अन्य तथ्यहरूले यहाँ कुनै प्राचीन सभ्य र भव्य बस्ती रहेकोतर्फ सङ्केत गर्दछ । कुनै प्राचीन बस्तीको विलुप्त अवशेष फेला पर्न सक्ने सम्भावनाले नयाँ किसिमले मानव सभ्यताको अध्ययनको ढोका पो खोल्ने हो कि ? यस विषयमा पुरातŒव विभागले नयाँ तथ्य सार्वजनिक गर्ला । सर्वसाधारण जान्न अत्यन्त उत्सुक छन्– आखिर के छ पतौराको पुराताŒिवक वास्तविकता ?

Friday, February 7, 2020

मधेसको आधुनिक नेपाली गजल

मधेसको आधुनिक नेपाली गजल

सञ्जय साह मित्र
    यहाँ मधेसलाई सङ्कुचित अर्थमा लिइएको छ । यस आलेखमा मधेस भन्नाले प्रदेश २ लाई सम्बोधन गरिएको हो ।
    नेपाली भाषा र साहित्यको सेवा मधेसले निकै सजगतापूर्वक गर्दै आएको छ । समग्र देशमैं मोफसलबाट पहिलो पत्रिका निकाल्ने यहींको वीरगंज हो । त्यो सम्भवतः साहित्यिक पत्रिका थियो । तर अहिले वीरगंज साहित्यिक पत्रिकाविहीन छ ।
    यस प्रदेशमा नेपाली साहित्यको सबै विधाले फल्ने–फुल्ने मौका पाएको छ । समग्र नेपाली साहित्यको विशिष्ट सेवा गरेको छ । अनेक मापनहरूले यसलाई पुष्टि गरेका छन् । यस प्रदेशको साहित्य सिर्जना स्तरीय छ र त नेपाली मानक साहित्यिक पत्रिका, साहित्यकार तथा भाषासेवामा यो प्रदेशले अग्रणी भूमिका खेल्दै आएको छ । ज्वलन्त उदाहरणको रूपमा लिन सकिन्छ – प्रज्ञा आधुनिक नेपाली गजल कृतिलाई ।
    नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले हालै यो कृति प्रकाशन गरेको छ । यस कृतिका दुई सम्पादक छन् – डा. घनश्याम न्यौपाने परिश्रमी र गोपाल अश्क । डा. परिश्रमी वीरगंजमा नौ वर्ष बसेर प्राध्यापनसँगै साहित्य सेवा गर्ने व्यक्तित्व हुन् भने अश्क वीरगंजकै हुन् अर्थात् यस कृतिको सम्पादन यस प्रदेशले गर्ने मौका पाएको हो भनी दाबी गर्दा हुने देखिन्छ ।
    प्रज्ञा प्रतिष्ठानले आधुनिक नेपाली गजल भनेर प्रकाशन गरेको यस कृतिको आरम्भमा गजलको परिचय र आधुनिक नेपाली गजलका प्रवृत्ति दिइएको छ । यस अन्तर्गत गजलको वण्र्य विषय, गजलको उद्भव र विस्तार, गजल संरचनाका मूल तŒव, नेपाली गजलको परम्परा, आधुनिक नेपाली गजल र निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ । कृतिको दोस्रो परिच्छेदमा आधुनिक नेपाली गजलहरू प्रस्तुत गरिएका छन् । कृतिभित्र हरेक रचनाकारका दुई गजल राखिएका छन् । कृतिमा एक सय असीजनाको गजल समेटिएको छ । कृतिभित्र मधेसका दर्जनौं गजलकारका रचना सङ्कलित छन् ।
    नेपाली वर्णानुक्रमानुसार गजलहरू प्रस्तुत गरिएका छन् । यस कृतिमा समाविष्ट मधेसका गजलकारहरूमध्ये सबैभन्दा पहिले अमर त्यागी, त्यसपछि किसान प्रेमीको गजल परेका छन् । यसपछि कृष्ण कुसुम अनि कृष्ण दाहालका गजल छन् । कृतिका दुई सम्पादकमध्ये एक गोपाल अश्कको गजल पनि रहेको छ । गजलको शास्त्रीय मान्यतानुरूप लेखिएको अश्कको प्रस्तुत गजलको आरम्भ यस्तो छ –
झरेको पात हुँ मेरो कहानी के सुनाउँ
बितेको रात हुँ मेरो कहानी के सुनाउँ पृ.१०९)
    आधुनिक नेपाली गजलमा जुनू क्षेत्रीको गजल छ । धीरेन्द्र प्रेमर्षि तथा चर्चित युवा गजलकार नारायण निराशीको गजल परेको छ । कृतिमा बागियान शर्मा र भक्ति रिजाल आजादको गजल रहेको छ । कृतिमा भीम विरागको गजल पनि परेको छ । मनु ब्राजाकीको गजलको यो टुक्रा यस्तो छ –
जाँड खाने देवता छन् हाम्रा धेरै भन्ने ठानी
पूजा गर्न आफ्नो फोटो तखतामा राख्दो रहेछु । (पृ.२५९)
    दशकौंसम्म रौतहटमा रही भाषा र साहित्यको सेवा गरेका रमेश समर्थन अहिले रूपन्देही जिल्लाको सेवामा तल्लीन छन् । समर्थनको गजल पनि यस कृतिमा सङ्गृहित छ । आशावादी विचार अभिव्यक्त गर्ने गजलमा समर्थन भन्छन्–
पर्खी बसें फर्की दिन आउँछ कि भनी
कोइलीले नयाँ गीत गाउँछ कि भनी ।
(पृ.२७७)
    रामप्रसाद साहको गजल यसमा समेटिएको छ । यसमा लीलाराज दाहालको गजल पनि छ । यस कृतिका सम्पादक डा. परिश्रमीको गजल यसमा समेटिएको छ । डा.परिश्रमीको गजल आप्mनो मूल प्रवृत्ति अनुरूप प्रगतिशील रहेको छ । उनका दुई गजलमध्ये पहिलो गजलको अग्रभाग यस्तो छ –
मजदुर हुँ एउटा म, बोझा उठाउँदै छु
बिक्री गरेर निद्रा, पसिना बगाउँदै छु ।
(पृ.१२१)
    नेपाली गजलको यस विशाल कृतिमा मधेसका स्तरीय गजलहरू समेटिएका छन् । यस कृतिमा परेका नेपाली गजलहरूको विषयवस्तुमा समाज, प्रेम, विश्वास, आशा र जीवनका विविध पक्ष रहेका छन् । गजलको शास्त्रीय मान्यता र आधुनिक चलन दुवै प्रकृतिलाई कृतिले आत्मसात् गरेको छ । साथै मधेसका गजलहरूले पनि यी दुवै प्रकृतिलाई पाठकसमक्ष प्रस्तुत गरेको छ ।
    आधुनिक नेपाली गजलको अध्ययन तथा आस्वादन गर्न चाहने हरेकको लागि प्रज्ञा आधुनिक नेपाली गजल एउटा महŒवपूर्ण प्राप्ति रहेको छ । मधेसमा रहेका नेपाली साहित्यको पाठकका लागि यो कृति सङ्ग्रहणीय छ ।

Friday, January 31, 2020

आठ जिल्लामा गजलकारहरूको खोजी

आठ जिल्लामा गजलकारहरूको खोजी

सञ्जय साह मित्र
    नेपालका सात प्रदेशमध्ये प्रदेश नम्बर २ मा धनुषा, पर्सा, बारा, महोत्तरी, रौतहट, सप्तरी, सर्लाही र सिराहा जिल्ला रहेका छन् । यस प्रदेशका प्रमुख तीन भाषामा बज्जिका, भोजपुरी र मैथिली छन् । देशकै प्रमुख भाषा नेपाली यस प्रदेशको प्रमुख तीन भाषामा परेको छैन तर पनि नेपाली भाषाको साहित्य समृद्ध छ । नेपाली भाषाका साहित्यमध्ये गजलको विशिष्ट स्थान रहेको छ । आठ जिल्ला अर्थात् प्रदेश २ मा गजलकारहरूको पनि खोजी हुनुपर्दछ । यसैको प्रयासस्वरूप यो आलेख तयार पारिएको हो ।
    गजलकार अमर त्यागी (बारा)को ‘बाँसुरीमा आँसुको गीत’ गजलकृति प्रकाशित छ । अर्जुन थापा, कमल नेपाल, कवि सुवेदी, कृष्ण दाहाल, कुमार दाहाल, चण्डिका मैनाली, पवन कार्की, प्रमिला पोखरेल, मनीषा भट्टराई, मिलन कोइराला, वसन्त पौडेल, विवश पौडेल, लीलाराज दाहाल र सुमित्रा आचार्य (सर्लाही)को ‘अध्याय संयुक्त’ गजलकृति प्रकाशित छ । खेमप्रसाद बोलखे (रौतहट)को ‘उद्वेग’ कृति प्रकाशित छ । यसैगरी, गोपाल अश्क (पर्सा)को ‘जीवनको लेक र बेंसी’ गजलसङ्ग्रह तथा प्रेमान्तर गजल महाकाव्य प्रकाशित छ । धीरेन्द्र प्रेमर्षि (धनुषा)को ‘सलाम’ प्रकाशित छ । यसैगरी, धु्रवराज गिरी र रमेश अजिव रश्मि (महोत्तरी)को संयुक्त गजलकृति ‘एक अँगालो सपना’ प्रकाशित छ । नारायण निराशी (सर्लाही)को ‘तुषारोमा फुलेका पूmलहरू’ प्रकाशित छ । प्रकाश तिमल्सिना (रौतहट)को ‘केही पूmल केही काँडा’, भक्ति रिजाल (सर्लाही)को ‘बगान’ र भीम विराग (पर्सा)को ‘भीम विरागका गीत–गजल’ कृति प्रकाशित छन् । यसैगरी, महोत्तरीका मनु ब्राजाकीका ‘गजलगङ्गा’, ‘काँडाका पूmलहरू’ र ‘के हेरेको ए जिन्दगी’ गरी तीन गजलकृति प्रकाशित छन् । रमेश समर्थन (रौतहट)को ‘पर्खी बसें’, रामप्रसाद साह (बारा)को ‘अश्रुपुरित आँखा’, वागियान शर्मा (बारा)को ‘चुपचाप चुपचाप’ र सुरेश वाग्ले (सर्लाही)को पनि एउटा गजलकृति प्रकाशित भएको छ ।
    पुस्तकाकार कृति प्रकाशन गर्ने कृतिकारको सङ्ख्या धेरै नदेखिए पनि कृति सङ्ख्याको आधारले प्रदेश २ को अवस्था सन्तोषजनक रहेको छ । पुस्तकाकार कृति प्रकाशन गर्नेहरूमध्ये अधिकांश अहिले पनि गजलसिर्जनामा सक्रिय छन् । कृतिकारबाहेक सयौं गजलकारहरू सिर्जनामा तल्लीन छन् । साहित्यिक तथा गैरसाहित्यिक पत्रिकामा निरन्तर गजल प्रकाशन गर्ने सर्जकहरूले गर्दा प्रदेश २ मा गजलले उच्च सम्मान पाएको देखिन्छ ।
    प्रदेश राजधानी जनकपुर र धनुषामा तोयानाथ घिमिरे, दिनेश पौडेल ‘गरीब’, दिल पौडेल, राजाराम सिंह, रामभरोस कापडी ‘भ्रमर’, नीला घिमिरे, श्यामसुन्दर शशीलगायतले गजल सिर्जनकर्मलाई अगाडि बढाएको पाइन्छ ।
    पर्सामा रहँदा नेपाली गजलको ठूलो सेवा गरेका डा घनश्याम न्यौपाने ‘परिश्रमी’बाट प्रेरित भएर दर्जनौंले गजल सिर्जनाको अभ्यास पनि गरेका थिए । डा परिश्रमीको योगदानलाई प्रदेश २ ले बिर्सन सक्दैन । डा रामभक्त ठाकुर, लक्ष्मी श्रेष्ठ (दिवङ्गत), डा विश्वम्भर शर्मा पर्साका राम्रा गजलकार हुन् । डा शर्माले भोजपुरी गजलको विश्लेषणात्मक अध्ययन पनि गरेका छन् ।
    बारामा गजल साहित्यले निकै माया पाएको छ । अच्युत खनाल, इशहाक हुसैन, जुनु क्षेत्री, नवराज रिजाल, प्रगति गुप्ता, पृथ्वीराज पाण्डे, भोला चौलागाईं, राम खनाल, राम पराजुली, शिव सन्देशले गजलमा आआप्mनो पसिना बगाएका छन् ।
    महोत्तरीमा किशोर अधिकारी, केदार गौतम, जीवनस्पर्शी, तोयानाथ घिमिरे, दीपचन्द्र मण्डल, निर्मल पौडेल, मीना आले, यशोदा श्रेष्ठ, रामगोपाल यादव, सुभद्रा भुजेललगायतका गजलकारहरू सक्रिय छन् । महोत्तरीले स्थानीय पत्रिकामा गजललाई पर्याप्त स्थान दिएको देखिन्छ ।
    धेरैपटक गजलको प्रशिक्षण सञ्चालन गरिसकेको रौतहटमा दीपक खड्का, रमेशमोहन अधिकारी, रामउदित आचार्य, रेणु गुप्ता, रेणुका जिसी खतिवडा, लक्ष्मण आचार्य, विक्रान्त शर्मा, सञ्जय मित्र, समीर पाण्डे, सुमी कोइराला, सोनु थापा, सौगात विश्वकर्माबाट नेपाली गजलले माया पाएका छन् । मदन आले तथा शीतल गिरीले पनि रौतहटेली गजलको सेवा गरेका छन् ।
    कृति प्रकाशन भएको नपाइए पनि सप्तरीमा गजललेखनले महŒव पाएको छ । यहाँका दर्जनौं सर्जकहरू गजल लेखिरहेका छन् । अशोक अमन, करुणा झा, डा केशव उपाध्याय, कुन्दनकुमार कर्ण, गजेन्द्र गजुर, देवकरण माझी, देवेन्द्र मिश्र, देवेन्द्र साह, धमला भट्टराई, नन्दलाल आचार्य, पार्वती राउत, पूनम ठाकुर, मनोहर पोखरेल, रवेन्द्र रवि, रामप्रसाद गौतम, ललिता साह ‘प्रतिज्ञा’, विद्यानन्द वेदर्दी, श्यामप्रीत मण्डल, शम्भुश्री, सागरवीर कडारी, साधना झालगायतकाले नेपाली गजलको सेवा गरेका छन् ।
    सर्लाही चाहिं गजलको उर्वरभूमि हो । पन्ध्रजनाको संयुक्त गजलकृति प्रकाशन गर्ने सर्लाहीमा एकल गजलकृति प्रकाशन हुन नसके पनि जीवन आचार्य, रामदरश यादव, रामनारायण चौधरी, डा वसी मिकरानी, सञ्जय सुदामा, सुमन घिमिरेले स्तरीय गजल लेखेका छन् । विवश पौडेलले सर्लाहीका गजलहरूको प्रवृत्तिगत अध्ययन पनि गरेका छन् ।
    सिराहाको गजलको बारेमा खासै जानकारी प्रकाशमा आउन सकेन । रोहित न्यौपाने राम्रा गजलकार हुन् । अर्जुन गुप्ता, गायत्री सिंह, यमुना खनाल, रामरिझन यादवलगायतकाले पनि गजल लेखेका छन् ।
    प्रदेश २ का सक्रिय गजलकारहरूको नाम समेट्न खोज्दाखोज्दै पनि छुटेका हुन सक्छन् । कृतिको सङ्ख्या केही कमजस्तो बुझिए पनि प्रदेश २ ले नेपाली गजललाई स्थापित गराउन इतिहासमैं ठूलो भूमिका खेलेको छ भने वर्तमानमा पनि गजल प्रवाहमा सयौं नवसर्जकहरूले आपूmलाई अभ्यस्त बनाइरहेका देखिन्छन् ।
    गजल विधालाई नेपाली साहित्यमा स्थापित वा पुनस्र्थापित गराउने तीन नु (घनु, मनु, ज्ञानु)मध्ये दुईजनाको सान्निध्य प्रदेश २ ले पाउनु आपैंmमा गर्वोपलब्धि हो । डा घनश्याम परिश्रमी पर्सामा लामो समय बसेर गलजसाधना गरेका थिए । परिश्रमीलाई गजलमा विद्यावारिधि दिलाउन प्रदेश २ को अहम् भूमिका छ । मनु ब्राजाकी महोत्तरीकै हुन् ।
    नेपालमैं गजलको पहिलो औपचारिक गोष्ठी गर्ने श्रेय प्रदेश २ लाई छ । शीतल गिरीको संयोजनमा रौतहट (गौर)मा २०५७ मा पहिलो औपचारिक गजल गोष्ठी आयोजन भएको थियो ।
    नेपाली गजललाई पहिलो र सम्भवतः एकमात्र महाकाव्य दिने प्रदेश २ नै हो । पर्साका गोपाल अश्कको कृति (प्रेमान्तर) पहिलो गजल महाकाव्य हो । यस कृतिलाई त्रिभुवन विश्वविद्यालयले मानविकी तथा समाजशास्त्रतर्पm स्नातक तहमा राखेको छ । पर्सामा रामप्रसाद पाण्डेले नारायणी अञ्चलका प्रतिनिधि गजलकारका गजलको विश्लेषणात्मक अध्ययन गरेका छन् । बाराबाट अमर त्यागी र नवराज रिजालले मूच्र्छना गजलप्रधान त्रैमासिक पत्रिकाकै प्रकाशन गरेका थिए । जुन सम्भवतः १७ अङ्कसम्म प्रकाशन भएको थियो । हाल यसको प्रकाशन स्थगन भएको छ । पर्साबाट प्रकाशित (हाल स्थगित) सगर साहित्यिक त्रैमासिकले गजल विशेषाङ्क निकालेको थियो । अन्य पत्रपत्रिकाहरूले पनि गजल विशेषाङ्क निकालेका छन्।
    प्रदेश २ मा अन्य धेरै गजलकार सक्रिय हुन सक्छन् । सम्भव भएसम्म खोजी गरिनुपर्छ र खोजी गर्नेलाई सहयोग पनि गर्नुपर्दछ ।
स्रोत ः गोपाल अश्क (पर्सा), नवराज रिजाल (बारा), रेणुका जिसी खतिवडा (रौतहट) लीलाराज दाहाल (सर्लाही), सुमन गौतम (सर्लाही), रमेश अजीव रश्मि (महोत्तरी), राजेश्वर नेपाली (धनुषा), उपेन्द्र भगत नागवंशी (धनुषा), अर्जुन गुप्ता  (सिराहा), रोहित न्यौपाने (सिराहा), ललिता साह (सप्तरी), विद्यानन्द वेदर्दी (सप्तरी) र विभिन्न पत्रपत्रिका ।

फरक समाचार

Find us