Showing posts with label स्वतन्त्र विचार. Show all posts
Showing posts with label स्वतन्त्र विचार. Show all posts

Friday, January 17, 2020

अनुगमन अभावले शिक्षाको लगानी बालुवामा पानी भएको छ

अनुगमन अभावले शिक्षाको लगानी बालुवामा पानी भएको छ

वैद्यनाथ ठाकुर
    शिक्ष्Fा देशको विकासको मेरुदण्ड हो । यसर्थ शिक्ष्Fानीतिमा  समय अनुसारको सुधार तथा पुनरावलोकन हुन आवश्यक छ । यतिबेला शिक्ष्Fा स्थानीय निकायको मातहतमा दिइएको जस्तो देखिन्छ तर त्यो कानूनी पानाहरूमा मात्रै सीमित छ । शिक्ष्Fकको सरुवा बढुवा जस्ता प्रभावकारी कार्य सङ्घले नै राख्ने तर शिक्ष्Fा स्थानीय सरकारको जिम्मामा भन्ने कुरा कुनै पनि अर्थमा ठीक छैन । खासगरी तब जबकि स्थानीय निकाय चरम भ्रष्टाचारको शिकार छ ।
    वास्तवमा यतिबेला देशलाई कुन प्रकारको जनशक्तिको खाँचो छ, यसको निरूपण हुन जरुरी छ । समाजको प्रत्येक क्ष्Fेत्रमा नैतिकतामा आएको तीव्र स्खलन तथा राज्यको प्रत्येक क्ष्Fेत्रमा देखिएको चरम भ्रष्टाचार (संस्थागत)को अवस्था हेर्दा विद्यालय तथा विश्वविद्यालयबाट उत्पादन हुने जनशक्तिहरूमा नैतिकता, इमानदारी तथा सेवा र परिश्रम गर्ने भावना अति बलियो हुन जरुरी छ । जबकि अहिलेसम्म उत्पादित जनशक्तिहरूमा कसरी छिटोभन्दा छिटो धन कुबेर बन्ने एकमात्र उद्देश्य देखिन्छ । शिक्ष्Fालयबाट विगतमा निस्केकाहरू नै राज्यको प्रत्येक अङ्गमा अहिले आसीन छन् । उनीहरूको मनमा देशलाई बलियो बनाउने भाव कतै देखिंदैन । जो जति ठूलो पदमा छ, उसले जनताको त्यति ठूलो मालिक आपूmलाई ठानेको देखिन्छ । कुनै पनि कार्यालयका हाकिम साहब गाउँका झात्रेझुत्रे गरीब किसानसँग आपूm उनीहरूकै सेवाको लागि बहाल भएको कर्तव्य सम्झेर व्यवहार गरेको देखिंदैन । हाकिम साहबको कार्यकक्ष्Fमा कार्पेट ओछ्याइएको छ । जनतालाई जुत्ता चप्पल बाहिर निकालेर पस्न भनिन्छ र व्यवहार  मालिकको जस्तो । किसान, मजदूर जो एउटा समस्या लिएर त्यहाँ आइपुगेको हुन्छ । उनीहरूको अनुहारमा एक प्रकारको डर, त्रास स्पष्ट देख्न सकिन्छ । त्यसमाथि झन् हाकिम साहब र तिनका मातहतकाले हपार, झपार गरेर कुरो गर्दा उनीहरूको साँच्चिकै सातो नै गएको हुन्छ । कार्यालयहरूमा प्रमुखदेखि मातहतकासम्मको जनतासँगको बोली वचन तथा कामहरू छिटोछरितो कसरी भइरहेको छ, त्यसको अनुगमन गर्ने एक स्वतन्त्र निकाय भए शायद अहिलेको भन्दा बढी प्रभावकारी कार्य हुनुको साथै भ्रष्टाचार न्यूनीकरण गर्न पनि त्यसले सघाउँथ्यो कि ?
    शिक्ष्Fामा जति लगानी हुनुपर्छ, त्यति गर्न सकिएको छैन । यो तथ्य सबैको अगाडि नै छ । विद्यालयहरूमा विषयगत दरबन्दी तथा शिक्षकको नितान्त अभाव छ । यसको प्रत्यक्ष मार बालबालिकाहरूको सिकाइ प्रक्रियामा परेको छ । माध्यमिक तथा निम्न माध्यमिक तहमा दरबन्दीको निकै अभाव छ । झन् विषयगत शिक्ष्Fकको समस्या भयावह छ । कम्प्युटर भन्ने विषय कक्ष्Fा ६ देखि नै लागू गरिएको छ तर विद्यालयहरूमा यो विषय पढाउने कतै पनि शिक्ष्Fक नै छैनन् । त्यसैगरी, सामाजिक अध्ययन विषयको शिक्ष्Fकको समेत अभाव देखिन्छ । झन् अहिले शिक्ष्Fक तालीम लिइरहेका विद्यार्थी
(शिक्ष्Fा विषयमा अध्ययन गर्नेहरू)मा सामाजिक विषय पढ्ने छैन भन्दा पनि फरक नपर्ला । गणित, स्वास्थ्य, अङ्ग्रेजी, नेपाली जस्ता विषयप्रति नै बढीजसो विद्यार्थीहरूको आकर्षण रहेको देखिन्छ । यस्तोमा निकट भविष्यमा सामाजिक विषयको अध्ययन अध्यापनमा विद्यालय स्तरमा ठूलो समस्या नआउँला भन्न सकिन्न ।
विद्यालयहरूमा शिक्ष्Fक दरबन्दी तथा आपूर्ति गर्नुपर्ने विषय शिक्षक कुन कुन सङ्कायमा कुन कुन विषयको के कति हो त्यसको आधारमा कलेजहरूलाई विषयगत कोटा तोकेर दिंदा राम्रो हुने हो कि ? यसलाई सरोकारवालाले बेलैमा सोच्न जरुरी छ । नत्रभने चाहिएको विषयको शिक्ष्Fकको आवेदन नै नपर्ने र खासखास विषयमा अत्यधिक आवेदन पर्ने समस्या हुन सक्छ ।
    विद्यालयमा यतिबेला बूक कर्नर, छात्रवृत्ति, पुस्तकालय, विद्यालय विकास योजना, निश्शुल्क पाठ्यपुस्तक, प्रयोगशाला, खेलकूद, दिवाखाजालगायतका शीर्षकमा नेपाल सरकारले करोडौं रुपैयाँ लगानी गरेको अवस्था छ । केवल रकम मात्र पठाएर विकास हुने भए हाम्रा सडकहरू ६ महीनाभित्रमा बिग्रिने थिएन होला । वास्तवमा शिक्ष्Fा मन्त्रालयबाट आएको विभिन्न शीर्षकका रकम उक्त शीर्षकमा के कति कसरी खर्च भयो भएन त्यसको अनुगमन गर्ने कुनै निकाय नै छैन । फलस्वरूप जाली बिल भौचर बनाएर रकमको दुरुपयोग गर्ने गरेको देखिन्छ । यसतर्पm सरोकारवाला निकायले चासो राखेको कहिले देखिएन । उसलाई बिल भर्पाइ लेखापरीक्ष्Fकले हरियो मसी लगाएर दिएको भए पुगिहाल्छ । जबसम्म शिक्ष्Fाको कार्यविधि यस्तो रहन्छ, तबसम्म शिक्ष्Fामा सुधारको लागि ल्याइएका कार्यक्रमहरू तथा त्यसको लागि छुट्याइएका रकमको दुरुपयोग हुने परम्पराले यसैगरी निरन्तरता पाइरहने छ ।
    एउटा विद्यालयमा एक वर्ष अध्ययन, अध्यापन भएपछि विद्यार्थीहरूमा सिकाइ उपलब्धि दश प्रतिशत पनि छैन भने त्यसको लागि कोही न कोही व्यक्ति जिम्मेवार हुनुपर्ने अवस्था नबनाएसम्म शैक्षिक गुणस्तर सुधार गर्न सकिंदैन । एउटा विद्यालयमा घण्टी लाग्नु, शिक्षकहरू कक्षामा जानु तथा सिकाइ उपलब्धि अपेक्ष्Fा गरिए अनुसारको नहुने भएपछि यसको लागि जिम्मेवार को को छन् त ? उनीहरूको किटानी गर्न जरुरी छ । केवल किटानी मात्रै पनि होइन, त्यसबापतको कसले के कस्तो नसिहत पाउने हो, त्यसको पनि प्रस्ट व्यवस्था हुनुपर्छ र सोको कार्यान्वयनसमेत हुन जरुरी छ । नेपाल सरकारको तलब खाएर बसेका कर्मचारीहरूले काम नगर्दा वा ढिलासुस्ती गर्दा सरोकारवाला पक्ष कति रिसाउँछन् । त्यसैगरी, दश वर्ष विद्यालय पढाएको अभिभावकका छोराछोरी न त चार लाइन अङ्ग्रेजी बोल्न सक्छन्, न त दुईवटा सामान्य हिसाबकिताब नै गर्न सक्छन् भने अभिभावकलाई रिस किन उठ्दैन ? कहिलेसम्म अभैm विद्यार्थीको सिकाइ कमजोर हुँदा त्यसको दोष अभिभावक वा विद्यार्थी स्वयम्ले लिइराख्नुपर्ने तर विद्यालय व्यवस्थापन पक्ष, विद्यालय प्रशासन पक्ष र शिक्ष्Fकहरू यसको दोष लिनबाट वञ्चित भइराख्ने ?
    त्यसैले सामुदायिक विद्यालयमा ‘राजाको काम कहिले जाला घाम’को नीति अब समाप्त गर्नुपर्छ । विद्यालयको आर्थिक, शैक्षिक, प्रशासनिक, सांस्कृतिकलगायतका सबै कुरा पारदर्शी हुनुपर्छ । विद्यालयमा नियमितरूपमा अनुगमन गर्ने निकाय गठन नगरेसम्म शिक्ष्Fामा भएको लगानी ‘बालुवामा पानी’को उखान चरितार्थ भइरहन्छ ।

Thursday, January 16, 2020

जारी गत्यारोधभित्रको निहितार्थ

जारी गत्यारोधभित्रको निहितार्थ

श्रीमन्नारायण
    कुनै पनि राजनीतिक दलभित्र हुने गरेको आन्तरिक विवाद त्यसको आन्तरिक मामिला हुने गर्दछ तर सत्ताधारी दलभित्र हुने गरेको विवाद स्वाभाविकरूपमा नै देशव्यापी चासोको विषय बन्न जान्छ किनभने सत्ताधारी दलभित्रको कलहले सरकारको कामकाजलाई प्रभावित गर्ने गर्दछ । वर्तमान अवस्थामा सत्ताधारी नेकपाभित्र जारी विवादका कारण देशको सर्वोच्च संवैधानिक संस्था संसद् नै अनिर्णयको बन्दी बनेको छ । सत्ताधारी दलभित्र पदको बाँडफाँड नमिलेका कारण प्रतिनिधिसभाको सभामुखको निर्वाचन हुन सकिरहेको छैन । विगत ५ महीनादेखि प्रतिनिधिसभाको बैठक हुन सकेको छैन । सत्ताधारी दलभित्र समन्वय कायम हुन सकेन भने यो विवाद अझ बढी लम्बिन सक्दछ । यसको सोझो असर संसदीय व्यवस्थाको स्थायित्वमाथि पर्न सक्दछ ।
    संविधानतः देशमा संसदीय व्यवस्था छ तथा विगत तीन दशकदेखि यसको सुचारु सञ्चालन पनि भइआएको छ तर देशमा अहिले नेकपाको सरकार छ र संसद्मा पनि यसै पार्टीको बहुमत छ । सैद्धान्तिकरूपमा कम्युनिस्टहरू संसदीय व्यवस्थाका विरोधी हुन्छन् । त्यसैले कतै जानी नजानीकन संसदीय व्यवस्थालाई अलोकप्रिय तथा कमजोर बनाउने काम त भइरहेको छैन ? भन्ने दिशामा पनि ध्यान जानु आवश्यक देखिन्छ । सत्ताधारी नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी र यसका नेताहरू आपूmलाई एकैचोटि घोर वामपन्थी, घोर दक्षिणवादी (राष्ट्रवादी), उदारवादी र लोकतान्त्रिक पनि देखाउन चाहन्छन्, जुनकि सम्भव नै छ । सैद्धान्तिक अस्पष्टता र दिशाहीनताका कारण सत्ताधारी दल आपैंmले बुनेको जालोमा फस्दै गएको छ, जहाँबाट निस्कन अब गा¥हो भइसकेको छ ।
    विश्वको राजनीतिमा कुनै पनि देशमा दुईवटा ठूला कम्युनिस्ट पार्टी लामो समयसम्म अस्तित्वमा रहेको इतिहास छैन । नेपालमा जनआन्दोलन–२ को सफलतापश्चात् भएको संविधानसभाको पहिलो निर्वाचनमा माओवादी सबैभन्दा ठूलो दलको रूपमा स्थापित भयो तर नेकपा एमालेसित उसको वैचारिक र राजनीतिक प्रतिस्पर्धा पनि जारी रह्यो, फलस्वरूप ५ वर्षपछि भएको दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचनमा नेकपा एमालेले माओवादीलाई उछिन्दै दोस्रो ठूलो दलको रूपमा स्थापित भयो ।
    यस निर्वाचन परिणामले नेकपा माओवादीलाई यति हदसम्म कमजोर र विचलित बनायो कि पार्टी आप्mनो सैद्धान्तिक धरातलमा पनि टिक्न सक्ने अवस्था रहेन र नेकपा एमालेको अर्ध–वामपन्थ, अर्ध–लोकतन्त्रको बाटो अवलम्बन गर्नुपर्ने अवस्था आयो । पार्टीका प्रभावशाली, सिद्धान्तवादी एवं निष्ठावान् शीर्ष नेताहरू मोहन वैद्य, डा बाबुराम भट्टराई र सिपी गजुरेलहरू पार्टी परित्याग गर्न बाध्य भए । नेकपा माओवादीले बिस्तारै–बिस्तारै आप्mना सम्पूर्ण राजनीतिक प्रतिबद्धताहरूलाई बिर्संदै गयो । २०७४ सालको आमनिर्वाचनमा पार्टी यति हदसम्म निरीह र दयनीय अवस्थामा आइपुग्यो कि नेकपा एमालेको विचार, सिद्धान्त र चुनाव चिह्नसमेतलाई स्वीकार गर्नु यसको आवश्यकता र बाध्यता हुन गयो । नेकपा एमालेको कनिष्ठ सहयोगी भएर पार्टी एकीकरणमा गएपछि नेकपा (माओवादी केन्द्र)लाई अब आप्mनो अस्तित्व जोगाउन पनि धौधौ परिरहेको छ । पार्टीका एक अन्य वरिष्ठ नेता र निवर्तमान सभामुख कृष्णबहादुर महरा यौनकाण्डमा मुछिएपछि अब यस पदको निम्ति हानथाप जारी छ । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको शारीरिक अवस्थालाई दृष्टिगत गर्दा सत्ताधारीभित्र झन् ठूलो शक्ति सङ्घर्ष उत्पन्न हुने सम्भावनालाई सोझै खारेज गर्न सकिंदैन । नेकपा (माओवादी केन्द्र)लाई जसरी भएपनि सभामुखको पद चाहिन्छ नै जबकि नेकपा एमालेलाई पुष्पकमल दाहाल तथा नेकपा माओवादी केन्द्रमाथि नै विश्वास हुन सकिरहेको छैन । आगामी तीन वर्षसम्म प्रतिनिधिसभाको भूमिका सर्वाधिक महŒवपूर्ण साबित हुन सक्ने सम्भावनालाई दृष्टिगत गरेर नै दुवै दलका नेताहरू प्रतिनिधिसभाको महŒवपूर्ण बैठकलाई अवरुद्ध पारेर भएपनि सो पद हात पार्न भागीरथ प्रयत्न गरिरहेका छन् । यद्यपि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले उपसभामुखलाई आप्mनो पदबाट राजीनामा गरी समस्या समाधानको निम्ति मार्गप्रशस्त गरिदिन आदेश गरेको छ । तर उपसभामुख भने आपूm महिला, जनजाति र हरेक दृष्टिकोणले योग्य एवं सक्षम भएको कारण राजीनामा नदिने अडानमा डटेकी छन् । रोममा बस्नेले रोमन हुनैपर्छ तसर्थ उपसभामुखले पनि राजीनामा गर्नुको विकल्प छैन । उपसभामुखको हठ पूर्वमाओवादी केन्द्रको सुनियोजित योजना पनि हुन सक्छ । 
    कथंकदाचित माओवादी केन्द्रका समर्थक नेता सभामुख बन्न सकेनन् र पार्टी विभाजनको अवस्था आयो भने नेकपा माओवादी केन्द्रलाई पार्टी विभाजनको निम्ति चाहिने ४० प्रतिशत सांसद जुटाउन गा¥हो हुनेछ । यस्तो अवस्थामा पार्टीको अस्तित्व पनि समाप्त हुन सक्दछ । जबकि नेकपा एमालेका नेताहरू भने पार्टीमा आप्mनो पूर्ण वर्चस्व कायम भएको हेर्न चाहन्छन् । नेकपा माओवादी केन्द्रको निम्ति सभामुखको पद उसको अस्तित्व, पहिचान र भविष्यसँग जोडिएको विषय हो । यस पार्टीले आप्mनो वैचारिक धरातललाई गुमाइसकेको छ । शीर्ष नेतृत्व पङ्क्तिबाट पनि पार्टी वञ्चित नै रहेको अवस्था छ । सिद्धान्तनिष्ट एवं प्रतिबद्ध कार्यकर्ताहरू या त निस्क्रिय छन् अथवा आप्mनो निष्ठा बदलिसकेको अवस्था छ । अब पुरानो भय र दबाब कायम गर्न गराउने अवस्थामा पनि पार्टी रहेन । एकल नेतृत्वलाई बलियो बनाउने मानसिकता बोकेका माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड सामूहिक नेतृत्वको बलियो सङ्गठनमा आप्mनो उपस्थिति, महŒव र सान्दर्भिकतालाई साबित गर्न सकेका छैनन् । उनी अहिले एक्लिएका छन् ।
    नेकपा एमालेसित एकीकरण गरेर नेकपा (माओवादी केन्द्र)ले आप्mनो सबैथोक गुमाइसकेको छ । न त वर्तमान अवस्थामा अब स्वयम् पुष्पकमल दाहाल नै आप्mनो नेतृत्वको प्रभावकारितालाई नै साबित गर्न सक्ने अवस्था छन्, न त जनतालाई नै अब उनको कुरामाथि विश्वास छ । बिस्तार–बिस्तारै उनले जनजाति, थारू, दलित र मधेसीको विश्वास र समर्थन पनि गुमाउँदै गएका छन् । उनीसित अब बार्गेनिङ क्यापिसिटी पनि रहेन । नेकपा एमालेको नाम र कामको भरमा बाँच्नु अब उनको बाध्यता हुन गएको छ । केही महीनाअघि भेनेजुएलाको समर्थन र अमेरिकाको विरोध गरेर उनले आपूmलाई अमेरिकाविरोधी कित्तामा उभ्याइदिएका थिए । आपूm अमेरिकाविरोधी होइन भन्ने स्पष्टीकरण दिन उनी अमेरिका पनि गए तर एमसिसी प्रकरणमा एकपटक पुनः उनको समूह अमेरिकाविरोधी कित्तामा उभिन बाध्य भएको छ । बिआरआई र हिन्द–प्रशान्त रणनीतिक योजनामध्ये कुनै एउटा कित्तामा उभिनुको अब विकल्प छैन । नेकपा एमाले विगत तीन दशकदेखि संसदीय अभ्यासमा रमाइसकेको कारण यसका नेताहरू भारत र चीन मात्रै होइन अमेरिका र युरोपेली राष्ट्रहरू तथा एशियाका मलेशिया, जापान एवं सिङ्गापुर जस्ता राष्ट्रहरूसित पनि राम्रो सम्बन्ध बनाइसकेका छन् । तसर्थ एमाले पक्कै पनि एमसिसीको विरोधमा उभिनेछैन । सौम्य, शान्त, मृदुभाषी एवं व्यावहारिक परराष्ट्रमन्त्रीको अनुहार नै विश्वका अधिकांश राष्ट्रहरूले उनीमाथि विश्वास गर्ने यथेष्ट प्रमाण हो तर नेकपा माओवादी केन्द्रले अहिलेसम्म चीन र भारतमध्ये को राम्रो ? भन्ने कुरालाई नै ठम्याउन सकेको छैन । नेकपा अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल यदाकदा आप्mनो वक्तव्यमार्पmत् पार्टी नेतृत्व पङ्क्तिको विश्वास जित्न चाहन्छन् तर नेकपा एमालेका नेताहरू कुनै पनि अवस्थामा उनलाई नेता मान्ने छैनन् बरु नेकपा माओवादीका दोस्रो पङ्क्तिका नेताहरू केपी ओली, माधव नेपाल, झलनाथ खनाल र वामदेव गौतमको नजीक टाँसिने सम्भावना अत्यधिक रहेको यथार्थलाई उनले जति छिटो बुझ्नेछन्, त्यो त्यति नै बढी उनको हितमा हुनेछ । वर्तमानमा देखिएको गतिरोध माओवादी केन्द्रको अस्तित्व र एमालेले पार्टीमा आप्mनो पूर्ण वर्चस्व कायम राख्न खेलेको दाउ हो । यसमा एमालेले गुमाउनुपर्ने केही पनि छैन तर नेकपा माओवादी केन्द्रले भने आप्mनो सर्वस्व गुमाउनुपर्ने अवस्था छ । यसको लाभ राजपा नेपाललाई पनि मिल्न सक्दछ तर त्यो झन् रोचक राजनीतिक यात्राको थालनी हुनेछ ।

Wednesday, January 15, 2020

भूकम्पबाट सुरक्षा र मनोविज्ञान

भूकम्पबाट सुरक्षा र मनोविज्ञान

सञ्जय साह मित्र
    जमीन काँप्नुलाई भूकम्प भनिन्छ । भूकम्पको समय सबैको लागि डरलाग्दो हुन्छ । डरलाग्दो मानिसको लागि मात्र नभई स्वयम् प्रकृतिका लागि पनि डरलाग्दो हुन्छ । जब भूकम्प आउँछ, तब मानिस, जन्तुजनावर तथा वनस्पतिसमेत डराउँछन् । वनस्पति किन डराएको हुन्छ भने त्यसको पनि विनाश हुन्छ । पहाड भत्किन्छ र वनस्पतिको नाश हुन्छ । जहाँ पहाड नै थर्किन्छ, त्यहाँ अन्य सबै पक्ष स्वतः डराएको हुन्छ । जुन पक्ष डराएको हुन्छ, त्यो पक्ष वास्तवमा भूकम्पलाई मन नपराएको हो । भूकम्पलाई कसैले मन पराउँछ भन्ने होइन तर भूकम्पले कतिपय पक्षलाई केही पनि प्रभाव पार्दैन भन्ने हो । पृथ्वीको आन्तरिक प्लेटहरूमा फेरबदल हुन्छ र यसले पृथ्वीको सतहको बनोटमा पनि प्रभावित तुल्याउँछ ।
    भूकम्प मनोवैज्ञानिक समस्या नहुन सक्छ तर यो मनोवैज्ञानिक समस्या हुनै सक्दैन भन्ने होइन । नेपालमा पछिल्लो ठूलो भूकम्प आएको धेरै भएको छैन । दिउँसो आएको त्यो भूकम्पले अहिलेका साना बालबालिकाबाहेक सबै पुस्ताले भोगेको पछिल्लो त्रासदी थियो । त्यस त्रासदीले धेरैको मनोविज्ञानमा भूकम्पको भूत लागेको थियो । त्यसको प्रभाव अहिलेसम्म पनि पूर्णरूपमा गइसकेको छैन । अभैm पनि कुनै कारणले खाट हल्लिएमा कतिपयलाई भूकम्प नै आएको मनमा पर्ने गर्दछ । आपूm शान्त बसेको बेला कतै कुकुर र चरा एकसाथ कराएको सुन्यो भने भूकम्प आउने हो कि आशङ्काले सतर्क हुन खोज्छ कतिपय मानिस । हावा खासै नचलेको तर बिजुलीको तार हल्लिएको देख्नासाथ हो कि होइन तर भूकम्पको सानो कम्प पो आएको हो कि भन्ने प्रश्न आप्mनो मनलाई गरिहाल्छ । घरभित्र ओछ्यानमा पल्टिरहेको समय यदि छेपारोले पनि पङ्खा हल्लाएको छ भने पनि कतै सानो झट्का पो हानेको कि भूकम्पले भन्ने आशङ्का जन्माउँछ कतिपयको मनमा । यस अवस्थामा भूकम्पलाई मनोवैज्ञानिक समस्या पनि भन्न सकिन्छ ।
    भूकम्पको पूर्वानुमान कसैले गर्न सक्दैन । यो कहिले आउँछ भनेर कुनै वैज्ञानिक अध्ययन पनि ठोस निष्कर्षयुक्त निस्कन सकेको छैन ।
    भूकम्प गएपछि यसको चर्चा लामो समयसम्म हुने गरेको छ । भूकम्पले पु¥याउने क्षतिको विषयमा सबैको मुखदेखि सामाजिक सञ्जाल र सबै मिडियाहरूमा निकै चर्चा हुन्छ । दिनहरू बित्दै जाँदा भूकम्पको असरलाई पनि मानिसले बिर्संदै जान्छ । समयको मलमले जस्तोसुकै गहिरो घाउलाई पनि पुर्दछ । अझ भूकम्पपछि यदि अर्को कुनै घटना हुन्छ भने त्यसले अलिक कम महŒव पाउँछ तर एक/दुई ठूला घटना भयो भने ध्यान बाँडिन्छ । हैन भने भूकम्पभन्दा यताउति सामान्यतया कसैको ध्यान नै जाँदैन । भूकम्पको धक्काले धरतीलाई मात्र होइन, मानिसको मनलाई पनि हल्लाइदिएको हुन्छ र मस्तिष्कलाई पनि हल्लाइदिएको हुन्छ । भूकम्प आउनुअघि कसैले थाहा नपाउने तर भूकम्पछि कोही पनि जानकारीको लागि बाँकी नहुने अवस्थाले भूकम्पको बारेमा सबैले जानकारी लिइराख्नु आवश्यक हुन्छ । फेरि पनि भूकम्प कहिले आउँछ भन्ने थाहा त हुँदैन तर भूकम्पको बारेमा निरन्तर चर्चा गरिरहँदा भूकम्पको क्षति र यसको प्रवृत्तिबारे धेरैले थाहा पाइरहन सक्छन्, जसले गर्दा भूकम्प आइहाल्यो भने पनि सकेसम्म क्षति कम हुन पाउँछ किनभने भूकम्पको चर्चाले सतर्कता पनि छरिरहेको हुन्छ ।
    नेपालीहरूले सम्झेको सबैभन्दा ठूलो भूकम्प १९९० माघ २ गतेको हो । उक्त भूकम्पलाई भोग्नेहरूमध्ये अभैm केही जिउँदै पनि छन् । उक्त भूकम्पलाई भोगेका केही मानिसलाई यो पङ्क्तिकारले पनि भेट्ने र त्यस भूकम्पका बारेमा राम्ररी कुरा गर्न पाएको छ । कतिपय देख्नेहरूले यो पनि बताउने गरेका थिए कि त्यस भूकम्पमा जमीनबाट कोइला–पानी निक्लेको थियो । कसैको जाँतो डुबेको जहाँको तहीं धरतीमा पसेको थियो । कतै घरमैं पानीको मूल फुटेको थियो र रातोरातो रड्ढो माछा निक्लेको थियो । कतै मान्छे नै धरतीमा विलीन भएको सुनिएको थियो । पशुपक्षीको त कुनै ठेकान थिएन । गाउँघरमा त्यतिबेला ठूलाठूला घर नभएकाले घर भत्केका ठूला कथाहरू त सुन्न पाइएन तर विनावर्षात् कसैको घरबाट पानी निक्लेको बताउँथे । त्यस भूकम्पका कथा भन्नेहरू कम हुँदै गएको थियो कि पछिल्लो ठूलो भूकम्प आएको थियो । अहिलेका मानिसमध्ये कमै मात्र यस्ता छन्, जसलाई पछिल्लो ठूलो भूकम्पको कथा थाहा छैन । भूकम्पका कथाहरू एकापसमा जोडिएका छन् । अहिले कोही अति ज्येष्ठ नागरिक यदि आपूmले भोगेको माघ २ गतेको भूकम्पको कथा भन्छन् भने अहिलेका श्रोता पछिल्लो भूकम्पमा आपूmले भोगेको कथा बताउन थाल्छन् ।
    भूकम्प नितान्त प्राकृतिक घटना हो भन्ने बुझिन्छ । हरेक माघ २ गते  भूकम्पको चर्चा गरिन्छ । वास्तवमा यसको सम्झना गरिन्छ । भूकम्पले पु¥याएको क्षतिको पनि थोरबहुत विश्लेषण अहिलेसम्म हुने गरेको छ । यसैगरी, पछिल्लो भूकम्पको प्रसङ्ग पनि थोरबहुत यस दिन जोडिन्छ । तर पछिल्लो ठूलो भूकम्पको परिचर्चा मुख्यरूपमा वैशाखमा मात्र हुने गर्दछ । माघमा त राष्ट्रिय भूकम्प सुरक्षा दिवस भनेर नै मनाइन्छ भने वैशाखको १२ मा देशभर त्यस भूकम्पको चर्चा गर्ने गरिएको पाइन्छ । वैशाखमा भूकम्पको परिचर्चा हुँदा वर्तमानमा पुनर्निर्माणको बारेमा अधिकांश मिडियाले चर्चा गर्नुका साथै भूकम्पको घाउ कोट्याउने गरेका छन् ।
    भूकम्पको सम्झना गरेर मात्र हुने जमाना होइन यो । अहिले पक्की घर निर्माणको जमाना हो र अहिले पक्की घर निर्माण गर्दा सकेसम्म भूकम्पले क्षति पु¥याउन नसक्ने किसिमले घर निर्माण गरिन थालिएको छ । घर निर्माण गर्ने मानिसको क्षमता अनुसार घरको निर्माणमा सकेसम्म भूकम्पबाट सुरक्षा अपनाउने युगको सुरुआत भइसकेको छ तर यसमा केही मनोवैज्ञानिक समस्या पनि रहेका छन् । क्षमता भएका पनि कतिपयले के हुन्छ र यस्तै घर बनाउँदा, फलानोको घर यत्तिकै रहेको छ वर्षौंदेखि । अहिले यसै किसिमको मनोविज्ञानलाई हटाउनुपरेको छ । सामान्य दृष्टिकोण यस्तो बनिसकेको छ कि घर बनाउँदा लाग्ने लागत बेकार हुन्छ । घर बनाउँदा लाग्ने पूँजी त्यत्तिकै बस्छ । यस कारण घर निर्माणमा बढी लगानी गर्नु भनेको लगानी डुबाउनु हो भन्ने मनोविज्ञान बोकेका मानिसहरूलाई भूकम्पबाट सुरक्षा दिने भएकोले सबै लगानीभन्दा महŒवपूर्ण छ भन्ने कुरा बुझाउनुपरेको छ । भूकम्पीय सुरक्षाको दृष्टिकोण अपनाउनु भनेको लगानी डुबाउनु होइन । समाजमा पैसा भएका र हैसियत भएका मानिसहरूले जब सुरक्षित घरलाई बेकारको लगानी भन्दछन्, तब यसै किसिमको मनोविज्ञानको सञ्चार र प्रसार समाजमा हुने हुन्छ । यसले गर्दा भूकम्पीय सुरक्षा केही कमजोर बन्न पुग्ने सम्भावना हुन्छ । यस किसिमको मनोविज्ञानलाई कमजोर बनाउनु पनि भूकम्पीय सुरक्षाको दृष्टिकोणले उपयुक्त नै हुने देखिन्छ ।
    तत्काल भूकम्प आयो भने कसरी बच्ने भन्ने विषयमा व्यापक जनचेतना पैmलाउनुपर्छ । जनचेतना पैmलाउने काममा समाजका सबै सचेत वर्ग लाग्नु र जाग्नुपर्दछ । गृह निर्माणमा सचेतनाको आवश्यकतालाई पनि उत्तिकै बुभ्mनु जरुरी छ भने भूकम्प आइहालेमा के कसरी गर्नुपर्दछ भन्ने चेतना पनि निरन्तर पैmलाइरहनुपर्दछ । भूकम्प सुरक्षा दिवसमा भूकम्पबाट सुरक्षाको दृष्टिकोणले मनोविज्ञानलाई पनि सकारात्मक बनाउनु आवश्यक भइसकेको छ र हरबखत हरेक व्यक्ति सुरक्षाको लागि सजग रहनु पनि पर्दछ।

Tuesday, January 14, 2020

कान्तिपुर इकोनोमिक समिटः २०२०

कान्तिपुर इकोनोमिक समिटः २०२०

विनोद गुप्ता
    २०७६ पुस २४ गते काठमाडौंमा आयोजित कान्तिपुर इकोनोमिक समिट–२०२० को विस्तृत विवरण २५ गतेको कान्तिपुरमा पढ्न पाइयो । सम्पूर्ण समाचार, अद्योपान्त पढ्दा सरकार र  निजी क्षेत्रले आआप्mनो समस्या त राखे तर आप्mनै अडानमा कायम रहेकाले यस समिटबाट नेपालको आगामी चीनमा आर्थिक गतिविधि उक्लिने सङ्केत पाउन सकिएन । सरकारको तर्पmबाट निजी क्षेत्रको मनोबल टुट्न नदिने प्रतिबद्धता व्यक्त भयो भने निजी क्षेत्रले नीतिभन्दा नियतले समस्या भएको भन्दै वित्तीय क्षेत्र नै नियन्त्रणमा रहेको अवस्थामा लगानी जुटाउन सम्भव नहुने भनाइ राखेको पाइयो ।
    बैंकिङ क्षेत्रको समाचारबारे नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्कको आधारमा गत वर्षको पहिलो चार महीनामा बैंकहरूले रु २०१ अर्ब ऋण प्रवाह गरेकोमा यस वर्षको सोही अवधिमा रु १३६ अर्ब मात्र ऋण प्रवाह गरेको देखिन्छ । त्चबमभ बलम भ्हउयचत एचयmयतष्यल ऋभलतचभ को तथ्याङ्कले यस आवको पहिलो चार महीनामा आयात ६.९ प्रतिशतले घटेकोले समेत बैंकहरूको लगानीमा प्रतिकूल असर परेको छ । सरकार स्वयम्ले अन्तःशुल्कबाट यस वर्ष रु १७० अर्ब उठाउने लक्ष्य राखेकोमा यो लक्ष्य पूरा हुने सङ्केत देखा परेको छैन । सरकारले पूँजीगत खर्च बढाउन नसक्नु पनि एउटा मुख्य कारण रहेको देखिन्छ । पूर्वाधार निर्माणका कामहरू जोडतोडले भएर अगाडि बढ्दा सिमेन्ट, छड, इँटा जस्ता निर्माण सामग्रीको व्यापार उभो लाग्ने र यसबाट प्रशस्त रोजगारसमेत सिर्जना हुन्छ । तर सरकारी तथ्याङ्क अनुसार नै डिसेम्बर १७ सम्ममा पूँजीगत शीर्षकमा छुट्याइएको कुल बजेटको ९.९ प्रतिशत मात्र खर्च हुन सकेको छ । यस सम्बन्धमा अर्थमन्त्रीले पूँजीगत खर्च विस्तार गर्न अझ कानूनी सुधार र कार्यशैलीमा परिवर्तन आवश्यक रहेको औंल्याउँदै काम गर्ने कर्मचारीतन्त्र केही तर्सिएको हो कि भन्दै अब उनले असल नियतले गरेको कामको संरक्षण जरुरी भएको भन्दै झारो टारेकोमा चिन्ता गर्ने ठाउँ छँदैछ ।
    यस आवको चार महीनामा आयात ६.९ प्रतिशतले घटेको छ भने गत वर्ष ३५.८ प्रतिशतले बढेको थियो । आयात भारतबाट १०.९ प्रतिशत अन्यबाट १०.७ प्रतिशत र ८.७ प्रतिशतले घटेको छ भने चीनबाट १२.८ प्रतिशतले बढेको छ । वस्तुगत आधारमा कच्चा पाम आयल, मेशिनरी पार्टपुर्जा, हटरोल, विद्युतीय उपकरणलगायतको आयात बढेको देखिन्छ । निर्याततर्पm २३.९ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । निर्यात भारततर्पm ४५.६ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ भने चीनतर्पm ६ प्रतिशत र अन्यतर्पm ४.७ प्रतिशतले कमी आएको छ । समीक्ष्Fा अवधिमा पाम आयल, पोलिस्टर धागो, अलैंची, जुटका सामान र आयुर्वेदिक औषधि बढेको छ तर जस्तापाता, तयारी पोशाक, जुस, ऊनी, गलैंचा जस्ता वस्तुको निर्यात भने घटेको छ । त्यस्तै, समीक्षा अवधिमा वैदेशिक रोजगारमा जानेको सङ्ख्या ५.६ प्रतिशतले बढेको देखिए पनि रेमिट्यान्स २.३ प्रतिशतले घटी रु ३०५ अर्ब भएको देखिन्छ । निर्याततर्पm सबैभन्दा बढी योगदान पाम आयल र सोयाबिनकै देखिन्छ । प्रकाशित तथ्याङ्कहरूका अनुसार चालू आवको पहिलो ५ महीनामा पाम आयलको निर्यात विगतको सोही अवधिको तुलनामा आठ गुणाले बढेर ११.५ अर्ब पुगेको छ । विश्व बैंकको रिपोर्टको आधारमा दक्षिण एशियाभन्दा बाहिरका मुलुकहरूमाथि पाम आयलमा ५४ प्रतिशत र सोयाबिन आयलमा ४५ प्रतिशत टेरिफ लाग्ने गर्दछ । तर साप्mटाको सदस्य राष्ट्र भएको नाताले नेपालले यसबाट छुट पाएकोले यी दुवै तेलको निर्यातमा ठूलो वृद्धि भएको हो । तर यसै आधारमा नेपालको निर्यातमा ठूलो वृद्धि भएको हो । तर यसै आधारमा नेपालको निर्यात बढेको मान्न सकिंदैन । पुस २३ गतेको द काठमान्डू पोस्टमा प्रकाशित तालिकाले यथार्थ स्पष्ट गर्दछ ।
    माथि उल्लिखित वस्तुहरू ल्भउब ित्चबमभ क्ष्लतभनचबतष्यल क्तचबतभनथ द्दण्ज्ञट अन्तर्गत निर्यातयोग्य वस्तु भनी पहिचान गरिएका वस्तु हुन्, जसको निर्यात वृद्धिबाट नेपालको निर्यात व्यापार उभो लाग्न सक्दछ । तर ठूलो अलैंचीबाहेक हरेक निर्यात योग्य वस्तुको निर्यात घटेकोतर्पm नेपालको चिन्ताको कतै चियोचर्चासम्म भएन ।
    गत आवमा १४ खर्ब १८ अर्बको आयात भयो । त्यसमध्ये रेमिट्यान्सबाट रु ८ खर्ब ७९ अर्ब, पर्यटनबाट ७३ अर्ब र निर्यातबाट ९७ अर्ब गरी जम्मा आर्जन १० खर्ब ४९ अर्ब रुपैयाँ हुँदा आयातको बिल तिर्न रु ३ खर्ब ६९ अर्ब अपुग भयो, जुन हाम्रो व्यापारघाटा हो । यसपालि भर्खरै भारतले पाम आयलको मलेसियाबाट आयातमा रोक लगाएपछि नेपालबाट भारतमा हुने यसको निर्यातसमेत रोकिएको छ । खुल्ने अपेक्षा त गरिएको छ तर खुलेन भने निर्यातमा पर्ने प्रतिकूल असरका साथै करीब रु ६ अर्बको लगानी निरर्थक हुनेछ । यस अवस्थामा चालू आवको पहिलो चौमासिकमा रेमिट्यान्स २.३ प्रतिशतले घटेको र वर्तमानमा इरान–अमेरिका युद्धले पनि अमेरिकाले लगाउने भनेको कडा आर्थिक प्रतिबन्धका कारण रेमिट्यान्स जति घट्छ, त्यसै अनुपातमा व्यापारघाटा बढ्ने सङ्केतहरूलाई नकार्न सकिन्न । भारत स्वयम्को घट्दो आर्थिक वृदिदरका कारण महँगी बढ्नेक्रम जारी नै रहनेछ । त्यस अवस्थामा एकअर्कामाथिको दोषारोपणबाट देशको अर्थतन्त्रमा सुधार आउने अपेक्ष्Fा गर्न सकिंदैन । यो गम्भीर समस्याबाट कसरी उन्मुक्ति पाइने हो भनेर ठोस कार्ययोजना नबनाएमा देश आर्थिक सङ्कटको भुमरीमा फस्ने निश्चित छ ।

Friday, January 10, 2020

अयोग्यहरूबाट कसरी गुणस्तर वृद्धिको आशा गर्ने

अयोग्यहरूबाट कसरी गुणस्तर वृद्धिको आशा गर्ने

वैद्यनाथ ठाकुर
    एउटा उखान छ– ‘नीम–हकिम खतरे मे जान’ अर्थात् नयाँ चिकित्सकबाट उपचार गराउँदा लाभ कम हानि बढी हुने सम्भावना रहन्छ । यतिबेला नेपालको स्वास्थ्य र शिक्ष्Fा क्षेत्रले यो उखान चरितार्थ गरिरहेको छ ।
    वीरगंजमा भएका चिकित्सकहरू नितान्त पैसामुखी भएका देखिन्छन् । कुनै बेला पृथ्वीमा ज्यूँदा भगवान् भनिएका चिकित्सकहरूबाट अहिले यमराजको भूमिका बढी खेलिएको अनुभूति सर्वसाधारणले गर्न थालेका छन् ।
    एउटा व्यक्तिलाई चिकित्सक बन्न झन्डै सत्तरी–असी लाखको लगानी प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्षरूपमा खर्च भएको सबै हिसाब गर्दा लाग्ने गर्छ । शिक्ष्Fाको स्तर निरन्तर खस्किंदै गएपछि राम्रो विद्यार्थीको उत्पादन एकदमै थोरै हुन थालेको छ । यस्तोमा कमजोर विद्यार्थी तर अभिभावक धनी भएकाहरू विभिन्न प्रकारका डोनेशनहरूबाट चिकित्सकको अध्ययनमा प्रवेश गरेका हामी सबैले देखेकै हो । यस्ता कमजोर विद्यार्थीहरू पढेर आए पनि यिनीहरूसँग खासै ज्ञान हुँदैन । फलस्वरूप नेपालको एनएमसीको परीक्ष्Fा प्रायः ५/६ चोटि दिंदा पनि फेल नै भइरहेका हुन्छन् । कथंकदाचित पास नै गरिहाले तापनि तिनीहरूबाट गरिने उपचार निकै गैरजिम्मेवार र पैसामुखी हुने गरेको देखिन्छ । मधेसी समाजमा डाक्टरसाहबहरूले आप्mनो लगानीको पहिलो किस्ता बिहे गर्दा केटी पक्षसँग दाइजोको रूपमा असुल्ने गरेको देखिन्छ । बाँकीको किस्ता बिरामीले तिर्ने ५–६ सय रुपैयाँको शुल्कले भन्दा पनि विभिन्न प्रकारका गरिने प्रयोगशालाको परीक्षण तथा एक्स–रे, भिडियो एक्स–रे, एमआरआई आदिबाट आउने मोटो कमिशनबाट भर्पाइ गर्ने गर्दछन् ।
    आप्mनो लगानी उठाउने चक्करमा चिकित्सकहरूले कमिशन पाउन प्रायः आवश्यकता नै नभएका जाँचहरू पनि गर्न सिफारिश गर्दछन् । त्यसैगरी, विभिन्न प्रकारका स्तरहीन औषधि कारखानाहरू, जसले चिकित्सकहरूलाई विदेश घुमाउनेदेखि लिएर घरमा अनेक प्रकारका विलासिताका साधन पु¥याइदिन्छन् । उनीहरूको औषधि लामो समयसम्म लेखिरहन्छन् ।
    हालसालै वीरगंजमा खोलिएको एक निजी अस्पतालमा महिलाको सुत्केरी गराउँदा दुईजना महिलाको मृत्यु भएको र त्यसमा चिकित्सकको लापरवाही भएको आशङ्कायुक्त समाचारहरू प्रकाशित भएका थिए । पोखरियाको अस्पतालमा सामान्य रोगको उपचारको लागि पनि वीरगंजमा रेफर गर्ने गरेकै कारण यहाँका अस्पतालहरूबाट पाउने कमिशन नै प्रमुख कारण रहेको कुरासमेत समाचार माध्यमहरूमा सुन्दा, पढ्दा स्वास्थ्य सेवामा सेवा कतै नरहेको र सम्पूर्णरूपमा यो व्यापार भएको अवस्था सजिलै बुझ्न सकिन्छ ।
    नेपाली समाज आर्थिकरूपमा जति धेरै विपन्न छ, त्यति नै धेरै मानसिकरूपमा पनि अन्धविश्वासी छन् । जीवनका प्रत्येक घटना भाग्य र पुनर्जन्मसँग जोडेर हेर्छन् । पूर्वजन्मसँग जोडेर हेर्ने सिद्धान्तले सबै कुराको दोषी पीडितलाई नै ठहर गर्दछ । कोही व्यक्ति गरीब छ वा बिरामी छ, त्यसो हुनुको कारण उसको भाग्यमा त्यही लेखेर भएको हो । यस्तो मान्यतामा हाम्रो अशिक्षित निरक्षर सर्वसाधारणहरू मात्रै हिंडेका छैनन्, बरु विज्ञान विषयमा स्नातकोत्तर उत्तीर्ण गरेका शिक्ष्Fक, प्राध्यापकसमेत यसलाई नै आप्mनो परम्परा, संस्कार तथा रीतिरिवाजको रूपमा ग्रहण गर्ने गर्दछन् । फलस्वरूप अझै पनि समाजभित्र वैज्ञानिक दृष्टिकोण स्थापित हुन सकेको छैन । हामी अन्धविश्वासमा कति वर्ष अझै हिंडिरहने छौं यसै भन्न सकिन्न ।
    हाम्रो देशका प्रधानमन्त्रीसमेतले कुर्सी सम्हाल्दा पण्डितसँग मुहूर्त देखाएर शुभ साइत भएको बेलामा मात्रै कार्यभार लिने दिने गरेका कैयौं उदाहरणहरू छन् । हामी अझै घर बनाउँदा वास्तुशास्त्र अनुसार घर बनाउने र गृहप्रवेश गर्दा साइत हेराएर पूजा लगाउने गर्दछौं । तर हामी कहिले पनि घूस खाँदा वा कमिशन लिंदा बाहुनबाजेसँग साइत देखाउन आवश्यक ठान्दैनौं अथवा भ्रष्टाचार गर्नुहुन्न भन्ने मनोविज्ञान हामीभित्र जन्मिंदैन । यो कर्म पाप हो, यसतर्पm हाम्रो सोचाइ नै आउँदैन, बरु कमिशनको पैसाले बनाउने घरको साइत हेरेर पूजा गरेपछि सबै कुरा चोखिन्छ । हाम्रो ज्योतिषाचार्यहरूले दिन अनुसार र मानिसको राशी अनुसार ककसले कुन कुन दिन कुन कुन काम गर्ने र नगर्ने त्यो कुरा ग्रह दशा पलाको गणना गरेर बताउने गर्दैनन् । राशीफल भनेर लगभग सबै टेलिभिजन, अखबार, रेडियो, एफएम आदिले प्रत्येक दिन प्रसारण गर्ने गरेका छन् तर कसैले पनि फलानो दिन वा आज फलानो–फलानो राशी भएका व्यक्तिहरूले घूस खान नहुने भन्दैनन् । जबकि त्यो कमिशनको काम सबै कार्यालयहरूमा व्यापकरूपमा भइरहेको हुन्छ । भ्रष्टाचार आम्दानीको सबैभन्दा सजिलो स्रोतको रूपमा स्थापित भएको छ ।
    यस प्रकारका अन्धविश्वासलाई विभिन्न सञ्चारमाध्यमहरूले प्राथमिकता दिएर झन् प्रचारप्रसार गर्ने तथा पैmलाउने कार्य गर्दछन् । हामी छाउपडी प्रथाको अन्त्यमा छौं । छाउगोठहरू भत्काउन तम्सेका छौं तर छाउपडी प्रथा अन्धविश्वासको उपज हो, त्यसका अनेक कुरीति र विकृति जन्माउने अन्धविश्वास नै भत्काउन कहिले तम्सिदैनौं । हामी मन्दिर, मस्जिद, चर्च, गुरुद्वारा, स्तुपलगायत निर्माण गर्दा सबैभन्दा बढी दिन सक्ने व्यक्तिकहाँ जान्छौं र त्योसँग मोटो रकम लिन्छौं तर यो सोच्दैनौं कि त्यो व्यक्तिले अकूत सम्पत्ति भ्रष्टाचार गरी कमाएको छ । अनि भ्रष्टाचारको पैसाले धार्मिकस्थल निर्माण गर्छौं र त्यस देवताबाट पुण्यको आश गर्छौं । त्यसैले जबसम्म हामी पैसामुखी चिन्तन त्याग गर्दैनौं र मानवले मानवप्रति सेवाभाव राख्नुपर्छ, सहयोग गर्नुपर्छ जस्ता विचारको प्रचारप्रसार विज्ञानको प्रकाशमा गर्दैनौं, तबसम्म कुनै पनि क्षेत्रमा गुणस्तरमा वृद्धि सम्भव छैन ।

Find us