Showing posts with label स्वान्त–सुखाय. Show all posts
Showing posts with label स्वान्त–सुखाय. Show all posts

Friday, October 11, 2019

दशैं ः एक सांस्कृतिक फ्युजन

दशैं ः एक सांस्कृतिक फ्युजन


सञ्जय मित्र
    सीमाञ्चल क्षेत्रको दशैंलाई आधार मान्ने हो भने जति पाइलो उत्तर वा दक्षिण बढ्छ, मान्ने प्रक्रियामा पार्थक्यको मात्रा बढ्दै जान्छ । उत्तरमा चुरे पहाडको फेदीसम्म पुग्दा सीमाको दशैंभन्दा धेरै भिन्न भइसक्छ । सीमालाई नाघेर दक्षिणतिर जाने हो भने चुरे पहाडको फेदभन्दा नितान्त फरक दशैंको स्वरूप देख्न पाइन्छ ।
    पर्व दशैं नै हो । मान्ने तरीका फरक छ । दशैं मुख्य पर्व भएपनि यसको मान्ने संस्कृतिमा भने भिन्नताले यसको स्वरूप अन्यत्र पनि फरक होला भन्ने अनुमान गर्न सजिलो हुन्छ । सञ्चारमाध्यमहरूले भारतमैं विजयादशमीको दिन कतै रावणको पूजा गरेको र कतै रावणलाई पूरै नकारात्मकरूपमा प्रस्तुत गरी मनाइएको देखिन्छ । दशैंको मान्यता फरक रहेको सन्दर्भ अन्य पनि छन् ।    दशैंमा सामान्यतया महिषासुरलाई दुर्गाले मारेको मूर्ति बनाइन्छ । दुर्गालाई भगवती र पृथ्वीको उद्धारकर्ता तथा सबै भक्तजनलाई मनोवाञ्छित फल दिने मानिन्छ । यसको विपरीत महिषासुरलाई संसारको सबैभन्दा ठूलो खलनायकको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । विज्ञान र प्रविधिले यति धेरै विकास गरिसकेको छ तर अन्धविश्वासमाथिको विश्वास झन् बढेको छ । महिषासुर शब्दमा महिष र असुर गरी दुई शब्द छन् । महिषको अर्थ भैंसी हुन्छ र असुर भनेको सुर होइन । सुर भनेको देउता हो । देउता पनि एक जाति हो र देवताको जाति नहुनु असुर हुनु हो । अर्थात् असुर हुनु राक्षस हुनु होइन र पहिले पनि यसै स्तम्भमा लेखिसकेको छु कि राक्षस पनि एक जातको रूपमा अस्तित्वमा रहेको थियो । राक्षसको काल्पनिक चित्र वा मूर्ति अहिले देखाइएजस्तो होइन कि अन्य मानिसजस्तै हुन्थे । जातिगत विभेद विकराल थियो र राक्षसलाई सबैतिरबाट आक्रमण गरियो र उनीहरूले पनि आप्mनो जात लुकाए वा कालान्तरमा जात परिवर्तन गर्दै गए ।
    यसपालिको दशैंमा फेसबूकमा एउटा चित्र प्राप्त भयो । चित्रले यस कुरालाई पुष्टि गरेको छ । फेसबूकमा पाएको चित्र यहाँ प्रस्तुत छ । यस चित्रले कसैलाई नकारात्मक असर पु¥याउँछ भने क्षमायाचना गर्छु । कसैको भावनामाथि ठेस पु¥याउनु यसको उद्देश्य होइन । मैले यो चित्रको विषयमा कतिपय अग्रजसित सल्लाह गरेको छु र फेरि पनि क्षमायाचना गर्छु कि यसको भावले कसैलाई ठेस पु¥याउन पुग्छ भने । फेसबूकबाट लिइएको यो चित्रले महिषासुरलाई भैंसीपालकहरूको राजा स्वीकारिएको छ । नेपालको इतिहासलाई हेर्ने हो भने यहाँ पनि प्राचीनकालमा महिषपाल वंशको शासन रहेको थियो । नेपालका महिषपाल शासक र यस चित्रमा भनिएको वंशबीचको सम्बन्धबारे खोजीनिती गर्नु जरुरी छ । काठमाडौं उपत्यकामा लामो समय राज्य सञ्चालन गरेका महिषपाल वंश कहाँ गए र अहिले कता छन् तथा तिनका वंशका अहिले को को छन् भन्ने कुरो पनि खोजीको विषय हो र यहाँ चित्रमा भनिएको वंशको सम्बन्ध यहाँ आपूmलाई सोही जाति वा थरको जस्तो लाग्ने मानिसबीच सम्बन्ध हुन वा नहुन पनि सक्छ । कारण एउटै थर भएका मानिसका अनेक जात हुन्छन् र एउटै जातमा अनेक थर पनि हुन सक्छन् । एउटै पिताका अनेक सन्तानमध्ये सबैको रूप, रङ्ग, स्वभाव, शारीरिक बनावट, बुद्धि र बल, वृत्ति आदिमा फरक पर्दछ भन्ने कुरो पनि हामीले बुझेका छौं । साथै भूगोल, समयको अन्तराल र तत्कालीन समाजको प्रभाव पनि मानिसको व्यक्तित्वमा परेको हुन्छ । यस चित्रका सम्बन्धमा यी पक्षमाथि विचार पु¥याउनु पनि आवश्यक छ ।
    गाउँ, काँठ र शहरमा मनाइने दशैंमा भिन्नता छ । गाउँमा अभैm पनि दशैंको जुन रूप छ, काँठ र शहरको तुलनामा त्यहीं नै मौलिक हो । यद्यपि दशैंले वैश्विक परिवर्तनलाई निरन्तर स्वीकार गर्दै गएको छ । दशैंलाई कसरी मान्ने भन्ने विषयमा बालबालिका, त्यहीं समाजका युवा र बाहिर काम गर्ने युवा, प्रौढ र ज्येष्ठ नागरिकका मन बाझिएको पाइन्छ । यसको अर्थ यो पनि हो कि दशैं मनाउनेसम्बन्धी हाम्रो दृष्टिकोणमा पनि स्थिरता रहेको छैन । दशैंको मान्यतामा प्mयुजन त छ नै मान्ने तरीकामा पनि छ ।
    नयाँ लुगा किन्नै पर्ने, घरआँगन सफा गरी सकेसम्म रङ्गरोगन गर्नुपर्ने तथा वर्षभरिका सबै पर्वमध्ये ठूलो पर्वको रूपमा दशैंलाई मान्ने र सामान्य धार्मिक पर्वको रूपमा मान्दै भाकल गरिए अनुसार बलि प्रदान गर्ने गरी दुई किसिमका सांस्कृतिक अन्तर्घुलनले दशैंमा जीवन्तता थपेको छ । विजयादशमीको दिन निधारमा टीका लगाउने वा चन्दन लगाउने दुवै प्रवृत्ति हुँदा पनि अब उत्सुकता यस कारण कम भएको छ कि समाजले बिस्तारै बुभ्mदै गएको छ अधिकांश निधार रित्तै भएपनि । महानवमीका दिन बलि प्रदान गर्ने चलन चुरेको फेदीसम्म विस्तार भइसक्यो ।
    विदेशमा रहेका हिन्दू नेपालीले दशैंलाई जति उत्साहका साथ मनाउँछन्, उत्तिकै उत्साह होलीमा पनि देखाउँछन् । विदेशमा रहेका नेपालीको सामूहिक पहिचानमा दशैंले सहयोग गरेको छ । साथै सामुदायिक, जातिगत तथा प्रवृत्तिगत पहिचानको आधारलाई पनि दशैंले केही सहयोग गरेको छ । यद्यपि विदेशमा दशैंलाई जतिसुकै रमाइलो गरेर मनाइँदा पनि स्वदेशको जस्तो हुनै नसक्ने दाबीहरूसमेत आउँदा त्यस दाबीमा सांस्कृतिक गौरवको अनुभूतिको पक्ष पनि रहेको छ । विदेशमा लामो समय दशैं मानेकाहरूको मनलाई छुने प्रयास गर्दा अब यहाँ पनि आत्मीयताको रङ्गमा खल्लोपन आएको स्वीकार्दछन् । दशैं पहिलेजस्तो यहाँको गाउँमा समेत रहेन भन्ने गुनासो गर्दा मौलिकताप्रतिको चिन्ता हुन्छ कि परिवर्तन भएको पक्षमा सुधारको भन्ने छुट्याउन मुस्किल हुन्छ ।
    कतै खूब खाइन्छ भने कतै शुद्ध शाकाहारी मनाइन्छ । कोही त पहिलो दिनदेखि दशैं खान शुरू गर्छन् भने कोही महानवमीसम्म अन्न नै त्याग गर्दछन् । भएभरको मोज गर्ने यसैमा हो भने अनन्त साधनाको प्रयास पनि यसैमा गरिन्छ । दशैंलाई भेटघाटमा बिताउने कि घर छाडेर कतै जानै नमिल्ने गरी मनाउने गरी समाजका दुई विपरीत प्रकृति रहेका छन् ।


Friday, September 27, 2019

सीताको अपहरण रावणले गरेकै हो ?

सीताको अपहरण रावणले गरेकै हो ?

सञ्जय मित्र
    हाम्रो संस्कृतिमा सर्वाधिक चर्चित कथा नै रामकथा हो । यस संस्कृतिका अन्य धर्मावलम्बीहरूबीच पनि रामायण महाकाव्यको मूल कथा उत्तिकै श्रुत्य छ । वर्तमानमा रामकथाको मूल स्रोत वाल्मीकीय रामायण हो । वाल्मीकीय रामायणलाई नै मूल आधार मानेर अन्य रचनाकारहरूले पनि विभिन्न नाममा रामायण लेखेका छन् । रामायणको लेखनमा उद्देश्यगत भिन्नता पनि पाइन्छ । रामायण लेखिएको जमानामा प्रचलित अन्य आख्यानहरूका प्रवृत्ति वा पूर्वीय साहित्यको मान्यता सुखान्त रहेकाले रामायणलाई दुःखान्त नमानिएको र लवकुशकाण्ड पछि आएर थपिएको र लेखकहरूले आआप्mना तर्क, तथ्य र मिथकहरूलाई जोड्दै अनेक किसिम र कोणबाट विश्लेषण गरिएका रामकथा लेखे र अद्यपर्यन्त यो चलिरहेकै छ ।
    मिथकहरू आप्mनै महŒव राख्ने हुन्छन् र पूर्णतया निरर्थकै हुन्छ भन्ने होइन । कुनै युगको निश्चित तर्कको प्रतिनिधित्व मिथकहरूले गरेका हुन्छन् । मिथक र रामकथाका केही प्रसङ्गबारे अहिले दशैंको समय भएकोले चर्चा गर्दा सान्दर्भिक होला भनेर यो आलेख प्रस्तुत गरिएको छ ।
    अध्यात्ममा विश्वास गर्नेहरूले भन्छन्– सीताको अपहरण भएकै होइन ?
    कसरी ?
    सीताको अपहरण गर्ने हैसियत, सामथ्र्य र शक्ति रावणमा थिएन ।
    शिवलाई उठाएरै लैजान सक्ने सामथ्र्य भएका रावणचाहिं कसरी सीतालाई अपहरण गर्ने सामथ्र्य राख्दैनथे?
    सबैलाई थाहा छ कि एक दिन बिहान घर लिपपोत गर्नेक्रममा सीताले शिवधनुषलाई बायाँ हातले उठाएर लिपपोत गरी फेरि पुरानै ठाउँमा जस्ताको त्यस्तै राखेकी थिइन् । त्यो त्यही शिवधनुष हो, जसलाई विश्ववीरहरूले उठाउन त के हल्लाउनसमेत सकेनन् स्वयंवरमा । त्यहाँ रावणले पनि शिवधनुषलाई उठाउने प्रयास गरेका थिए । जब सीताले बायाँ हातले अति हलुँगो सामान्य वस्तुजस्तो गरी उठाएको शिवधनुषलाई रावणसमेतका विश्ववीरहरूले हल्लाउनसमेत सकेका थिएनन् भने सीता आपैंm परमवीर थिइन् भन्ने प्रमाणित हुँदैन ? अनि सीतालाई रावणले अपहरण गर्न सक्छ भन्ने सामथ्र्य रावणमा थियो भन्ने पत्याउने    अर्को पनि तर्क छ ।
    लामो समयसम्म सीतालाई लङ्काको अशोक वाटिका राखिएको थियो । रावण बारम्बार अनुनय विनय गर्थे । बारम्बार धम्की दिन लगाउँथे । अनेक त्रास देखाउँथे तर त्यसभन्दा अगाडि बढ्न सक्दैनथे । एक दिन उनले सीतालाई डरले नै थर्कमान बनाइ आप्mनो कुरा मान्न लगाउन हातहतियारले सम्पन्न राक्षस दल लिई पुगे । त्यहाँ पुगेर रावणले सबै कला लगाए, थर्काउनसम्म थर्काए तर सीताले एउटा तृण अर्थात् घाँस उठाएर थर्काइन् कि सबै हतियारभन्दा यो ठूलो हो, मेरो आह्वानमा यसले भस्म गरिदिन्छ । सीताको तृणको डरले रावण केवल धम्की दिएरै फर्के । यहाँनेर हातहतियारले सुसज्जित रावणसेना किन त्यत्तिकै फर्के ?
    तर्क त यस्तो पनि छ ।
    सीताले दुई सन्तानलाई जन्म दिएपछि वनमैं राम्ररी शिक्षा दिन्छिन् । त्यतिबेलाको चलन अनुसार धनुर्विद्या र तर्कशास्त्रमा पारङ्गत भएपछि रामको अश्वमेध यज्ञको समयमा पितापुत्रको मिलन हुन्छ । दुई पुत्रको भरणपोषण भइसकेको हुन्छ । रामले पनि कामकाजका विभिन्न फाँटमा सीताको आवश्यकता रामले महसूस गरिरहेका हुन्छन् । तर पनि आप््mनो प्रतीज्ञाको कारणले सीतालाई भिœयाउन सक्ने अवस्था हुँदैन । तर जब सीतालाई रामले आपूmसित अयोध्या फर्किनलाई आग्रह गर्दछन्, तब सीताचाहिं अस्वीकार गर्दछिन् । सीताको अस्वीकृतिपछि रामले अझ भावुक भएर घर फर्किन बल गरेपछि सीताले धरतीलाई फाट्न भन्छिन् । सीताको भनाइपछि धरती फाट्छिन्, जसमा सीता पस्छिन् ।
    विश्ववीरहरूले उठाउन नसकेको त्यतिबेलाको सर्वाधिक प्रचलित हतियारमा गणना हुने परम्परागत शिवधनुषलाई बायाँ हातले उठाउन सक्नु, जसको हातमा एउटा तृणले हतियारसम्पन्न सेनालाई फर्काउन सक्नु र जसको आदेशले धरती नै फाट्न सक्नुले सीताको शक्तिलाई दर्शाउँछन् । बायाँ हातमा सामान्य शक्ति कति थियो ? उनले तृणलाई नै शक्तिशाली हतियारहरूभन्दा पनि शक्तिशाली बनाउन सक्छिन् भने उनमा जुनसुकै कुरालाई हतियारमा परिणत गर्ने क्षमता थियो । यसैगरी जसको आदेशमा धरती फाट्न सक्छ भने उनको बोलीमा कति शक्ति छ भन्ने देखाउँछ । यति धेरै शक्तिशाली सीतालाई रावणले अपहरण गर्न सक्छ भन्ने कुरामा विश्वास छैन ।
    सीताको विषयमा यसो पनि भनिन्छ ।
    जब विवाहपश्चात् सीता अयोध्या पुगिन्, तब केही दिनपछि परम्परा अनुसार सीताले एक दिन घरमा खाना पकाउनुपर्ने भयो । उत्तर भारत र दक्षिण नेपालका हिन्दू समुदायमा यो प्रथाकै रूपमा रहेको छ कि विवाहपश्चात् भित्रिएकी बुहारीले घरमा पहिलो दिन खाना पकाउँदा विशेष मानिन्छ । त्यो भोजन नै विशेष मानिन्छ । सीताले पनि त्यो गर्नैपर्ने थियो र एक दिन त्यो गर्नुपर्ने भयो । सीताले पहिलो दिन आपूmले पकाएको खाना खाने मान्छेको योग्यता कस्तो हुनुपर्छ भन्ने कुरो बताइन् । आपूmले पकाएको खानाको पहिलो गाँस खाने मान्छेको लागि तोकिएको योग्यता भएको मानिस नभेटिंदासम्म खाना पकाउन उचित नहुने बताइन् । अयोध्या नरेश आपैंm विभिन्न शास्त्रका ज्ञाता थिए । तोकिएका सबै गुण केवल रावणमा मात्र भेटिन्थ्यो । रावणलाई खाना खाने निम्तो दिइयो र रावणले एक रात अयोध्यामा राजा दशरथको आतिथ्य ग्रहण गरेर सीताले पकाएको खानाको पहिलो गाँस खाए । त्यो पहिलो गाँस जुन ससुरोको नाता पर्नेले खानुपर्ने थियो, रावणले खाए । यस सन्दर्भले रावणचाहिं सीताको पितातुल्य थिए र उनले अपहरण गर्ने कुरै होइन । ससुरो र बुहारीको नाताले गर्दा सीतालाई रावणले अपहरण गर्ने हैसियत राख्दैन वा अपहरण गर्नै सक्दैन भन्ने तर्क गरिन्छ ।
    उसो भए अपहरणमा पर्ने को त ?
    आधुनिक भाषामा नाटक र परम्परागत भाषामा लीला ।
    अहिले पनि नाटक गर्दा मानिस झुम्मिन्छन् । कसैले भनेर नबुभ्mने तथा नसुन्ने हुन्छ तर गरेर देखाएपछि भने बढी शिक्षाप्रद भएको मानिन्छ । सीताको अपहरण पनि केवल नाटक वा लीला मात्र हो । वास्तविक होइन ।
    सीताको अपहरण हुने कुरा सीतालाई पहिले नै थाहा थियो । रामलाई पनि थाहा थियो । लक्ष्मणलाई थाहा थिएन । मायाको सीतालाई अपहरण गराइएको हो र वास्तविक सीता कुनै देवताकहाँ पठाइएको थियो । मायाको सीता वा सीताको प्रतिरूपलाई रावणले अपहरण गरेको देखाइएको छ । रावणमाथिको विजयपछि सीताको अग्निपरीक्षा भनेको अग्निको बहानामा वास्तविक सीतालाई रामको हातमा सुम्पन र मायाको सीतालाई आप्mनो ठाउँमा पठाउन अग्निपरीक्षाको आयोजन गरिएको थियो ।
    यस्ता प्रसङ्गहरूले रामकथामा अनेक किसिमले विचार गर्नुपर्ने बनाउँछ । रामायण वा रामकथा कुन लेखकको पढ्ने र कुन उद्देश्यले पढ्ने भन्ने पनि हेर्नुपर्छ ।

Friday, August 30, 2019

जहाँ सबै इमानदार लाग्छन्

जहाँ सबै इमानदार लाग्छन्

सञ्जय मित्र
    अहिले बिहानको दश बज्न लागेको छ । बिहानको चिया खाएका छौं तर मेरो बानी कस्तो छ भने बिहानै केही खानुपर्ने । बिहान उडिसामा पस्नासाथ चिया खाएका हौं । म चियासित बेग्लै खालको पाउरोटीजस्तो पनि अलिकति लिएको छु । नयाँ ठाउँमा अलिकति नयाँ परिकार खान मन पराउँछु । राम्रो लागोस् कि नलागोस्, त्यो स्वादको काम हो तर आपूmलाई पनि स्थानीय कुरामा अलिक फरक स्वाद लाग्दछ ।
    यो चरम्पा हो । चरम्पा भन्ने ठाउँ त्यति ठूलो शहर होइन तर सानो बजार पनि होइन । सडकबाट हुइँकिदा भने दश मिनेटमैं नाघ्न सकिन्छ तर हामीलाई केही काम भने नगरी नहुने भएको छ । भद्रकमा तरकारी किन्नु छ र चुल्हो भएको सानो ग्याँस सिलिन्डर पनि बनाउनुछ । नबनाउँदा होटलमा खाना खानुपर्छ । होटलको खाना महँगो हुन्छ । त्यति स्वादिलो पनि लाग्दैन । आफैंले बनाएको र आप्mनो स्वाद अनुसार तरकारी पकाएर खाँदा सधैFं पिकनिककै आनन्द आउँछ ।
    कालोपत्रे सडकमा नाङ्गो खुट्टा हिंड्दा निकै पोलेको छ, तर उत्सुकता छ बजार हेर्ने । रहर छ, मानिससित कुराकानी गर्ने । भोक पनि लागेको छ । केही नखाई हुँदैन । मौका पाउनासाथ पेटमा केही हुलिहाल्नुपर्छ, हैन भने सधैंजस्तो खाना पकाएर खाँदा दिउँसोको एक बजिहाल्छ ।
    उडिसाका तीस जिल्लामध्ये भद्रक पनि एक हो । भद्रक त्यति ठूलो जिल्ला होइन तर यो ऐतिहासिक जिल्ला भने अवश्य हो । जहाँसम्म मलाई सम्झना छ, चरम्पा र भद्रक दुवै ठाउँको नाम पहिलोचोटि पढ्दैछु बोर्डमा । बोर्डहरू पनि उडिया भाषामा लेखिएका छन् । आप्mनै लिपि छ उडियाको । आप्mनै शैली छ उडियाको । तर अंग्रेजी भाषाको पर्याप्त प्रयोग लेखाइमा भएको हुनाले ठाउँहरूको नाउँ बुझ्न त्यति अप्ठ्यारो हुँदैन । त्यसैपनि हामीले मोबाइल एप प्रयोग गरेर यात्रा गर्दैछौं । सामान्यतया कसैलाई कुनै ठाउँबारे सोध्ने जरुरत नै छैन । बाटो पनि देखाउने, मोड वा नयाँ सडक आउनासाथ पहिले नै जानकारी गराउने र कति गतिमा कतातिर हिंडिरहेका छौं तथा गन्तव्य कति टाढा छ भन्ने सबै कुरा मोबाइलमैं आउँछ ।
    तरकारी बजारमा स्कारपिओ पस्छ । पस्न दिन्छन् र एउटा पसलको छेउमैं लगाउँदा पनि केही बोल्दैनन् । केही बोल्दैनन् भन्दा पनि उनको अनुहारमा कुनै विपरीत भाव देखिंदैन । ग्याँस सिलिन्डर बनाउने ठाउँ पनि पहिले नै देखेका छन् प्रेम सर र देव सरले गाडीबाट ओर्लेर । मनु गिरी चालक हुन्, उनी छतमा चढेर सिलिन्डर झिक्छन् । मेरो काम हुन्छ चालकलाई खाजा ख्वाउने । मैले खोजेको पनि यही हो कि चालकलाई खाजा खुवाउँ र सँगै बसेर आपूm पनि खाउँ । तर बिजोग मिल्छ, संयोग मिल्दैन किनभने जस्तो खाजा गिरीले मन
पराउँछन्, त्यो आपूmलाई मनै पर्दैन । जाबो पुरी, तरकारी र मिठाइ खानुभन्दा त भोकै बस्नु जाती । टन्न खाजा खान्छन् र पैसा सोध्छु त तीस रुपये । हैट कति सस्तो ? त्यति खाजा र मिठाइको त हाम्रो वीरगंजमा डेढ सय र जनकपुरमा दुई सय रुपैयाँभन्दा कम पर्दैन हो १
    स्कारपियोले देखाए अनुसार गरुडाभन्दा करीब एक हजार दुई सय किलोमिटर टाढा छौं । हुनत धेरै घुमाउरो बाटो हिंड्नुपरेको छ । हल्लिंदै, रल्लिंदै र बरालिंदै त होइन, तर घुम्दैफिर्दै नयाँ ठाउँहरु हेर्दै जाने भएकोले बढी दूरी लागेको हो । स्कारपियोको चक्का घुमेपछि दूरी बढ्नु स्वाभाविक हो ।
    हामी वास्तवमा अहिलेको गन्तव्य बनाएका छौं जगन्नाथपुरी । राति वास बसेका थियौं बहरागोडा भन्ने ठाउँमा जुन झारखण्डकै सीमावर्ती हो ।
    आज सोमवार हो । साउन ६ गते २०७६ तदनुसार २२ जुलाई २०१९ । गत शुक्रवार हामी घरबाट निस्केका थियौं । आज राति हाम्रो वास जगन्नाथपुरीमा हुन्छ । हामीलाई आज कुनै हतार छैन किनभने हामीले बुझेका छौं, आरामले हामी जगन्नाथपुरी पुग्छौं । अब धेरै टाढा छैन । यसैले तरकारी किन्नु पनि स्वाभाविक हो । झन् होटलमा चालकले खाजा खाँदा नै देखेको छु, हाम्रोभन्दा निक्कै भिन्नता देखिन्छ यहाँ । चिल्लो अलि बढी नै, जेमा पनि । आपूmलाई चिल्लो, पिरो र नुनिलो चाहिं हुनुहुँदैन । सकेसम्म सादा खाना मलाई मन पर्छ ।
    अF, खाजा नखाएपछि मैले आप्mनो लागि त केही किन्नुप¥यो । अघि एक ठाउँमा टोल टेक्स तिर्दा किनेको जामुन लगभग स्वादहीन थियो । सबैले नखाइकन फाले । मैले बरु अलिकति बढी खाएँ । यसपालि जामुन त्यति खान पाइएन । जामुनको सिजन गइसकेको छ तर खान पाइएको छ भने अलिकति खाउँ भनेर खाएको हुँ । भित्री मनमा यो पनि थियो कि जामुन सुगर रोगबाट बचाउने सबैभन्दा सस्तो औषधि हो, यो सुनेको छु । कुनै फल किनूँ भने त्यस्तै नमीठो पर्ने डर । एउटा ठेलामा अम्बा बेचेको देख्छु । खाली पेटमा अम्बालाई पनि स्वस्थकर मानिन्छ भन्ने सुनेकोले सजिलोको लागि त्यहीं किन्न अगाडि बढ्छु ।
    एक किलोको चालीस रुपैयाँ त महँगै हो । अम्बा पनि सामान्य नै लाग्छ हामीकहाँको जस्तै । बेच्ने चाहिं नवयुवक हुन् । हेर्दा विपन्न समुदायकै । उति पढेलेखेजस्तो लाग्दैनन् । पूmर्ति भने गज्जबको छ । न धेरै पाकेको र न धेरैै काँचो अम्बा छान्न उनले पनि सहयोग गर्दछन् हामीले खोजेजस्तै । चालकसित म बज्जिकामा कुराकानी गर्दा उनी बडो उत्सुकताका साथ सुन्छन् र मुस्कुराउँछन् । अनि मुखर हुन्छन् – हिन्दी मलाई पनि आउँछ । बिहारसम्म पुगेको छु । हामी बिहारी होइन नेपाली हौंभन्दा अझ उत्सुकता बढ्छ उनमा ।
    उडियामा अम्बालाई के भन्छन् होला ? मनमा एउटा जिज्ञासा उत्पन्न हुन्छ । म सोध्छु कि यसको नाम के हो ? उत्तर आउँछ – पेंडा । फेरिफेरि सोध्दा उत्तर त्यहीं आउँछ । हिन्दीमा के भन्छन् त उसो भए ? अलि शङ्का लागेर सोध्छु । उनी फोनमा एकजनासित सोधेर बताउँछन् अमरुद । अनि रूखमा फल्ने पेंडाको स्वाद आपूmलाई अलि बढेजस्तो लाग्छ ।
    जिलेबीको रूख धेरै देखेको छु । अहिले पनि कतैकतै पाइन्छ तर अब जिलेबीभन्दा बढी रूख त उडिया भाषाको पेंडाको हुने भयो । अरू कुनै शब्द सुन्ने वा सिक्ने मस्तिष्कमा ठाउँ नै भएन । मनोरञ्जनको हावाले बेलुन भरिएजस्तै यहीं एउटा शब्दले अहिलेलाई पुगेको छ । हामीले भन्ने पेंडालाई हामीले पेंडा भनेपछि पनि उनीहरू बुझ्दछन् ।
    नेपाली भाषामा अम्बा भनिने फलको लागि विभिन्न भाषामा लताम, अमधुर, अमरुद र ग्वाभा भनेर व्यवहार गरेको पाएँ ।
    चरम्पाबाट प्रस्थान हुन गाडीमा बसेपछि हामी सबैको निष्कर्ष रह्यो– मानिसहरू अत्यन्तै इमानदार । अपरिचितलाई देखेर दुई पैसा बढी लिइहालूँ भन्ने भाव नै नभएको । ठग्ने प्रवृत्ति नहुनेमात्र होइन कि सम्मान पनि प्रदर्शन गर्ने । व्यवहारबाट सम्मान गरेको र नगरेको त बुझ्न सकिन्छ नि १ बिहान चिया खाँदादेखि अहिले चरम्पाको बजारमा सानातिना सामान किन्दा, सिलिन्डर बनाउँदा, खाजा खाँदा, केही सोधपुछ गर्दा तथा गाडी पार्किङ गर्दा उडिया नागरिकसितको व्यवहारले उनीहरूप्रति निर्माण भएको पहिलो
धारणा हो, यो । चरम्पाबाट अब अगाडि बढ्छौं जगन्नाथपुरीतिर, जुन हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि प्रमुख मानिने चार धाममध्ये एक हो ।

Friday, August 23, 2019

आस्थाका अनेक रूप र यात्रा

आस्थाका अनेक रूप र यात्रा

सञ्जय मित्र
    आस्था र श्रद्धा भित्री मनको मलिलो माटोमा उम्रिन्छन् । आपूmले श्रद्धा गर्ने गरेको मानिसले अरूलाई झन् श्रद्धा गर्दछन् भने त्यो अवस्थामा अर्को मान्छेप्रति एक्कासि आरोपण गरिएको श्रद्धा देखिन्छ । श्रद्धा तत्कालीन समयको लागि मात्र पनि हुन सक्छ र आप्mनो जीवनकालभरि पनि हुन सक्छ । कहिलेकाहीं भीडले श्रद्धा गरेको देखेर अकारण पनि श्रद्धा गर्नुपर्ने हुन्छ । भीडको श्रद्धाप्रति विश्वास प्रकट गरिएन भने समाजमा एक्लिने डर हुन्छ । अकारण कोही समाजबाट एक्लिन चाहँदैन । अरूलाई देखाउनका लागि पनि श्रद्धा व्यक्त गर्दछन् वा श्रद्धा व्यक्त गरेको देखाएर आप्mनो अन्य काम फत्ते गर्न खोज्दछन् । अरूलाई देखाउनका लागि श्रद्धा व्यक्त गर्नेहरूमध्ये कोही यदि आप्mनो क्षेत्रका प्रतिष्ठित मानिस छन् भने उनको सिको गरेर श्रद्धा गर्ने पात्रहरू स्वतः बढ्दछन् ।
    यात्राहरूमा श्रद्धाका अनेक रूप देखिन्छन् । सामान्य मस्तिष्कले पराकाष्ठा नै मान्ने किसिमको श्रद्धा र आस्था पनि देखिन्छन् । केही सामान्य उदाहरणहरूलाई हेरौं न ।
    भारत बिहारको सुल्तानगंजदेखि झारखण्ड प्रान्तको देवघरमा रहेको रावणेश्वर मन्दिर पैदल मार्ग ८५ किमि र मोटरबाटो ११५ किमि रहेको एउटा सरकारी बोर्डमा लेखिएको छ । बोर्ड लेखिएको ठाउँभन्दा गङ्गा नदी अझ तीन किलोमिटर जति टाढा नै हुनुपर्छ । मुख्यगरी साउनभरि एक दिनमा कम्तीमा एक लाख मानिस सुल्तानगंजस्थित गङ्गा नदीमा स्नान गरेर देवघरका लागि प्रस्थान गर्दछन् । पैदलै हिंड्ने बढी हुन्छन् । गाडीको लस्करै हुन्छ । बाटोमा जहाँ अलिकति विश्रामको लागि फराकिलो ठाउँ भेटिन्छ, सैकडौं गाडी पार्किङ गरिएका देखिन्छन् ।
    सुल्तानगंजदेखि देवघरसम्म जाने बाटोको पैदल मार्ग बिहान, बेलुका, दिउँसो र राति पनि कहीं कतै खाली देखिंदैन । दिउँसो यदि घाम निकै चर्को लाग्छ भने अलिकति कम यात्रु हुन्छन् तर बाटो खाली हुँदैन । यसरी पैदल हिंड्नेहरूमा पनि अनेक किसिमका मानिस हुन्छन् । कोही २४ घण्टाभित्र मन्दिर परिसरमा प्रवेश गर्ने सङ्कल्पपत्र लिएर नै सुल्तानगंजबाट निस्केका हुन्छन् । आप्mनो जलपात्रलाई ढाडमा बोकेर कुद्ने यस प्रकारका बोलबमलाई डाँकबम भनिन्छ, जसप्रति अन्य बोलबम, प्रहरी, प्रशासन, सर्वसाधारण सबैको विशेष श्रद्धा हुन्छ र बढी सुविधा पनि पाएका हुन्छन् । पैदलै २४ घण्टाभित्र कम्तीमा ९० किलोमिटर हिंड्नुपर्ने श्रद्धालुहरूलाई बस्ने र सुत्ने छुट हुँदैन । निरन्तर हिंडिरहनुपर्ने हुन्छ । सकेसम्म राति नै बढी कुद्छन् किनभने बाटो अलिक खालीखालीजस्तो देखिन्छ ।
    आस्थाको उत्कर्ष त दण्ड दिने/घस्रिएर जानेहरूमा देखिन्छ । सुल्तानगंजबाट देवघर जानेमा सबैभन्दा छिटो गाडीवाला पुग्छन्, दोस्रोमा छिटो पुग्नेमा डाँकबम हुन्छन्, त्यसपछि पैदल हिंड्नेहरूमध्ये कोही दुई, कोही तीन र कोही चार दिनमा पुग्छन् । महिला र मोटो जीउ भएका तथा हिंड्न समस्या हुनेहरूलाई भने पाँच दिन वा बढी पनि लाग्छ । तर घस्रेर जानेहरूलाई भने २५ दिनभन्दा कम लाग्दैन । गङ्गातटबाटै रावणेश्वर मन्दिरसम्म घस्रिएरै जानेहरूको सङ्ख्या पनि बढ्दै गएको छ । यसरी घस्रिएर जाँदा वर्षा हुँदा र चर्को घामले भुइँलाई पोल्ने गरी बनाउँदा दुवै अवस्थामा कति कष्ट हुँदो हो ? आखिर त्यसरी जानैपर्ने प्रण गरेपछि त्यत्ति त गर्नैपर्छ । आस्था र श्रद्धाको कुरा हो । तर यदि पहिलेदेखि नै अभ्यास गरेको मानिस हो भने यसरी घस्रेर जाँदा पनि १० दिनमा पुग्न सक्ने देखिन्छ । अलिकति पहिलेदेखि अभ्यास गर्ने हो भने घस्रेर जाँदा शुरूका एक/दुई दिनमा कति घस्रिने र कसरी घस्रिने भन्ने अभ्यास भइहाल्छ र त्यसपछि यदि बिरामी परिएन भने दिनको दश किलोमिटरको दरले घस्रिन सकिन्छ भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । तर घस्रेर जानेहरूलाई ती डाँकबमहरूले पनि सम्मान गर्दछन् किनभने यो सबैभन्दा कडा साधनाको अवस्था हुन्छ ।
    सुल्तानगंजदेखि रावणेश्वर मन्दिरसम्म करीब सय किलोमिटरको जुन लाम देखिन्छ मान्छेको, त्यतिबेला लाग्छ कि सबै मानिस यहीं ओइरिन्छन् तर जेठ, असोज, माघ, फागुन आदि महीनामा त्यहाँ पुग्नेले पनि भन्छन्– रावणेश्वर मन्दिरमा प्रवेश गर्न तीन/चार घण्टा लाइन बस्नैपर्छ । यसको अर्थ यो पनि हो कि साउनमा चाहिं बढी मानिस हिंडेर जान्छन् तर बा¥है महीना भीडभाड भइरहन्छ ।
    भगवान् बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी, ज्ञान प्राप्त गरेको बोधगया र मृत्युवरण गरेको कुशीनगरमा बौद्धमार्गीहरूलाई अनेक किसिमको साधना वा ध्यानमा लीन रहेको देख्न वा भेट्न सकिन्छ । अनेक देशबाट त्यहाँ पुगेका मानिसहरूले आप्mनो संस्कृति वा चलन अनुसारको भेषभूषा र धार्मिक संस्कारअनुरूप ध्यान गरेको वा साधना गरेका अर्थात् श्रद्धा व्यक्त गरेको देख्दा यस्तो लाग्दछ कि वास्तवमा श्रद्धा गर्नेमाथि श्रद्धाको बाटो निर्भर रहन्छ ।
    देवघरमा भीड देखेर पहिले लाग्थ्यो कि आस्थाको भीड यहीं नै लाग्दछ । हुनत मानिसले जति धेरै घुम्दछ, उति धेरै थाहा हुन्छ । उत्तर प्रदेश प्रान्तको बनारसमा अवस्थित विश्वनाथ मन्दिरमा त्यत्ति धेरै भीड देखिएन । कुनै बेला आधा घण्टाको लाइन त कुनै बेला लाइन नै बस्नु नपर्ने दर्शनका लागि । उडिसाको पुरी (जगन्नाथपुरी) मन्दिरमा ड्युटीमा खटेका एक प्रहरी जवानलाई सोध्दा उनी सजिलै बताउँछन्– दैनिक एक लाख मानिस दर्शन गर्दछन् । साँझ र बिहानको अवस्था हेर्दा यो सत्य प्रतीत हुन्थ्यो किनभने मन्दिरभित्र र बाहिर पाँचदेखि दश हजार मानिसको उपस्थिति सजिलै देखिन्थ्यो ।
    सबै मानिस आस्तिक नै हुन्छन् भन्ने छैन र श्रद्धा गर्नेहरूमा सबै आस्तिक नै पनि हुन्छन् भन्ने पनि होइन । घुम्ने वा यात्रा गर्ने एउटा माध्यम पनि हो । धार्मिक यात्राको माध्यमले जति मानिस घुम्न निस्कन्छन्, उति मानिसलाई पर्यटकीय दृष्टिकोणले घुम्न निस्किने फुर्सद र पैसा हुँदैन । यसको मुख्य कारण यो पनि हो कि धार्मिक यात्रा भनेर निस्कँदा आप्mनै गाउँटोलदेखि जहाँ घुम्न गइन्छ, त्यहाँसम्म एउटा अलग्गै श्रद्धा, विश्वास र सम्मान पाइन्छ । यसले यात्रामा लाग्ने खर्चलाई आपैंmले नियन्त्रण गरेको हुन्छ अर्थात् खर्च प्रणालीमा स्वतः अङ्कुश लागेको हुन्छ । तुलनात्मकरूपले खर्च कम हुने र सबैतिर अलग किसिमको सम्मान पाइने हुनाले धार्मिक यात्रा वा आस्थाको यात्रामा सहभागी हुनेको सङ्ख्या अत्यधिक हुन्छ ।
    धार्मिक यात्रा नै सही, घुम्न त मज्जाले पाइन्छ ।

Friday, August 9, 2019

कामसूत्र

कामसूत्र

सञ्जय मित्र
    विषय वा प्रसङ्गले अर्को अर्थ लाग्नु हुँदैन । कसैले लगाएमा जो जससँग सम्बन्ध राख्दछ जस्तो उसैको अपराध हुनेछ र अपराधानुसार सजायको भागी हुनेछ । यहाँ कामसूत्रको अर्थ हुन्छ – कामको सूत्र ।
    समासोक्तिले यही भन्दछ कि कामको सूत्र नै कामसूत्र हुन्छ । यसलाई काम गर्ने सूत्र पनि भन्न सकिन्छ ।
    गणित र विज्ञानले अनेक सूत्र आप्mनो पेटमा पालेको हुन्छ । कुनै एक विषयको कुनै एउटा पाठको कुनै एक अङ्गलाई पनि विस्तारमा नियाल्ने हो भने कैयौं विद्वान्का अनेकन सूत्रहरू जडवस्तुजस्तो अरूले हल्याउनै नसक्ने गरी राखिएका हुन्छन् । साधारण मनुवालाई पुङ न पुच्छरको जस्तो लाग्ने ती सूत्रहरू अलिअलि पढेकालाई पनि बाँदरको पुच्छर लौरो न हतियारजस्ता लाग्छन् ।
    त्यत्तिखेर म चार कक्षामा पढ्दै थिएँ । हाम्रो स्कूलमा एकजना ठूलो मान्छे आउने कुरा चल्यो । हाम्लाई पढाउने माहटरसाहेबभन्दा नि ठूलो मान्छे । शुरूमा त लाग्यो घरजत्रो हो कि रूखजत्रो कत्रो न कत्रो होला । तर बुझाएपछि भने बुझ्यौं ठूलो मान्छेको बारेमा । बरू अ‍ैले चैं बिर्से ती को थिए भनेर ।
    हामी स्कूल नौ बजे पुग्थ्यौं र माहटरसाहेबहरू दश बजेतिर आउँथे । ठूलो मान्छे पनि दश बजे नै आउने कुरो थियो । हाम्ले फिल्ड सफा ग¥यौं, कक्षाकोठालाई पनि चिटिक्क पा¥यौं । राम्रो देखाउनु थियो, पाँच कक्षासम्म हाम्रो विद्यालय थियो, सिनियर कक्षाको विद्यार्थीको नाताले टिपिनसम्म काम गरेको ग¥यै । दश बजे आउने ठूलो मान्छे चैं चार बजे आइपुगे । हाम्ले स्वागत ग¥यौँ ।
    भोल्पल्ट म नि चार बज्न लाग्दा स्कूल पुगें । गुरुजीले सोध्नु भो – किन चार बजे स्कूल आको ?
    मैले भनें – ठूलो मान्छेहरू दश बजे भनेर चार बजे आउँछन् । म नि ठूलो मान्छे हुन्छु । घर्मा बाले जैले नि मलाई ठूलो मान्छे बनाउने भन्नुहुन्छ । अब अभ्यास गर्नुप¥यो ।
    गुरुजी गम्भीर हुनु भो र भन्नु भो – ती अतिथि थिए । अतिथि भनेको तिथि नभएको । तिथि नभएको मानिसबाट बेथितिको कुरो सिक्नुहुन्न । तिमी त राम्रो मान्छे बन्नुपर्छ ।
    घर्मा एक दिन टिभीमा सुन्दरी प्रतियोगिताको समाचार हेरें । त्यसैमा लगाएकोजस्तो कपडा लगाएर भोल्पल्ट म नि गाउँ घुमें । गाउँका सबै कुकुरहर्ले स्वागत गरे । म अघिअघि र सारा गाउँ मेरो पछिपछि थियो । सबैले दिमाग सट्केको भने । गाउँका मानिसहर्ले मलाई बुझ्नै सकेनन्, दुनियाँमा के के भइरहेको छ भनेर जान्दैजान्दैनन् ।
    एक दिन धेरै ठूलो नेता आउने सुनें मेरो गाउँमा । पोस्टर पम्पलेट पनि चारैतिर छरेको, बाँडेको र टाँसेको देखियो । चोकचोक र गल्ली गल्लीमा पनि चर्चा परिचर्चा सुनिन थाल्यो । मलाई चैं गाउँमैं कुनै ठूलो मेला लागेको वा अझ सानो हुँदा छठ पबनी आउँदाको जस्तो छटपटी भइरहेको थियो । यति धेरै व्यग्रता किन थियो ? मलाई अहिलेसम्म थाहा छैन ।
    पोस्टर र पम्पलेटमा समय तोकिएको थियो दश बजे । दशै बजे म गाउँको फिल्डमा पुगें । त्याँ अझै पनि कुकुरहरू जुधिरहेका थिए, बाख्राहरू चरिरहेका थिए र गोठालाहरू डन्डीबियो खेल्दै थिए । एउटा कुनामा गाउँमा नाटक हुँदा नाटकमा भाग लिने र नाच्नेहरूको लागि बनाएको स्टेजजस्तो बनाइँदै थियो । म त्यीँ गएर सोधें – “दश त बज्यो, नेताजी कतिखेर आउनुहुन्छ ?”
    “अ‍ैले आउँदैन । ठूलो मान्छे हो, बार एक बजेतिर आउँछन् ।”
    “अनि किन दश बजे लेखेको त ?”
    “ठूला मान्छेहरूको यस्तै हुन्छ के ?”
    नेताजीको कुरा सुन्न म गइनँ । सोचें – म अझै धेरै सानो छु, ठूलोको कुरो बुझ्दिनँ । तिनीहर्ले तोकेको समय नै बुझ्ने क्षमता छैन । सधैं ठूलो मान्छेले भनेको समय फरक पर्छ ।
    बढ्दै गएँ । पढ्दै गएँ । समय बिताउँदै गएँ । अलिअलि समाजलाई बुझ्दै गएँ ।
    तोकिएको समयमा कुनै काम हुँदैन । ठीक समय भनेको समयमा र समयसम्म कुनै पनि काम नहुने चलन हो । तोकिएको समयमा कुनै काम नहुनु हाम्रो संस्कार हो, संस्कृति हो ।
    तोकिएको समयमा जदि कोही केही गर्दछ भने ऊ मूर्ख हो । उसलाई सबैले बच्चा बुझ्दछन् । केटाकेटीको संज्ञा दिन्छन् । भन्छन् – ऊ केटाकेटीजस्तो कुरो गर्छ, किन समयमा आएन ? किन समयमा भएन भन्ने सोच्नु केटाकेटीपना हो रे ।
    एक दिन मेरो एउटा मनले अर्को मनसित प्रश्न ग¥यो – तोकिएको समयमा कुनै काम हुन्छ कि हुँदैन ?
    उत्तर कल्ले खोजिदेओस् । प्रश्न सोध्ने मनले प्रश्न सोधिरह्यो र उत्तर दिने मन भने जवाफदेह भइरह्यो ।
    डाक्टरले तोकेको समयमा बच्चो त जन्मिंदैन । जन्मिने समय अघि वा पछि हुन्छ । जदि दिन तोकेकै पर्छ भने पनि समय त मिल्दैमिल्दैन । उसो भए कहाँ मिल्छ त समय ?
    के मर्ने समय कसैको तोकिएको छ त ? कुनै ज्योतिष वा डाक्टरले नै तोकेको समयभन्दा धेरै बढी मानिस बाँचेको पत्रिकाहर्ले लेख्ने गरेका छन् ।
    तोकिएको समयमा परीक्षा हुँदैन, चुनाव हुँदैन, रिजल्ट हुँदैन, नियुक्ति हुँदैन, सरकार बन्दैन, बाढी आउँदैन, घाम लाग्दैन, सडक बन्दैन, सभा हुँदैन ... ... ... ... । अनि तोकिएको समयमा नेता आउँछ भन्ने सोच्नु ठीक हो त ?
    मेरो सोचाइ नै गलत हो । कुनै काम समयमा हुनुपर्छ भन्ने गलत सोचाइको लत परेपछि जाँ नि गल्तीमात्र भेटाउँथें । बल्ल मैले काम गर्ने सूत्र फेला पारें अर्थात् कामसूत्र फेला पारें ।
    आजदेखि हाम्रो समाजको यैं संस्कार, संस्कृति तथा प्रचलनलाई सन्मान गरेर म पनि ठूलो मान्छे बन्ने बाटोमा हिंड्नेछु । आखिर ठूलो मान्छे कल्लाई पो बन्नु प¥या छैन ? ठूलो मान्छे हुन सबैले चाह्या हुन् । मेरो बुद्धिबंगारा आएपछि कामसूत्र आफैँले पत्ता लगाएको हुँ ।
    मेरो बुद्धिबंगारा आउनुपूर्व मेरो बालसुलभ सोचाइ हुन्थ्यो – आपूmलाई जुन जुन तहका ठूला नेता वा सबैभन्दा ठूला मान्छे भन्छन्, तिन्ले आपूmले गर्नुपर्ने काम ठ्याक्कै तोकिएको समयमा गर्दा उन्कै अनुकरण गरेर उनीमुनिका सबै सहठूला, उपठूला, प्रमुख सहायक ठूला, उपप्रमुख सहायक ठूला, निमित्त ठूला, कार्यकारी ठूला, सह तथा उपकार्यकारी ठूला, सबैका ठूला, ठूलाका ठूला, ठूलाभन्दा अलि ठूला, अलि ठूलाभन्दा पनि ठूला, सबैभन्दा माथिका ठूला, साना ठूला, ठूला कान्छा, कान्छा ठूला आदि सबै उपजाति र प्रजातिका ठूलाहर्ले आप्mनो मातहतको काम समयमा नै पूरा गर्दा नयाँ संस्कार बस्थ्यो । केटाकेटीको सोचाइ यस्तै हुन्छ नि ।
    हाम्रो समाजले घडी भने अ‍ैलेसम्म चलेको छ समयमा । देश–विदेश सप्पैतिर तुलना गरी हेर्दा घडी अर्थात् समयको कामसूत्र सही छ तर बाँकी केही निश्चित छैन भने घडी नै बेठीक । समयमा काम नहुने कुराको जिम्मेवारीजति घडीलाई दिनुपर्छ । घडी नै गैरजिम्मेवार हो । अब घडी नै जदि गैरजिम्मेवार हुन्छ भने हाम्रा भित्तालाई फोहोर पार्नेजत्ति कैलेन्डरहरू पनि बेकामे नै हुने भए ।
    मेरो बुद्धिबंगारो आएपछि बुद्धिको बिर्को खुलेर यो बुद्धत्व प्राप्त गरेको छु – कुनै पनि काम तोकिएको समयमा गर्नेले कैल्यै प्रगति गर्दैन । कसैले तोकिएको समयलाई बढी महŒव दिन्छ भने उसको बुद्धि आलोकाँचो हो ।
    मेरो कामसूत्र मलाई फलिफाप होओस् । अरूलाई पनि जदि काम लागेछ भने बुझ्नेछु यो मेरो आविष्कार समाजको लागि फलदायी सिद्ध भयो ।

Friday, August 2, 2019

पराग

पराग

सञ्जय मित्र
    एकजना अग्रजले भन्दै थिए– आजभोलिका परागहरूले गर्दा दिमाग खराब भइहालेको छ ।
    इमानदारीपूर्वक भन्नुपर्दा म भर्खर राँचीबाट फर्केको मान्छे । राँचीमा पागलहरूको अस्पताल छ भन्ने सुनेको थिएँ । राँची पुग्दा त्यहाँको अन्तर्राष्ट्रिय स्टेडियम हेर्नेबाहेक पागलखानामा जाने कोही साथी नभएकाले त्यो अस्पताल हेर्न पाइनँ । तैपनि अमेरिका पुगेर कोही आएको मानिसले आप्mनो परिचयमा ‘अमेरिका रिटर्न म्यान’ भनेर गर्वोक्ति दिंदा इज्जत बढेभैंm ‘राँची रिटर्न’ भन्न पाउनुपर्छ मैले ।
    ती अग्रजका पूरा कुरा मैले सुन्न पाएको थिइनँ । त्यहाँ हुने जत्तिले ज्ञानी बालकले बुझेजस्तै गरी ‘होमा हो’ टाउको हल्लाइरहेका थिए । म पनि यो गफगाफमा सहभागी हुन चाहन्थें तर कुरोको भेउ न छेउ थाहा पाएर त्यसै कुहिरोको काग बनिरहेको थिएँ ।
    सबैको हातमा बिहानको चिया थियो । अधिकांशको हातमा आजैको अखबारको पाना । यस कारण चुपचाप सबैजना अन्तर्संवादमा मग्न थिए । एकजना चियाको साटो पराग खाइरहेका थिए । मलाई लाग्यो– आजभोलि धेरै कम्पनीले पराग निकालेका छन् होला, कुनैको स्वाद पहिलेजस्तो छैन होला । फेरि परागहरूले भनेका छन् । परागजस्तै हुने अरू तामझामका वस्तुहरूप्रति व्यङ्ग्य होला । अग्रज महोदय अलि धेरै सेवन गर्दा हुन् र दिमागमा असर गरेको भ्रम परेको होला ।
    मेरो नजरमा अग्रजप्रतिको सम्मानभाव बढ्यो । मैले पहिलेदेखि सुन्दै आएको छु कि कुनै पनि पागलले आपूmलाई कहिल्यै पनि पागल भन्दैन । यिनले ठूलाठूला भाषाविद् र साहित्यकारहरूका बीचमा स्वीकार गरेका छन्– दिमाग खराब भइहालेको छ । यिनी दुर्लभ इमानदार हुन्, जो आपूmलाई यसरी पागल भनेका छन् । उपस्थित सबै साना–ठूलाले चिया र अखबारको कारणले चुपो लागेको होइन, पागलले आपूmलाई पागल भनेकाले सहानुभूति दर्शाउँदै केही बोल्न नसकेका हुन् ।
    लालबुझक्कडभैंm कुरोको चुरो फेला पारेपछि पराग खाने अग्रजलाई अलि सचेत गराउँदै भनें– जब उहाँले सबैका अगाडि नै आजभोलिका परागहरूले गर्दा दिमाग खराब भइहालेको छ भनेर इमानदारीपूर्वक बताउनुभएको छ भने झन् तपाईंले उहाँकै अगाडि यसरी पराग खानु उचित हुन्छ ?
    मेरो कुरोले लाफिङ ग्याँसको काम गरेछ । हाँस्दाहाँस्दै कसैले अखबार च्याते, कसैले चिया पोखे । कसैलाई सक्र्यो तर अग्रज महोदयले आँखा अलि रातो पारे र सहानुभूतिपूर्वक हाँस्दै मलाई भने– यो अर्को पागल थपियो । अर्कोले थपिदियो– हो, खुस्केकै हो । कसैले भनिदियो– यसको एउटा तार प्mयुज भएछ । मति फिरेको मान्छे यस्तै हुन्छ, आदि ।
    एकजनाले अलि गम्भीर पाराले मलाई सम्झाउँदै भने– सङ्गीतका अनेक राग हुन्छन् । ती रागमध्ये एक चाहिं पराग हो । म त निहुरिमुन्टी न गरेरै सकारात्मक टाउको के हल्लाएको थिएँ, फेरि हाँसोको पर्रा फुट्यो ।
    अनि मलाई लाग्यो– आपैंmलाई यसरी सार्वजनिकरूपमैं दिमाग खराब भएको भनी शोकको स्वरमा घोषणा गर्नेले तत्कालै अरूलाई पागल भन्दा पनि सबैले पत्याइदिन्छन् । उनको दिमाग खराब भइसकेको कुरो पत्याऊँ कि मलाई पागल भनेको सत्य ठानूँ ? तर मेरो अलमल धेरैबेर टिक्न पाएन ।
    साहित्कारज्यूलाई रिस छ के । अन्तिम समयमा उहाँको नाम पराग्यको लिस्टबाट झिकियो । उहाँ देशको एत्रो ठूलो साहित्कार हो तर पराग्य बन्न पाउनुभॉको छैन । हामी सबैलाई लागेको छ– उहाँको प्रतिभाको कदर भएको छैन ।
    अग्रजको मोबाइलले नब्बेको दशकको हिन्दी गीत बजायो । फोन आएको रहेछ । अनुहारमा चमक ल्याउँदै रिसिभ गरेर– हेल्लो, प्रतिभा बेटा । के छ हालखबर ?
    चिया, अखबार, साहित्यिक कार्यक्रम, रात कसरी कटेको सबै जाहेर हुन्छ । उताको खासै सुनिंदैन तर पानी पिएको, औषधि खाएको, ट्वाइलेट राम्रो नभएको, राति निद्रा अलि कमै लागेको जति सबै गन्थन ध्यानपूर्वक सबैले सुनिरहेका हुन्छन्, कक्षामा अध्यापकले बोल्दा रुचिकारक लागेर शिक्षार्थी शान्त भएजस्तै ।
    मोबाइललाई खल्तीमा कोच्दै गर्दा अग्रजको मुखबाट निस्कन्छ– यस्तै हो, घरबाट बाहिर निस्क्यो कि सबै जानकारी नभई हुँदैन ।
    साहित्यकार महोदयको प्रतिभाको विषयमा सम्झाउने महाशयसित मैले साउती गर्न गर्न खोजें– भर्खर उहाँले आपैंmले प्रतिभालाई फोनमा त्यत्ति कदर गरेको हो । जब उहाँले आप्mनो प्रतिभालाई त्यत्ति कदर गर्नुहुन्छ, उहाँको प्रतिभालाई म पनि कदर गर्छु...।
    बीचैमा मेरो कुरालाई काट्दै– प्रतिभा उहाँको छोरीको नाम हो के ?
    अनि छोरीको कदर खोज्नुभएको हो ?
    होइन ?
    किन, उहाँ छोरीको कदर गर्नुहुन्न ?
    होइन, त्यो कुरो होइन त । उहाँको वास्तविक प्रतिभाको कुरा ?
    अनि छोरी चाहिं उहाँको वास्तविक होइन ?
    हत्तेरिका । उहाँ ठूलो साहित्यकार हुनुहुन्छ । उहाँजस्तो मान्छेलाई पराग्य बनाउनुपथ्र्यो । उहाँको स्थान परग्यामा हुनुपथ्र्यो । परग्यामा जाने कतिपय कतिपय मानिस त साहित्यकारै होइनन् ।
    अहिले बल्ल म प्रतिभाको कदरको कुरो बुभ्mछु । अरूले सुन्ने गरी मैले अघिको साउती गरेको भएँ गोदाइ खान बेर लाग्दैनथ्यो । अलिअलि समाचार त सुन्ने गर्छु । केही महीनादेखि साहित्यिक कार्यक्रममा पुग्छु पनि । अलिकति मलाई पनि कोही पराग्यसित भेट गर्न मन लाग्छ ।
    पराग्यसित मेरो भेट भएको छैन । पराग्य भनेको अभैm पनि धेरै जान्ने हुनुपर्छ तर अग्रज महोदयले पराग्यलाई पराग भनेकोमा मेरो चित्त दुखाइ छ । विमति छ । जब अग्रज साहित्यकारले नै परागलाई हेप्ने र पराग्यको कदर नगर्ने हो भने अग्रजको इज्जत कसले गर्ने ? मनका यी भावनालाई म व्यक्त गर्न सक्दिनँ । तर परागले दिमाग खराब गरेको कुरामा मेरो असहमति छ ।
    आजको साहित्यिक कार्यक्रमको अतिथि एकजना पराग्य पनि छन् । आपूmलाई पराग्यभन्दा ठूलो मान्ने अग्रज र पराग्य दुवैको कुरो सबैले सुन्ने मौका पाउनेछन् ।
    उडन खटोलामा आएका थिए पराग्य र त्यसैमा फर्केर गए कार्यक्रम सकिएपछि ।
    साँझ फेरि उही टोलीको गफ शुरू हुन्छ । रात्रिबसमा बिदाइ हुनु थियो । अग्रज साहित्यकारले अब बोलेको कुरो मलाई बकबक लाग्न थाल्यो ।
    उनले बोले– पराग्यभन्दा पराग राम्रो भन्ने विषयको पक्ष र विपक्षमा वादविवाद प्रतियोगिता गराउनु आवश्यक छ । अब राष्ट्रव्यापी वादविवाद प्रतियोगिता गराउँदा परागको पक्ष नै बलियो भएर आउँछ ।
    एकजनाले प्याच्च बोलिहाले– फेरि दिमाग खराब होला नि ?
    नबोली रहन नसक्ने मेरो मुखबाट फुत्किहाल्यो– दिमाग खराब हुने जतिलाई राँचीले स्वागत गर्दछ । मैले देखेको छु, राँचीको बाटो ।
    सबैजना एकसाथ मेरो अनुहारतिर आँखा तरेर हेर्न थाल्छन्, लाटोले केरा हेरेजस्तै ।

Saturday, July 27, 2019

नलेखिएको कथाको परिवेश

नलेखिएको कथाको परिवेश

सञ्जय मित्र
    सर्लाहीमा जन्मेका विश्वराज अधिकारी अहिले अमेरिकी नागरिक हुन् । अमेरिकाको ओक्लोहोमा सिटीमा रहेको कम्युनिटी कलेजका प्राध्यापक अधिकारी वीरगंजलाई अत्यधिक माया गर्छन्। रौतहटसँग पनि सम्बन्ध राख्ने अधिकारीका विभिन्न साहित्यमा सर्लाही, रौतहट र वीरगंजको जीवन्त परिवेश प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। काठमाडौंको न्युरोड पनि अधिकारीको सिर्जनामा निरन्तर आइरहने भूगोल हो ।
    विश्वराज अधिकारी बहुमुखी प्रतिभाका धनी साहित्यकार हुन्। गीत तथा कविता र संस्मरणमा कलम चलाइरहेका अधिकारी अखबारमा पनि नियमित लेखरचना प्रकाशित गर्दछन्। अनुवाद, अनुभव तथा विचारलाई पनि यिनी महŒव दिन्छन्। अङ्ग्रेजी भाषामा पनि साहित्यसिर्जन गर्ने अधिकारी पूर्वीय हिन्दू दर्शन र साहित्यको अध्ययनमा रुचि राख्छन्। आप्mनै ब्लगसमेत चलाउने अधिकारीको मुख्य सिर्जन क्षेत्र आख्यान हो।विषय प्रवेश
    सामान्यतया परिवेश भन्नाले देश, काल र परिस्थिति भन्ने बुझिन्छ। साहित्यमा लाग्ने प्रारम्भिक अर्थ हो। यसले साहित्यभित्रको विशाल अर्थलाई समेट्दछ। साहित्यमा कविताको पनि परिवेश हुन्छ। झन् आख्यान त परिवेशविहीन हुनै सक्दैन भन्ने मान्यता नै छ। कथाको परिवेशले कथालाई सशक्तता, विश्वसनीयता बनाउँछ भन्ने कथोपकथनमा सहयोग पनि पु¥याउँछ। यसले गर्दा कथाको परिवेशलाई विश्वसनीयतको आधार मानिन्छ।
    कथाको देश भनेको कथामा प्रयुक्त ठाउँ हो। यसैगरी काल भनेको समय हो र परिस्थिति भनेको घटनाको तारतम्य हो। यी तीनवटैको समुचित समन्वयले कथाको आन्तरिक वातावरण मिलाउने हुन्छ।
कथाको मुख्य विषयवस्तु
    नलेखिएका कथा साहित्यकार विश्वराज अधिकारीको नवीनतम कथाकृति हो। विगत यस कथाकृतिका कथाहरूको आधारभूमि हो। आकर्षण, प्रेम, अनुराग, अतिशयोक्ति तथा रागात्मकता यस सङ्ग्रहको सम्पत्ति बन्न पुगेका छन्। कथानकको भावभूमिले खोजेको परिवेशले कथामा आएकाले कथालाई तुलनात्मक विश्वसनीय बनाउन सहयोग पु¥याउँछ। प्रस्तुत कथासङ्ग्रह आपैंmमा प्रेम र रागात्मकतामा केन्द्रित रहेकाले यसमा यसै किसिमको परिवेशको निर्माण गरिएको छ।
नलेखिएको कथाको परिवेश
    साहित्यकार विश्वराज अधिकारीको नवीनतम कथाकृति नलेखिएको कथाको परिवेशमा विविधता रहेको छ। यस कृतिका कथाहरूले अमेरिकादेखि नेपालसम्मका विभिन्न स्थानलाई समेटेका छन्। अधिकांश कथाहरूले कस्तो सूत्र बुनेका छन् भने अमेरिकामा कार्य गरिरहेको र नेपालमा आउँदा विपरीत लिङ्गी पात्रसित भेट भएको बताइएको छ । विपरीत लिङ्गीसित पहिले प्रेम गरेको र त्यतिबेला भन्न नसकेको तथा अहिले धेरै समयपछि बल्ल भन्ने मौका प्राप्त भएको देखिएको छ।
    एकाध कथाबाहेक सबैमा वीरगंज आएको छ। वीरगंजमा क्याम्पस पढेको उल्लेख छ। कतै अमेरिकामा पढाइरहेको, अमेरिकाबाट काठमाडौंको यात्राको क्रममा अर्को पात्रसित भेट भएको, हवाईजहाजमा भेट भएको र काठमाडौंमा भेट भएको बताइएको छ ।
    कृतिमा वीरगंजको जति धेरै उल्लेख छ, काठमाडFैंको न्युरोड र न्युरोडको एउटा रेस्टुरेन्टको पनि उत्तिकै चर्चा छ । रेस्टुरेन्टमा दुई पात्र भेट भएको र दुवै पात्रको विगत खोलिएको, खोतलिएको वा रहस्यलाई सार्वजनिक गरिएको छ। कथाकृतिमा आएका कथाहरूले बोकेको भौगोलिक परिवेशको वर्णन खासै गरिएको छैन, बरु कथानकलाई गति प्रदान गर्नेक्रममा भूगोल/स्थानहरूको उपयोग गरिएको पाइएको छ। एउटा कथामा इतिहास बताउनेजस्तो शैलीको उपयोग भने गरिएको छ, जसले एकै नामका अन्य स्थान हुने कुरालाई सार्वजनिक गरेको छ। भौगोलिक दृष्टिले कथामा अर्को सचेतना के पनि अपनाइएको छ भने करीब हरेक कथामा कमसेकम दुई अलगअलग स्थानको उपयोग गरिएको छ।
    कालगत दृष्टिले यस कथाकृतिका कथाहरूले वर्षौंको समयलाई समेटेका छन् । केही कथाहरूले चालीस वर्षको समय पनि लिएका छन्। एकाध दशक स्वाभाविक किसिमले आएको छ। चालीस वा तीस वर्ष पहिले प्रेम गरेको तथा त्यतिबेला भन्न नसकेको र अहिले मौका पाएर सोही कुरा व्यक्त गरेको बताइएको छ।
    अधिकांश कथामा कुनै ठूला घटना देखिएका वा देखाइएका छैनन्। विगतको समयमा प्रेम गरेको र सोही कुरा पहिले भन्न नसकेकोले अहिले तारतम्य मिलाएर रेस्टुरेन्टमा भन्ने परिवेश मिलाइएको छ। कथाले वर्तमानको उपयोग विगतको कुरा भन्नलाई रेस्टुरेन्टको उपयोग गरिएको छ। नेपालमा र नेपालबाहिर पनि यस प्रकारको शैलीको उपयोग गरिएको पाइएको छ। समयको व्यवस्थापन निकै विश्वसनीय किसिमले मिलाइएको छ। कथाको तारतम्य मिलाउन जुन किसिमको तारतम्य मिलाउन घटनाक्रम मिलाएको छ, त्यसले कथामा विश्वसनीयता थपेको छ।
निष्कर्ष
    विगतको कुरा सुनाउनलाई अधिकांश कथाले परिवेश मिलाएको हुनाले परिवेशगत दृष्टिले यो सङ्ग्रह विशिष्ट बन्न पुगेको छ। यस सङ्ग्रहलाई विगत खोतल्ने कथासङ्ग्रह पनि भन्न सकिन्छ। वर्षौंदेखि मनभित्र रहेको भावलाई प्रवाह दिने उचित तारतम्य मिलाएको छ। उचित समयको संयोजन गरिएको छ। मनोवैज्ञानिकताले भरिएको यस कथासङ्ग्रहमा बलात्कारप्रति नयाँ दृष्टिकोण प्रस्ताव गरेको छ। स्वदेश र विदेशको गरी दुई किसिमको परिवेशको सन्तुलन मिलाइएको छ। दुई कालखण्डको सन्तुलन मिलाइएको छ। जीवनका दुई धारमा लागिसकेका दुई पात्रको मनको गुम्फन र तात्कालिक पारिस्थितिक कथानकलाई विश्वसनीय किसिमले प्रस्तुत गरिएको छ। समग्रमा के स्पष्ट हुन्छ भने नलेखिएका कथाभित्रको कथाले समग्र कथालाई विश्वसनीय र पठनीय बनाउन मात्र नभई कथाहरूलाई नौलो स्वरूप प्रदान गर्न विशिष्ट भूमिका निर्वाह गरेको पाइएको छ। यसको परिवेशले कथाहरूलाई उत्कृष्ट बनाउन महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको र वर्णनमा आएको परिवेशले पनि कथाहरूलाई बोधगम्य बनाउन सहयोग गरेको देखिएको छ।

Friday, July 19, 2019

 चार यारको चपाटपुर यात्रा

चार यारको चपाटपुर यात्रा

सञ्जय मित्र
    कटिहार–जोगबनी–कटिहार सवारी रेलगाडीमा सोचेको जस्तो सिट पाउन सकिएन। सवारी रेलगाडीमा जो पहिले पुग्यो, सिट उसैको भयो। हामी करीब आधा घण्टादेखि त छौं तर केही मिनेटदेखि शिवशङ्करजीको गडबडले हामीले निकै हडबडमा चढ्नुपरेकोले यस्तो भएको कि रेल चढ्न पाउनु चाहिं शौभाग्य हुन गएको छ।
    हामी चारैजनाको टिकट उनकै खल्तीमा छ। टिकट हात पारेपछि उनी यताउति गर्न थाल्छन्। उनीसँगै रहने तिवारीजी खुट्टा खोच्याउँदै हामीसँग पछिपछि हिंडेको मिश्रजीलाई मन परेको छैन। उनी चाहन्छन् कि दुईजना एकसाथ र अर्का दुईजना एकसाथ रहून्, जसले भीडभाडमा पनि चिन्न सजिलो होस् तर तिवारीलाई के लागेको छ कुन्नि ? उनी हामीलाई छोड्दैनन्।
    जोगबनी पुग्दा रेलगाडी आउन त्यत्तिकै ढिला भइसकेको थियो। रेलगाडी आयो, टिकट किन्यौं र गोरखापत्र दैनिकका बारा समाचारदाता शिवशङ्कर मिश्रले चारैजनाको टिकट खल्तीमा हाले र एक्लै यताउति हिंड्न रुचाउन थाले। यो प्रवृत्ति मत्सरीका सञ्जय मिश्रलाई अलि अनौठो लागेको छ। कृष्ण तिवारी र शिवशङ्कर मिश्र विराटनगरको होटल अतिथिमा एकसाथ बसेका हुन् गएराति तथा म र मत्सरीका सञ्जय मिश्र होटल अतिथिको ठीक सामुन्ने रहेको होटल रत्नामा रात बिताएका हौं। वास्तवमा मिश्रको चाहना हुन्छ कि हामी दुई मात्रै विराटनगरबाट जोगबनी हुँदै भारत बिहारका विभिन्न ठाउँ हुँदै सीतामढी भएर रौतहट पुगौं। हिजो अर्थात् ३० असार २०७६ मा बर्दिबासको छेवैमा रहेको भप्सी खोलाको पुल बाढीले बगाएको कारण तीन घण्टा दश मिनेटसम्म जाममा परेको र त्यहाँ उखरमाउलो गर्मी मात्र होइन, पट्यारलाग्दो अवस्था भएकोले भारततिरबाट फर्कने सल्लाह भएको हो । विराटनगरको काम सिद्धिएपछि ३१ असार २०७६ मा दिउँसो साढे तीन बजे होटल छाडेर हामी चारैजना जोगबनीतर्पm प्रस्थान गरेका हौं। जोगबनीसम्मका लागि कृष्ण तिवारी नै सबैभन्दा जान्ने हुन् किनभने उनी सामान किन्न जोगबनीसम्म धेरैपल्ट आएको सुनाउँछन्। बाँकी सबैको प्रथम प्रवेश छ। नयाँ ठाउँ नौलो अनुभूति ।
    जोगबनी रेलवे स्टेशनको किताबपसलको छेउमा रहेको पिल्लरवरिपरि सबैजना बसिरहेका छौं। केही नभनी अचानक झोला बोकेर शिवशङ्करजी कता हो भीडमा हराउँछन् । रेलगाडीले बिस्तारै हिंड्ने सुरसार गर्छ । पहिलो सिटी दिइसक्यो, शिवशङ्करजी गायब। हामी तीनैजनाले उत्तर–दक्षिण लम्पसार परेको रेलको सम्पूर्ण डब्बामा खोज्न भ्यायौं, कतै छैनन्। फेरि उताबाट पनि खोज्दै दोहो¥यौं, भेटिएनन्। गाडीले दोस्रो सिटी दियो अर्थात् हिंड्नलाई तयार छ। हामी तिवारीजीलाई कराउँछौं किनभने किन उनलाई एक्लै छाडेका हुन् ? तिवारीजीले बारम्बार फोन ट्राई गरिरहेका छन् तर स्वीच अफ। केही नचिताएको भयो कि ? डरले पनि निराधार घर भएको छ। तैपनि म आत्तिएर टिकट काउन्टरतिर दौडें । डर छ कि टिकट कलक्टरले समातेर टिकट माग्यो भने के भन्ने ? हामी स्टेशनभरि यता र उता गरिरहेका छौं। फेरि यात्रा गर्ने कि नगर्ने वा अहिले जाने कि नजाने भनेर सोच्ने समय नै छैन। शिवशङ्करको अत्तोपत्तो छैन। विराटनगरतिर फर्के कि शौचालयमा पो छन् कि ? कहाँ हराए, के भयो ? गाडीले बिस्तारै गुड्न शुरू ग¥यो। अब बाँकी रहेका तीनजनाको लागि मैले टिकट किनें । तबसम्म तिवारीजीले एकपटक फेरि सम्पूर्ण गाडीमा हेर्न भ्याइसकेका छन्।
    मिश्रजी भन्दैछन्– बरु यो गाडी छाडिदिऔं, अर्कोमा जाउँला तर उनलाई नछाडौं। गाडीले गति बिस्तारै बढाउँदैछ, शिवशङ्कर मिश्र झोला लिएर बाहिर प्रकट भए। यात्रु प्रतीक्षालयसँगै रहेको प्रतीक्षालय घरभित्र मोबाइल चार्ज गर्न पसेका रहेछन्। कसैलाई केही नभनी। उनी झुल्किए, अनि हतारमा गाडी चढ्छौं । पछिल्लो आधा दशकमा रेल चढेको छैन। यस कारण अन्तर्हृदयमा एउटा अनौठो खुशीको सञ्चार भएको छ।
    जोगबनीबाट कटिहारको टिकट लिएका छौं। यो गाडीको गन्तव्य नै त्यहीं हो। टिकटमा लेखिएको राम्ररी पढ्न सकिएन तर १०९ किलोमिटर टाढा छ कटिहार। कटिहारबाट हामीलाई दरभङ्गा पुग्नु छ। त्यहाँबाट रक्सौलको लागि सीधैं गाडी पाउँछ। बिहानसम्म सजिलै पुग्न सकिन्छ भन्ने विश्वास छ। १०९ किलोमिटरको लागि भाडा भने २५ रुपैयाँ छ प्रतिव्यक्ति। कति सस्तो ?
    नक्शामा हेर्दा जोगबनीबाट कटिहार हल्का पूर्व नत्र लगभग सीधा दक्षिण नै देखिन्छ। कटिहारबाट फारबिसगंज, ढोलबाजा, गोगीपोथिया हाल्ट, सिमराहा, हल्दियाहाल्ट, अररिया, अररिया कोर्ट, कुसियारगाँव, जलालगढ, कसबा, पूर्णियाँ, रौतारा हुँदै कटिहार पुग्छौं। यीमध्ये अररिया र पूर्णियाँको नामसम्म पहिलेदेखि नै सुनेको छु, बाँकी सबै नयाँ ।
    एकजना बुजुर्ग अरूलाई सुनाइरहेका छन्– जलालगढको वास्तविक नाम गढ हो। यहाँ एकपटक राजा जलाल आएका थिए, त्यहीं दिनदेखि यस गाउँको नाम जलालगढ हुन पुगेको हो। रौताराको नाम सुन्दा नै रौतहट याद आउँछ।
    सबैको अनुमानजस्तै हामी नेपाली समय अनुसार सवा आठ बजे कटिहार पुग्छौं। रेलवे स्टेशनको भव्यता हेर्दा यो निकै ठूलो शहर होलाजस्तो छ। खाना खाने समय भएको छ। एउटा शुद्ध शाकाहारी होटलमा पसेर खाना खान्छौं । रेलवे स्टेशनको भव्यता हेर्दै टिकट काउन्टरतिर जान्छौं।
    भारतीय रेल र घुमाइको विषयमा हामीमा जान्ने भनेका सञ्जय मिश्र नै हुन्। म त समय पाएको घुमक्कड। समयसारिणी हेर्दा के स्पष्ट पार्छन् भने कटिहारमा रात बिताउनुको साटो मुजप्mफरपुर जाने रेल चढौं र त्यहाँबाट छिट्टै सीतामढी पुगौंला सजिलै । बाँकी त अनजान हुन्छौं। न्यू जलपाइगुडी–दिल्ली राजधानी एक्सप्रेस रोकिएको छ स्टेशनमा। योभन्दा सजिलो के हुन्छ ? यो सुपरफास्ट ट्रेन हो रे। जलपाइगुडीको बारेमा म साथीहरूलाई बताउँछु। सुन्दर पहाडी शहर दार्जिलिङतिरको।
    चढ्यौं सुपरफास्टमा। आधा घण्टाभन्दा बढी समय भइसक्यो रोकेको रोक्यै छ। यसले पनि कटिहार शहर निकै ठूलो हो भन्ने बुझाउँछ। यो रेल छ घण्टा ढिलो भइसकेको छ भन्ने सुन्छौं यात्रुहरूबाट।
    साँच्चै हावासित कुरो गर्न थाल्छ रेल ।
    यात्रुसित कुराकानीको क्रम सञ्जय मिश्रले नै चलाउँछन्। बाटोमैं समस्तीपुर पर्दछ भनेको सुनेपछि उनी सजिलै भन्छन्– समस्तीपुरबाटै त रक्सौलको लागि ट्रेन खुल्छ। पहिलो ट्रेन बिहान तीन बजेर चालीस मिनेटमा छ। बिहान साढे सात बजे बैरगनिया पुग्छ। एकदम सजिलो हुन्छ। अब हामी रक्सौल जानै पर्र्दैन। एकजनालाई मोबाइलमा यो सुपरफास्ट ट्रेन कति बजे समस्तीपुर पु¥याउँछ भनेर हेर्न भन्छन्। शिवशङ्कर मिश्रजी भने मोबाइलमा देखाउँछन् तीन बीस बजे। अब हामीलाई चिन्ता हुन्छ कि कहीं यो सुपरफास्टले ढिलो न गरिदेओस्।
    कटिहारबाट मुजप्mफरपुर २६२ किलोमिटर छ। यस हिसाबले सबै सुत्न खोज्छन्। आपूmलाई यात्रामा अलिक
कमै निद्रा लाग्छ। निद्रा लाग्दै नलाग्ने होइन तर सचेतना अलि बढी हुन्छ। सचेतनाले निद्रामाथि विजय प्राप्त गरेको हुन्छ।
    सवा १२ बजे समस्तीपुर आइपुग्छौं । ओर्लिन्छौं। यो त झन् विशाल रहेछ। भव्य रहेछ। खोज्दै सोधपुछ शाखामा जान्छौं त भन्छन् सीतामढीतिर जाने कुनै गाडी/रेल छैन। बाढीले बाटो अवरुद्ध छ गाडी जाँदैन। प¥यो फसाद। बरु एक घण्टा अरू पर्खेको भए सुपरफास्टले मुजप्mफरपुर झाथ्र्यो। टिकट पनि त्यहींको लिएका छौं। केही बेर आराम गर्न खोज्छौं समस्तीपुर स्टेशनमैं। हाबडाबाट पाँच नम्बरमा मुजप्mफरपुरको लागि स्पेशल रेल आइरहेको सुन्छौं। लगत्तै मिथिला सुपरफास्ट छ। जुनमा गए पनि हुन्छ। तर मिथिलामा खुट्टा टेक्ने ठाउँ हुँदैन भनी सञ्जय मिश्रजी भन्छन् बरु स्पेशलमैं चढौं। हाम्रो टिकट सुपरफास्टको भएकोले जुनसुकै गाडीमा चढ्दा पनि केही हुँदैन भन्छन्। यस्तो कुरामा अरूजना अनभिज्ञ नै छौं।
    स्पेशल रेल। मान्छै छैन। एउटा बोगीमा गएर लम्पसार प¥यौं। तिवारी एकै छिनमा घुर्न थाल्छन्, शिवशङ्कर पनि मस्त निद्रामा र सञ्जयजी पनि मज्जाले निदाउँछन् तर म भने रखवार बनेको छु । रेल खुल्यो। किन कतै रोक्थ्यो। एक ठाउँमा रोक्यो। बाहिर हेर्छु नारायणपुर अनित्य लेखिएको छ। जति ठूलो ठाउँ त्योभन्दा पनि धेरै ठूलो ठाउँ । रेल अगाडि बढ्दैन। एउटा रेल पछाडिबाट आयो र अगाडि बढ्यो। फेरि अर्को आयो र गयो। मिथिला पनि आयो र शिवशङ्करजी भने हामीलाई छाडेर मिथिलामा चढे। दुईजना सुतेकै छन् अभैm पनि।
    करीब डेढ घण्टा विश्राम गरेपछि रेल खुल्यो र पाँच मिनेटपछि मुजप्mफपुरमा रोकियो। थाहा पाएको भए यति त पैदलै पनि हिंडिन्थ्यो जस्तो लाग्यो।
    मुजप्mफरपुरमा ओर्लेपछि हतारमा हामी सरकारी बस स्टेशन पुग्छौं। सीतामढीको लागि बिहार राज्यपथ परिवहनको दुईवटा बसमा यात्रु भरिएका छन्। एउटामा उभिन्छौं चढेर दुई घण्टा नपुग्दै सीतामढी झर्छौं रेलवे स्टेशननेर । सञ्जयजीको मन त हुँदैन तर म नै आग्रह गर्छु– एकचोटि रेल सोधौं के छ ? समस्तीपुरबाट नआए पनि रक्सौलबाट आएर फेरि यहींबाट फर्किने पनि हुन सक्छ।
    स्टेशनमा थाहा हुन्छ– जुन रेल समस्तीपुरबाट जाँदैन भनेको थियो त्यहीं रेल पन्ध्र मिनेटमा आइपुग्दैछ। नभन्दै पन्ध्र मिनेटमा आइपुग्छ। हामी त्यसमा चढ्छौं। तिवारीजी घोडासहनको लागि र म र सञ्जय मिश्र बैरगनियाको लागि टिकट लिएका छौं।
    चन्द्रपुरको लागि त खासै अप्ठ्यारो छैन तर त्यहाँभन्दा तलको लागि प्रदेश एकको राजधानी विराटनगर उल्टो पर्छ । बरु काठमाडौं सजिलो छ यात्राको लागि तर विराटनगर सा¥है उल्टो। महेन्द्र राजमार्ग भएर जाँदा यति धेरै टाढा छ कि कुनै ठाउँमा जाममा पर्दा जे अकल्पनीय अप्ठ्यारो हुन्छ, त्यसको वर्णन गर्न मुस्किल हुन्छ। भारतको बाटो भने निकै टाढाको तर विकल्प भने धेरै भएको । नेपालमा विकल्पविहीन तर त्यहाँ भने विकल्पैविकल्प। जुन विकल्प रोजे पनि हुन्छ– सडकमार्गको बसयात्रा वा जीप भाडामा उपलब्ध छन्। रेल त छँदैछ।
    हाम्रो यात्राको मुख्य उद्देश्य नै
ठाउँ हेर्नु थियो, नयाँपनको अनुभूति गर्नु थियो । यसै कारण मैले यात्राको नामकरण गरेको थिएँ– चार यारको चपाटपुर यात्रा ।

Friday, July 12, 2019

पहाडे ‘बहादुर’ र मधेसी ‘भैया’

पहाडे ‘बहादुर’ र मधेसी ‘भैया’

सञ्जय मित्र
    समभाव राख्नु, निस्पृह भाव राख्नु, सम्मान गर्नु, अपमान गर्नु, अवहेलना गर्नु, हेय दृष्टिले हेर्नु आदि वैयक्तिक चरित्र हुन् । परिवेश र परिबन्दले कहिलेकाहीं वैयक्तिक चरित्र नै प्रवृत्तिमा बदलिन्छ । एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्छ । हेप्दा हेपिनेबाट केही नहुने वा जो हेपिएको छ, उसले केही गर्न नसक्ने परिवेशमा हेपाहा प्रवृत्ति छिट्टै मौलाउँछ । पर्ती खेतमा जथाभावी घाँस उम्रेभैंm । यदि केही काम लाग्ने झार पनि उम्रेको हुन्छ भने पनि कुनै मूल्य हुँदैन । पर्ती खेतलाई केही वर्ष त्यत्तिकै छाडिदिने हो भने बालीलाई हेप्ने घाँस यति बलियो भइसकेको हुन्छ कि जुन वनस्पतिको लागि खेती गरिएको हो, त्यसलाई उम्रनै दिन्न । हेप्ने प्रवृत्ति पनि व्यक्तिबाट समुदायमा सर्दै जाँदा कालान्तरमा यसले संस्कृतिकै रूप लिन पुग्दछ र समाज सभ्य बन्दा पनि हेपिने शब्द स्वाभाविक किसिमले स्वतःस्पूmर्त निस्कन्छ अनजानमा । कहिलेकाहीं सम्मान गर्नुपर्ने र गरिरहेको अवस्थामा पनि यस्ता शब्दहरू निस्कन्छन्, जसले के भनेको हो भनेर बुभ्mन पनि मुस्किल हुन्छ।
    मलाई सम्झना छ– कुरा पचासको दशकको आरम्भको हो । एउटा सम्भ्रान्त परिवारको अत्यन्तै भद्र एकजना सहपाठी थिए । उनी कहिल्यै कसैलाई हेप्दैनथे । मेरै सहपाठीमध्ये दुईजना चाहिं अत्यन्तै हेपाहा प्रवृत्तिका थिए । ती दुईले जस कसैलाई पनि मौका पाउनासाथ हेपिहाल्थे, केही महीना निरन्तर हेपाइमा परेको छु तर केही महीनापछि मप्रतिको हेपाहा भाव चाहिं ईष्र्यामा परिणत भएको थियो । कहिल्यै मलाई जित्न सकेनन् । करीब दुई दशकपछि एक दिन खोजेरै भेट्न गएको थिएँ । हेप्ने सहपाठी चाहिं मलाई भेटेर आपैंm दुई दशकको हेपाइको भारीले निहुरिए । अर्का सहपाठीको बारेमा सहानुभूति राखेर सोधें हालखबर । ओइलाएको अनुहारले केही बोल्यो र केही पश्चात्तापको भावले व्यक्त ग¥यो । मलाई वा अरूलाई पनि हेपेकै भरमा चाहिं जीवनमा पछाडि परे भन्न खोजेको चाहिं पक्कै होइन ।
    ती भद्र सहपाठीले अरूलाई नामै काढेर वा सर्ट नेम बनाएर बोलाउँथे तर मलाई चाहिं ‘साथी’ नै भन्दथे  सधैं। अत्यन्तै प्रेम र श्रद्धा । उनका अरू कोही मधेसी साथी थिएनन्, मधेस र मधेसीको विषयमा धेरै कुरा जान्ने उत्कट आकाङ्क्षा भएका व्यक्ति थिए । सम्मान र स्वाभिमान दुवै कुरामा उनी अरूभन्दा निकै भिन्न थिए । बोली पनि नरम थियो । पढाइमा अब्बल । गम्भीरता उनको गहना । क्याम्पसमा मात्र होइन, बजारमा वा कुनै औपचारिक कार्यक्रममा भेट हुँदा उनको साथी शब्दले मित्रताको परिचय कसैलाई दिइरहन पर्दैनथ्यो । भेषभूषा, पहिरन, हिंडाइ र बोली सबैमा गम्भीरता तथा सम्भ्रान्तपनले नबोलीकनै धेरैलाई धेरै कुरा सिकाइरहेको हुन्थ्यो ।
    एक दिन उनले साथी भनेर बजारमा बोलाएछन् रे । मेरो आप्mनै सुर थियो । ‘भैया १’ भन्ने शब्द कानको जालीमा ठोकिन पुग्छ । म फरक्क फर्किन्छु, तिनै भद्र साथी । “कहिए जनाब, क्या है । नमस्कार ।” प्रफुल्लित मन र उत्साहित अनुहारले हात बढाएको छु ।
    कलिलै बालकको जस्तो नरम हात मिलाउँदै हात्तीको जस्तो परम गम्भीर अनुहारमा हल्का मुस्कानको उज्यालो ल्याउँदै अभिवादन फर्काएर “म कहाँ हिन्दी त्यत्ति बुभ्mछु, यार ।” गला मिल्छौं अर्थात् अँगालो मार्छौं एकार्कालाई ।
    “अनि हिन्दी नबुभ्mनेले ‘भैया’ भन्छन् त ?”
    “किन साथी ? ‘भैया’ हिन्दी शब्द हो ?”
    “यो हिन्दी शब्द मात्र होइन । मधेसीलाई हेपेर प्रयोग गरिने शब्द पनि हो ।”
    “हो र ? हामी त कहिलेकाहीं मधेसीलाई भैया नै भन्दछौं । कसैले अहिलेसम्म हेपेको मानेको छैन ।”
    “र, तपाईंले पनि हेपेर भनेको होइन वा तपाईंले अरूलाई हेपेको जानकारी तपाईंलाई नै थाहा छैन । अर्थात् यो पनि कि तपाईंले मलाई हेपेको चाहिं अनजानमैं हो ।”
    पत्रिका दोकानको अगाडि हामी गपिंmदैछौं । अलिक छेउ लाग्छौं र कुराकानी अगाडि बढाउँछौं । उनको परम गम्भीर अनुहार अहिले झन् बोझिलो भएजस्तो छ अबुझपनले । पत्रिका दोकानबाट एउटा अङ्ग्रेजी दैनिक उनको हातमा आउँछ । अभिवादन गर्दै छुटिन्छौं विपरीत दिशातिर ।
    त्यसपछिका करीब तीन वर्षमा उनले थुप्रैपटक भैया शब्दका लागि माफी मागे । अरू मधेसीलाई पनि ‘भैया’ भनेकामा पनि मसितै पछुतो गर्दै माफी मागिरहे । सधैं उनको तर्क हुन्थ्यो– मैले अनजानमा भएपनि ‘भैया’ भनेर अपमान त गरेको वा अपमानसूचक शब्द प्रयोग गरेको छु, त्यस्तालाई जसलाई मैले कहिल्यै एकवचन प्रेमले दाजु भनेर सम्बोधन गरिनँ । एक वचन दाजु भनेर सम्बोधन गरेको भए शायद ती मधेसीहरूले हेपेको भन्ने ठान्ने थिएनन् ।
    ‘भैया’ आपैंmमा अपमानबोधक शब्द होइन ।
    भैया भनेको दाजु हो, दाइ हो । मधेसमा भैया शब्दले आपूmभन्दा ठूलोलाई सम्मानपूर्वक सम्बोधन गरिन्छ । यसमा प्रेम छ, आप्mनोपन छ । निकटता पनि दर्शाउँछ । सम्मानबोध हुने यो शब्दसँगै मिल्दो अर्थ दिने भाइजी पनि हो तर भाइजी शब्दले श्रीमतीको भैया भन्ने अर्थ दिन्छ ।
    मधेसीहरू पहाडतिर जाँदा के शिक्षित र के अशिक्षित, जानेर वा अनजानमैं भैया भनेर बोलाउँछन् । अझ कतिपयले त के अर्थ लगाउँछन् भने देशीजति सबैलाई भैया भन्छन् । देशीको अर्थ मधेसी होइन, भारतीय हो । मधेसी भनेकै बिहारी, धोती वा भारतीय हुन् ।
    साँच्चै भारतबाट आएर ठेला चलाउने, तरकारी बेच्ने, कुकर बनाउने, चनाचटपटे बेच्ने, गोलगप्पा/पानीपुरी बेच्ने र अन्य सानातिना मानिने खुद्रा श्रममूलक काम गर्नेहरूको अन्तर्हृदयमा केही नलाग्दो हो तर अहिले नेपालको धरती मानिएको भूगोलभित्र हजारौं वर्षदेखि रहेका मधेसी नेपालीलाई भने दुख्छ, मनमा चोट पु¥याउँछ । आप्mनै देशमा आप्mनै देशका नभएको भावको अनुभूति गराउँछ । आपूmलाई अस्वीकार गरेको अनागरिक भनेकोमा चित्त बुझेको हुँदैन । र, शिक्षित समुदायसित यदि भैया शब्दको सम्बोधन हुन्छ भने शिक्षित हो कि अशिक्षित उनको अज्ञानता, अबुझपन, अहम्पन वा हेपाहा प्रवृत्तिप्रति दया जागेर आउँछ । कहिलेकाहीं आक्रोशको बेर्ना पनि उम्रन्छ मनको गरामा ।
    जानेर वा नजानेर भूगोलको आधारमा जन्मने व्यक्तिलाई हेप्ने प्रवृत्ति प्राचीन आर्यावर्तभरि नै रहेको छ । यसैले गर्दा जातीय कट्टरता भएको क्षेत्र पनि भनिन्छ यसलाई । भारतका प्रमुख महानगरहरूमा नेपालका पहाडबाट काम गर्न पुग्नेलाई बहादुर भनी सम्बोधन गर्ने चलन छ । हुनत ‘बहादुर’ शब्द आपैंmमा गौरवबोध गर्ने शब्द हो । यसले वीरता र स्पूmर्तियुक्त व्यक्ति, शौर्यवान्, ऊर्जावान् भनेर पनि बताउँछ । तर कतिपय हिन्दी चलचित्रमा पनि ‘बहादुर’ सम्बोधन गर्दा प्रथम तथा द्वितीय विश्वयुद्धमा गोर्खालीले देखाएको वीरतालाई, वीर नेपालीको गौरवगाथालाई, बहादुर शब्दको आदर्श अर्थलाई, जसलाई सम्बोधन गरिएको छ, उसको आत्मसम्मानलाई सम्बोधन गरेको पाइँदैन, देखिंदैन । भारतीय राजनीतिमा पनि यदाकदा यस प्रकारका शब्दावलीले प्रवेश गरेको सुन्न पाइन्छ । ‘बहादुर’ भनेर यस शब्दलाई वा सम्बोधन गरिएको व्यक्तिलाई नै कताकता अलिक होच्याएको हो कि भन्ने आभास हुन्छ । यो मलाई मात्रै यस्तो लागेको, भ्रम परेको, वास्तविक अर्थबोध हुन नसकेको पनि हुन सक्छ । तर अन्य विद्वान्हरूले पनि यसतर्पm सङ्केत गरेको पाएको छु ।
    ‘बहादुर’ भनेर जसलाई सम्बोधन गरिन्छ, उसले आपूmलाई होच्याएको अनुभूति नगरेको पनि हुन सक्छ, जसले ‘बहादुर’ भनेर सम्बोधन गर्दछ, उसले पनि होच्याएको भावना नदेखाएको हुन सक्छ वा दुवैले थाहै नपाई भनेको वा सहेको हुन सक्छ । ‘बहादुर’लाई यस शब्दको अभिधाविपरीत सहनुपर्ने बाध्यता पनि हुन सक्छ । धेरै माया गर्ने तर ‘बहादुर’ भनेर सम्बोधन गर्दा त्यसै शब्दमा माया पाएको पनि अनुभूति हुन सक्ला तर अरूले त्यही शब्द प्रयोग गर्दा भने दुख्छ ।
    मलाई पनि एक शहरमा “नेपाली लोग ‘बहादुर’ होता है” भनेका थिए होटल साहुले तर उनले भारतीय सेनामा रहेको गोर्खाली फौजलाई सङ्केत गरेका थिए । अलिकति नेपाली बोल्न भन्दा मैले नेपाली भाषा बोलेर सुनाएको थिएँ । उनी मात्र खुशी भएनन्, म पनि खुशी भएँ । हाम्रो टोली नै प्रफुल्लित भएको थियो । सम्मानको उच्च भाव देखिएको थियो उनमा र छाती फुलेको थियो गौरवले हाम्रो । मनमनै सलाम ठोकेको थिएँ अनगिन्ती नेपाली ‘बहादुर’हरूलाई ।
    मलाई के लाग्छ भने कोही कसैलाई किन हेपून् ? हेपिने योग्यता के ? हेप्ने योग्यता के ?
    कोही कहाँ जन्म्यो भन्ने आधारमा कसैले किन हेप्ने ? जन्ममा उसको दोष हुन्छ ? कोही किन गाउँका, कोही किन काँठका र कोही किन शहरका ? कोही किन अग्लो र कोही किन पुड्को ? कसैको छालाको वर्ण किन कालो वा कोही किन गोरो ? कालो वा गोरो हुनु कसैको निजी गुण वा दोषको परिणति हो ? जुन कुरामा कोही कसैको निजी दोष हुँदैन वा कोही केही कुराका लागि व्यक्तिगतरूपमा जिम्मेवार हुँदैन भने उसलाई हेप्ने, होच्याउने, मजाकको विषय बनाउने, गाली गर्ने प्रवृत्ति नै खराब हो । यस प्रकारका प्रवृत्तिलाई अँगालो मार्ने व्यक्ति दोषी हुन् । विना कुनै कारण निर्दोष र निर्बललाई हेय दृष्टिले हेर्नु, हेला र अपमान गर्नु असभ्यताको प्रदर्शन हो, दम्भ र शोषणको प्रतीक हो, जङ्गलीपनको उदाहरण हो । यस्तो अवस्थामा सहनु सभ्यता हो, सहिष्णुता हो, भ्रातृत्व हो र अझ माथि मानवता हो ।
    सम्भ समाजमा फाटो ल्याउने कुरा बढी हुन्छ र सभ्य समाजमा मेलमिलापका कुरा बढी हुन्छन् । सभ्यताले उकालोतिर लैजान्छ र असभ्यताले ओरालोको यात्रा गर्छ । असभ्य समाजमा खराब प्रवृत्तिहरू मौलाउँछन् भने सभ्य समाजमा असल संस्कृतिले फुल्ने मौका पाउँछ । जो जसरी र जहाँ हुन्छौं, असल नागरिकले सकेसम्म सभ्यतातिर समाजलाई डो¥याउन आप्mनो बोली र व्यवहारले भूमिका खेलिरहेका हुन्छौं ।
    हेपेर सम्मान गर्ने कि सम्मान गरेर हेप्ने भन्ने प्रश्न नै निरर्थक हुन् । वास्तवमा सम्मानलाई हेर्ने दृष्टिकोणले पनि शब्दको अर्थमा पार्थक्य ल्याउँछ भन्ने दुई दृष्टान्तले स्पष्ट्याउँछन् । कतै अपमानबोधक शब्दले पनि सम्मान र गौरवबोध गराउने प्रस्तुति दिएको देखिन्छ वा कसैले हेय लक्ष्यार्थ गरेर शब्दबाणले अन्तर्मनमा हर्षको पूmल फुलाएको हुन्छ । यद्यपि यो प्रवृत्ति भने कुरूप सभ्यताको द्योतक हो भन्ने कुरामा विश्वस्त हुनु जरुरी छ । सकेसम्म हरेक व्यक्तिले आपूmलाई सभ्य बनाउने प्रण ग¥यौं भने मेरो साथीले जस्तो सजगता अपनाउनुपर्छ । हरेक असभ्यतामा पश्चात्तापको अनुभूति हुनुपर्छ ।
जसले हरेक पाइलामा सतर्कताको खोजी गर्दछ ।

Friday, July 5, 2019

भाषा र साहित्यप्रति रुचि बढेकै हो ?

भाषा र साहित्यप्रति रुचि बढेकै हो ?

सञ्जय मित्र
    अहिले भाषा र साहित्यसम्बन्धी गतिविधिले सक्रियता पाएको छ । विगतमा सक्रिय देखिएका संस्थाहरू पनि सक्रिय छन् र भाषा तथा साहित्यका लागि नभई अन्य कार्यक्षेत्रका लागि खोलिएका संस्थाहरूको पनि यस प्रकारको गतिविधिमा सक्रियता बढेको छ । जिल्लामा मुस्किलले हुने भाषा तथा साहित्यसम्बन्धी कार्यक्रम अब जिल्लामा अलि बढी नै हुन थालेको छ । वर्षको दुईपटकसम्म स्थानीय सरकारको सहयोगमा कार्यक्रम हुन थालेको छ । कहिले स्थानीय तहस्तरीय त कहिले जिल्लास्तरीय त कहिले प्रदेशस्तरीय कार्यक्रमहरू भइरहेका छन् । कतै कतै त राष्ट्रियस्तरमैं कार्यक्रम भइरहेको देखिन्छ, सुनिन्छ र पढिन्छ । अधिकांश कार्यक्रमलाई विशेष कार्यक्रम भन्न थालिएको छ । पहिले अञ्चलस्तरीय कार्यक्रम भएको सुन्न कैयौं वर्ष कुर्नुपथ्र्यो तर अहिले प्रदेशस्तरको कार्यक्रम निरन्तर भइरहेको सुनिन्छ, पढिन्छ र हेर्न पनि पाइन्छ।
    कार्यक्रमको आयोजना पनि पहिले मुस्किलले केही हजारमा हुन्थ्यो तर अहिले त केही लाखको कार्यक्रम हुन थालेको देखिन्छ । पहिले एउटा कोठामा सीमित हुने कार्यक्रम अब होटलमा, पार्टी प्यालेसमा र दर्शनीय तथा पर्यटकीयस्थलमा हुन थालेको देखिन्छ । पहिले पैदलै हिंडेर जानुपर्ने ठाउँमा पनि साहित्यकारहरूमा निकै उत्साह हुन्थ्यो तर अहिले खोजेकै ठाउँसम्म सवारीसाधन पुग्न थालेको छ । साधारण गाडी पनि दिइन्न, सत्कार र सम्मानका साथ एसी भएको गाडी आवतजावतको लागि उपलब्ध गराउन थालिएको छ । बस्ने र खाने सुविधा पनि सकेसम्म स्तरीय हुन थालेको छ । हो, बरु साहित्यकारले पैसा पाउने युग आइसकेको छैन तर कार्यक्रममा व्यस्त रहनुपर्ने र ठाउँठाउँमा डुलेर अझ धेरै मानिससित वा जीवन र जगत्सित परिचित हुने अवसरको भने विस्तार भएको छ । साहित्यकारको आयाममा वृद्धि भएको छ ।
    साहित्य साधनाको कुरा हो । जे लेखे पनि साहित्य हुँदैन । तर भाषाको सवालमा भने केही फरक छ । भाषालाई अभिव्यक्तिको सर्वोत्तम माध्यम भनिन्छ । अभिव्यक्तिका अन्य माध्यम पनि हुन्छन् र साहित्यका विविध विधा हुन्छन् । भाषाको सेवा गर्नेले साहित्यको सेवा नगरेको पनि हुन सक्छ तर साहित्यको सेवा गर्नु भनेको भाषाको सेवा स्वतः गर्नु हो । भाषाको सेवा गर्नेलाई भाषासेवी र साहित्यमा लाग्नेलाई साहित्यकार भनिन्छ । भाषाकार भन्नाले कुनै निश्चित वा अनेक भाषाको जानकार भनेर बुझिन्छ र साहित्यसेवी भनेर साहित्य लेखे पनि वा नलेखे पनि साहित्य लेख्नेलाई प्रोत्साहन गर्ने बुझिन्छ । भाषा र साहित्यका अनेक क्षेत्र भएकाले यसको सेवामा लाग्नेहरू पनि अनेक किसिमका हुन्छन् तर सबैमा एक प्रकारको अन्तरसम्बन्ध भने हुन्छ । सर्वसाधारणले भाषासेवा र साहित्यसेवामा खासै भिन्नता पाउँदैनन् । अझ कला र संस्कृतिलाई पनि यसैमा वा उस्तै मान्दछन् ।
    भाषा र साहित्यको सेवा गर्ने सयमा एकजना पनि हुँदैनन् । भाषा र साहित्यमा लाग्नेहरूको सम्मान गर्ने त यसभन्दा पनि कम हुन्छन् । हो, रेडियोमा गीत बजेपछि त्यसलाई सुन्ने र राम्रो छ भने नाम लिनेको सङ्ख्या बढी हुन्छ तर त्यहीं गीतका लेखक, गायक, कलाकार, निर्देशक, सङ्गीतकारलाई भने उति माया गर्न सकेका हुँदैनन् । हुनत व्यक्तिलाई भन्दा कर्मलाई श्रद्धा गरेको हुन सक्छ तर वास्तवमा यति हुँदो हो त रोयल्टी तिर्थे । रोयल्टी तिर्नतिर कसैको ध्यान नै जाँदैन । यसर्थ निस्पृह मनोरञ्जनका लागि सुन्छन् वा हेर्छन् भन्न सकिन्छ । भाषा र साहित्यप्रति माया बढेर, आप्mनोको वृद्धि भएर वा सुन्नुपर्छ भन्ने चेतनाको वृद्धि भएर होइन भन्ने स्पष्ट छ । गीतको भावमा चित्त बुझेको, आपूmले सजिलै बुभ्mने गरी गीतमा स्वर रहेको, बाजाले पनि आकर्षण थपेको हुनाले सुनिदिएको मात्र हो ।
    सङ्घीयता र गणतन्त्रको कार्यान्वयनपछि पनि साहित्यको गतिविधिमा खासै वृद्धि भएको थिएन तर स्थानीय सरकार गठन भएपछिको दिनमा भने यस प्रकारको गतिविधिमा विस्तार भएको छ । भाषा र साहित्यको महŒव बढेको देखिएको छ । स्थानीय सरकारहरूले लगानी गरिरहेका छन् । पहिले कहिल्यै कुनै साहित्यिक कार्यक्रमको निम्तो नमान्नेहरूले पनि आयोजनाको सेरोफेरोमा हर्ताकर्ताका रूपमा पनि देखिन थालेका छन् । आप्mनो आयोजनामा हुने कार्यक्रमको प्रशंसा गर्दा भाषा–साहित्यमा लाग्नेहरूको प्रशंसा पनि गर्न थालेका छन् । ठूलो जमघट गराउने र कार्यक्रमलाई निकै भव्यतापूर्वक बनाउने कार्यमा अरूसित सहयोग माग्न थालेका छन्, समर्थन र साथ खोज्न थालेका छन् । भाषा–साहित्यमा अझ बढी गर्न सक्छु भनेर दृढ घोषणा गर्न थालेका छन् ।
    कार्यक्रमहरूमा सहभागिता वृद्धि भएको यथार्थ हो । सहभागी पनि दुई किसिमका भइरहेका छन् । एक किसिमको सहभागी यस्तो छ, जसलाई भाषा–साहित्यसित कुनै मतलब छैन । आप्mनो ठाउँमा हुने कार्यक्रमको मर्यादा राख्न सभ्य बनेर सहभागी भई कार्यक्रम सफल बनाउँछन् । कार्यक्रममा राम्रो लागेको पक्षमा ताली बजाएर हौसला बढाउँछन् । दोस्रो किसिमका सहभागीमा भने अन्तर्हृदयदेखि नै लगाव रहेको देखिन्छ । यस प्रकारका सहभागीले गर्दा भोलि भाषा र साहित्यको क्षेत्र विस्तार हुने तथा अन्य सकारात्मक र रचनात्मक काम हुने विश्वास गर्न सकिन्छ । कार्यक्रममा हुने भव्यताले पनि कतिपयलाई आकर्षित गरेको हुनुपर्छ । यस प्रकारको आकर्षणले भाषा–साहित्यको सेवामा लाग्नेहरूको हौसला वृद्धि गर्छ र भोलि पनि साहित्यको सेवा गर्नेहरू बढ्छन् भन्ने विश्वास जाग्छ ।
    एकजना पत्रकार मित्रको मसित प्रश्न छ– भाषा र साहित्यप्रति सर्वसाधारणको रुचि बढेकै हो ?
    उत्तरमा मौन छु र उनको आप्mनो पुष्टि छ– भाषा र साहित्यमा सर्वसाधारणको रुचि बढेको त छैन तर यसमा लाग्नेले भने स्थानीय सरकारलाई प्रभावित पार्न सकेको ठाउँमा स्थानीय सरकारले खर्च गरेको छ । यो पनि सकारात्मक कुरा हो । यस प्रकारका कार्यक्रमको आलोचक घटेका छन् रे १

Friday, June 28, 2019

लेखनदासले लेख्नैपर्ने कुरा नपाएपछि

लेखनदासले लेख्नैपर्ने कुरा नपाएपछि

सञ्जय मित्र
    आमन्त्रित म पनि थिएँ, नेपालकै एउटा प्रदेश राजधानीमा हिन्दी भाषाको राष्ट्रिय कार्यक्रममा । कार्यक्रममा नमस्कार गरेपछि फर्काउनुपर्ला अनि हीनताबोध हुन्छ कि भन्ने सोचेर एकजना साहित्यकार अग्रजले मतिरबाट आँखा अर्कैतिर फर्काए । भाव बुझेर अलि धेरैले सुन्ने गरी मैले नमस्कार अभिवादन गरें । पहिलोपटकको अभिवादनलाई नसुनेभैंm वा अरूलाई नै गरेको हो कि भन्ने परेको बुझाउनलाई केही प्रतिक्रिया जनाएनन् । दोस्रोपटक नाम नै काढेर अझ अलि बढीले सुन्ने गरी अभिवादन गरेपछि हेपेर फर्काएको भावमा हेर्दै नहेरी अँध्यारो मुखले टाउको हल्लाए ।
    म आदरै गर्छु । जहाँ देखें पनि डेढ दशकदेखि नमस्कार गर्दै आएको छु ।
    सम्मानित हुन थालेको भनेर उनले धेरैलाई सुनाएको सुनें । खुशीको कुरा थियो । राष्ट्रियस्तरको कार्यक्रममा सम्मान पाउनु चानचुने कुरा होइन । यस खुशीमा आप्mनो एउटा पुस्तक धेरैलाई उपहार दिनु पनि स्वाभाविक हो । सबैलाई एउटा/एउटा किताब उपहारमा दिंदा सबैमा सही गर्न भ्याउनु मुस्किलै हुन्छ । प्रफुल्लित यस मानेमा पनि छन् कि धेरैले पुस्तक मागिरहेका छन् ।
    अध्ययन त मलाई पनि गर्न मन लाग्छ तर यसअघिका उनका केही कृतिहरू भने पढेको छु । पहिले मेरो एउटा प्रवृत्ति थियो कि कुनै पनि कृतिको अध्ययन गरेपछि त्यसमाथिको आप्mनो समीक्षात्मक विचार लेखिहाल्ने । आजसम्म केही हदसम्म यो प्रवृत्ति ममा छँदैछ । तर अब जुन कृतिले अलिकति छुन्छ, त्यसको बारेमा मात्र लेख्दछु अचेल । यस कारण कृतिमाथिको मेरो पाठकीय विचार आउन निकै कम भएको छ । धेरै अग्रज, साथी वा अनुजले कृतिको समीक्षा कुनै ठूलो पत्रिकाको नाम दिएर लेखिदिनलाई अ¥हाउँछन् वा आग्रह गर्छन् तर लेख्न नसकिरहेको कारण भने मन छुन नसक्नु नै हो ।
    दुई/चार जनालाई सुनाएर ती अग्रजले भन्छन्– तिमी लेखनदास हौ, मेरो यस कृतिको समीक्षा लेखिदिनू अनि छापिएको पत्रिकाको नाम पनि भनिदिनू ।
    मैले कृति मागेको होइन । अरूहरूलाई दिंदै जाँदा मलाई दिऊँ कि नदिऊँ भन्ने दोधारमा परेर दिएको हुनुपर्छ । मैले हुन्छ भनेर किताब हातमा लिन्छु । किताब उनले दिंदा उनमा उत्साह थिएन र मैले प्राप्त गरेकामा पनि मलाई पनि उति उत्साह थिएन ।
    कार्यक्रममा आगन्तुकहरूसित र चिनजानका अग्रजहरूसित देखभेट, भलाकुसारी हुन्छ । अनौपचारिक चिनजान औपचारिकतामा परिणत हुन्छ । पुरानो चिनजान दोहोरिन्छ, आत्मीयता बढ्छ । आप्mनोपनको अनुभूति हुन्छ । कसैको कृति कुन कृतिको प्रशंसा गर्छु, कुन प्रसङ्गको पनि चर्चा गर्छु, मेरा प्रसङ्गहरू पनि चलिरहन्छन् । अध्ययन गर्ने र नगर्ने त्यत्तिकै पनि छुटिन्छन् । साहित्यकारहरूको स्वच्छन्द जमघटमा देशविदेश र भाषेत्तर साहित्यको चर्चा पनि हुनु अस्वाभाविक होइन ।
    कार्यक्रममा सम्मानको सन्दर्भ आउँदा ती कृतिकार अग्रजको भन्दा पहिले मेरै नाम घोषणा हुन्छ । विशेषणका दुई/चार शब्द मेरैमा बढी खर्च भएको हुन्छ । सम्मानको लागि उनको नामोच्चारण हुँदा बजेको ताली मेरो समयको भन्दा निकै फितलो हुन्छ । प्रमुख अतिथि, विशिष्ट अतिथि र कार्यक्रमका अध्यक्षले मञ्चमा प्रदर्शन गरेको बडी ल्याङ्गवेज र आत्मीयताले पनि मेरो सम्मान बढाएको मलाई महसूस हुन्छ । मलाई पनि सम्मानित गरिंदैछ भन्ने मलाई पनि पूर्व जानकारी थियो, पत्रपत्रिकाहरूमा प्रकाशित भएको पनि थियो ।
    मलाई अहिले पनि लाग्छ– जातपात, सोर्सफोर्स, नाता, कृपा तथा दल आदिले पनि प्रभाव नपार्ने होइन तर कर्म सबैभन्दा बढी महŒवपूर्ण हुन्छ । कर्ममा विश्वास गर्नेमा म पनि पर्छु । कर्म गर्दै जाँदा त्यस क्षेत्रमा आपैंm परिचय बन्दछ । त्यस क्षेत्रका मानिसले बिस्तारै चिन्दै जाने हुन्छन् । बोल्ने क्षेत्रमा बोलीको महŒव हुन्छ र लेखाइको क्षेत्रमा लेखनकै महŒव हुन्छ । लेखन संस्कृतिमा पठन संस्कृतिको पनि महŒव धेरै छ । लेखन र पठन अनि अनुसन्धानमा संलग्न हुनेलाई त्यस क्षेत्रमा मानिसले नदेखेको, नभेटेको र नचिनेको भएपनि कर्मको हिसाबले भने जानेको हुन्छ । आत्मीयता र सद्भाव त्यत्तिकै हुन्छ र यसले जात, नाता, कृपा वा दलको साँघुरो घेरालाई नाघेको हुन्छ ।
    कार्यक्रमको उतराद्र्धतिर धेरैलाई सुन्ने गरी अघि भनेको लेखनदास शब्दलाई अथ्र्याउँछन् मेरो सन्दर्भमा– तिमी पत्रपत्रिकामा बढी लेख्छौ र हामी साहित्य बढी लेख्छौं । पत्रपत्रिकामा लेख्नैपर्ने बाध्यता हुन्छ । लेखेर दुई/चार पैसा पाउँछौ । दुई/चार पैसा कमाउनकै लागि लेख्ने मानिसलाई लेखनदास भन्दा पनि फरक पर्दैन किनभने लेखनको दास हुन्छ ।
    म दासयुगलाई सम्झन्छु इतिहासका कृतिहरू पढेको आधारमा । म आपूmलाई कुनै कुनोबाट कतै कसैको दास पाउँदिनँ । मैले आप्mनो कर्म गरेको छु र शायद उनको प्रशंसाको गीत गाएको छैन सार्वजनिकरूपमा । यही कुरामा चित्त दुखाइ छ कि ? म होमा हो गरी सकारात्मक टाउको हल्लाइरहन्छु । बरु उनको कृतिको बारेमा लेखिदिनू भन्दा मलाई के लागेको थियो कि मेरो प्रशंसा गरिदिनू भनिरहेका छन् । म यति भन्छु– राम्रो लागेको कुरा लेख्छु । राति उनी आपूmसँगै बस्ने आग्रहभाव देखाउँछन् तर म नबस्ने सुरसारमा छु ।
    केही दिनपछि उनको कृतिलाई लेख्ने हिसाबले नै पढ्न शुरू गरें । भीमसेन थापाको जीवनीसम्बन्धी दुई छुट्टाछुट्टै प्रकाशनका दुई कृति लगातार पढेपछि पो हो कि कृति मलाई रोदन वा प्रलापबाहेक केही लागेन । मलाई लाग्यो दुई उच्चस्तरीय कृतिको ठूलो छायामा पढ्दा यसो भएको होला । अर्कोपटक पनि दुई महीनापछि फेरि पढें तर लेख्नलाई केही पाएजस्तो लागेन ।
    कृति पढ्दा समय लाग्छ । परिश्रम खर्च हुन्छ । श्रम खर्च गर्न त केही छैन, आप्mनै हो । यसलाई कतै बचाएर राख्न सकिन्न तर समय खर्च भने ज्यादै दुख्छ । समय बेकारमा खर्च गरेको मूल्य सबैले तिनैपर्छ । समयको सदुपयोग कृतिको अध्ययनमा खर्च गर्दा मैले धेरै लेख्ने विषयहरू पाउने गरेको छु । लेख्ने विषय पाउनु भनेको आपूmले पाएको नयाँ कुरा अरूलाई पनि जानकारी गराउनु हो । कहिलेकाहीं सोभैm जानकारी गराइन्छ र कहिलेकाहीं सैद्धान्तिकीकरण गरेर लेखिन्छ ।
    तर लेख्नैका लागि भनेर दुईपटक कृतिको अध्ययन गर्दा पनि केही लेख्नैपर्ने कुरा नपाएपछि समयको मूल्यको खोजी गर्नु मेरो बाध्यता हुन्छ । सम्भवतः यस प्रकारका कृतिहरू पढ्न नपरोस् भन्ने लाग्न थाल्छ । एकपटक शीतल गिरीले भनेको अहिले सम्झन्छु– तिमी खुद्रा पत्रिका र किताबहरू अलि बढी पढ्छौ । यिनीहरूबाट के पाउँछौ भन्ने कुरा तिमीलाई नै थाहा होला तर पढाइको पनि एउटा क्षेत्र निर्धारण गरेर पढ्यौ भने त्यस क्षेत्रका जानकारीहरू विशिष्ट लाग्न थाल्छ । लेखनको पहिचान बनाउन त गा¥हो छ तर पठनको क्षेत्र निर्धारण गर्नु आप्mनै मनभित्रको कुरा हो ।
    खुद्राखुद्री कृति पनि विशिष्टीकृत छ भने मलाई अध्ययनको लागि तान्ने गरेको छ । यस्ता कृतिबाटै धेरै कुरा धेरै पत्रिकाहरूको लागि लेखेको पनि छु ।
    कृतिको अध्ययन किन गर्ने ? वा कृतिको अध्ययनको उद्देश्य के हुने ? भन्ने कुराको निर्धारण हातमा कृति लिएर पढ्न बस्नुभन्दा पहिले नै गर्नुपर्छ । दिनु नपरेभैंm गरी दिनुपर्ने र बोल्नु नपरेभैंm गरी बोल्नुपर्ने जस्तै लेख्नैपर्ने कुरा नहुँदाहुँदै पनि लेख्नुपरे बरु पछि कुनै दिन लेखूँला । तपाईंलाई नै दिऊँला । तपाईंको लागि यति अवश्य गर्न सक्छु तर मैले दुई बसाइँभन्दा बढी समय खेर फालेभैंm अरूका समय पनि खेर फाल्नलाई लेखनदासको मनले मानेन ।
कृतिमा लेख्नैपर्ने कुरा नपाएपछि यति चाहिं लेखें ।

Friday, June 14, 2019

रावणपछि विभीषणको के भयो होला ?

रावणपछि विभीषणको के भयो होला ?

सञ्जय मित्र
    रामराज्य स्थापनापश्चात् रामलाई चारैतिर मर्यादा पुरुषोत्तम भन्न थालिएको थियो उनकै जीवनकालमा । रामले राजकाजसम्बन्धी अनेक मर्यादा स्थापित गरेका थिए । अनेकौं मान्यता पनि उनले स्थापित गर्न सकेका थिए । शुरूमा राजकाजमा उति धेरै रुचि नदेखाए पनि सबै भाइहरूको सहयोगले राम सम्राट नै बनेका थिए । तत्कालीन अवस्थामा रावणमाथिको विजयले रामको नाम विश्वभर पैmलिएको थियो । वास्तवमा आप्mनो युगमा रावण विश्वकै शक्तिशाली शासक थिए । रावणले आप्mनो पूजा गराउन शुरू गराइसकेका थिए । रक्ष संस्कृतिका संस्थापकको हैसियतमा उनको नाम र मान विश्वमैं चम्किएको थियो तर रावणको साख्खै भाइ विभीषणको सहायताले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेपछि रावणप्रतिको आस्था र श्रद्धामा निकै ¥हास आयो । रावणको यश एकैचोटि समाप्त त भएन किनभने आजपर्यन्त रावणको पूजा भइरहेको छ तर उनको ख्याति निकै साँघुरिन पुग्यो ।    विभीषणले सहयोग नगरेका भए रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्थे कि सक्दैनथे, त्यसै भन्न सकिन्न तर रामको पराजय भएको भए विभीषणको के हुन्थ्यो भन्ने कुराको अनुमान सजिलै गर्न सकिन्छ । विभीषणले आप्mनो भविष्यको अनुमान लगाएरै हुनुपर्छ रामलाई सबै किसिमले सबै किसिमको सहयोग गरेको ।
    रामले लङ्कामाथि विजय प्राप्त गरेपछि आप्mनी पत्नी सीतालाई लिएर अयोध्या फर्कन्छन् । लङ्कामाथि विजय प्राप्त गर्दासम्म रामको चौध वर्षको वनवासको अवधि करीब समाप्त भइसकेको थियो । रामको राजतिलक हुने निश्चित थियो । यस कारण लङ्कामाथि विजय प्राप्त गरेपछि रामको राजतिलक समारोहमा सहभागी हुन रामका मित्र राजा सुग्रीव र लङ्कापति विभीषण पनि आएका थिए । रामको विजयमा दुवैजनाको विशिष्ट योगदान थियो । रामको राजतिलकमा दुवैजनाले निकै सम्मान पनि प्राप्त गरे । केही समय अयोध्यामैं बिताएपछि राजतिलकमा सहभागी सबै राजाहरू आआप्mनो राज्यतिर फर्के । सुग्रीव र विभीषण अभैm केही दिन राजकीय सम्मानका साथ बसे र आप्mनो राजकाज पनि हेर्नुपर्ने भएकाले फर्के ।
    लङ्काको तत्कालीन राजधर्म राक्षस–धर्म थियो । रावणले स्थापना गरेको रक्ष संस्कृति चाहिं आर्य र राक्षसको सम्मिश्रण थियो । अयोध्याबाट लङ्का फिर्ता आएपछि विभीषणले राक्षस–धर्मलाई त्यागे । विभीषण आर्य धर्मबाट दीक्षित भए ।
    रामले नै विभीषणलाई राजा बनाएका थिए । विभीषण रामप्रति कृतज्ञ थिए । केही समयपछि विभीषणले जब सुने कि रामले एकसाथ दुई छोरा पाएका छन्, उनी अति प्रसन्न भए । लङ्काभन्दा निकै टाढा तर रावणको समयदेखि लङ्काको अधीनमा रहेको शिवदानद्वीपको नाम नै परिवर्तन गरेर विभीषणले कुशद्वीप राखे ।
    लङ्काको राजा भएपछि लङ्कालाई यथावत् मात्र सञ्चालन गर्न मुस्किल थियो । रावणका धेरै थितिलाई विभीषणले तोडे, बदले र नयाँ थिति बसाले । नयाँ थिति धर्मानुकूल थियो । रावणका विरोधीहरूलाई सम्मान दिए । बचेखुचेका आफन्तलाई पनि योग्यता र दक्षतानुसारको मान, पदवी तथा सम्मानले अलङ्कृत गरे । उनले दाइ रावणलगायत आप्mना सम्पूर्ण आफन्त गुमाइसकेका थिए । वास्तवमा उनी राजा भएकामा निकै दुःखी पनि थिए । आफन्तजति सबै गुमाएर उनले बाध्यतावश राज्य सम्हाल्नुपरेको थियो ।
    मेघनादकी पत्नी सुलोचना आप्mनो पतिसँगै मरिन् । राक्षसहरूमा सतीप्रथा थियो कि थिएन भन्ने विषय नै बहसको अर्को पाटो हो । तर मेघनादको मृत्युपछि उनकी श्रीमती जीवित रहिनन् । रावणपत्नी मन्दोदरी भने बाँचिरहिन् । विभीषणले आर्य धर्म स्वीकार गरेपछि मन्दोदरीले पनि यसै धर्मलाई स्वीकार गरिन् । उदार स्वभावकी मन्दोदरीले पतिको रूपमा विभीषणलाई वरण गरिन् ।
    राम–रावण युद्धमा लङ्काका करीब सबै राक्षस योद्धा मारिइसकेका थिए । लङ्कामा युवा पुरुषको अभावजस्तै भइसकेको थियो । रामको विजयपछि लगत्तै बचेखुचेका युवा पनि डरले पलायन भइसकेका थिए । विभीषण समर्थक लङ्कामा निकै कम थिए । लङ्कामा विभीषणको कल्याण चाहने कम थिए वा छँदै थिएनन् ।
    युद्धमा लङ्का एक किसिमले ध्वस्त भइसकेको थियो । युद्धमा लङ्काको जन अर्थात् मानवशक्तिको मात्र क्षय भएको थिएन । धनको पनि यति धेरै क्षय भएको थियो कि लङ्काको तत्काल पुनर्निर्माण सम्भव थिएन । राक्षसको विश्वास पनि विभीषणमाथि थिएन । सर्वसाधारण लङ्कावासी विभीषणलाई सकारात्मक नजरले हेर्दैनथे । वास्तवमा राजकीय औपचारिक र प्राविधिक सम्मानबाहेक विभीषणप्रति प्रतिष्ठाको नजरले हेर्ने दृष्टिकोणको अभाव थियो सर्वसाधारणमा ।
    विभीषणको अभ्यन्तरमा कुलघातीको अपराधबोध थियो । लङ्कावासीले उनको सम्मान डरले गरिरहेको र अभ्यन्तरमा सम्मान नरहेको उनले राम्ररी बुझेका थिए । लङ्कापति हुनु उनको बाध्यता मात्र थियो । तत्कालीन परिवेश अनुसार उनी राजपाट छाडेर स्वतन्त्र पनि हुन सक्दैनथे । आप्mनो छोरालाई पनि राजा बनाउन सक्दैनथे ।
    अरूको मनको पीडा बुभ्mन सक्ने क्षमतावान् विभीषणको मनको पीडा बुझिदिने कोही भएनन् । मन्दोदरीले भने सधैं ढाडस दिइरहन्थिन् । चिन्ता र पश्चात्तापको अग्निमा निरन्तर जलिरहेका विभीषण चाहिं भित्रैदेखि खोक्रो भइसकेका थिए । घण्टौं पूजापाठ गरिरहन्थे, आप्mनै मनको शान्तिको लागि । राजकाजको काममा लागिरहँदा उनले केही शान्ति पाउँथे तर एकान्तमा पर्नासाथ उनको मन भने विचलित हुन छोड्दैनथ्यो ।
    आफन्तहन्ताको पीडाबोधको अग्निज्वालामा भित्रभित्रै जलिरहेका राजा विभीषणको उमेर पनि भइसकेको थियो । लङ्काको राजाको रूपमा उनी धेरै समय बाँच्न पाएनन् । उनका उत्तराधिकारी पनि कमजोर नै रहे । विभीषण वंशको प्रताप–सूर्य लङ्काको आकाशमा धेरै कालसम्म प्रज्ज्वलित भइरहेको पाइन्न ।
    विभीषणको अन्त्यपछि पनि उनलाई लङ्कावासीले सम्मान गरे कि गरेनन्, शोधको विषय हो । किनभने विभीषणको पूजा गरिएको पाइन्न तर रावणको पूजा अहिले पनि केही जातिले गरेको पाइन्छ ।
    सामान्यतया रामायणमा विभीषणको जुन शालीन व्यक्तित्व देखाइन्छ, त्यो रामको तर्पmबाट तटस्थ भएर हेर्दा पनि उत्तम लाग्छ । उनले गर्नैपर्ने कर्तव्य निर्वाह गरेका छन् जस्तो अनुभूति हुन्छ तर उनी लङ्काका थिए । युद्धभन्दा पहिलेदेखि युद्धको समाप्तिसम्म विभीषणप्रति लङ्कावासीको जुन धारणा बनेको थियो, त्यो धारणा उनी राजा बनेपछि वा उनको जीवन शेष भएपछि पनि सकारात्मक हुन सकेको पाइँदैन ।
    विभीषण पौराणिक पात्र हुन् । मुख्य गरी रामायणमा उनको विषयमा प्रकाश पारिएको छ । यसमा उनलाई निकै सकारात्मक भूमिका खेलेको वर्णन छ । पाठकको सहानुभूति उनीसितै हुन्छ । रावणको जीवनचरित्र लेखिएका ग्रन्थहरूमा विभीषणलाई झन् नकारात्मक पात्रको रूपमा लिइएको छ । राम र रावण दुवैमध्ये कसैप्रति पनि अनुराग नराखी लेखिएका तटस्थ कृतिहरूमा भने विभीषणको जीवन चरित्रलाई सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पाटोबाट मूल्याङ्कन गर्ने प्रयास गरिएको छ ।
    यद्यपि हाम्रो समाजमा भने रावणप्रति नकारात्मक र विभीषणप्रति सकारात्मक सामान्य दृष्टिकोण रूढ नै बनिसकेको छ ।

Friday, June 7, 2019

एक अविश्रान्त समाजसेवीको सम्झना

एक अविश्रान्त समाजसेवीको सम्झना


सञ्जय मित्र

    रौतहटको पूmलबरिया (हालः माधवनारायण नगरपालिका–८) का समाजसेवी किसुनी साह तेलीलाई करीब आठ वर्षपहिले उनकै घरमा भेट्दा मलाई कुनै देउताको दर्शन गरेजस्तो अनुभूति भएको थियो । उनको बारेमा मलाई जानकारी गराउने साहित्यकार रामाधार पासवानले बारम्बार देउताजी भनेर नै सम्बोधन गर्ने गरेका थिए । करीब आधा घण्टामा उनलाई मैले पनि देउता मान्न स्वीकार गरें र पछिका भेटहरूमा अथवा उनको बारेमा चर्चा चल्दा मैले पनि देउताजी नै भन्न थालेको थिएँ ।
    ८५ वर्षअघि पूmलबरियामैं जन्मेका साह आपैंmलाई समाजसेवी भन्न त्यत्ति रुचाउँदैनथे । उनले भनेर समाजसेवा गरेनन् । उनले गनेर समाजसेवा गरेनन् । उनले नामको लागि समाजसेवा गरेनन् र दामको लागि पनि समाजसेवा गरेनन् । समाजसेवाका लागि उनले कसैलाई गुहारेनन् । जतिसके आपैंmले आप्mनै सम्पत्तिले समाजसेवा गरे ।
    नितान्त गाउँमा जन्मे किसुनी साह तेली । साहको जमानामा विद्यालय जाने खासै चलन थिएन । उनले सामान्य औपचारिक शिक्षा मात्र ग्रहण गर्न पाउनुमा तत्कालीन परिवेशकै कारणले हो । औपचारिक शिक्षा कम नै भएपछि शिक्षा क्षेत्रमा उनको योगदान अतुलनीय छ । आप्mनै जमीनमा विद्यालय खोलेर गाउँमा शिक्षाको ज्योतिको जग रोप्ने साहले विद्यालय भवन निर्माण गर्न आप्mनै रकम दिए । लामो समयसम्म विद्यालय व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष रहेर काम गरे । फलस्वरूप गाउँका मानिसले देश र विदेशमा आप्mनो नाम पैmलाउन सफल भएका छन् । आपैंmले खोलेको विद्यालयमा आप्mनै छोरा पढेर अस्ट्रेलियामा प्रतिष्ठित व्यक्तित्व बन्न सफल भएका छन् ।
    गाउँमा केही कुराको आवश्यकता पर्दा सामान्यतया पहिलोचोटि स्मरण गर्ने भनेकै साह हो । जीवित छँदै साहको सबै समाजसेवामा भूमिका रहन्थ्यो । सानैदेखि धार्मिक प्रवृत्तिका साहले गाउँमा छठको समयमा नियमितरूपमा अतिविपन्नलाई साडी वितरण गर्दथे, छठका अन्य सामग्री कम भएको गरीब परिवारलाई सामान पु¥याउँथे, उनको खेतबारी वा बगैंचामा कुनै पनि धर्मकर्ममा काम लाग्ने केही सामग्री देखिन्थ्यो भने नसोधीकनै सर्वसाधारणले लैजान्थे, गाउँको पोखरीमा छठघाटको निर्माण गराए । यतिमात्र होइन, आसपासका कुनै गाउँमा यदि महायज्ञ वा अन्य कुनै धार्मिक क्रियाकलाप हुन्थ्यो, सबैले जति सहयोग भन्दथे उनी आर्थिक, नैतिक, सामाजिक र भौतिक सबै सहयोगको लागि सदा तत्पर रहन्थे । रौतहटको बिर्तामा केही वर्ष पहिले भएको आगलागीको घटना होओस् अथवा केही वर्ष पहिले आएको भीषण बाढी र भूकम्पको समयमा होओस्, तीनवटै विपत्तिमा साहले लाखौं रुपैयाँ खर्च गरे । राहत प्रदान गरिदिन साहले कसैको सहयोग लिए तर हरेक विपत्तिमा सजिलै तीन/चार लाख रुपैयाँको सहयोग प्रदान गर्दा कहिल्यै कुनै मिडियालाई भनेनन् ।
    किशुनी साह तेली मिडियादेखि किन टाढा रहन चाहन्थे भन्ने विषयमा मैले एक दिन प्रश्न नै राखेको थिएँ । साहको भनाइ थियो– प्रचार गरेर केही हुन्न । मलाई आप्mनै किसिमले सेवा र धर्म गर्दा सन्तुष्टि प्राप्त हुन्छ । मिडिया भनेको देखावटी कुरा हो ।
    गाउँमा सशस्त्र प्रहरी बेस क्याम्प र इलाका प्रहरी कार्यालय स्थापनामा साहको भूमिका अविस्मरणीय रहेको छ । उनले गाउँमैं पुस्तकालय खोलेका छन् । गाउँमा उनले स्थापना गरेको हाटबजार अहिले विस्तार भएर चोक नै बनिसकेको छ । गाउँमा रामजानकी मठको निर्माण गराए, उनले त्यसैमा मन्दिर बनाउन लगाए ।
    कुन यस्तो जाडोको वर्ष होला जहिले उनले गरीबलाई कम्बल, सिरक र आवश्यकता अनुसार अन्य सामग्री वितरण गरेका थिएनन् । गाउँमा आउने कोही साधु वा भीखमाग्ने उनको घरसम्म पुगेर खाली हात फर्किनुपरेको कसैले सोच्न पनि सक्दैनन् ।
    उनले जानेसम्म कोही पनि भोको बस्नुपर्दैनथ्यो । गाउँका मुखिया भएको नाताले पनि कहीं कोही आप्mनो घरमा झगडा परेर भोकै छन् भने पनि उनलाई फकाउनु आप्mनो कर्तव्य मान्दथे साह । मुखियाजीले फकाउँदा सकेसम्म अधिकांश मान्दथे पनि ।
    गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले निष्काम कामको चर्चा गरेका छन् । साह निष्काम समाजसेवी थिए । म समाजसेवा गर्छु भनेर साहले समाजसेवा गरेनन् । समाजसेवालाई आप्mनो कर्तव्य नै बनाए । आप्mनो कर्तव्य गर्न उनले कसैलाई सोधिरहनुपरेन । कसैसित केही लिइरहनुपरेन र यसबापत कसैलाई दिइरहनु पनि परेन । तीन छोरी र एक छोराका पिता अविश्रान्त समाजसेवी साहले यस धर्तीबाट बिदा लिनुअघिसम्म समाजसेवालाई आप्mनो कर्तव्य मानिरहे । धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक कार्यका स्वतःस्पूmर्त अगुवालाई आसपासको दश गाउँका सबैले मुखियाजी भनेर चिन्दछन् ।
    चिर निद्रामा सुतेपछि सुन्नेजति सबैले यही भने– उनले आप्mनो जीवनमा कसैलाई दुःख दिएनन् ।
    मान्छे हुनु त मुखियाजीजस्तो ।
    मैले पछिल्लोपटक दुई वर्षपहिले देउताजी/मुखियाजीलाई भेटेको थिएँ । दुई हप्ता पहिले उनले अन्तिम विश्राम लिए अस्पतालमा । उनले जीवनमा धेरै दुःख पाएनन् । जीवनको अन्तिम समयसम्म सक्रिय रहे । अन्तिम सास अस्पतालमा लिए ।
    देउताजीलाई अनेकौं वर्षसम्म चिनाउने उनका कृतिहरू रहेका छन् । उनले गरेका समाजसेवाका सबै कामहरू बाहिर आउन सकेनन् । अन्तर्मुखी स्वाभावका कारण कसैले जब उनलाई प्रत्यक्ष देखे, त्यसको विषयमा मात्र थाहा पाए । विभिन्न तीर्थस्थलहरूको यात्रामा जाँदा पनि उनले लाखौंको काम गरेको अनुमान रहेको छ तर उनी बताउन चाहँदैनथे । उनी देखावटीमा विश्वास गर्दैनथे । हिन्दूमा व्याप्त एक ग्रामीण मान्यता यो पनि रहेको छ कि धर्मकर्म गरेपछि त्यसको बारेमा दुनियाँलाई बताउने हो भने त्यस धर्मकर्मको सही फल प्राप्त हुन सक्दैन । सम्भवतः यस्तै मान्यताबाट प्रभावित थिए कि ?
    समाजसेवालाई आप्mनो अविश्रान्त कर्म मान्ने समाजसेवी साहका समाजसेवाका सम्पूर्ण कुराहरू थाहा पाउन अब मुस्किल हुन गएको छ ।
   हरेक जीवनको उद्देश्य हुन्छ । जीवनमा हरेकले केही उद्देश्य लिएको हुन्छ । उद्देश्यलाई पूर्ति गर्ने माध्यम फरक हुन सक्छ । हरेकको बाटो फरक हुन्छ । जीवनको उद्देश्य फरक भएपछि बाटो पनि फरक पर्दछ । परिस्थितिले सबैलाई आप्mनो उद्देश्यमा पुग्न दिंदैन । कतिपयले सफलता प्राप्त गर्दछन् । कतिपय चाहिं जीवनको उत्तराद्र्धमा आएर आपूmलाई पहिलेकोभन्दा फरक बाटोमा ल्याएर उभ्याउँछन् । तर जीवनभर समाजसेवा गर्नेहरूलाई समाजले अर्कै नजरले देख्दछन् ।

Friday, May 31, 2019

कहाँ हरायो यस पात्रको प्रसिद्धि ?

कहाँ हरायो यस पात्रको प्रसिद्धि ?

सञ्जय मित्र
    इतिहासको अध्ययन निकै जटिल छ । अध्ययनका लागि अध्ययन हो वा केवल सन्तुष्टिका लागि अध्ययन हो भने अध्ययन भन्ने कुरो कदापि जटिल हुन सक्दैन ।
    इतिहास लेखनको पनि आप्mनो उद्देश्य हुन्छ । जुन उद्देश्यले लेखिन्छ, त्यसमा केन्द्रित हुन्छ । इतिहास लेखनको उद्देश्य पनि फरक हुने भएकोले अध्ययन गर्नेले पनि आप्mनो उद्देश्य अनुरूप इतिहासको कृति अध्ययन गर्दछ । इतिहासको जुन पक्षको खोजीको लागि अध्ययन गर्न खोजेको हो, त्यो पाउन निकै गा¥हो हुन्छ ।
    इतिहासमा बारा जिल्लाका एकजना जमिनदारको नाम आउँछ । जमिनदारको नाम किसनसिंह तेली भेटिन्छ । जतिखेर नेपाल–अंग्रेज युद्ध चलिरहेको थियो, त्यतिखेर उनी अंग्रेजको पक्षमा थिए । अंग्रेजहरूले उनलाई प्रयोग गरेका थिए वा अंग्रेजहरूको लागि उनी प्रयोग भएका थिए भन्ने कुरो अनुसन्धानको विषय हो ।
    तर मधेसीहरूले नेपाल–अंग्रेज युद्धमा नेपाली पक्षलाई साथ दिएका थिएनन् भन्ने आरोप लगाउनेहरूका लागि जमिनदार एउटा उदाहरण आजसम्म पनि बनेका छन् । उनको बाध्यता के थिए वा उनको चाहना के थियो भन्ने पक्षमा इतिहासले उनीमाथि न्याय गर्न सकेको छैन ।
    इतिहासमा के उल्लेख पाइन्छ भने जमिनदार किसनसिंहको सम्बन्ध सीधै अंग्रेजी पक्षका मेजर जनरल मार्लोसित थियो । मार्लोले दाम, साम, दण्ड र भेद सबै नीति अपनाएर नेपाल–अंग्रेज युद्ध जित्न चाहेका थिए । नेपालका केही प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूलाई आप्mनो पक्षमा मेजर जनरल मार्लोले मिलाउन सफल भएका थिए ।
    विघटित पाल्पा राज्यका प्रभावशाली व्यक्ति प्रतिनिधि तिवारी, हुन्डुर राज्यका पदच्युत राजा रामशरण सेनलगायतलाई आप्mनो पक्षमा मिलाइसकेका थिए । यी दुई व्यक्तिको उचाइ हेर्दा त्यतिबेला बारा जिल्लामा पनि प्रतिष्ठित व्यक्तिका रूपमा जमिनदार किसनसिंह तेली रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ ।
    अंग्रेजी सेनाका मेजर जनरल मार्लोले नेपालतिरका केही उच्च प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूलाई आप्mनो पक्षमा मिलाएर नेपालको भेद जान्न चाहन्थे । युद्धको समयमा विपक्षीको सूचनाले निकै महŒव राख्छ । मेजर जनरल मार्लोले बारा जिल्लाको सन्दर्भमा पनि यसै उपयोगिताको लागि जमिनदार किसनसिंहलाई आफ्नो पक्षमा मिलाएका थिए भन्ने एउटा तर्क हुन सक्छ भने नेपाल एकीकरण भएपछि वा नेपालको तत्कालीन शासन व्यवस्थामा आप्mनो महŒव केही नदेखी वा नेपालभन्दा अंग्रेज शासनमा आप्mनो मानसम्मान बढ्ने सम्भावना देखेर उतातिर लागेका थिए भन्ने अर्को तर्क हुन सक्छ ।
    माथि आएका सबै नामधारी विशिष्ट व्यक्तिहरूले अंग्रेज पक्षबाट विभिन्न मान, पदवी तथा विभूषणहरू प्राप्त गरेका थिए । अंग्रेज पक्षले यति धेरै सम्मान प्रदान गर्नुमा यताको खबर उता पु¥याउनका लागि हो र युद्धमा विजय प्राप्त गर्न सजिलो हुन्छ भन्ने नै हो । मेजर जनरलसित सीधा सम्पर्क त्यतिबेला पनि निकै महŒवपूर्ण मानिन्थ्यो ।
    नेपाल–अंग्रेज युद्धको क्रममा रौतहटको बडहर्वामा नेपाली पक्षको ठूलो पराजय भयो । त्यहाँ कार्यरत नेपाली फौजका कप्तान करीब ७५ वर्षका परशुराम थापासहित झन्डै एक सय पचास जति मारिए वा हराए वा अंग्रेजी फौजको बन्दी बन्न पुगे । त्यसपछि उत्साहित अंग्रेजी फौज बारागढीतर्फ बढेको उल्लेख पाइन्छ ।
    यद्यपि अंग्रेज पक्ष भने सन्तुष्ट हुन पाएन । यिनीहरूको सल्लाहले अंग्रेजको लागि खासै सकारात्मक काम गर्न सकेको थिएन । नेपाल–अंग्रेज युद्धको क्रममा अंग्रेजी फौजले यिनीहरूसित जस्तो अपेक्षा राखेको थियो, त्यो नपाउँदा युद्धको शुरूआती अवस्थामा जुन सम्मान यिनीहरूले पाएका थिए त्यो पछिसम्म कायम रहन नसकेको देखिन्छ ।
    नेपाल अंग्रेज युद्ध शुरू भयो र समाप्त पनि भयो । युद्ध हुनुभन्दा पहिले सम्भवतः यी पात्रहरू तत्कालीन नेपाल वा नेपालीसित त्यति सन्तुष्ट थिएनन् वा बढी चाहना राखेका  थिए जुन चाहना अंग्रेजी शासनबाट पूरा हुने विश्वास राख्दथे । नेपालको पराजय भए पनि बारा जिल्ला भने नेपालमै रह्यो ।
    आप्mना समाजका उच्च प्रतिष्ठित यी व्यक्तित्वहरूले अंग्रेजलाई चाहेजस्तो सफलता दिलाउन नसकेपछि उनीहरूबाट युद्धरत अवस्थामा नै तिरस्कृत हुनुपरेको थियो । स्वदेशलाई धोखा दिएर पराइलाई सहयोग गर्नेहरू सदैव तिरस्कृत हुन्छन् भन्ने पनि होइन । रामायणमा विभीषणले सम्मान त पाएकै हुन् । रावणको वंशनाशपछि र विभीषणले राज्य सम्हालेपछि के भयो ? लङ्कामा विभीषणको अवस्था कस्तो रह्यो ? यस विषयमा कसैले चासो राखेको पाइन्न ।
    इतिहासको अध्ययन अधिकांशले पुस्तकको तटस्थतामा विश्वास गरेर गर्दछन् । यो भनेको जे लेखिएको छ, त्यति पढ्ने र ज्ञानार्जन गरेपछि अन्य क्षेत्रमा उपयोग गर्ने । कुनै तथ्याङ्कजस्तो इतिहासको अध्ययन लोकसेवाको तयारीजस्तो मात्र हुन्छ । इतिहासको अध्ययन गरेपछि अलिकति पछिका कुरा पनि बुझ्नु जरूरी हुन्छ । अलिकति विश्लेषण पनि गर्नुपर्छ ।
    माथि आएका तीन नाममध्ये किसनसिंह तेली हाम्रै वरपरका हुन् । बारा जिल्लाको जमिनदार भनिएको छ । बाँकी जानकारी छैन । जमिनदारबारे अन्य जानकारी कहीं कतै पाइन्छ कि ? आप्mनो जमानाका यति विख्यात मानिसबारे अन्य जानकारी पक्कै हराएको नहोला । धेरै समय पनि बितेको छैन । इतिहासको दृष्टिले दुई सय वर्ष खास लामो होइन । अध्ययन र अनुसन्धान गर्ने हो भने अझै पनि भेट्न सकिन्छ । खोज गर्नुपर्छ । आवश्यक भए किंवदन्ती र जनश्रुतिलाई पनि आधार बनाएर इतिहास पुनर्लेलखन गर्न
सकिन्छ । अहिले नखोजे यो इतिहास हराएर जाने कुरामा शङ्का छैन । इतिहासमाथि हरेकको अधिकार हुन्छ । यो हाम्रो इतिहास हो, यस ठाउँको इतिहासलाई हामीले नै संरक्षण गर्नुपर्छ । हामीले पनि इतिहासको रक्षा गर्नुपर्दछ । इतिहास बचाउन वा हस्तान्तरण गर्न पनि सकेको खोजी गर्नु आवश्यक छ ।
    बारामा इतिहासका अध्येताहरू, अनुसन्धानकर्मीहरू तथा स्वतन्त्र अध्ययन र तथ्य सङ्कलन गर्ने व्यक्तिहरूबाट यो आशा गर्न सकिन्छ । युद्धपछि यी पात्र कहाँ पुगे ? के गरे ? वास्तवमा यिनी कहाँ (कुन गाउँ) का थिए ? कसरी यिनीहरू कुन अवस्थामा अंग्रेजसित जोडिन पुगे ? किन नेपाली पक्षको विपक्षमा लागे ? यिनको मूल्याङ्कन राज्यले पछि कसरी ग¥यो ? अथवा नेपाल–अंग्रेज युद्ध एउटा सन्धिमा टुङ्गिएपछि अंग्रेज पक्षले यिनलाई कसरी हे¥यो ? समाजमा यिनको स्थान कहाँ रह्यो ? यिनको प्रसिद्धि कसरी हरायो ?
    इतिहासका हाम्रा पात्रहरूको खोजी हामीले नै गर्नुपर्छ । वर्तमानका हाम्रा असल पात्रहरूको सम्मान पनि हामीले गर्नुपर्छ । यस प्रकारका ऐतिहासिक पात्रहरूको अध्ययन हुनु जरूरी छ ।

Friday, May 17, 2019

बुद्धम् शरणम् गच्छामि

बुद्धम् शरणम् गच्छामि


सञ्जय मित्र
    बौद्ध धर्मका सर्वोच्च नायक सिद्धार्थ गौतमको जन्मस्थल लुम्बिनी हो । सिद्धार्थले बुद्धत्व प्राप्त गरेपछि बुद्ध कहलिए । उनले बुद्धत्व प्राप्त गरेको ठाउँ बोधगया हो । बुद्धले भौतिक जीवनको अन्तिम साँस लिएको कुशीनगर हो । हिन्दू धर्ममा समेत पूजित भगवान् बुद्धले आँखा उघारेको धर्ती, ज्ञान प्राप्त गरेको धर्ती, आँखा बन्द गरेको धर्ती आपैंmमा पवित्र बनेका छन् । लुम्बिनी, बोधगया र कुशीनगर विश्वका बौद्ध धर्मावलम्बीका महान् तीर्थस्थलहरू हुन् ।
    लुम्बिनी नेपालमा छ । बोधगया भारतको बिहारमा र कुशीनगर भारतको उत्तर प्रदेशमा ।
    लुम्बिनी र बोधगयाको प्रसिद्धि धेरैले देखेका छन् । लुम्बिनीमा हरेक वर्ष लाखौं पर्यटक पुग्छन् । मुख्यगरी बुद्ध पूर्णिमाको अवसर पारेर एकै दिन हजारौं पर्यटक पुग्छन् । बुद्धको जन्म, ज्ञानप्राप्ति र महापरिनिर्वाण वैशाख पूर्णिमाकै दिन भएको मानिन्छ । यसले गर्दा एक वर्षमा बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि सबैभन्दा महान् दिन यही नै पर्दछ ।
    संसारमा अनेक भाषा छन् । अनेक जातजाति छन् । अनेक धर्म छन् । देशको सङ्ख्या त झन् बढी छ । बौद्धमार्गीहरू संसारभर छन् । नेपालको लुम्बिनीमा जन्मेका बुद्धले भारतमा ज्ञान प्राप्त गरेपछि दिएका उपदेशहरू पाली भाषामा सङ्कलन गरिए । बुद्धले मृत्युवरण गरे, पाली भाषा म¥यो । बुद्ध जन्मेको तत्कालीन राज्यको नामनिशान छैन तर बुद्धका उपदेशहरू निरन्तर पैmलिइरहे । नेपालको पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिण चारैतिरका देशहरूमा बुद्ध पूजित छन् । करीब डेढ दर्जन देशमा राजधर्म बौद्ध र मुख्य देवता नै बुद्ध छन् । शान्तिको मार्ग अपनाउनुपर्छ भन्ने मूल सिद्धान्त मान्ने बौद्धमार्गीहरू नभएको देश कमै होला ।
    सिद्धार्थ गौतम राजाका छोरा थिए । युवराज थिए । आपैंm राजा हुने थिए । तत्कालीन अवस्थामा राजा भन्नु सर्वसाधारणका लागि भगवान् नै मानिन्थे । भगवान्को आदेशजस्तै राजाको आदेश चल्ने युग थियो । सुखसयलको कमी थिएन तर सिद्धार्थको ध्यान ज्ञानतिर गयो । ज्ञानको खोजीको तिर्खाले उनलाई आप्mनो राजपाट वा शासनबाट विमुख गरायो । उनी तपस्वी बन्न पुगे । लामो समय ध्यान गरेर उनले ज्ञानार्जन गरे । ज्ञानको प्रचारप्रसार गरे । तत्कालीन सामन्त, कुलीन, राजा र सर्वसाधारणहरू उनका ज्ञानका कुरा सुन्न लालायित रहन्थे । उनीसँगै हजारौं मानिस उनकै जस्तो जीवन व्यतीत गर्न थालेका थिए । हजारौं उनीसँगै बस्न थालेका थिए । सिद्धार्थ गौतमसित वैशालीको एउटा बगैंचामा भेट भएपछि इतिहास सुन्दरी आम्रपाली पनि भिक्षुणी भएकी थिइन् । ती त्यही आम्रपाली/अम्बपाली हुन्, जसलाई प्राप्त गर्न कैयौं राजाहरू गद्दी त्याग्न तयार थिए, कैयौं युद्ध भए । सम्भवतः बुद्धले आम्रपालीलाई भेटेपछि यस क्षेत्रमा युद्धको एउटा कारण नै समाप्त भएको थियो ।
    शासन, शक्ति र सम्पत्तिको बोलवाला थियो त्यतिबेला पनि तर ज्ञानलाई मान्नेहरूको कमी थिएन । यसै कारण बुद्धका वाणीको आलोक श्रीलङ्का, जापान, कोरिया, चीन आदि कैयौं दर्जन देशसम्म पुगेर आलोकित गरिरहेको छ । आजको दिन बुद्धका वाणीहरूको अनेक किसिमले व्याख्या भइरहेको छ विश्वभरि । विश्वका शक्तिसम्पन्न देशदेखि विकासको पथमा अगाडि बढिरहेका देशहरूले समेत बुद्धका विचारहरूको वर्तमान परिवेशमा उपादेयता खोजिरहेका छन् । बुद्धका वाणीलाई कसरी वर्तमान परिवेशमा लागू गर्न सकिन्छ भन्ने चिन्तन गरिरहेका छन् । आजको दिन लाखौं मानिस बौद्ध धर्मका तीर्थस्थलहरूमा पुगेर बुद्धप्रति आप्mनो श्रद्धा र आस्था रहेको दर्शाउँछन्, साथै आप्mनो मनमा पनि शान्ति आओस् भन्ने कामना पनि गर्दछन् । आप्mनै मनको शान्तिको लागि बुद्धअगाडि उभिएर, बसेर, आँखा चिम्लेर वा खोलेर कामना गर्दछन् ।
    बुद्धले पाइला टेकेको वा बुद्धको नाउँमा बनाइएका सबै ठाउँमा बुद्ध जयन्तीमा मानिसको अन्तर्हृदयदेखि श्रद्धाका अविरल धारा बग्ने कारण बुद्धमा लोभ, मोह र घमण्ड नहुनु पनि हो । मानिसले जतिसुकै लोभ गरे पनि मरेपछि उसको जीउमा रहेको कपडा पनि साथ हुँदैन । अत्यधिक सञ्चय, अनावश्यक सञ्चय, अरूलाई दुःख दिएर गरिने सञ्चय, ठगी वा भ्रष्टाचार गरेर गरिने सञ्चयलाई गौतम बुद्धको राज्यत्यागको सन्दर्भले जहिले पनि जितेको छ । धन सञ्चय गरेर कोही पनि बुद्धत्व प्राप्त गर्न सक्दैन तर लोभ नगर्ने हो भने शान्ति र आनन्दको प्राप्ति हुने सबैले बुझेका छन् ।
    मोहमा परेर आफन्तलाई सर्वस्व मान्नु अस्वाभाविक होइन । सिद्धार्थ गौतमले राज्यको त लोभ गरेनन् । श्रीमती र छोराको मोहमायामा पनि परेनन् । आज उनको राज्यको औपचारिक अस्तित्व छैन । बुद्धका पिताको योगदान र उनका छोराको योगदानको बारेमा विश्वले के कति जानेको छ भन्ने पक्ष एउटा अवश्य हो तर निजी मोहको त्याग गरेका बुद्धलाई आजको दिनमा कोटिकोटिले सम्झिरहेका छन् । घमण्डको विषय त अझ सबैले बुझेका छन् । यसलाई त सर्वथा त्याज्य मानिनु आवश्यक छ भनेर सबैले भन्दै आएका छन् ।
    बुद्ध थोरै बोल्थे । उनका मूर्तिहरू जे जहाँ स्थापित छन्, प्रायः शान्त र ध्यानावस्थामा छन् । बुद्धको ध्यानको मुद्राले पनि त्यत्तिकै प्रसिद्धि पाएको छ । बुद्ध प्रतिमा जापानमा जापानी अनुहारको र कोरियामा कोरियाली अनुहाराकृतिको होला । श्रीलङ्काको बुद्ध प्रतिमा पनि त्यहींको अनुहारसित मिल्ने होला तर सबैमा यो शान्त र ध्यानावस्थाको भने एकरूपता छ । बुद्धको यस अवस्थाले मौन रहेर पनि अनेक कुरा वा धेरै कुरा बोलेको छ । बुद्ध प्रतिमा अगाडि उभिएर मानिसले केही नबोलेर पनि धेरै कुरा बोल्न सक्छन् भन्ने सिक्छन् । बुद्ध प्रतिमा अगाडि उभिएर मानिस केही नबोलेर उनलाई धेरै कुरा बताएका हुन्छन् ।
आज विज्ञानले भन्छ– हरेक दिन  अवश्य पनि ध्यान गर्नुपर्दछ । ध्यानले मन शान्त रहनुका साथै मस्तिष्कलाई पनि फाइदा पु¥याउँछ । मन र मस्तिष्क दुवैलाई फाइदा भयो भने मानिसले आपूmले चाहेको क्षेत्रमा अगाडि बढ्न निकै सहयोग पुग्छ ।
    बुद्धलाई बुद्ध धर्म मान्नेहरूले मात्र मान्दछन् भन्ने होइन । अन्य धर्ममा पनि बुद्धको स्थान छ । हिन्दू पुराणहरूले त बुद्धलाई विष्णुकै अवतार मानेको पाइन्छ । यसैगरी, नेपालका अन्य धर्मावलम्बीले पनि बुद्धलाई उत्तिकै सम्मान गर्दछन् । बुद्ध धर्मलाई मान्ने मानिसहरूको सङ्ख्या बढिरहेको देशमा जुनसुकै धर्मका मानिस भएपनि बुद्धलाई मानेको हुनुपर्छ । आजको दिन विश्वभर बुद्धका जीवनी र कीर्तिको चर्चा हुन्छ । बुद्धबाट आजको विश्वले धेरै कुरा ग्रहण गर्न सक्छ भन्ने कुरालाई स्वीकार्नु पनि बुद्धम् शरणम् गच्छामि हुनु हो कि ?

Find us