Showing posts with label स्वान्त सुखाय:. Show all posts
Showing posts with label स्वान्त सुखाय:. Show all posts

Friday, April 17, 2020

कोरोनाकालमा सर्जकको चिन्ता र चासो

कोरोनाकालमा सर्जकको चिन्ता र चासो

सञ्जय मित्र
    सर्जकहरूको जहिले पनि चिन्ता हुने गर्दथ्यो, फुर्सद भएन। फुर्सदको अभावले केही कुरा लेख्न पाइएन, केही कुरा पढ्न पाइएन। समय नपाएर वास्तवमा चाहेजस्तो सिर्जना हुन सकेको छैन। पत्रिकाले वा फलानो विशिष्ट व्यक्तिले वा विशिष्ट ठाउँबाट रचनाको माग आएपछि तोकिएको समयको अन्तिममा बल्लतल्ल मिलाएर यस्सो एउटा पठाउन भ्याएको थिएँ। आदि आदि।
    सधैं कामको मारामार र चापाचापमा अध्ययन र सिर्जनाको लागि समय नै नपाइने गुनासो अलिखित वा लिखित दुवै माध्यमबाट अभिव्यक्त भइरहन्थे। अलिखित माध्यमबाट अझ बढी आउँथ्यो।
    आफूले पढ्न चाहेर पनि पढ्न नपाएको कृति फलानो हो, तपाईंले भ्याउनुभयो भने अवश्य पढ्नुहोला। मैले पढेका सबै कृतिमध्ये फलानो सर्वोत्कृष्ट ठानेको छु, एकचोटि अवश्य पढ्नुहोला भनेर सिफारिशहरू भइरहन्थे। तर समय जहिले पनि अपुग हुने गर्दथ्यो।
    समय अपुग हुनु चाहिं व्यस्तताको परिचायक हो। सार्थक व्यस्तताले सर्जकलाई निरन्तर ऊर्जा दिइरहन्छ। त्यहीं ऊर्जाबाट सिर्जनकर्मको परिचय बन्दछ। सामान्य दिनचर्याको रचना यसै कारण सामान्य हुँदाहुँदै पनि विशिष्ट हुन्छन् र कम समयमा आफ्नो मस्तिष्कलाई अत्यधिक बढी उपयोग गर्ने अवसर हुन्छ तथा थोरै समयमा सिर्जनालाई दिइने समय अझ बढी मूल्यवान् बनाउन सकिन्छ। हो, समयको मूल्य समयले नै बुझेको हुन्छ।
    सम्भवतः समयको यो उल्टो गति हो। मानवजीवनको गति असामान्य बगेको छ। अहिले एक किसिमले संसारले नै भनिरहेको छ कि घरमा नै बस। घरमा बस्नलाई फुर्सद मिलाएको छ, समयले। समयको उल्टो नदी बगेको बेला फुर्सद त छ तर फुर्सदको सिर्जनात्मक उपयोगको मनोविज्ञान बन्न सम्भव भएको अवस्था भने सबै सर्जकमा एकैनासको छैन। दिनदिनै आइरहेका समाचारहरूले मनोविज्ञानलाई नराम्ररी प्रभावित पारेको छ। पहिले कामले शरीरलाई फुर्सद दिंदैनथ्यो र अहिले शरीरलाई फुर्सद भएर पनि सिर्जनकर्ममा खासै उपयोग हुन सकेको छैन। धेरै सर्जकहरूको मनोविज्ञान सामान्यावस्थाको जस्तो सामान्य छैन।
    पहिले घरपरिवारमा समय दिन सकिएन भन्ने गुनासो पनि सर्जकहरूले धेरै सुन्नुपर्दथ्यो । कार्यालय खुल्ने दिन कार्यालयमा र हप्तामा एक दिन बिदा हुँदा चाहिं कतै कार्यक्रममा धाउनुपर्ने दैनिकीले गर्दा घरमा समय दिन नसकिने गरेको गुनासो सामान्य थियो । तर यो असामान्य समयमा खासै कामै गर्न नसकिने र घरैमा घरपरिवारलाई पर्याप्त समय दिन सकिने अवस्थाले पनि सामान्य बन्न दिएको छैन । हो, सामान्य समयको मूल्य कति धेरै हुन्छ भन्ने कुरा यी दृष्टान्तहरूले बयान गरेका छन्।
    सामान्य नागरिकहरूको चिन्ताजस्तै सर्जकको चिन्ता पनि रहेको छ। सर्जक भन्नेबित्तिकै अलिकति गम्भीर, अलिकति बढी संवेदनशील र अलिकति चिन्तनशील हुन्छन् भन्ने कुरा त सबैले पत्याएको सत्य हो। यो समय आफैमा गम्भीर भएकोले सर्जकहरूको संवेदनशील मनमा अझ बढी छोएको छ र चिन्तन पनि प्रभावित बन्न पुगेको छ।
    कतिपय सर्जकले विभिन्न ग्रन्थहरू पढ्न पाएको सूची पनि सार्वजनिक गरेका छन्। पढिएका कृतिहरूको समीक्षा वा समालोचना लेखेको पनि कतिपय समालोचकहरूबाट सार्वजनिक भएको पाइएको छ। कतिपय सर्जकहरूले आफ्नो किताब तयार पारेको पनि बताएका छन् । नयाँ किताबको लेखन भएको, सम्पादन सकिएको, भूमिका लेखाइसकिएको, प्रेसमा पुगेको तथा लकडाउन खुल्नेबित्तिकै प्रकाशन हुने तयारीमा पुगेको जस्ता उत्साहजनक कुराहरू पनि आएका
छन् । यस दृष्टिले हेर्ने हो भने कोरोनाकालको धेरै उपयोग भएको पनि देखिएको छ।
    सर्जकहरूले कविता, गीत, मुक्तक, गजल, लघुकथाजस्ता आयामका दृष्टिले साना रचनाहरू सामाजिक सञ्जालमा निरन्तर प्रकाशन गरिरहेका छन्। कोरोनाकालमा सामाजिक सञ्जालमा आएका रचनाहरूमा कोरोना भाइरस, मानवजीवनमाथि आएको सङ्कट, मानवजीवनमा परेको अन्य प्रभाव, यसले भविष्यमा खेल्न सक्ने भूमिका, कोरोनामाथि मानवको निश्चित विजयजस्ता कुराहरू अभिधा, लक्षणा वा व्यञ्जनामार्फत् आइरहेका छन्। एक किसिमले सिर्जनामा पनि कोरोनाको आधिपत्य जमेको युग हो। नजमोस् पनि कसरी ? साहित्यले समय बोलेको हुन्छ, समयको प्रतिनिधित्व गरेको हुन्छ, समयको अनुहारलाई इतिहासको लागि सुरक्षित बनाएको हुन्छ, समयलाई सिंढी बनाएर आगतमा टेकेको हुन्छ र कतिपय अवस्थामा समयको अनुहारलाई कुल्चेको हुन्छ। हो, समयको विभत्सतालाई पनि अहिले देख्न नसकिने होइन सिर्जनामा।
    प्रकृतिको सबैभन्दा सुन्दर सिर्जना नै मानिस हो र मानिसमाथि अहिले ग्रहणको अवस्था छ। कोरोनाकालले लाखभन्दा बढीलाई जीवनहीन तुल्याइसकेको छ। यसप्रति सर्जकहरू अत्यन्तै संवेदनशील छन्। सर्जकहरूको चिन्ताको विषय हो र संसारमा कोरोनामाथि कसरी विजय प्राप्त हुँदैछ भन्ने चासो पनि छ। कोरोनामाथि विजय प्राप्त गरेका वीरहरूको अनुहारमा भविष्यको सम्पूर्ण मानव विजयको कामना देख्दछन् सर्जकहरू। कोरोनाको पराजयको कथा अवश्य आउनेछ।
    कतिपय सर्जकहरू कोरोनासित लड्दै पराजय पनि भोगेका छन्। कतिपयले कोरोनामाथि विजय प्राप्त गरेका छन्। कोरोनामाथि विजयको आत्मकथा पनि आउने आशा छ। यही आशाको आकाश फराकिलो बन्दै गएको छ तर कोरोनाग्रसितभन्दा सङ्क्रमित मानव अभैm पनि संसारमा कैयौं गुणाले बढी छ । यो निश्चित गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ वैज्ञानिक, राजनीतिज्ञ र साधारण मानिससँगै सर्जकहरूका निम्ति पनि। सिर्जनामात्रले कोरोनाबाट मुक्ति पाउने भए सबैभन्दा बढी सर्जकहरूले योगदान दिने थिए।
    सामान्य जनजीवनको समयमा घरमा यत्तिकै समय बिताउनेहरूलाई जति छटपटी समय बिताउन सर्जकहरूलाई भएको छैन। समयलाई निरर्थक हुनै नदिने प्रयासमा रहने सर्जकहरूको महŒव अहिले समयलाई रमाइलो बनाउनेहरूले बुझिरहेका छन्। यस कारण घरमा बस्नेहरूले अहिले अलिकति कृतिको अध्ययन पनि गरेका छन्। सर्जकको कर्मलाई सार्थक बनाउने काम पनि गरेका छन्।
    वर्तमानको साँघुरो धरातलबाट कोरोनाकालको अन्त्यपछिको सुखद बिहानीमा कृतिको प्रकाशन र पठनको संस्कृति अलिक विस्तार हुने आकलन पनि सर्जकहरूले गरेका छन्। इतिहासले कहिल्यै नभोगेको परम पीडादायी अवकाश अहिले आफैले भोग्दैछ, वर्तमान ।
    यदि वर्तमानलाई भविष्यको ऐनाले हेर्ने प्रविधिको विकास भएको भए शायद समय आफै पनि लज्जित हुन्थ्यो होला। समयलाई लज्जित बनाउन सर्जकहरूको कर्म काम लाग्ने होला कि ?
    वास्तवमा कोरोनाकालले काललाई पनि ग्रसित गरेको छ।
    सर्जकहरू पनि सामान्य नागरिक नै भएकाले समयको प्रवाहमा हेलिएका छन् । हो, अन्य कर्मभन्दा सिर्जन र यससित सम्बन्धित कर्म घरमैं बसेर गर्न सकिने भएकाले महान् बेरोजगार समयमा पनि कतिपय सर्जकलाई समय पुगेको छैन। यस प्रकार कतिपयले अभिव्यक्ति दिइरहेका छन् कि गम्भीर लेखनमा व्यस्त छु।
    वर्तमानलाई कुल्चेर हामी नयाँ बिहानीमा प्रवेश गर्नेछौं। हरेक अँध्यारो रातपछि बिहानी आएकै छ। सर्जकहरू पनि सामान्य व्यस्तताको प्रतीक्षामा छन् । सम्भवतः सम्पूर्ण मानव समुदायले कोरोना कालरात्रिको शीघ्र अन्त्यको कामना गरिरहेको छ।

Friday, April 10, 2020

मृत्योन्मुखी संवत्को जीवन

मृत्योन्मुखी संवत्को जीवन

सञ्जय मित्र
    यदि परम्परा र शास्त्रहरूलाई आधार मान्ने हो भने अहिले विक्रम संवत् २०७७ हो र विक्रम संवत् २०७६ को समाप्ति करीब तीन हप्तापहिले नै भइसकेको छ।
    वास्तवमा विक्रम संवत्को नयाँ वर्ष चैत शुक्ल प्रतिपदादेखि हुन्छ। यस वर्षको चैत शुक्ल प्रतिपदा गत चैत १२ गते नै थियो।
    विक्रम संवत्मा हरेक महीनाको पहिलो दिनलाई सङ्क्रान्ति भनिन्छ। यसरी हरेक महीनाको पहिलो दिन सङ्क्रान्ति हुने भएकोले १ गतेलाई त्यस महीनाको सङ्क्रान्ति मानिएको हो तर वास्तवमा सङ्क्रान्ति भनेको हरेक महीनाको शुक्ल प्रतिपदा हो।
    चन्द्रमासमा महीनाको गणना सजिलो होओस् भनेर पूर्णचन्द्र अर्थात् पूर्णिमाको दिनको भोलिपल्टबाट मान्ने गरिएको पाइन्छ। पूर्णिमाको भोलिपल्टदेखि कृष्ण पक्ष शुरू हुन्छ र पन्ध्र दिनपछि शुक्ल पक्ष शुरू हुन्छ। कृष्ण पक्षको अन्तिम दिन चन्द्रमा अलिकति पनि उदाउँदैन भने शुक्ल पक्षको अन्तिम दिन रातभर चन्द्रमा आकाशमा रहन्छ। कृष्ण पक्षको अन्तिम दिनलाई औंसी र शुक्ल पक्षको अन्तिम दिनलाई पूर्णिमा भनिन्छ।
    शास्त्रहरूमा कृष्ण पक्षलाई वदी र शुक्ल पक्षलाई सुदी भनिएको पाइन्छ। नेपालमा पनि विक्रम संवत्लाई आधिकारिक संवत्को रूपमा राजा रजौटाहरूले प्रयोग गरेपछि पनि वदी र सुदी प्रयोग गरेको देखिन्छ अर्थात् वर्ष, महीना र दिन बुझाउँदा पक्ष पनि उल्लेख गर्नुपर्दथ्यो, गतेको चलन थिएन। गतेको ठाउँमा तिथि लेखिन्थ्यो। जस्तो २०७६ चैत २९ गतेलाई जनाउनुपर्दा २०७७ वैशाख वदी ४। वदी ४ को अर्थ हो कृष्ण पक्षको चौथो दिन अर्थात् चतुर्थी तिथि। कृष्ण र शुक्ल पक्ष दुवैमा जम्मा १५/१५ दिन हुने भएकाले वर्ष र महीनापछि वदी वा सुदी लेखेर तिथि जनाउने अङ्क लेखिन्थ्यो। यसरी एक महीनाको तीस दिन छुट्याइन्थ्यो।
    विक्रम संवत् कसले चलाएका हुन् भन्ने विषयमा विवाद पाइन्छ। विक्रम संवत्को सुरुआत भारतको उज्जैनका राजा विक्रमादित्य (वास्तविक नाम राज विक्रम)ले चलाएका हुन् भन्ने एउटा तथ्य भेटिन्छ भने सूर्यवंशी लिच्छवि वंशका राजाहरूलाई विक्रमादित्य उपाधि दिइएको र तिनीहरूले विशालनगर तथा बत्तीसपुतलीमा राजधानी बनाइ शासन शुरू गरेको बेलादेखि विक्रम संवत्को उठान भएको तर्क दिने अर्को तथ्य पनि रहेको छ। अन्य स्थानमा पनि विक्रम वा विक्रमादित्य राजा भएकोबारे इतिहास नपाइने होइन।
    विक्रम संवत्को सुरुआतको विषयमा विवाद आफ्नै ठाउँमा छ तर नेपालको विक्रम संवत्को वर्तमान स्वरूप निर्माणको श्रेय चन्द्र शमशेरलाई छ। तिथिहरू गडबड भइरहन्छ। व्यवहारमा पनि कुनै एक दिनमैं दुई तिथि भएको पनि पाइएको छ र कुनै समयमा दुई दिन एक तिथि भएको पनि पाइन्छ। यसले गर्दा महीनामा पनि गडबड भइरहने हुन्थ्यो। यस समस्याको समाधान गर्न चन्द्र शमशेरले देशभरका प्रमुख ज्योतिषीहरूलाई बोलाइ तिथि र वारमा कुनै तलमाथि नगरी १९६१ मेष सङ्क्रान्ति वैशाख १ गते प्रारम्भ गरी गते लेख्ने चलन चलाएका हुन्। अनि, यसैले औपचारिकता पाएको छ।
    औपचारिकरूपमा नयाँ वर्ष २०७७ आइपुग्नै लागेको छ।
    गत वर्ष २०७६ को सुरुआत आइतवारका दिन भएको थियो। आइतवारलाई रविवार पनि भनिन्छ। रवि भनेको सूर्य हो। विक्रम संवत्मा जुन दिन वा वार नयाँ सालको सुरुआत हुन्छ, त्यसै दिनलाई वर्षको राजा मान्ने प्रचलन छ। यस कारण वर्ष २०७६ को राजा सूर्य थिए वा छन्।
    हाम्रो लोकजीवनमा आइतवार, मङ्गलवार र बिहीवारलाई अलिक कडा वारको रूपमा लिइन्छ। गाउँघरका पढेलेखेका नभएपनि अलिकति सुनेकै भरमा सांस्कृतिक ज्ञान भएकाले सजिलै यी तीन वारलाई अलि कडा वार मान्दछन्। वर्ष २०७६ को सुरुआत आइतवारको दिन भएकोले यो वर्ष कडा हुने अनुमान गरेका थिए।
    औपचारिकरूपमा २०७७ सोमवारबाट शुरू हुँदैछ। यस दृष्टिकोणले वर्ष २०७७ को राजा स्वतः सोम हुन्छन् । सोमको अर्थ हुन्छ चन्द्रमा। चन्द्रमा आपैंmमा शीतल हुन्छ। यसको अर्थ सौम्यता र उल्लास पनि हुन्छ। यद्यपि शास्त्र वा परम्परा अनुसारको वर्ष २०७७ गत २०७६ चैत १२ का दिन नै आरम्भ भइसकेको छ। तर अत्यधिक कार्यमा लागेको नाम नै सार्थक मानिएको हुन्छ। यस कारण सोम अर्थात् चन्द्रमा नै यस वर्षको राजा हुने देखिन्छ।
    आधिकारिक ज्योतिषीय मान्यता होइन तर सोमवारबाट वर्षको आरम्भ भएको हुनाले यस वर्ष केही राम्रो होला भन्ने विश्वास ग्रामीण समुदायमा रहेको छ।
    नयाँ वर्षको सुरुआत हुनुभन्दा पहिले अहिले जुन वर्ष २०७६ को अन्त्य हुँदैछ, यो ज्यादै दुःखद छ। विश्वले चरम पीडा भोगिरहेको छ। चरम पीडाका दिनहरू विश्व समुदायलाई यो वर्षले दिएको छ। इतिहासको बाटोमा यस वर्षको कालो अनुहार देखिनेछ।
    आजको विज्ञान, प्रविधि र चिकित्सा विज्ञानमा यति धेरै उन्नति गरिसकेको विश्वलाई पनि स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले धेरै ठूलो धक्का दिएर जाँदै गरेको यस वर्षले विश्वको अर्थतन्त्रमा ठूलो भुइँचालो ल्याइदिएको छ। मानव जीवनशैलीमा परिवर्तन ल्याएको छ भने चिन्तनशैलीमा पनि प्रभाव पारेको छ। यसले कला र साहित्यलाई पनि अप्रभावित राख्न सकेन । संस्कृतिमाथि विश्वव्यापी हस्तक्षेप गरेको छ। चिकित्साविज्ञानका वैज्ञानिकहरूमाथि नयाँ चुनौती थपिदिएको यस वर्षले विश्वको इतिहासमा मानिसलाई घरभित्रै रहनुपर्ने नयाँ अध्याय थपेको छ।
    यस वर्षले विश्वमा केही राजनीतिक उतारचढाव ल्याएको छ तर नेपालमा भने खासै कुनै राजनीतिक नयाँपन ल्याएको देखिएन। हरेक दृष्टिकोणले सामान्य वर्षको रूपमा आफ्नो पहिचान स्थापित गर्दै लगेको २०७६ ले अन्त भला त सब भला गर्न सकेन। गर्मीको समयमा गर्मी अलि बढी नै रह्यो, वर्षा भने केही कम भयो, जाडो यसपालि धेरै नै बढी भयो। मौसमले आफ्नो रूप देखाएकै हो तर विशिष्ट पहिचान कायम गर्न नसकेकै अवस्थामा यसपालि आँपमा मञ्जरी अलि बढी लागेको थियो। रूखलाई छोप्ने गरी मञ्जरीको मुस्कान हेर्दा लाग्दथ्यो कि यसले एउटा स्मरणीय फल दिएर जान्छ तर मधुआ यसरी आयो कि मञ्जरीलाई कालो बनाएर गयो।
    आँपको मञ्जरीलाई यस वर्षको ऐना बनाएर यसको अनुहारलाई देख्न सकिन्छ । दीनहीन, विपन्न श्रमिकहरूलाई यस वर्षले विगत कैयौं दशकमा नभएको कष्टकर जीवन दियो। कर्मशील जीवनको गतिमा एक हदसम्म पूर्णविराम लगाइदियो। करोडौं मानिसको रोजगारमा आघात पु¥यायो। हजारौं हजार मानिसको जीवनमा पनि पूर्णविराम दियो। यो भयङ्कर कालरात्रिजस्तो समय बनाइदिएको यो वर्षले आपैंmदेखि आपैंmमाथि शङ्का उब्जाइदिने बनाइदियो ।
    कुनै विद्वान्ले भनेका छन्– जीवनको वास्तविक मूल्याङ्कन चिहानमा हुन्छ। यो वर्षको जीवन यस्तो भइदियो कि यसको चिहानमा मलामी जाने पनि कोही भएन । यसले गर्दा नयाँ वर्ष २०७७ पनि प्रभावित नै भइदियो। नयाँ वर्ष पनि नयाँ वर्षजस्तो हुन दिएन।
    मानवजातिले आफ्नो इतिहासमा भोगेका कैयौं कठोर समयको लाममा वर्ष २०७६ लाई सूचीकृत गरेको छ। कामना गरौं, लोकविश्वास सार्थक होओस्, वर्ष २०७७ सुखद र उल्लासमय बनोस्।

Friday, April 3, 2020

तपाईं इमानदार हुनुहुन्छ ?

तपाईं इमानदार हुनुहुन्छ ?

सञ्जय मित्र

    बालबालिका हरेकको घरमा छन् । बालबालिका नभएको पनि कुनै घर हुन्छ त ? र बालबालिकाले आफ्ना अभिभावकबाट धेरै कुरा सिक्छन्। बालबालिकाले अभिभावकबाट धेरै कुरा सिक्छन् भन्ने कुरोमा विश्वास छ ?
    बालबालिकाको नजरमा आफ्ना पिता र माता संसारका सबैभन्दा ठूला वा पूज्य हुन्छन्। बुबाआमाले नै देउतालाई पनि चिनाउँछन्। घरमा देउताप्रति श्रद्धाभाव राख्न र आमाबुबाका साथै आफूभन्दा ठूलाको आदर गर्न सिकाउँछन् । को किन आदरणीय भन्ने प्रश्नको उत्तर बालबालिकाले सबैभन्दा बढी आबाबुबाबाटै सिक्छन्। कुनैपनि बालबालिकालाई उनका आमा वा बुबा बेइमान छन्, ठग छन्, चोर वा बदमाश छन् भन्दा पक्कै हृदयमैं चोट लाग्छ। सकेसम्म प्रतिकार गर्छन् र नसक्ने अवस्थामा आफ्नो आक्रोश वा पीडालाई मनमा दबाएर आफूलाई निरीह पाउँछन् । यस प्रकारका कुराले बालबालिकाको मनोविज्ञानमा साँच्चै कस्तो प्रभाव पर्छ होला भन्ने विषयमा हामीले कहिले सोच्ने गरेका छौं। आफ्नाअगाडि खेलिरहेका वा पढिरहेका वा आफ्नै धुनमा व्यस्त रहेको बेला आफ्ना सन्तानको अनुहारमा हेर्दै आफूले आफ्नो हृदयलाई प्रश्न गरौं त, के वर्तमानमा तिनीहरूप्रति न्याय गरेका छौं ? के साँच्चै हामीले तिनलाई माया गरेका छौं ? के हामी बालबालिकाप्रति इमानदार छौं ?
    बालबालिकाहरूले पनि अनेक माध्यमबाट देशमा कोरोनाको कहर रहेको र संसारमा कोरोनाको महामारीले विपत्ति ल्याएको बुझेका छन्। कोरोनाकै कारणले विद्यालयहरू बन्द भएको र पढाइसम्बन्धी कुनै काम पनि नभएको बुझेका छन्। पत्रपत्रिका, टेलिभिजन र रेडियोहरूमा पनि यही कुराले प्रधानता पाइरहेको पनि बुझेका छन्। घरबाट बाहिर निस्कनु राम्रो होइन भनेर सबैतिरबाट आइरहेको सुझावलाई पनि पक्कै सुनेको हुनुपर्छ। अथवा अभिभावकले नै बालबालिकालाई धेरैजनासित नखेल्नू, धेरैसित हात नमिलाउनू, कोही पनि बालबालिकासित अँगालो मार्ने काम नगर्नू, अरूको खेलौना नलिनू भनेको हुनुपर्छ। बालबालिकालाई जति धेरै सक्यो उति धेरै घरमैं बस्न प्रेरित गर्ने अभिभावक चाहिं यस अर्थमा साँच्चै असल हुन् तर बालबालिकालाई घरमैं रहन निर्देशन दिने र आफू चाहिं बारम्बार घरबाट बाहिर निस्कनेहरूले जानजान बालबालिकामाथि दुई किसिमले अन्याय गरिरहेका छन् ।
    पहिलो, अभिभावकहरू बाहिर गएर कहाँ र कोसित कसरी भेटिरहेका छन् वा बाहिर कसरी सुरक्षित छन् भन्ने पक्ष महŒवपूर्ण हो। अमेरिका, इटालीलगायतका शिक्षित र विकसित देशहरूमा सामाजिक दूरी (सोसल डिस्टेन्स) मिलाउन कत्तिको समस्या भयो र यस समस्याले अहिले कस्तो विपत् निम्त्याएको छ भन्ने कुरा नेपालकै शिक्षित अभिभावकले नबुझेका होइनन्। हामी घरबाहिर निस्कन्छौं र कहिलेकाहीं दुई/चार जना बसेको ठाउँमा पुगेर किन बसेका छन् भनेर बुभ्mन खोज्छौं। त्यसरी बुभ्mन खोज्ने बहानामा हामी बहसमा सहभागी हुन्छौं र सक्रिय बहसमा अरूहरू पनि बढ्दै जान्छन्। यसले गर्दा अरूलाई पनि छलफल वा बहस गर्न सजिलो हुन्छ तथा सामाजिक दूरी मिलाउन खोजेर पनि मिल्न सक्दैन । यदि एकजनामा सङ्क्रमण छ भने अर्कोमा सर्न कत्तिपनि बेर लाग्दैन। धेरैमा आत्मविश्वास छ कि म सुरक्षित छु। मलाई सङ्क्रमण छैन। सङ्क्रमणबाट सुरक्षित रहनुपर्दछ, यो सबैको कामना हो तर सङ्क्रमण भएकालाई पनि केही दिनसम्म म सङ्क्रमणमा छु भन्ने थाहा हुँदैन। यस अवस्थाले एकबाट अर्कोमा सर्दै गइरहेको हुन्छ। यसरी बाहिर विनाकाम गएको अभिभावकले आफूसित कोरोनालाई कपडामा, जीउका कुनै अङ्गमा वा साँसमा बोकेर आएका हुन सक्छन्, जसबाट परिवारका अन्य सदस्यमा पनि सर्न सक्छ । यदि यस प्रकारको गल्ती जानजान गरिरहेका छौं वा जानाजान बाहिर विनाकाम निस्किरहेका छौं भने बालबालिकामाथि अन्याय गरेका छौं।

दोस्रो, लकडाउनको परिपालन नैतिक बन्धन पनि हो। आत्मसंयम र आत्मानुशासनको एउटा पर्व पनि हो। एउटा राष्ट्रिय धर्म पनि हो। परिवारप्रतिको कर्तव्य पूरा नगर्नेले राज्यप्रतिको कर्तव्य राम्रोसँग निर्वाह गर्छ भन्ने कुरामा विवाद वा बहसको विषय हुन सक्छ तर राष्ट्रिय कर्तव्यमा लापर्बाही गर्ने अभिभावकबाट बालबालिकाले के सिक्ने ? सम्भव भएसम्म राज्यका सबै निकायले घरमैं बस्न आग्रह गरिरहेको भएपनि बारम्बार घरबाट बाहिर निस्कने अभिभावक राज्य वा बालबालिका वा आफ्नो परिवार अथवा समाज कसप्रति बफादार, इमानदार, कर्तव्यनिष्ट छन् ? र आत्मसंयम अपनाउन नसक्ने अभिभावक के आपैंmप्रति, नितान्त आफ्नैलागि पनि इमानदार छन् ? के आफूले विनाकाम बाहिर निक्लेको उसको आत्माले राम्रो मानेको छ ? आफ्नो परिवारलाई स्वच्छ र समस्यारहित देख्न चाहनेले यस प्रकारको लापर्बाही गर्नु उचित हो ?
    समाजमा धेरै किसिमका मानिस छन् । स्वास्थ्यको दृष्टिले वर्तमान गम्भीर अवस्थामा सबैबाट सबै प्रभावित हुने अवस्था रहेको छ।  यस गम्भीर परिस्थितिमा आफूलाई सभ्य, शिक्षित, समाजसेवी तथा नागरिकप्रति अलिकति जिम्मेवारी भएको ठान्ने बौद्धिकवर्गले पनि आफ्नो परिवारका बालबालिकाको अनुहारलाई हेरेर गम्भीर हुनु यस कारण आवश्यक छ कि कतै आफू बाहिर निस्कँदा आफूलाई देखेर अरूहरू पनि निस्कन्छन् कि ? अरूलाई बाहिर ननिस्कन सल्लाह दिने वर्गले आफू चाहिं घरमा एक दिन पनि राम्ररी टिक्न नसक्दा यसको असर समाजमा नराम्रो परिरहेकोतर्पm बुद्धिजीवीहरूले कहिले गम्भीर भएर सोच्ने ? आमनागरिकलाई आफ्नो उच्च नैतिकताको परिचय शब्दमा दिने कि व्यवहारले नै प्रदर्शन गर्ने ?
    साँच्चै घरमैं एउटा नियम बनाऔं त। म कुन कामले बाहिर जाँदैछु भन्ने कुरा आफ्नो कुरा इमानदारीपूर्वक आफ्ना घरका बालबालिकालाई सुनाएर जाऔं। फर्केर आएपछि पनि के के ग¥यौं र कसरी सम्पन्न भयो भन्ने कुरा इमानदारीपूर्वक राखौं त। यदि यसरी गर्न सक्यौं भने समाजमा आफ्नो भूमिकाको विषयमा बालबालिकालाई जानकारी हुन्छ। र यो छुट्टीको दिनमा सम्भव हुन्छ भने आफ्नो हरेक दिनको अनुभूति बालबालिकालाई सुनाऔं र तिनीहरूलाई लेख्न लगाअFैं। बालबालिकाले लेख्ने मौका पाउँछन्। फेरि बालबालिकाले लेखेको कुरा सुन्ने प्रयास गरौं। बालबालिकालाई समय बिताउन सजिलो। आफूलाई इमानदार बनाउन पनि प्रेरणा मिलिरहने। बालबालिकाको सिर्जनात्मक क्षमताको पनि विकास हुने। बालबालिकाको परिश्रमको मूल्याङ्कन पनि हुने।
    हैन भने घरबाहिर जथाभावी ननिस्कौं । बालबालिकाले हाम्रो चरित्रबाट सिकिरहेका हुन्छन्। हामी यदि ढाँटेर बाहिर निस्कन्छौं भने हाम्रा बालबालिकाहरूले पनि ढाँट्ने गुण सिक्छन् । पक्कै हामी आफ्ना बालबालिकालाई इमानदार बनाउन खोज्छौं। हामी इमानदार बनाउन चाहन्छौं, यसै कारण हामीले आपैंmलाई पनि इमानदार बनाउनुपरेको छ।
आपैंm चाहिं इमानदार बन्नुपरेको छ र आफ्नै इमानदारीको परीक्षामा आफू नै उत्तीर्ण हुनुपरेको छ। आफ्नो परीक्षामा आपैंm उत्तीर्ण भएर आफ्नो मुहारमा मुस्कान ल्याउँदा त्यो इमानदार मुस्कानको हस्तान्तरण बालबालिकामा हुनेछ।

Friday, March 27, 2020

आत्मप्रकाशनमा ‘कोरोना’सम्बन्धी चेतना

आत्मप्रकाशनमा ‘कोरोना’सम्बन्धी चेतना

सञ्जय मित्र
    आजसम्म पनि साहित्यसिर्जनामा सामान्यतया दुुई धार छन्। एउटा धारले साहित्य जीवनको लागि र अर्को धारले साहित्य मनोरञ्जनको लागि हुनुपर्ने तर्क गर्दछन्। र जुन धारको साहित्य भएपनि यथार्थ प्रस्तुत गर्दछ। यथार्थको प्रस्तुतिलाई कतिपयले काल्पनिक रङ दिन्छन् त, कतिपयले आप्mनै यथार्थ हो भन्नेजस्तो पारेर प्रस्तुत गर्दछन्। अझ साहित्यमा वर्तमान त बोलेकै हुन्छ, वर्तमानले साहित्यमा आधिपत्य जमाएकै हुन्छ। साहित्य, कला र संस्कृतिलाई मानव मात्रको सम्पत्ति मानिएको छ।
    अहिले मानव समुदाय एउटा अकल्पनीय महामारीबाट गुज्रिरहेको छ । हरेक व्यक्तिको मनमा डर छ। मानव समुदाय संवेदनशील बनेको छ। गम्भीर संवेदनशीलताको यस घडीमा साहित्य सिर्जना हुनु स्वाभाविक हो। अझ घरमा नै बस्नुपर्ने नैतिक तथा सामाजिक दायित्वले गर्दा सर्जकको मन र मस्तिष्कलाई झङ्कृत बनाएको छ। जब सर्जक संवेदित हुन्छ, तब सिर्जना हुन्छ। सिर्जनाको प्रकाशन विभिन्न माध्यमले गर्दछ। वर्तमान विश्वलाई पनि सिर्जनामा उतारेर विभिन्न सामाजिक सञ्जालमा सर्जकहरूले सार्वजनिक गरिरहेका छन्। वास्तवमा यो एक किसिमले तात्क्षणिक आत्मप्रकाशन नै हो।
    कोरोनाविरुद्ध लडाइँलाई विश्वयुद्धको संज्ञा दिइएको हेटौंडाका कवि तथा ‘हाम्रो मातृभूमि साहित्यिक’ त्रैमासिकका सम्पादक देवराज खरेल वर्तमान विश्वलाई यसरी अभिव्यक्त गर्दछन् –
शस्त्रअस्त्रयुक्त एकातिर शस्त्रअस्त्रविहीन एकातिर
एक्लो भाइरस एकातिर आठ अर्ब एकातिर
युद्ध गर्न नचाहिंदो रहेछ औजार र अस्त्रहरू
विश्व एकातिर कोरोना एकातिर।
    सामाजिक सञ्जालमा साहित्यिक विचारहरू पर्याप्त आएका छन्। कतिपय सिर्जना अत्यन्त कलात्मक पनि छन्। कतिपयले सरल शब्दमा सर्वसाधारणले बुझ्नेगरी काव्यात्मक भाव अभिव्यक्त गरेका छन्। देशका प्रसिद्ध गजलकार डा घनश्याम न्यौपाने ‘परिश्रमी’ आत्मरक्षा शीर्षकमा वर्तमानलाई यसरी अभिव्यक्त गर्दछन्–
को–ही सुरक्षित छैन अहिले
रो–ग पैmलिएको छ बडवानलभैंm
ना–मकृत कोरोना (कोभिड–१९)को विषाणु,
बहिष्कार सडकको गर्नु छ
नारा, जुलुसलाई नजीक गएर होइन,
टाढैबाट बाईबाई भन्नु छ
दूरी बढाएर आफन्तहरूसँग
नजीक बन्नु छ,
या एकान्त बास होस्
या सुरक्षित निवास होस्
हात मिलाएर होइन
हात जोडेर आत्मीयता दर्शाउनु छ
आतङ्कारी विषाणुलाई
जसरी पनि भगाउनु छ
दुनियाँलाई बचाउन,
घर, परिवार र समाज जोगाउन,
राष्ट्रलाई सुरक्षित राख्न
आत्मरक्षाको अनुशासन
अक्षरशः पालन गर्नु छ।
    डा परिश्रमीले घरपरिवार र समाजलाई जोगाउँदै राष्ट्रलाई पनि जोगाउन तथा पृथ्वीलाई पनि बचाउन आह्वान गरेका छन्। आत्मरक्षा नै सबैभन्दा ठूलो उपाय भन्ने कुरा जगजाहेर छ। कोरोनाविरुद्ध यस महायुद्धमा विनाहतियार आत्मरक्षा गर्न सकिन्छ र आत्मरक्षा गरेर विश्वयुद्ध जित्न सकिन्छ । यस कारण अहिले घरमा नै बसेर विश्वयुद्ध गर्नुपरेको छ विनाहतियार । अहिलेको समयमा घरभित्र नै जे गर्नुपर्छ गरौं भन्ने सल्लाह आएको छ, परिवारमैं। अझ रमाइलो गर्दै युद्ध लडेको पनि ठहरिन्छ। साहित्यकार रमेश समर्थन यसरी आह्वान गर्दछन्–
सुरक्षा सबले आप्mनै गर्नुपर्ने भयो अब
कोरोनाले समातेको छ सारा दुनियाँ जब
सुतौं, उठौं, बसौं, नाचौं, खेलौं जसो गरौं
घरभित्र गरौं सारा ननिस्कौं है कतै सब ।
    वास्तवमा घरभित्रलाई नै केही समय संसार बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। घरभन्दा बाहिर सबैतिर त्रासको वातावरण छ। कोरोनाले त्रासको वातावरण सिर्जना गरेको छ। यसले कुनै पनि वर्ग, सीमा वा धर्मलाई छोडेको छैन। वास्तवमा त्रासको वातावरणले आप्mनो साम्राज्य नै कायम गरेको छ। यसै वातावरणलाई साहित्यकार धनराज गिरीले आप्mनो गजलमा यसरी प्रस्तुत गरेका छन् –
दुलोभित्र सारा – करोना करोना
भयाक्रान्त साथी बनी थर्थराए
वियोगी निरोगी लुके आज जम्मै
भयो बाग रित्तो सखा लर्खराए।
    कोरोनाको त्रास सबैतिर छ, तर कतिपय अटेरीहरू छन्, जसले मूर्खता छरिरहेका छन्, सडकभरि। सरकारको आदेश पनि नमान्ने र कोरोनाको त्रास नमान्नेलाई हेटौंडाका कवि सागर खतिवडा भने मूर्खको संज्ञा दिन्छन्। उनकै शब्दमा–
म हेरूँ बजारमा लकडाउन कस्तो रहेछ भनी
घुमेका छन् मूर्खजन सबै अवज्ञा गरी गरी
अटेरी गर्ने ती अबुझ शठदेखि छकपरि
कोरोना खित्का छाडी अभयसित हाँस्यो मरीमरी।
    विश्वव्यापीरूपमा कोरोनाले आप्mनो प्रभुत्व जमाइरहेको छ। कोरोना महामारीको रूपमा पैmलिएकोले एक किसिमले जीवनको अनेक क्षेत्र प्रभावित भएका छन्। समग्र जीवनपद्धतिमा कोरोनाको प्रभाव देखिएको छ। जो जति संवेदनशील छन्, उसको संवेदनामा उति धेरै गहिरो छाप छोडेको छ। तर दिन सधैं एकै किसिमको रहँदैन भन्ने विश्वास कविहरूले व्यक्त गरिरहेका छन् । सधैं अँध्यारोपछि उज्यालोको पालो त आउँछ नै। केही समयपछि फेरि समय अनुकूल हुने आत्मविश्वास कवयित्री रेणुका जिसी खतिवडाको कवितामा यसरी अभिव्यक्त भएको छ–
...यी बन्द स्कूलहरू
खुल्नेछन् र घन्किनेछन् ताराबाजी लै लै
विराना चौरीहरू
भरिनेछन् केटाकेटीका पैतालाले र
खेल्नेछन् लुकामारी
सुनसान सडकहरू
फेरि जाग्नेछन् र दौडाउनेछन्
गन्तव्यमा पुग्न हतार मान्छेहरूलाई
फेरि फर्कनेछ संसारको गति
बग्नेछन् सबैजना आआप्mनै लयमा
बूढापाका अनुहारको मुस्कानले
फेरि भन्नेछ डरको अगाडि जीत हुन्छ
हामीले फेरि जित्यौं।
    कविताले यथार्थ पस्किने मात्र होइन, कहिलेकाहीं यथार्थ भयावह हुन्छ, त्रासद हुन्छ। त्रासले त झन् सर्वसाधारणलाई जीवन सरलतापूर्वक बाँच्न केही बाधा पो पु¥याउँछ। हो, कवयित्री खतिवडाले भनेजस्तै त्रासको दिन हराउनेछ र एक दिन फेरि मानिसको जीत हुनेछ। मानिसको जीत हुने विश्वासमा दृढ हुनुपरेको छ। अहिले डर छ र त हामी सतर्क छौं तर डरलाई जितेपछि जीत निश्चित छ। डरको जीत त हुँदैन, डरको पराजय हुने कुरामा सर्वत्र विश्वास रहनुलाई साहित्यको सार्थकता मान्नुपर्दछ । झापाका कवि सुमन कोइरालाले पनि आपूmलाई संसारको दुःखले सताइरहेको बताएका छन्। संसारको दुःख देखेर कवि कोइराला आपूm पनि दुःखी हुन्छन् र भन्छन्–
...अनि संसार रोइरहँदा
मास्क, ग्याँस, चामल र सेनिटाइजरका
काला बजारियालाई हैन
म कवि हैन मित्र
मलाई संसार दुःिखरहन्छ।
    हो, कविलाई नै संसार दुख्छ। संसारको चिन्ता हुन्छ। बरु कविले आपूmलाई जति धेरै दुःख छ, त्यसको अभिव्यक्ति कम दिन्छ। आप्mनो संवेदित क्षणलाई कलात्मक पारेर अर्काको बनाइ प्रस्तुत गर्दछ र अरूको पीडालाई आपूm पीडित बनी पस्कन्छ। कहिलेकाहीं आपूm नै अरू पात्र बन्दछ र कहिलेकाहीं अरूको ठाउँमा आपूm पात्र बनी अभिव्यक्ति दिन्छ । तर जब संसार नै पीडामा छ, त्यतिबेला कवि साहित्यकारहरू चुप लागेर बस्नै सक्दैनन्। घरभित्र पनि कवि शान्त भएर, चुप लागेर बस्न सक्दैनन् । संसारको चिन्ता आप्mना सिर्जनामार्पmत् अभिव्यक्त गरिरहन्छन् भन्ने सामान्य उदाहरण मात्र हो। कवि साहित्यकारहरूको अभिव्यक्तिले पनि समाजमा सचेतना आएको र आइरहेको विश्वास यिनै अभिव्यक्तिहरूबाट पाउन सकिन्छ। कवि तथा साहित्यकारहरू समाजको प्रबुद्ध वर्ग भएकाले सङ्कटको यस महाघडीमा आपूmलाई विश्व कल्याणार्थ प्रस्तुत गरेर पनि आप्mनो कर्ममार्पmत् कर्तव्य निर्वाह गरेको स्पष्ट हुन्छ। यसबाट समाजका अन्य वर्गमा पनि आप्mनो कर्तव्य निर्वाहको भाव परोक्षरूपमा सम्प्रेषण भएको देखिएको छ।
    मानव समुदायले कोरोनामाथि विजय प्राप्त गरेर आप्mनो स्वाभिमान बचाउने कुरामा विश्वस्त छन् ओखलढुङ्गाका कवि चेतनाथ धमला। उनकै शब्दमा–
एक थोपा पसिनाले कोरोना पखालेर हिमालभैंm उठ्न मन छ
यसैगरी गीत गाउँदै जिन्दगीमा सधैंभरि हिंडिदिन मन छ।
    चिन्तन र जीवनशैलीमा हस्तक्षेप
गर्न सफल कोरोनाले साहित्यमा पनि आप्mनो स्थान सुरक्षित पारेको हो कि भन्ने अनुभूति हुन थालेको छ। फेसबूकहरूमा आएको आत्मप्रकाशन दृष्टान्त हुन्।

Friday, March 20, 2020

यो लामो छुटीमा बालबालिकालाई घरमा कसरी राख्ने !

यो लामो छुटीमा बालबालिकालाई घरमा कसरी राख्ने !

सञ्जय साह मित्र
    अति आवश्यक कामबाहेक घरबाट ननिस्कन सरकारको सल्लाह सार्वजनिक भएकै दिन देशभरका विद्यालयहरू बन्द गर्ने निर्णय सार्वजनिक भएको छ । देशका करीब सम्पूर्ण शिक्षालय बन्द छन् । शिक्षालयहरू अप्रत्याशित बन्द भएका होइनन्। सरकारले चैत ५ गतेसम्म विद्यालय तहका सम्पूर्ण परीक्षा सम्पन्न गर्ने निर्देशन दिएको थियो र चैत ६ गतेदेखि हुने एसइई परीक्षासमेतलाई रोक्दै देशभरका क्याम्पस तथा विद्यालयहरू औपचारिकरूपमैं बन्द गर्ने निर्णय पनि आयो । देशमा भीडभाड हुने अन्य कामहरूमा पनि करीब रोक लगाइएको अवस्था छ । क्याम्पस पढिरहेका विद्यार्थीहरू तथा विद्यालय तहका बालबालिकाहरू घर फर्केका छन् र फर्किरहेका छन् । शहर बजारमा चहलपहल कम हुँदै गएको अवस्थामा बालबालिकाहरू गाउँतिर वा आआप्mनो घरतिर थन्किने अवस्था आइरहेको छ ।
    एकजना महिला अभिभावकले एकजना शिक्षकसमक्ष आप्mनो दुःखेसो पोख्छिन्– कसरी एक महीनासम्म बच्चालाई घरमा राख्ने होला ? अवस्था यस्तो आइसकेको छ कि मामाघर पनि पठाउन सकिन्न र घरमा दिनभर राखिरहन निकै गा¥हो छ ।
    वास्तवमा विद्यालयमा ६ घण्टाको लागि जाँदा अभिभावकहरूले सबै कुरामा विद्यालयले नै राम्रो गरिदेओस् भन्ने अपेक्षा राख्छन् । जाडो वा गर्मी तथा वर्षाको समयमा बिदा हुँदा प्रकृतिले पनि केही हदसम्म बालबालिकालाई सम्हालिराख्न सजिलो बनाउँछ । बालबालिकाहरूलाई काममा पनि लगाउन सकिन्छ तर अहिले त घरमा नै बस्नुपर्ने अवस्थाको सिर्जना भएको छ । घरमा बालबालिकालाई के गर्न लगाउने ? कसरी सम्हाल्ने होला ?
    अन्य समयमा विद्यालयमा छुट्टी हुँदा बालबालिकालाई पनि कहाँ जाने र के गर्ने भन्ने योजना हुन्छ सानोतिनो भएपनि तर अहिलेको यो विशेष छुट्टी हो । यो विशेष छुट्टीमा त घरमा मात्र बस्नुपर्ने भनिएको छ। कहीं कतै जाने योजना नै छैन । यो छुट्टीको व्यवस्थापन अलिक जटिल छ ।
    एकछिन घरमा बस्न पनि नसक्ने वा एकछिन घरमा बस्दा त बालबालिकाले सा¥है दुःख दिने किसिमका हुन्छन् वा कतिपय अभिभावक नै आप्mना बालबालिकाको उटपटाङ काम देखेर रिसाउन बाध्य भइरहेका हुन्छन् । यस किसिमका बालबालिकालाई कैयौं दिनसम्म घरमा कसरी राख्ने होला ?
    अरू छुट्टी र अहिलेको छुट्टीमा के फरक रहेको छ भने अन्य छुट्टीको समयमा बालबालिकालाई घरमा अभिभावकले पढ्नलाई भनिरहेका हुन्छन् । अहिले त करीब सम्पूर्ण विद्यार्थीको परीक्षा नै सकिएको छ । परीक्षा सकिनुको अर्थ यो पनि हो कि बालबालिकालाई अहिले घरमा पढ्नलाई बाध्य पार्न अलिक सजिलो छैन। पढ्नलाई के भन्ने होला ? पढ्नुपर्ने किताबको परीक्षा त दिइसक्यो ? परीक्षा दिइसक्यो भने पढ्नलाई अहिले केही बाँकी छैन । जब पढ्नलाई घरमा केही बाँकी छैन भने बालबालिकाहरूले झन् उपद्रो गर्छन् ।
    घरमा अभिभावकलाई नै पढ्ने बानी छैन । अभिभावकहरू नै पढ्दैनन् । अभिभावकहरू पढ्दैनन् भन्नुको तात्पर्य यो हो कि अभिभावकहरूमा साहित्यिक–सांस्कृतिक कृति तथा पत्रिकाहरू पढ्ने बानी छैन । सामान्य दैनिक अखबारहरू पनि अभिभावकले पढ्दैनन् । कुनै राम्रो कृति पढेर बालबालिकालाई सुनाऊँ भन्ने संस्कार नै छैन । अहिले परीक्षा सम्पन्न भइसकेपछि बालबालिकालाई कसरी बिग्रन नदिने वा सरकारले जसरी घरमा रहन भनेको छ, त्यसरी दिनभरि कसरी करीब तीन हप्ता राख्न सकिन्छ भन्ने चिन्ता लाग्नु अस्वाभाविक होइन।
    हो, एकाध दिन होइन । अहिले तीन हप्तासम्म बालबालिकालाई घरमा सम्हाल्नु छ । सम्भव भएसम्म बालबालिकालाई बालसाहित्य पढ्न दिऊँ । पुस्तकपसलबाट असल पुस्तकहरू किनेर ल्याइदिन सकिन्छ कोसेलीको रूपमा । तर यतातिर अभिभावकहरूको ध्यान जान सक्दैन । अभिभावकहरूले साहित्यिक–सांस्कृतिक पुस्तकको अध्ययन–पठनलाई बेकारको समय खेर फाल्नु र यसमा आर्थिक लगानीलाई फाल्तु लगानी भनी ठान्छन् । साहित्य तथा संस्कृतिमा रुचि लिने अभिभावकले बालबालिकालाई सिर्जनात्मक काममा लगाउन सक्छन् । यहाँ सिर्जनात्मक कामको अर्थ चाहिं कविता लेख्न लगाउन, कथा लेख्न लगाउन, अन्य कृतिहरू पढ्न लगाएर त्यसका मुख्य कुराहरू भन्न लगाउन सक्छन् । घरमैं असल सिर्जनाको अभ्यास गराउने तथा आपूmहरूले सुधार गरिदिन सक्छन् ।
    यदि बालबालिकाका अभिभावक नै सिर्जनात्मक क्षमताका छैनन्, पत्रपत्रिका वा साहित्यिक–सांस्कृतिक पुस्तक पत्रिकामा रुचि छैन भने बालबालिकालाई घरमा व्यवस्थापन गर्न अलिक अप्ठ्यारो नै हुन्छ । तर यदि एकाध दिन बालबालिकालाई घरमा राख्न सकियो भने घरको काममा नै व्यस्त र अभ्यस्त बनाउन सकिन्छ । घरलाई सफा गर्ने, घरलाई सकेसम्म सिंगार्ने, भाँडाकुँडा सफा गर्ने, खाना पकाउने, तरकारी काट्ने र पकाउने आदि काममा सहयोग लिन सकिन्छ, व्यस्त राख्न सकिन्छ वा सिकाउन सकिन्छ । घरछेउमा बारी भए बारीमा तरकारी रोप्न तयारी गर्ने वा तरकारी रोप्ने काम नै गर्न सकिन्छ । हैन यदि पक्की घर छ भने छतमा वा कौंसीमा गमला सजाउने, तरकारी लगाउने, पानी हाल्न लगाउनेजस्ता काममा अलिकति व्यस्त बनाउन सकिन्छ । घरमा बसेको बेला चित्र बनाउने, रङ्ग भर्ने, त्यसलाई अर्को दिनको चित्रसँग तुलना गर्ने गराउन सकिन्छ । यसैगरी, बालबालिकाको उमेर र रुचि अनुसारका कामहरू गराउन सकिन्छ । यदि घरमा टेलिभिजन छ भने दिनको कुनै एउटा कार्यक्रम उसको रुचि अनुसारको हेर्न दिने तथा सम्भव भएसम्म एक दिनमा एउटा फिल्म पनि सबैजना सँगै बसेर हेर्न सकिन्छ । यसैगरी, दिनमा एक घण्टा समाचार पनि हेर्नुपर्दछ तथा हेरेको समाचारका मुख्य कुराहरू के के हुन् भनेर टिप्न लगाउनुपर्दछ । सकेसम्म समाचार हेरेर टिपेको कुरालाई मिलाएर लेखिदिए पनि हुन्छ । गर्न लाउने हो र सिकाउन खोज्ने हो भने घरमैं अनेक कामहरू खोज्न सकिन्छ । घरभित्र बस्न एकाध दिन सा¥है गा¥हो हुन्छ तर यदि तालिका बनाएर काम गर्ने वा गराउने हो भने घरभित्र पनि समय कटाउन बालबालिकालाई खासै अप्ठ्यारो हुँदैन । बालबालिकालाई सम्हाल्ने अभिभावकलाई पनि केही हदसम्म सजिलो हुन पुग्छ ।
    यदि अभिभावक पनि घरमा छन् भने सबैभन्दा सजिलो काम भनेको पत्रिका पढ्न लगाउने र पत्रिकामा जस्तै समाचार र लेखहरू लेख्न लगाउने हो । पत्रिकामा विभिन्न किसिमका लेखरचनाहरू पनि प्रकाशित हुन्छन् तर त्यतिसम्मको लेखरचना बालबालिकाले लेख्न सक्दैनन् । गर्नु के पर्छ भने घरकै विभिन्न किसिमका सामानको उपयोगिता र महŒवको विषयमा लेख लेख्न लगाउने ? घर नै किन चाहिन्छ ? यसै विषयमा पाँच सय शब्दमा लेख्न लगाउने । सम्भव भएसम्म घरभित्रका अन्य विषयमा लेख्न लगाउन सकिन्छ। यसैगरी, आप्mनो गाउँको बारेमा, आप्mनो वंश र जातको बारेमा, खेतीपाती, बालीनाली, विभिन्न पेशा, भविष्यको चाहना, गाउँका देवीदेवताहरूको बारेमा, अन्य ऐतिहासिक वा सामाजिक, सांस्कृतिक विषयवस्तुको बारेमा सोधीखोजी लेख्न लगाउन सकिन्छ । आपूmहरूले पनि सकेको सहयोग गरिदिनुपर्छ । हरेक दिन लेख्न लगाउने हो भने उसमा लेखनकलाको विकासमा सहयोग पुग्दछ । लेखेको लेखलाई राम्ररी हेरिदिनुपर्छ, सुझाव पनि दिनुपर्छ, राम्रो भएमा प्रशंसा पनि गर्नुपर्छ । घरमैं पुरस्कृत पनि गर्दा हुन्छ । आपैंmलाई घतलाग्दो लागेमा कुनै पत्रिकामा छपाइदिने प्रयास पनि गरिदिनुपर्छ ।
    अहिले बालबालिकाहरू घरमा नै बसेका छन् । स्थानीय पत्रिकाहरूले केही अभिभावकहरूलाई हरेक दिन सम्पर्क गरेर कम्तीमा एक पृष्ठ बालबालिकाका कविता, गीत, मुक्तक, चुटकिला, लेख, मन्तव्य, भविष्यका चाहनालगायतका विषयवस्तुलाई दिने योजना पनि बनाउनुपर्छ ताकि सिर्जनात्मक क्षमता भएका बालबालिकालाई एकातिर समय कटाउन सजिलो हुन्छ भने अर्कोतिर पत्रिकाले घरमा बसेका बालबालिकालाई सम्मान गरेको देखिन्छ किनभने यो विशेष अवस्था हो ।
    सकेसम्म बालबालिकालाई घरबाटै निस्किन नदिऊँ । अभिभावकहरू पनि घरबाट निस्कने प्रयास नगरौं । राज्यले दिएको निर्देशन पालन गरौं । विश्व अहिले कोरोनाको खतरनाक सङ्क्रमणबाट गुज्रिरहेको छ । विश्वको लागि यो अति नै सावधानीको विषय बनेको छ । हामीले घरमैं सावधानी अपनाउनुपरेको छ । कोरोनाको कहरबाट जोगिने सबैभन्दा सजिलो उपाय नै घरमा बस्नु हो । यस चरम सङ्कटको समयमा बालबालिकालाई पनि सुरक्षित राख्नु सचेत अभिभावकको कर्तव्य हो ।

फरक समाचार

Find us