Showing posts with label स्वतन्त्र विचार. Show all posts
Showing posts with label स्वतन्त्र विचार. Show all posts

Tuesday, April 7, 2020

एकान्तवासका केही कुराहरू

एकान्तवासका केही कुराहरू

विनोद गुप्ता
    बितेका दुई सातादेखि एकान्तवास चल्दैछ। यस दौरान एकान्तवासको पहिलो दिनदेखि वल्र्ड लिङ्कबाट प्राप्त इन्टरनेट र टेलिभिजन दुवैको सम्पर्क टुट्यो। मरम्मत सेवाका लागि स्थानीय कार्यालयमा सम्पर्क गर्दा फोन उठेन। पछि काठमाडौंमा सम्पर्क गर्दा अर्जेन्ट टिकटसमेत बूक गराउँदा पनि पूरै सप्ताह बितिसक्दा सेवा प्राप्त नभएपछि स्थानीय केबुलसँग सम्पर्क गरी टेलिभिजन सुचारु भएको छ तर नेटबाट भने वञ्चित नै छु। यसैक्रममा वल्र्ड लिङ्कको गाडी गुडिरहेको देखेर विभिन्न परिचितमार्पmत् सोर्स लगाउन खोज्दा वल्र्ड लिङ्कले कर्पोरेट ग्राहकहरूलाई मात्र प्राथमिकता दिने भएकोले यस्तो भएको हो भन्ने थाहा पाएपछि बल्ल चित्त बुझाएको छु। यस अवधिमा सञ्चारको सहारा एफएम मात्र रह्यो। उहाँहरूले गर्नुभएको परिश्रम अत्यन्त प्रशंसनीय छ। रेडियोबाट प्रसारण भइरहेका केही समाचारहरूले भने मेरो ध्यान आकर्षित गर्यो। पहिलो त गरीब र श्रमिकहरूको लागि केन्द्र र प्रदेश सरकारका साथै स्थानीय तहहरूले देखाएको तत्परता सराहनीय त छ नै। तर यस प्रयासमा जसरी वीरगंजमा चामल, दाल, आलु, चाउचाउ र बिस्कुट वितरण गरियो, यस्तो खाद्यवस्तुहरूलाई तौलने, पोको पार्ने अनि वितरण गर्ने झन्झटिलो प्रक्रियाको सट्टा दैनिक मजदूरले पाउने ज्याला मानौं रु ६ सय प्रतिदिनले ७ दिनको गणना गरी ४ हजार दुई सय रुपैयाँ खाममा राखेर दिंदा श्रम र समय दुवैको बचत हुनुका साथै कुनै परिवारलाई औषधि वा बच्चाको दूध खरीद गर्नुपर्ने भए समेत सहुलियत हुने लाग्दछ। तसर्थ परिणामकै रूपमा भएपनि प्रयोग गरी हेर्नु उचित हुनेछ। दोस्रो महŒवपूर्ण कुरा वीरगंजकै तरकारी बजार व्यवस्थापनको छ। यसक्रममा हाम्रो पर्साकी प्रउ मैडमको अहोरात्र प्रयासको सराहना नगरी रहन सकिंदैन। तथापि राति ९ बजेदेखि बिहानसम्मको लागि तोकिएको आपूर्तिको समय व्यावहारिक भने छैन। तसर्थ यसलाई बिहान ५ देखि १० बजेसम्म तथा १० बजेपछि बेलुकी ३–४ बजेसम्म मीनाबजारसमेत पश्चिम ढोकाबाट ५–५ जनालाई प्रवेश र दक्षिण ढोकाबाट त्यही अनुपातमा बाहिर पठाउने व्यवस्था भएमा आपूर्ति सहज हुने, कृषकले उत्पादनको उचित मूल्य पाउनुका साथसाथै खुद्रा विक्रेताहरूको समेत रोजगारको समस्या हल हुन सक्छ।
    तेस्रो राष्ट्रियस्तरको महŒवपूर्ण कुरा के छ भने भारतबाट फर्किने नेपालीहरूले सीमामा भोग्नुपरेको दुर्दशाको छ। के नेपाल सरकारको कोरोना नियन्त्रण गर्ने जिम्मेवार निकायलाई भारत र नेपालमा लकडाउन भएपछि यस्तो अवस्था आउँछ भन्ने अनुमान थिएन। आज नेपालको पश्चिमी सीमानाकाहरूमा जम्मा भएर बसेका नेपालीहरूलाई क्वारेन्टाइनमा राख्ने क्षमता नभएकोले रोक्नुपरेको तर्क के सरकारको लागि हास्यास्पद छैन। विप्रेषणको पैसा पाउँदा हर्षित हुने सरकारले के होश गर्नुपर्दछ भने नदी तरेर वा पैदल चोरबाटोबाट पनि पस्नेहरू छन्, जसको लगत कसैसँग नहुन सक्छ। यस्तोमा सङ्क्रमित समूह नहोला भन्न सकिंदैन। त्यसैले आउँदा दिनहरू थप भयावह हुने सङ्केत गरिरहेकोले सीमामा बसेका नेपालीहरूको लागि युद्धस्तरमा क्वारेन्टानको व्यवस्था गरी नेपाल भिœयाउनुपर्दछ। यसपछि अर्को पाटो छ, समाचार फलोअपको। केही दिनअगाडि नारायणी अस्पतालमा मृत्यु भएका एकजनाको स्वाब नमूना परीक्षणको लागि टेकु पठाइएकोमा परीक्ष्Fणको नतीजा हालसम्म सार्वजनिक भएको छैन भने रेडियो समाचारले केही दिनअगाडि हरिवन नगरपालिकाको इँटाभट्टामा ८–१० दिन अगाडि भारतबाट छिरेका मजदूरहरूमध्ये चारजनालाई एक हप्तादेखि १०४ डिग्री ज्वरो भएकोले आइसोलेशनमा राखिएको तर त्यस पछाडिको फलोअप समाचार कतैबाट सम्प्रेषण नभएकोले प्रायः तराईका इँटाभट्टामा भारतको झारखण्डबाट मजदूरहरू ल्याइने भएकोले सम्पूर्ण इँटाभट्टाका मजदूरलाई क्वारेन्टाइन गर्नुपर्ने अन्यथा समग्र तराई नै कोरोनाको चपेटमा पर्ने सक्ने सम्भावनातर्पm पनि सचेत हुनु जरुरी छ।
    राष्ट्रियस्तरमैं वीरगंज हेपिएको चचर्Fहरू चलिरहन्छन्। तर महामारीमा समेत यस्तै व्यवहार देखा पर्नु आश्चर्यलाग्दो भएको छ। नेपाल सरकारलाई प्राप्त कोरोना परीक्षण गर्ने मेशिनहरूमध्ये भएकाबाहेक एउटा स्ट्यान्डबाइ काठमाडौंमा राख्ने, अन्य प्रदेशहरूको हकमा अस्पतालहरूको नाम नै किटान हुनु तर प्रदेश नं २ को हकमा प्रदेश सरकारमाथि निर्णय थोपर्नु कति न्यायोचित छ ? प्रदेश नं २ को एकमात्र केन्द्रीय अस्पताल नारायणी अस्पताल हो । प्रदेश नं ३ को हकमा काठमाडौंबाहेक हेटौंडा प्रादेशिक अस्पतालले मेशिन पाउने तर वीरगंजको केन्द्रीय अस्पतालको हकमा प्रदेशलाई राजनीतिमा मुछ्नु अत्यन्त निन्दनीय कार्य हो। प्रदेश नं २ मा शुरूदेखि नै स्थानीय तह, प्रशासन, सांसद सबैको सहयोगमा नारायणीले फिवर क्लिनिक सञ्चालन गरी पाँच शैøयाको आइसोलेशनसमेत सुरक्षात्मक उपकरणको वैकल्पिक व्यवस्था गरी सेवा सञ्चालन गर्दै आएकोमा यस प्रकारको राजनीतिले समग्र स्वास्थ्य एवं सुरक्ष्Fाकर्मी र आमनागरिकको समेत मनोबल खसाएको छ।
    कोरोनाविरुद्धको हाम्रो तयारीको अवस्था र हाम्रFे बानीबेहोरा र जीवनशैलीसमेत विचार गर्दा नेपालमा अब परीक्षण विस्तार हुन थालेपछि भारतजस्तै कोरोनाको सङ्क्रमण बढ्दै गएका सूचनाहरू प्राप्त हुनेछन् भन्ने अपेक्ष्Fा गर्नु अमानवीय भएपनि हिसाबकिताबले भने यस्तै सङ्केत गरिरहेको छ। त्यसैले समग्र नेपालीले सरकारको मात्र भर नपरी स्वयम् सुरक्ष्Fामा बस्ने बानी गर्नुका साथै लकडाउनको अवधि आठ दिन थप भइसक्दा आपूmलाई मानसिकरूपमा दृढ बनाइ बस्नुपर्ने अवस्था आएको छ। हाम्रो तयारी मात्रै होइन, सरकारले पनि यसैअनुरूप तयारी बढाउनु उचित हुनेछ ।

Monday, April 6, 2020

  कोरोना सन्त्रासको दूरगामी असर

कोरोना सन्त्रासको दूरगामी असर

अधिवक्ता वीरेन्द्रप्रसाद यादव
    विश्व कोरोना सरुवा रोगको चपेटमा परेको छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा बढी व्यवस्थित रहेका इटाली, अमेरिका, स्पेन तथा बेलायत, चीनलगायत शक्तिशाली मुलुक कोरोनाको कहरबाट त्राहिमाम भएका छन् । इटालीका प्रधानमन्त्री आप्mनो जनतालाई कोरोनाको कहरबाट बचाउन नसकेको भन्दै डाँको छाडी रोएका छन् । अमेरिकाका राष्ट्रपतिले ‘२ लाख ४० हजार मानिसको ज्यान जान सक्छ, तयार भएर लडौं’ भनेका छन् भने भारतमा प्रधानमन्त्री मोदीले कोरोनाको बढ्दो सङ्क्रमण तथा मृत्यु हुनेको सङ्ख्यामा भएको वृद्धि हेरी आमजनताको मनोबल बढाउन दीप प्रज्वलन गर्न सन्देश दिएका छन् । चीनले कोरोनाको नियन्त्रण गरिसकेको दाबी गरेपनि दोस्रोपटक मुलुकलाई लकडाउन गरेको छ । विश्वभर लगभग सत्तरी हजार मानिसको मृत्यु हुनु र दशौं लाख मानिस सङ्क्रमित हुनुले कोरोनाले तबाही मचाएको र यसको चपेटमा कोही पनि पर्न सक्ने कुराबाट अस्वीकार गर्न सकिन्न । अमेरिकाको न्यूयोर्क जस्तो शक्तिशाली शहर आज कोरोनाको कहरले पानीविनाको माछा सरह छटपटाइ रहेपनि बच्ने कुनै उपाय निस्कन सकेको छैन । अमेरिकाजस्तो शक्तिशाली राष्ट्रले दिनहुँ हजारौं नागरिक गुमाए पनि रोक्न खासै सफलता पाउन नसकेको अवस्थामा यो महामारी वास्तवमा नियन्त्रण बाहिर छ भन्ने बुझ्नुपर्छ र यसको कहर साना तथा गरीब र विपन्न मुलुकमा प¥यो भने दैवीशक्तिबाहेक अरूले जोगाउन नसक्ने निश्चितप्रायः छ ।
    नेपालजस्ता गरीब एवं स्वास्थ्य सुविधाबाट कमजोर मुलुकमा त्यो कहर अहिलेसम्म देखिएको छैन । यो हाम्रो सौभाग्य हो । यसर्थ आपूmलाई जोगाइराख्न अझ बढी सतर्कता जरुरी छ । आप्mनो समाज, आपूm तथा परिवार र देशलाई बचाउन सरकारले आप्mनो भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ नै, आमनागरिकले पनि कोरोनाबाट बच्ने कुनै उपाय छोड्नुहुन्न । सानोभन्दा सानो भूल कसैबाट नहोस् भन्ने हेक्का राख्नुपर्छ । यसले सानो भूललाई पनि क्षमा गर्दैन भन्ने कुरा भारतको दृष्टान्तबाट पुष्टि भएको छ ।
    भारतले लगभग यो समस्या नियन्त्रणमा लिइसकेको थियो, तर एउटा धार्मिक जमातको भूलले पूरा भारत नै त्राहिमाम गर्दैछ । एउटा कार्यक्रमले लगभग भारतका सबै प्रान्तमा मात्र होइन, छिमेकी मुलुकलगायत नेपालमा समेत समस्या निम्त्याएको छ । यो भूल हो कि अपराध, यसको छानबीन भारत सरकारले गर्ला नै । एफआइआर दर्ता भइसकेकोले सत्यता ढिलो–चाँडो आउला नै, तर उक्त भूलबाट मुलुकले बेहोरेको क्षति पूरा गर्न निकै समय लाग्ने निश्चित छ । जुन भारतको लागि ठूलो नोक्सानी हो । यसर्थ हामीले सानोभन्दा सानो भूल पनि गर्नुहुन्न भन्ने प्रतिबद्धता गरी लकडाउनको पालना गर्नुपर्छ । शङ्कास्पद व्यक्तिलाई आइसोलेशन तथा क्वारेन्टाइनमा राख्न सहयोग गर्नुपर्छ । अहोरात्रि खटेका सुरक्षाकर्मी, स्वास्थ्यकर्मीलगायतको मनोबल बढाउने काम गर्नुपर्छ, उनको कार्यको सम्मान गर्नुपर्छ ।
    यो भाइरस मानवनिर्मित हो र जैविक हतियार हो भनेर विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले समेत बोलिसकेको अवस्था छ भने अमेरिकी राष्ट्रपतिले यो दुश्मनको कारणले भएको भनिसकेका छन् । अन्य मुलुकले पनि एउटा मुलुकले मानव नरसंहार गर्न मानवताविरोधी हतियार बनाइ प्रहार गरेको आरोप लगाइरहेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरू नाम किटेरै गाली गरिरहेका छन् । यसबाट यो महामारीको नियन्त्रणपछि पनि ठूलो सङ्कट आउने अनुमान गर्न सकिन्छ । आज डाँको छाडी रोइरहेका र महामारीबाट त्राहिमाम भएका मुलुकहरू रोग नियन्त्रण भएपछि चुप लागेर बस्लान् भन्न कठिन छ  । यसर्थ भविष्य सहज छैन । जसको सहज र उचित व्यवस्थापन अहिलेदेखि नै सोच्नु अपरिहार्य भइसकेको छ । शक्तिसञ्चय गर्ने राष्ट्रले कम्तीमा मानवतालाई, मानवजीवनलाई केन्द्रमा राखेर शक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ भन्नेतर्पm सबैको ध्यानाकर्षण हुन जरुरी छ भने यसमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सक्रिय एवं मानवमैत्री पहल अपरिहार्य छ । कुनै पनि निर्णय लिंदा त्यसबाट समग्र मानवजातिको भविष्यमा पर्ने प्रतिकूलतामाथि विचार गर्नैपर्छ । कोरोनाजस्तो कहरलाई त कसैले प्रयोग गर्नुहुँदैनथ्यो । यो यति भयावह छ कि यसले जनधनको मात्र क्षति गरेको छैन, मानवतालाई नै सखाप पारेको छ । विवेकशील प्राणी मानवलाई पशुतुल्य बनाउन लागेको छ । जुन भविष्यका लागि ठूलो सङ्कट हो ।
    कोरोना लागेको व्यक्तिलाई कसैले छुँदैन, भेट्दैन, यहाँसम्म कि कुरा गर्न पनि हच्कन्छ । उसको रेखदेख, स्याहारसुसार हुँदैन । लोग्ने–स्वास्नी, प्रेमी–प्रेमिका, आमाबुबा, दाजुभाइ, आफन्तलगायत सबैबाट टाढा पार्छ । माया प्रेमले कसैले ज्यानकै बाजी लगाइ सहयोग गर्ने आँट गरे पनि त्यसलाई सरकार तथा समाजले गर्न दिंदैन । यसर्थ कोरोना सङ्क्रमण देखिनु मान्छेको मृत्यु हुनु हो किनभने रोगभन्दा पनि ऊसँग गरिने सामाजिक विभेदको पीडाबाट नै चाँडै मर्छ । शव उठाउन र व्यवस्थापन गर्न पनि कोही अघि नसर्ने देखिएको छ । जसले समाजको संस्कृतिलगायतको धज्जी उडाएको छ । बुटवलमा मृत्यु भएका एकजना नेपालीको कोरोना नरहेको पुष्टि भएपनि ६ दिनसम्म कसैले लाश उठाउन मानेन । ६ दिनसम्म लाश शवगृहमैं रहनु ठूलो विडम्बना हो । यसबाट सरकारको व्यवस्थापनमाथि पनि प्रश्न खडा भएको छ ।
    तीन महीना पहिलेदेखि विश्वभरि चर्चित रहेको महामारी नियन्त्रणको लागि सरकारले स्वास्थ्य उपकरणसम्मको व्यवस्थापन गर्न नसक्नु, शव व्यवस्थापनबारे नसोच्नु ठूलो विडम्बना हो । हतारमा सामान खरीद गर्न कानूनविपरीत ठेक्का दिनु, ठेक्का रद्द गरी सेनाको जिम्मा दिनु र सामान्य ज्वरोको बिरामीलाई स्वास्थ्य संस्थाहरूले उपचार नगर्नु, अलपत्र परेका मानिसको खानेबस्ने, गन्तव्यसम्म पु¥याउने कुरामा निकै ढिलाइ हुनु भनेको सरकारको व्यवस्थापन निकै कमजोर रहेको भन्नैपर्छ । यस्तो महामारी नियन्त्रणको सवालमा पनि भ्रष्टाचारको आरोप लाग्नु कति उदेकपूर्ण छ १ इटालीजस्तो सानो मुलुकले १२ हजारभन्दा बढी लाश व्यवस्थापन गरिसकेको अवस्थामा नेपालमा एउटा लाशको व्यवस्थापन गर्न एक हप्ता लाग्नु ठूलो उदासीनता हो । अहिलेको ठूलो सन्त्रास के हो भने आमनागरिक आपूmलाई केही भएपनि अस्पताल जान चाहेको छैन । रुघाखोकी तथा ज्वरोजस्तो सामान्य रोगको उपचारका लागि गएका बिरामीलाई अस्पतालहरूले फिर्ता गरिरहेका छन् । कसैलाई ज्वरो आयो कि कोरोना लागेको भन्दै समाजले बहिष्कार गर्ने, घरपरिवारबाट अलग राख्ने, अस्पतालले उपचार नगर्ने भएपछि मरण निश्चित छ । यसले सङ्क्रमण मात्र बढ्छ । किनकि यस्तो बहिष्कारवादी संस्कारले कोही उपचार गराउन अगाडि सर्दैन ।
    यही कारणले अधिकांश पोजेटिभ व्यक्ति क्वारेन्टाइनमा नगई कसैलाई जानकारी नदिई लुकीछिपी आपूmखुशी उपचार गर्दै आएका छन्, जसमध्ये केहीलाई सरकारले छापा मारी पक्राउ गरी क्वारेन्टाइनमा राख्ने गरेको छ । यद्यपि नेपालमा भाइरसको प्रकोप नरहेको पुष्टि भइसकेको छ । बाहिरबाट आएका नौजनामा सङ्क्रमण भेटिए पनि उनीहरूबाट अरूलाई रोग सरेको त्यति देखिएको छैन । विदेशबाट आएका सङ्क्रमितबाट कैलालीकी एकजना वृद्धालाई सङ्क्रमण भएको पुष्टि भएको छ । सोबाहेक स्थानीयमा सङ्क्रमण पुष्टि भएको छैन । यस्तो अवस्थामा हामीले अझ बढी सतर्कता अपनाउन जरुरी छ । विदेशबाट आएका व्यक्तिहरूको जानकारी घरपरिवार र स्थानीयले प्रहरी प्रशासनमा दिन जरुरी छ, यसबाट स्थानीयमा सङ्क्रमण पैmलिन पाउँदैन । विदेशबाट आएका पोजेटिभ देखिएका उनीहरू आएको पनि बढी दिन बितिसक्दा पनि एकजनाबाहेक अन्य व्यक्तिमा सरेको पुष्टि भएको छैन । यस अवस्थाको मुलुकमा सामान्य बिरामीलाई उपचार नगरी फिर्ता गर्ने कुरा अपराध हो । यो चिकित्सकीय पेशागत आचारसंहिताको उल्लङ्घन हो ।
    कोरोना लागेपछि जीवनलीला सिद्धिन्छ भन्ने सोच राख्नु उचित होइन । नलागोस् भन्नेतर्पm सजग रहनुपर्छ ।
हुनत उपचार गर्ने चिकित्सकहरूमा रोग सरेको देखिएको छ, त्यसले स्वास्थ्यकर्मी तथा स्वास्थ्य सङ्गठनमा त्रास हुनु स्वाभाविक हो । यसको अर्थ के रोग लागेको मानिसलाई मर्नको लागि छोडिदिने ? जुनसुकै हालतमा जनताको ज्यान बचाउने कर्तव्य सरकारको हो । यसर्थ यस्ता कुरामा नियन्त्रण गर्न सरकारले विशेष निगरानी राख्नैपर्छ । साठी पार गरेका व्यक्ति बढी जोखिममा रहने दाबी गरिए पनि एकजना ९५ वर्षीय सङ्क्रमित निको भएको सामाचार
छ । यसर्थ पूरै निराश हुने अवस्था चाहिं छैन ।
    यो भाइरसलाई मानवनिर्मित हतियार भनिएको छ । वास्तवमा यो भाइरस कसैले बनाएको हो भने त्यो सम्पूर्ण मानवजगत्को कसूरदार हो । मानवताविरोधी हो । तर अहिले कसैले कसैलाई आरोप लगाइ विवाद सिर्जना गर्नुभन्दा सबै मिलेर यो विपत् नियन्त्रण गर्न लाग्नुपर्छ । अहिले विवाद गरियो भने सङ्क्रमणलाई ऊर्जा मिल्छ । यसर्थ शक्तिशाली राष्ट्रले पनि संयमता अपनाउनुपर्ने बेला आएको छ । विपत् नियन्त्रण भएपछि छानबीन गरी वास्तविकता सार्वजनिक गर्नुपर्छ, जसले शक्तिको होडमा मानवता बिसर्नेहरूलाई सबक होस् । अहिले कतिपय देशले बनाएको सामान प्रयोग गर्न त परै जाओस् छुन पनि मानिस तयार छैनन् । यो उत्पादक देशको लागि ठूलो नोक्सानी हो । यस नोक्सानीको सोधभर्ना गर्नै कैयौं दशक लाग्छ ।


Saturday, April 4, 2020

महामारीमा सबैको सहयोग आवश्यक

महामारीमा सबैको सहयोग आवश्यक

वैद्यनाथ ठाकुर  
 मुलुकलाई नै लकडाउन गरेको आज ते¥हौं दिन भयो । कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) आँधीहुरीभैंm निकै तीव्र गतिमा संसारभरि पैmलनेक्रम जारी छ । कोरोना महामारी मानिसबाट मानिसमा सर्ने निकै खतरनाक भाइरस भएकै कारण सरकारले चैत ११ देखि १८ गतेसम्म पहिलो चरणको लकडाउन अनि सोलाई निरन्तरता दिंदै चैत २५ गतेसम्म दोस्रो चरणको लकडाउन घोषणा गरेको छ । हुनत लकडाउनको प्रभाव समाजका सबै पेशा, क्षेत्र, लिङ्ग, वर्गमाथि परेको छ तर लकडाउनको सबैभन्दा बढी प्रभाव दैनिक ज्यालादारी गरी जीविकोपार्जन गर्ने अतिविपन्न परिवारमाथि परेको छ । घरभित्रै बसिरहँदा परिवारलाई के खुवाउने चिन्ता एकातर्पm छ भने अर्कोतर्पm घरबाहिर बजारतिर निस्किंदा प्रहरीको डन्डा खानुपर्ने अवस्था छ । विपन्न परिवारका सदस्यहरू भन्छन्– अवस्था यस्तै रह्यो भने कोरोनाभन्दा पहिले भोकले नै हामी गरीबलाई मार्छ ।
    छिमेकी देश भारतले समेत २१ दिनको लकडाउन घोषणा गरेको छ । विपन्न परिवारलाई लक्षित गरी भारतीय सरकारले अर्बाैं रुपैयाँको राहत प्याकेज घोषणा गरेको छ । भारतीयहरूले भारत सरकारको यस कार्यको सराहना तथा स्वागत गरेका छन् । यता नेपालमा पनि अतिविपन्न परिवारलाई लक्षित गरी राहत प्याकेज ल्याउनुपर्ने माग देशैभरि उठ्न थालेको छ ।
    सामाजिक सञ्जालमा पनि ‘दैनिक ज्यालादारी गरी खाने विपन्न, गरीब, मजदूर तथा असहाय नागरिकलाई सरकारद्वारा लकडाउन अवधिसम्म दैनिक हातमुख जोड्न वा गुजारा चलाउन राहत प्याकेज ल्याइयोस्’ भनी मागहरू बढ्दै गएको देखिन्छ । यसतर्पm चाँडोभन्दा चाँडो नेपाल सरकारले ध्यान पु¥याएर निमुखा समुदायको लागि सहयोगको रणनीति बनाउन जरुरी छ ।
    एकातिर नेपाल सरकारले लकडाउनको घोषणा कोरोनाजस्तो खतरनाक रोगसँग मुक्ति पाउन बाध्यात्मक कदमको रूपमा गरेको छ भने अर्कोतर्पm सबै नागरिकले आआप्mनो घरमा दुःख सहेर भएपनि बस्नुपर्ने नागरिकको राज्य तथा समाजप्रतिको परम कर्तव्य रहेको छ । अधिकांश मानिसले लकडाउनको परिपालना आआप्mनो घरमा बसेर गरिरहेका छन् तर केही मानिस कुरा नबुझेर हो वा कोरोनासँग डर नलागेर हो– आआप्mनो घरमा नबसी बजारतिर विनाकामको रमिते बन्दै निस्केका देखिन्छन् । यस्ता लापर्बाह मानिसको सानो लापर्बाही वा गल्तीले भोलि उसको आप्mनै परिवारसमेत सिङ्गो समाज नै सखाप हुने गम्भीरतालाई उनीहरू अभैm पनि बुझ्न सकेका छैनन् वा बुझेर पनि व्यवहारमा उतार्न चाहेका छैनन् । यो सा¥है दुःखद कुरा हो । जसरी वैशाख, जेठमा आगोले एकैछिनमा गाउँका सबै घर स्वाहा गरिदिन्छ, ठीक त्यसैगरी कोरोनाप्रतिको लापर्बाहीले पूरै समाजलाई नै सखाप पारिदिन सक्छ ।
    यतिबेला कोरोनाको केन्द्र युरोपका विकसित राष्ट्र तथा अमेरिकाजस्तो महाशक्ति राष्ट्र रहेको छ । लाश लैजाने मानिसको समेत अभावमा तीन/चार दिनसम्म घरमैं रहने गरेको कुरा हामीले बिर्सनुहुन्न । त्यहाँ अस्पतालमा चिकित्सकलाई कसको उपचार गरूँ र कसलाई छोडूँ जस्तो भयावह अवस्था रहेको समाचारमार्पmत् थाहा पाउँदा हामीले शिक्षा लिनुपर्ने अवस्था छ । कोरोनाको कारण हालसम्म पचास हजारभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भइसकेको छ । संसारभरिमा १० लाखभन्दा बढी मानिस यसबाट सङ्क्रमित छन् । करीब विश्वका सबै देशमा यो भाइरस पुगिसकेको छ । कोरोनाले धनी, गरीब, शासक, शासित केही छुट्याउँदैन । आजको यथार्थ यही हो । हिजोसम्मका बेफुर्सतिला मानिसहरूलाई पनि यसले आराम गर्न घरभित्र पठाएको छ । यसको मतलब कोरोनाबाट हामी आत्तिने वा डराउने भन्ने कदापि होइन । किनभने चार वर्षअगाडि मात्रै हामीले महाभुइँचालोमा दश हजार मानिस गुमाएका छौं । विगतमा हामी नेपालीले अनेकौं दुःख कष्ट झेलेरै यहाँसम्म आइपुगेका छौं । दश वर्षे जनयुद्धमा १७ हजार नागरिकले ज्यान गुमाएका थिए ।
    कोरोना मानवसमाजमाथि पहिलो महामारी पनि होइन । हाम्रा पुर्खाले विगतमा हैजा, बिफर, प्लेग, औंलोलगायत अनेकौं महामारी भोगे र धेरैले आप्mनो ज्यान गुमाए । आउनुस्, यसबारेमा थोरै चर्चा गरौं ।
    आजभन्दा ठीक एक सय वर्षअगाडि ‘स्पेनिश प्mलू’ नामको महामारीले विश्वभरिमा ५ करोडभन्दा बढी मानिसको ज्यान लिएको थियो । सन् १९१८ को जनवरीबाट शुरू भई १९२० को डिसेम्बरसम्म प्रभावी रहेको उक्त भाइरल आक्रमण (इन्प्mलुएन्जा)ले ५० करोडभन्दा बढी मानिस सङ्क्रमित थिए । त्यस महामारीमा प्रमाणिक हताहती ५ करोडको वरपर भएको भनिए पनि त्यो आँकडा १० करोडसम्म भएको हुन सक्ने पनि बताइएको छ । यति ठूलो महामारी मानव इतिहासमा अहिलेसम्म अर्को भएको
छैन ।
    बीसौं शताब्दीको उत्तराद्र्धको शुरूको दशक (१९५७–५८)मा प्रकोपको रूप लिएको एशियाली प्mलू नामको बदनाम महामारीले १० लाखभन्दा बढीको ज्यान लिएको थियो । यो महामारी चराहरूमा हुने भाइरसहरूको समूहको कारण मानिसहरूमा प्रकोपको रूप लिएको थियो । यो महामारी शुरूमा फेब्रुअरी १९५७ मा सिङ्गापुरमा देखा प¥यो । त्यसपछि यसले हड्ढङमा सोही वर्षको अप्रिलमा महामारीको रूप लियो । हड्ढङपछि लगत्तै सन् १९५७ को ग्रीष्मयाममा संयुक्त राज्य अमेरिकाको समुद्री किनारमा रहेका शहरहरूमा त्यस एशियाली प्mलूले उग्र रूप लियो । त्यस महामारीले संसारभरि ११ लाखभन्दा बढी मानिसको ज्यान लियो भने संयुक्त राज्य अमेरिकामा मात्रै १ लाख १६ हजार मानिसको ज्यान गयो ।
    एचआइभी एड्सको सन् १९८१ मा पहिलो बिरामी घोषणा भएदेखि अहिलेसम्ममा विश्वभरि यस रोगबाट मर्नेहरूको सङ्ख्या ३ करोड ५० लाख पुगिसकेको छ । अहिले पनि विश्वभर ४ करोड मानिस एचआइभी एड्सबाट सङ्क्रमित छन् र तिनीहरूमध्ये ६४ प्रतिशत सङ्क्रमित अफ्रिकाको सबसहारान क्षेत्रमा छन् ।
    बीसौं शताब्दीदेखि वर्तमानसम्म पनि विश्वव्यापी त्रासदीको रूपमा रहेको महामारी रोग हो एचआइभी एड्स ।  यस रोगको भाइरस चिम्पाञ्जीमा विकास भई सर्वप्रथम सन् १९२० मा पश्चिमी अफ्रिकामा मानिसमा सङ्क्रमण पैmलिएको विश्वास गरिन्छ । एचआइभी एड्सलाई बीसौं शताब्दीको अन्तिमसम्ममा पनि एक खतरनाक महामारीको रूपमा चित्रित गरियो ।
    स्वाइन प्mलू अर्थात् एच१एन१ले सन् २००९ र २०१० मा संसारलाई फेरि एकचोटि हल्लायो । छोटकरीमा स्वाइन प्mलू मात्र भनिने यस रोगको मुख्य कारण एच१एन१ भाइरस हो । नयाँ रूपको यस भाइरसको उत्पत्ति सन् २००९ को वसन्तमा उत्तर अमेरिकी देश मेक्सिकोमा भएको थियो । उत्पत्ति भएको एक वर्षभित्र यस भाइरसले विश्वका १ अर्ब ४० करोड मानिसलाई सङ्क्रमित ग¥यो । अमेरिकाको सिडिसी (ऋभलतभच ायच म्ष्कभबकभ ऋयलतचय िबलम एचभखभलतष्यल) अनुसार स्वाइन प्mलूले १ लाख ५१ हजार ७ सयदेखि ५ लाख ७५ हजार ४ सयको बीचमा सङ्क्रमित मानिसको ज्यान लियो ।
    सन् २०१४ बाट शुरू भई २०१६ सम्म जारी रहेको इबोला भाइरसको महामारीले जम्मा ११ हजार ३ सय २५ जनाको ज्यान लियो भने सङ्क्रमितको सङ्ख्या १८ हजार ६ सय पुगेको थियो ।
यो रोग सबैभन्दा पहिले सन् २०१३ को डिसेम्बरमा पश्चिमी अफ्रिकी देश गिनीमा देखा परेको थियो । त्यसपछि नजीकका मुलुकहरू लाइबेरिया र सियरालियोनमा महामारीको रूप लियो । मुख्यरूपमा ती तीनवटा देशमा नै इबोला भाइरसले बढी मानिसलाई सङ्क्रमित ग¥यो र ज्यान लियो । तुलनात्मकरूपमा न्यून प्रभावित देशहरू नाइजेरिया, माली, सेनेगल, संयुक्त राज्य अमेरिका र युरोप थिए ।
    इबोला भाइरसको सङ्क्रमणलाई रोक्ने खोपको विकास गर्न निकै कोशिश गर्दा पनि सफल हुन सकिएको छैन । इबोला यति खतरनाक थियो कि  सङ्क्रमित व्यक्तिको मृत्यु निश्चित ठानिन्थ्यो । सङ्क्रमितमध्ये झन्डै पचास प्रतिशत मानिसको मृत्यु निश्चित हुन्थ्यो । वास्तवमा इबोला भाइरस सन् १९७६ मा नै अफ्रिकी मुलुकहरू सुडान र प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गोमा देखा परिसकेको थियो ।
    एकाइसौं शताब्दीमा मानवजाति सजिलै आइपुगेको होइन । दुईवटा विश्व युद्ध नै लडेर आएको मानव समाज कोरोनाबाटै समाप्त पनि हुने होइन किनकि यसको मृत्युदर केवल तीनदेखि पFँच प्रतिशत मात्रै रहेको छ । विगतमा पचास प्रतिशत मृत्युुदर भएका अनेक भाइरसले मानवजातिलाई समाप्त गर्न सकेन भने यसबाट त्रसित हुने कुरै छैन तर यसको सङ्क्रमण दर अति नै उच्च रहेकोले लकडाउनलाई पूर्ण पालना गर्न जरुरी छ ।
    अतः अति आवश्यक कामले (नगरी नहुने) मात्रै बाहिर जाने, बाहिर जानुपर्दा मास्क लगाउने, हात पटकपटक साबुनपानीले धुने, सेनिटाइजरको प्रयोग गर्ने, विनाकाम घरबाहिर ननिस्किने, निस्कँदा एक मिटरको दूरीमा बस्ने वा हिंड्ने, हातले मुख, नाक र आँखा नछुने जस्ता काम कुरामा सबैको सहयोग आवश्यक छ । कोरोनामाथि सामूहिक प्रयासबाट मात्रै विजय सुनिश्चित छ । यसैमा हामी तीन करोड नेपाली तथा सम्पूर्ण संसारको कल्याण छ ।

Wednesday, April 1, 2020

खोइ सामाजिक अनुशासन ?

खोइ सामाजिक अनुशासन ?

सञ्जय साह मित्र
    देश लकडाउनको अवस्थामा रहेको समयमा देशमा केही महŒवपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सवहरू आए तर विश्वको विषम परिस्थितिलाई विचार गरेर ती उत्सवहरूमा समाजले निकै अनुशासन देखाएको छ। यस अवधिमा काठमाडौं केन्द्रित दुई जात्राहरू पनि थिए । हुनत काठमाडौंलाई देशको सभ्य र शिक्षित ठाउँ मानिन्छ, देशको सबै सुरक्षा तथा सुविधा पनि काठमाडौंमैं उपलब्ध रहेकाले यसलाई कतिपयले स्वाभाविक मानेका छन् तर जीवनको अनेक क्षेत्रमा पछाडि परेको र देशमैं सबैभन्दा पछाडि परेको मानिएको तराई– मधेसमा पनि चैती छठ र चैते दशैंमा सामाजिक अनुशासन कायम रहेको देखिएको छ।
    चैती छठको समयमा यसपालि लकडाउनलाई व्रतालुहरूले सम्मान गरेका छन्। जलाशयको किनारमा गएर मनाइने छठलाई आँगनमैं मनाएका छन् । आँगनमा एउटा खाल्डो खनेर वा घरको छतमा अलिकति माटो हालेर चारैतिरबाट पानी अडिने किनार बनाइ एक/दुई बाल्टिन पानी हालेर पनि छठ मनाएका छन्। कतिपय ठाउँमा चाहिं सानो समूहमा दूरी र संयम अपनाएर भीडभाड नगरी जलाशयको घाटसम्म पनि पुगेका छन् तर खासै धूमधाम देखिएन। जलाशय र घाटमा रात्रिविश्राम गरेको कतै सुनिएन। बरु जनकपुरदेखि वीरगंजसम्म छठ पर्व आँगन, कुवाँ, कलधारा, छत, घरछेउको बारी वा बगैंचामा नै मनाएका छन्। व्रतालुहरू एक ठाउँमा भेला भई समूहमा, व्यापक तयारी तथा खूब धूमधामका साथ मनाइने पर्वलाई पनि परिस्थितिले अनुशासनमा बाँधेको सत्य हो।
    यसैगरी, चैते दशैंमा तराई–मधेसका मूल शक्तिपीठहरूमा साँझ र बिहान भीडभाड हुने गर्दथ्यो। धेरै मानिस पूजा गर्न पुगिरहन्थे। तर यसपालि चैते दशैंको अवधिमा शक्तिपीठहरूमा भीडभाड देखिएन। मन्दिरमा नियमित सामान्य पूजा र पर्वको अवसरमा हुनुपर्ने औपचारिकता पूरा गर्ने काम भने भएको छ। चैते दशैंमा मेला लाग्ने ठाउँहरूमा पनि मेला लाग्ने छाँटकाँट छैन। लकडाउनको समयमा चैते दशैंका सबै प्रमुख मेला पनि प्रभावित भएका छन्। यो आत्मसंयमको उत्तम नमूना हो। समाजले देखाएको अनुशासनको एउटा सुन्दर उदाहरण हो। लकडाउनको समयमा लाग्ने ठूला हाटबजारहरू पनि प्रभावित भएका छन्। ठूला हाटबजारहरू सुनसान देखिएका छन्। एक किसिमले विचार गर्ने हो भने लकडाउनको अवधिमा आएका सबै ठूला सांस्कृतिक उत्सवमा सामाजिक अनुशासन र आत्मसंयम देखिएको छ। तर के औपचारिक सांस्कृतिक पर्व, उत्सव वा बजारमा मात्र सामाजिक अनुशासन देखिने हो ? लकडाउनमा सामाजिक अनुशासनको व्यक्तिगत महŒव छैन ?
    लकडाउन भनेको तालाबन्दीको अवस्थाजस्तै हो। राजनीतिक कारणले केही वर्ष पहिले ६ महीनासम्म तराई बन्द रहेको थियो। त्यो बन्दको अवस्थाले देशको अर्थतन्त्रमा समेत प्रभाव पारेको थियो। अहिले विश्व सन्त्रासको अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ। यो सन्त्रासको अवस्थामा हरेक नागरिकको केही कर्तव्य छ। हरेकले आफ्नो निर्धारित कर्तव्य समयमा नै निर्वाह गर्नुपर्दछ। देशले लकडाउन घोषणा गरिसकेको र अत्यावश्यक सेवाबाहेक सम्पूर्ण सेवा बन्द गरेको छ। वर्तमान पुस्ताले के देशले यसरी आपैंmले यस प्रकार सबै सेवा बन्द गरेको आफ्नै आँखाले देखेको छ ? देशले नै नागरिकको स्वास्थ्यको लागि लकडाउन घोषणा गरेको हो। लकडाउनको समयमा कोरोना भाइरस सर्दैन कि भन्ने विश्वासले यस्तो गरिएको छ। एक मानिसदेखि अर्को मानिसको दूरी कायम रहेसम्म यो भाइरस सर्दैन र कुनै व्यक्तिमा कोरोना भाइरस सरेको छ भने पनि दुई हप्तामा यसको असर देखिन्छ भन्ने कुरा सबैतिरबाट आइरहेको छ। यस कारण दुईचोटि गरी सरकारले दुई हप्ताको लकडाउन घोषणा गरेको हो र लकडाउनलाई प्रभावकारी बनाउन सरकारले निकै परिश्रम पनि गरिरहेको छ। विडम्बना यहींनेर छ कि सरकारले नागरिकको सुरक्षाको लागि नै लकडाउन घोषणा गरेको छ र नागरिकले नै लकडाउनको उल्लङ्घन गरिरहेको छ। यसको अर्थ यो पनि हो कि नागरिकले आफ्नो सुरक्षाको महŒव बुझ्न सकेको छैन।
    बजारको मुख्य क्षेत्र बन्द छ। देशको सिमाना पनि बन्द छ। करीब–करीब देश नै ठप्प अवस्थामा रहेको छ। देशले कोरोनालाई रोक्न धेरै किसिमले पहल गरिरहेको छ। सबैभन्दा बढी सुरक्षाकर्मीहरू लकडाउन सफल बनाउन प्रयास गरिरहेका छन्। अहिलेको समयमा सबैभन्दा बढी जोखिममा स्वास्थ्यकर्मीहरूले काम गर्नुपरिरहेको छ । स्वास्थ्यकर्मीको सम्पूर्ण ध्यान नागरिकको स्वास्थ्यमा केन्द्रित छ। स्वास्थ्यकर्मीहरूको कामको सबैले प्रशंसा गरिरहेका छन्। स्वास्थ्यकर्मीहरूले हरेक नागरिकलाई घरमैं रहन आग्रह गरिरहेका छन्, सुझाव दिइरहेका छन्। सरकारको सुझाव पनि नमान्ने तथा स्वास्थ्यकर्मीको सुझाव नमान्ने कतिपय मानिस अनावश्यक सडकमा निस्कि पनि रहेका छन् र विभिन्न सामान चाहिएको बहाना पनि गरिरहेका छन्। यस किसिमको लापरवाही गरेर अनावश्यक सडकमा निस्केर कसलाई ठग्न खोजेका हुन् ?
    कतिपय स्थानीय तहले घरमैं अत्यावश्यक सेवा पु¥याउने प्रयास गरेको छ। मानिस घरमा बसिरहँदा नभई नहुने सामग्री, भान्सासित सम्बन्धित, बढी हुन्छन् । भान्साका सामग्री अर्थात् खाद्यान्न सामग्री नै प्रमुख आवश्यकता हुन्छ घरमा । सरकारले ग्यास र खाद्यान्नलगायत सामग्री घरमैं पु¥याउने प्रयास गरेको छ । सरकारले सकेसम्म बढी बिजुली उपयोग गर्न सल्लाह दिएको छ। बिजुलीको उपयोग गरेर उठ्ने बिलमा सरकारले बीस प्रतिशत छुटको व्यवस्था पनि गरेको छ । सरकारले लकडाउनको पालन गराउन र कोरोना भाइरसको सङ्क्रमण सर्वसाधारणलाई हुन नदिन अनेक किसिमले प्रयास गरिरहेको छ तर कतिपय नागरिक भने सडकमा निस्किरहेका छन् । अभैm पनि अनावश्यक सडकमा निस्किन छाडेका छैनन्।
    सामान्य अवस्थामा गरिने लापरवाही र वर्तमान अवस्थाको लापरवाहीमा निकै भिन्नता छ। अहिले एकजनाको लापरवाहीले पूरा समाज कोरोना भाइरसबाट सङ्क्रमित हुन सक्छ। एकजनाले आफ्नो घरपरिवारलाई र घरपरिवारले टोल–छिमेकलाई भाइरस सारिदिन सक्छ। सञ्चारमाध्यमहरूबाट विकसित र शिक्षित देशहरूमा कोरोना भाइरसले मचाइरहेको वितण्डालाई करीब सबैले थाहा पाइरहेका छन् तर पनि लापरवाही गरिरहेका छन्। सडकमा ननिस्की नहुने अवस्थामा सम्बन्धित निकायलाई सम्पर्क गर्न सकिन्छ र सम्बन्धित निकायको सहयोग लिन सकिन्छ तर पूरै लापरवाह बनी आपूmलाई नै जोखिम पार्न तम्सेका छन्। लकडाउनको समयमा घरबाट बाहिर निस्कनेलाई कतै राम्रो भनेको पाइन्न। त्यस्ताको मुखेन्जी केही नभनेपनि पछाडि नराम्रो नै मानिएको छ। अनेक किसिमले आलोचना हुने, कानूनको नजरमा पनि नराम्रो मानिने तथा समाजको नजरमा पनि खराब मानिने कामप्रति अनावश्यक लगाव किन ? सामाजिक अनुशासनको पालना नगर्दा सबैतिरबाट नकारात्मक टिप्पणी हुँदा सामाजिक अनुशासन कमजोर भएको देखिन्छ।
    विभिन्न मेला, चैते दशैं र चैती छठजस्ता महŒवपूर्ण सांस्कृतिक उत्सवहरूमा उच्च सामाजिक अनुशासन देखाउने तिनै मानिस किन अनुशासनहीन काम गरिरहेका छन् ? जथाभावी घरबाहिर निस्कनु अहिले असभ्यताको परिचायक हो। जानीजानी असभ्य बन्न लालायित किन बन्ने ? कतिलाई त एक दिन थुनामा पनि राखेको सुनिन्छ। यस प्रकारको सजाय किन भोग्नु ? यदि हामी सबै अनुशासनमा बस्ने हो भने हाम्रो समाज नै अनुशासित रहेको पहिचान बन्दछ। सामाजिक अनुशासन कायम गर्नेतर्पm केन्द्रित हुनुपर्छ।

Tuesday, March 31, 2020

भारतीय बजेट र नेपाली बजारमा प्रभाव

भारतीय बजेट र नेपाली बजारमा प्रभाव

विनोद गुप्ता
    भारतीय महावाणिज्य दूतावासले वीरगंजमा Key aspects of Indian union budget 2020-21; An opportunity for Nepalese Importers/Exporters and Investers शीर्षकमा आयोजना गरेको प्रस्तुतीकरण कार्यक्रममा डा दीपेन्द्र चौधरी र चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट मुकेश साहले सविस्तार प्रस्तुतीकरण गर्नुभएको थियो । सङ्क्षेपमा यस प्रस्तुतीकरणबाट विश्वको ५औं ठूलो आर्थिक शक्तिको रूपमा रहेको भारत २०२४ सम्ममा ५ खर्ब डलरको आर्थिक शक्ति बन्ने बाटोमा अगाडि बढ्ने गरी यो बजेट प्रस्तुत भएको बुझिन्छ । वैदेशिक लगानी २०१४–१०१९ सम्म आइपुग्दा १९० अर्ब डलरबाट बढेर २८४ अर्ब हुन पुगेको र वर्तमानको ५ प्रतिशतको आर्थिक वृदिदर २०२०–२१ मा ६–६.५ प्रतिशत पुग्ने अपेक्षा राखिएको छ । तर यस प्रस्तुतीकरणको रोचक पक्ष मेरोलागि भने Opportunity for Nepalese Importers/exporters and Investers रहेकोमा त्यस शीर्षकमा प्रस्तोताले
1. Good opportunity for Nepalese students through : Study in
India Scheme".
2. Export of Soya Fiber, Palm Oil, Footwear, Cigarettes, Agro based Animal Product would decrease due to increase in custom duty &
3. Insurance Sector would be effected through LIC
De-Investment भनेर आप्mनो भनाइ राख्नुभएको थियो । यसमा आप्mनो टिप्पणी गर्दै भारतीय वाणिज्यदूत कोट्रास्वामीले नेपाल र भारतबीच व्यापार सहजीकरणका लागि कार्यान्वयनमा रहेको सन्धिको धारा ४ अनुसार दुवैले एकअर्काको प्राथमिक उत्पादनको व्यापारमा पारस्परिक आधारमा सहुलियत दिने उल्लेख भएकोले यस्तो सहमति भएको वस्तुमा आधारभूत भन्सार महसूल र परिमाणात्मक प्रतिबन्ध नलगाउने व्यवस्था सन्धिले गरेको भनाइ राख्नुभएको थियो । तर तपाईंहरूको यो बजेट नेपालको लागि अवसरभन्दा चुनौती बढी हो भन्न सकिन्छ ? भन्ने मेरो प्रश्नमा वाणिज्यदूत महोदयले कृषि क्षेत्रमा सरकारले कायम गरेको अनुदान र उत्पादकत्वमा वृद्धिबाट भारतमा कृषिजन्य वस्तुको उत्पादन सस्तिने भई नेपालको कृषिजन्य उत्पादनको लागि त्यो चुनौती हुन सक्दैन भन्नु ढाट्नु सरह हुने भएकोले नेपालले आप्mनो कृषि क्ष्Fेत्रमा देखा परेको यो चुनौतीलाई सकारात्मकरूपमा लिई क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउन सक्नुपर्दछ भन्नुभयो । उहाँकै यस भनाइबाट नेपालको कृषि क्ष्Fेत्रमा भारतको बजेटले नकारात्मक असर पर्ने प्रस्ट देखिन्छ । त्यसमाथि नेपालको कृषि क्षेत्रको लागि छुट्याइएको बजेट जसरी दुरुपयोग भएको छ र चुरे दोहनका कारण तराईको उर्वरा भूमिमा बढ्दो सिंचाइ सङ्कट एवं मलखादको मूल्य र अनुपलब्धताले हाम्रो चुनौतीलाई थप बढाउने निश्चित छ ।
    अब उद्योग र व्यापार क्षेत्रको कुरा गर्दा निर्यातकर्तालाई यस बजेट केन्द्रीय, राज्य र स्थानीय स्तरमा लगाइएका सबै करहरू डिजिटल माध्यमबाट फिर्ता हुने व्यवस्था गरेको छ । त्यसैगरी, निर्भीक योजना अन्तर्गत निर्यातकहरूलाई बीमा सुरक्ष्Fा प्रदान गर्नुका साथै साना निर्यातकहरूको प्रिमियमको दरसमेत घटाइएको छ । वित्तीय बजारतर्पm भारतसँग हाल विदेशी मुद्राको सञ्चिति ४५७.५ अर्ब डलर रहेको छ भने पूँजीगत खर्च २१ प्रतिशतले बढेको र मार्च २०१४ मा ५२.२ प्रतिशत रहेको केन्द्रको ऋण भार मार्च २०१९ मा घटेर ४५.७ प्रतिशतमा आएकोले भारत सरकारले कर्पोरेट करको दर विश्वमैं सबैभन्दा सस्तो पारेको छ । १४.८ मिलियन अमेरिकी डलरसम्म टर्नओभर भएका नयाँ प्रतिष्ठानहरूले तीन वर्षसम्म निरन्तर करमा सय प्रतिशत छुट पाउने Dividend Distribution Tax खारेज गरेको छ । वैदेशिक लगानी आकर्षित गर्न मार्च २०२४ सम्ममा प्राथमिकता प्राप्त एवं पूर्वाधार आयोजनामा हुने लगानीको लागि ब्याज, लाभांश तथा पूँजीगत लाभमा शतप्रतिशत कर छुट दिनुका साथै हवाई उडान, मिडिया तथा बीमा क्षेत्रमा सय प्रतिशत वैदेशिक लगानी खुला गर्ने घोषणा गरेको छ । भारत सरकारको यस्तै खुला नीतिका कारण २०१९–२० मा भारतमा वैदेशिक लगानी २४.४ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ । भारत र चीनलाई २१औं शताब्दीको बजार भनेर पूरै विश्वले स्वीकार गरिसकेकै छ । यस अवस्थामा नेपालमा कति वैदेशिक लगानी भित्रिन्छ भन्दा पनि नेपालबाट भारतमा कति लगानी जाने सम्भावना छ, त्यसतर्पm विशेष ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ । करै करको भारले थिचिएको औद्योगिक, व्यापारी समूह अवसरको खोजीमा भारततर्पm नजाऊन् भनेर कदम चाल्नुपर्ने बेला हामीले घटाउन त कता हो कता उठेकै करको सदुपयोगसमेत गर्न सकेका छैनौं । भारतले आप्mनो बजेटमा आप्mनो राष्ट्रहित सोच्नु अत्यन्त स्वाभाविक हो तर त्यसबाट हामीमा पर्ने दुष्प्रभावबारे हामीले सोच्न नसक्नु हाम्रो दुर्भाग्य हुन्छ । त्यस कारणले दोष भारतलाई होइन हामीलाई नै लाग्नुपर्छ । तर हाम्रा वर्तमान अर्थमन्त्रीले नेपाल राष्ट्र बैंकद्वारा आयोजित International Conference on Economics & Finance लाई सम्बोधन गर्दै आव २०१९–२० को आर्थिक सूचकाङ्कहरू आर्थिक वृद्धिदर बढाउने गरी सकारात्मक छन् । हाम्रा कार्यक्रमहरू गरीबी निवारण तथा एसडिजी केन्द्रित रहेकाले दुई अङ्कको आर्थिक वृदिदर हासिल हुने कुरामा विश्वस्त रहन सबैलाई आग्रहसमेत गर्नुभयो । त्यसै अवसरमा बोल्दै आयोजक संस्था नेपाल राष्ट्र बैंकका गभर्नरले भने चीनमा कोरोना भाइरस सङ्क्रमणले चीनसँगको व्यापार र पर्यटनमाथिको नकारात्मक असरका कारण सम्भव नहुने मनसाय व्यक्त गर्नुभयो भने योजना आयोगका पूर्वअध्यक्ष स्वर्णिम वाग्लेले तीव्र आर्थिक वृद्धिदर हासिल गर्ने पूर्वाधार निर्माण नै नभएकोले हासिल हुन सक्ने अवस्था देखिंदैन । त्यसै कार्यक्रममा अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोषका प्रतिनिधि Luis E. Breuerले वर्तमान अवस्थामा नेपालले उच्च आर्थिक वृदिदर हासिल गर्न सम्भव नभएको उल्लेख गर्नुभयो ।
    नेपालको ८० प्रतिशत व्यापार आज पनि भारतसँग छ । ‘आप्mनो छिमेकी पहिला’ नीतिविपरीत भारत कहिले अदुवा, अलैंची त कहिले चिया जस्ता कृषिजन्य वस्तुको निर्यातमा अवरोध सिर्जना गर्दछ भने आप्mनो अक्षमताका कारण हामी ३६ अर्बको चामल पनि आयात गर्दैछौं । भारतको वर्तमान कृषि नीति अनुसार सरकारले उपलब्ध गराउने अनुदानलगायतका अन्य सहुलियतका कारण कृषि उत्पादन सस्तो हुने भई नेपाली कृषकलाई मर्का पर्ने त छँदैछ भारतले छिमेकी पहिलाको मर्मविपरीत प्याजको निर्यात बन्द गर्नुलाई कतिसम्म उचित मान्न सकिन्छ ? हुनत वैधानिक बाटोबाट नभएर अवैधानिक बाटोबाट आएको भारतीय प्याज आजसम्म हामी सबैले खाँदै आएका नै छौं । हुनत यस्तो अचम्मको व्यवहार भारतीय पक्षबाट मात्रै होइन नेपाली पक्षबाट समेत हुने गरेको छ । उदाहरणको लागि भारतको रक्सौलमा भारु ३० (नेरु ४८) प्रतिकिलोमा उपलब्ध लसुनको नेपाली भन्सार रु ७५ प्रतिकिलो रहेको छ । यस आधारमा नेपालमा लसुन औसत रु १५० प्रतिकिलोसम्ममा बिक्री हुनुलाई न्यायोचित नै मान्न सकिन्छ । तर के नेपाल सरकारलाई यो बोध छ कि एक हजार किलोमिटर लामो दक्षिणी सीमामा पहाडका केही क्षेत्रबाहेक करीब–करीब नेपालको आधा जनसङ्ख्या भारतीय बजारको पहुँचमा छ र उसले सीमावर्ती बजारबाट नेरु ४८ वा ५० प्रतिकिलोमा नै लसुन किनेर ल्याउन सक्छ । यस्तो अदूरदर्शितापूर्ण अव्यावहारिक नीतिका कारणले नै होला अब पोके तस्करहरूको डेलिगेशन जाने परिपाटी पनि शुरू भएको छ भने राष्ट्रियस्तरमैं देशमा प्रचलनमा रहेका नोटहरूको ६० प्रतिशत वैध कारोबार र बाँकी ४० प्रतिशत अवैध कारोबारमा रहेको समाचार छापाहरूमा पढ्न पाइएको छ । सरकारी स्रोतले यसको पुष्टि नगरेपनि स्वतन्त्र अर्थविद्हरू भने यससँग सहमत छन् । अन्त्यमा अब चार महीना मात्र बाँकी छ असार आउन, त्यसबेलाको अर्थमन्त्रीको बजेट र उपलब्धिले यो विवादको पक्कै समाधान गर्नेछ । तर असारे बजेट खर्च गरेर प्रदान गरिएको जीवन्तता वा आर्थिक वृद्धिले देश र जनता कसैलाई फाइदा नगर्ने भएकोले यो वास्तविकतामा आधारित हुनुपर्नेछ र त्यस्तो हुन्छ भने हाम्रा अर्थमन्त्रीज्यू धन्यवादका पात्र हुन् भन्नै पर्छ तथा उनको बुद्धि र विवेकको खुलेर प्रशंसा गर्नै पर्नेछ ।

Monday, March 30, 2020

कोरोना सङ्क्रमण र नेपालको व्यवस्थापन

कोरोना सङ्क्रमण र नेपालको व्यवस्थापन

अधिवक्ता वीरेन्द्रप्रसाद यादव
    लगभग एक महीनादेखि कोरोना भाइरसले मचाएको ताण्डवले विश्वका करीब–करीब सबै मुलुक त्रासमा छन् । कतिपय ठूला, विकसित एवं सुविधासम्पन्न देश त निकै दुःखदायी अवस्थामा छन् भने पूरा विश्व नै लकडाउनको असहनीय भार सहेर ज्यान जोगाउन चिन्तित छ। हरसम्भव प्रयास भइरहेपनि सङ्क्रमित र मृतकको सङ्ख्या बढेको बढ्यै छ। मान्छे जन्मेपछि मर्नु स्वाभाविक हो, तर यो सङ्क्रमण यस्तो दर्दनाक छ कि यसले भ्रातृत्व, सद्भाव, मानवता सबै सखाप पारिदिएको छ। यसले असहनीय विभेद उत्पन्न गरेको छ । कोरोनाको आशङ्का हुनेबित्तिकै बिरामी घरपरिवार, पत्नी, सन्तान, आमाबुबा, साथीभाइ र सहयोगी हातबाट अलग हुनुपरेको छ। जो–जो सम्पर्कमा आएका छन्, उनीहरूलाई पनि खोजी–खोजी अलग्याउने काम हुँदैछ । जुन सङ्क्रमण फैलनबाट रोक्ने एकमात्र उपाय हो र यो सराहनीय हो तरपनि
रोगी तथा उसको परिवारको अवस्था सोच्दा आङ सिरिङ हुन्छ। मान्छेले मृत्यु पहिले नै मृतावस्था महसूस गर्न थालेका छन्। यसर्थ यो सङ्क्रमण हुनु मानवजीवनको सबैभन्दा दुर्भाग्य अवस्था हो। यस सङ्क्रमणबाट जोगिन हरसम्भव प्रयास गर्न पछि हट्नुहुँदैन।
    सरकारले कफ्र्यू लगाएपनि, लकडाउन गरेपनि नागरिकले सहर्ष स्वीकार गरी पालना गर्नुपर्छ। यसले दुईवटा लाभ हुन्छ। पहिलो, आफू र परिवार सङ्क्रमणबाट जोगिन्छस दोस्रो असल नागरिकको कर्तव्य निर्वाह हुन्छ। यसपालिको संविधानले नागरिकको कर्तव्य तोकेको छ। जसमा संविधान र कानूनको पालना नागरिकको कर्तव्यको रूपमा व्यवस्था गरिएको छ। सरकारको आदेश र निर्देश पनि कानून नै हो। जसको पालना गर्दा नागरिक कर्तव्य पूरा हुन्छ। यसर्थ लकडाउनको पालना गर्नु नागरिकले संवैधानिक कर्तव्य पूरा गर्ने राम्रो अवसर पाएको ठान्नुपर्छ। सुरक्षाकर्मी तथा सरकारले घरभित्र रहन तथा भीडभाड नगर्न जारी गरेको आदेशलाई सराहनीय कदम भन्दै सबैले स्वागत गर्नुपर्छ। यस त्रासदबाट पार पाउन एक्लो सरकारबाट सम्भव छैन। हरेकले आआफ्नो तहबाट सक्दो योगदान गर्नुपर्छ । एकले अकर्Fलाई सहयोग तथा समन्वय गर्नुपर्छ । सङ्क्रमितलाई विभेद महसूस नहुनेगरी उपचारमा लाग्नुपर्छ। कोरोनाबारे अफवाह फैलाउनु ठूलो अपराध हो।        सामाजिक सञ्जालमा धेरै गलत समाचार सम्प्रेषित हुने गरेको आमगुनासो छ। यसलाई नियन्त्रण गर्न उत्तिकै खाँचो छ। रुघाखोकी तथा ज्वरो यसको प्रमुख लक्ष्Fण भएपनि सबै रुघाखोकी तथा ज्वरोले कोरोना सङ्क्रमण हो भन्ने पुष्टि भएको छैन। यसर्थ रुघाखोकी र ज्वरोका बिरामीलाई अस्पतालभित्र छिर्नै नदिनु, उपचार गर्न अस्वीकार गर्नु अनुचित हो । यस्तो क्रियाकलाप रोक्न आमनागरिक तथा सरकारको पहल हुन जरुरी छ। कोरोनाले त्रासदी फैलाएपनि एउटा सकारात्मक सन्देश के छ भने मृत्यु हुनेभन्दा निको हुने बढी छन्। यसर्थ कोरोना लागेपछि जीवन नै सिद्धिन्छ भन्ने सोच राख्नु उचित होइन। नलागोस् भनी सजग रहनुपर्छ। साठी पार गरेका व्यक्तिलाई रोगले बढी समात्ने दाबी भएपनि ९५ वर्षीय सङ्क्रमित पनि निको भएको समाचार छ। यसर्थ पूरै निराश हुने अवस्था छैन।
    यो भाइरसलाई मानवनिर्मित हतियार भनिएको छ। वास्तवमा यो भाइरस कसैले बनाएको हो भने त्यो सम्पूर्ण मानवजगत्को कसूरदार हो। मानवताविरोधी हो। तर अहिले आरोपतिर नलागी सबै मिलेर यसको नियन्त्रण गर्न लाग्नुपर्छ। अहिले विवाद भयो भने सङ्क्रमण झन् फैलिन्छ। यसर्थ शक्तिशाली राष्ट्रले पनि संयमता अपनाउनुपर्ने बेला आएको छ। विपत् नियन्त्रणपश्चात् यसको छानबीन गरी वास्तविकता सार्वजनिक गर्नुपर्छ, जसले शक्तिको होडमा मानवता नबुझ्नेहरूले पाठ सिकून्। यद्यपि अहिले नै कुनै देशविशेषले बनाएको सामान मानिसले प्रयोग गर्न त परै जाओस् छुन पनि तैयार छैनन्। यो त उक्त देशको लागि ठूलो नोक्सानी हो । यो नोक्सानीको सोधभर्ना गर्न कैयौं दशक लाग्छ।
    कस्तो खतरनाक भाइरस छ, जसले सुविधासम्पन्न एवं शक्तिशाली मुलुकलाई समेत त्राहिमाम पारेको छ। अमेरिका, चीन, इटाली, स्पेन, ब्रिटेनलगायत  शक्तिशाली मुलुकलाई समेत नियन्त्रण गर्न हम्मेहम्मे पारेको छ भने साना एवं गरीब मुलुकको हालत कस्तो होला १ नेपालजस्तो गरीब एवं केही सुविधा नभएको मुलुकको सौभाग्य नै भन्नुपर्छ, अहिलेसम्म त्यस्तो दुर्भाग्य देख्न पाइएको छैन। यहाँ रोग जाँच गर्ने उपकरणको अभाव त छँदैछ, हात धुने साबुनसम्म कति ठाउँमा अप्राप्य छ। तीन तहको सरकार भएपनि हरेक नागरिकको घरमा साबुन, सेनिटाइजर तथा मास्क वितरण हुन सकेको छैन। भगवान्ले नै नेपालीहरूलाई बचाएका छन्। अहिलेसम्म पाँचजना सङ्क्रमित फेला परेपनि ती सबै विदेशबाट आएका परेका छन्। यसर्थ हामीले विदेशको डलरभन्दा आफ्नै रुपियाँमा चित बुझाएर माटोको सेवा गर्नुपर्छ। धेरै ठूला ओहदामा बसेकाहरू आफू नेपालमैं बसेपनि घरपरिवार विदेशमा राखेका छन्। उनीहरूले पनि विचार गर्नुपर्छ।
    अहिले विश्व नै जोखिममा रहेपनि सबैभन्दा बढी जोखिममा निम्नवर्गका मजदूर र किसान छन्। जो धूलोधूवाँमा काम नगरी छाक टार्न सक्दैनन्। त्यस्तालाई जोगाउन सरकारले आर्थिक सहयोग जुटाइदिनुपर्छ। स्थानीय, प्रदेश तथा सङ्घीय सरकारले अहिले विकास कार्य स्थगित गरी नागरिकको जीवनरक्षामा खर्च गर्नु आवश्यक छ। आखिर जनताले दिएको करको सदुपयोग यस्तै बखतमा गर्ने हो। भारत तथा अमेरिकाले आआफ्नो नागरिकलाई हरेक खालको सुविधा दिइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा नेपाल सरकारले जोखिममा रहेका नागरिकमा खर्च गर्नु उपयुक्त देखिन्छ। नेपाल सरकारले कोरोना नियन्त्रणका लागि गरेका प्रयास सराहनीय देखिएकाले यसको निरन्तरताबाट पनि नागरिक पछि पर्ने अवस्था छैन। लकडाउनबाट कमसेकम सङ्क्रमण फैलेको त छैन।
    स्वतन्त्र देशका नागरिकका लागि स्वतन्त्रता ठूलो कुरा हो। नागरिकको स्वतन्त्रतामा अनावश्यक अवरोध भयो भने नमान्नु स्वाभाविक हो। अहिले लकडाउनमा पनि घरबाहिर निस्कने प्रयास भएका छन्, जसलाई अस्वाभाविक मान्नुहुँदैन। यो नागरिक स्वतन्त्रताको चिनारी हो। यसलाई बढी कडारूपमा लिनुहुँदैन तर नागरिकले पनि बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने स्वतन्त्रताको उपभोग जीवन रहेपछि मात्र गर्न सकिन्छ । यसर्थ जीवनरक्षाको लागि केही हप्ता, वा केही महीना लकडाउनमा बस्नुपरे पनि त्यसलाई अन्यथा मान्नुहुँदैन। सङ्कटको घडीमा नागरिक स्वतन्त्रताको खोजी गर्नु उचित हुँदैन। यसैले संविधानले जतिसुकै मौलिक हकको व्यवस्था गरेपनि सङ्कटकालमा मौलिक हक निलम्बन गर्न सक्ने अधिकार सरकारलाई दिएको हुन्छ । अहिलेको लकडाउनले मौलिक हकमा बन्देज भएपनि सङ्कटकालको अवस्था हो। जसलाई सहजरूपले लिनुपर्छ । आशा गरौं, कोरोना सङ्क्रमणले नेपाल तथा नेपालीलाई त्यति नोक्सानी नपु¥याउला। अहिलेसम्म यहाँ बसेका नेपालीमा सङ्क्रमण नभेट्नु र स्वदेशमा बसेका कुनै नेपालीको सङ््क्रमणबाट मृत्यु नहुनु सुखद सन्देश हो।

Wednesday, March 25, 2020

गाउँकी बुहारी, थुथुर र लोभीहरूप्रति

गाउँकी बुहारी, थुथुर र लोभीहरूप्रति

सञ्जय साह मित्र

    अलिकति त अभैm कायम छ, गाउँमा बुहारी घरबाट निस्कनुहुन्न भन्ने परम्परा । घरभित्रै पनि देहहात मारेर (जीउडाल पूरै छोपेर घुम्टोभित्र) बस्नुपर्ने मान्यता थियो । यो मान्यतामा केही कमी आएको छ । मुख्यगरी शहर बजारमा बुहारीहरू यसलाई मान्दैनन् । मान्दै मान्दैनन् भन्ने होइन, मान्ने औपचारिकता पूरा गर्दछन्, अभैm पनि । घरमा आउने आगन्तुकदेखि निश्चित दूरी अपनाउँछन्, संयम अपनाउँछन् । तर गाउँमा भने अभैm पनि बुहारीप्रथा अर्थात् घुम्टोप्रथा कायम छ, केही हदसम्म । कुनै पनि उमेरकी महिला ससुरा पर्नेको अगाडि आप्mनो टाउको साडीले छोपेको हुनु यसको प्रमाण हो । गाउँकी बुहारी अझ नवबुहारीले अनुहार छोप्नु भनेको मर्यादाको पालन गर्नु हो । यो कुप्रथा होइन, यसका धेरै सकारात्मक पक्ष छन् । अहिलेको विषम परिस्थितिले यसको महŒव झन् स्पष्ट भएको छ । वास्तवमा घुम्टोप्रथालाई सिर्जनात्मक उपयोग गर्ने हो भने अहिलेको समयमा धेरै हदसम्म संयममा आपूmलाई राख्न सकिन्छ ।
    मधेसकी बुहारी जब नयाँ घरमा आउँछिन्, तब उनलाई समय बिताउन कस्तो हुँदो हो ? अहिले जब सरकारले घरभित्रै बस्नुपर्ने आह्वान गरेको छ, तब हामीलाई घरमा बस्न कति असजिलो लागिरहेको छ । कतिपयले के व्यङ्ग्य गरिरहेका छन् कि सरकारले घरभित्र बस्न आह्वान गरेपछि अधिकांश मानिस आप्mनो घरमा ताल्चा लगाएर बाहिर सडकमा निस्केका छन् कि कसरी मानिस घरभित्र बसेका छन् भनेर हेरूँ । अरू केही काम नहुँदा हेर्न भनेर सडकमा निस्कने प्रवृत्तिलाई नराम्रोसँग यस भनाइले व्यङ्ग्य गरेको छ । यसले सरकारको आह्वानलाई नटेर्ने प्रवृत्तिलाई पनि स्पष्ट पारेको छ । यसरी सरकारको आह्वानलाई नटेर्ने थेतर हुन्, जसलाई ग्राम्य बोलीमा थुथुर पनि भनिन्छ । ग्राम्यबोलीमा थुथुर भनेका ती व्यक्ति हुन्, जो टेर्दैनन्, भनेको मान्दैनन् वा सुन्दैनन् वा उसले भनेजस्तो काम गरेको देखिंदैन ।
    सरकारले देशलाई नै लकडाउनको स्थितिमा राखेको छ । यो लकडाउन कसको लागि र किन भन्ने प्रश्नको उत्तरको गहिराइमा नगईकन सम्भवतः सरकारले आप्mनोलागि गरेको होला भनी ठानेका हुन् कि ? यो कोरोना भाइरसले मलाई केही बिगार्न सक्दैन भन्ने घमन्ड पो छ कि ? म आपूm बलियो छु भनी घमन्ड गर्नेहरूको घरमा अन्य मानिस पनि हुनुपर्छ । एउटा व्यक्तिबाट एउटा घरमा रोग सारेको आपैंmलाई पनि थाहा नहुने अवस्थालाई गम्भीरतापूर्वक नलिनेहरूले आपैंmलाई, आप्mनो घरपरिवारलाई, समाजलाई र देशलाई नचिनेकै हुन्, नजानेकै हुन् । यस्ता मानिसलाई न आप्mनो माया छ र न त आफन्तको नै माया छ । सबैभन्दा बढी डर भने समाजलाई यही थुथुरहरूदेखि रहेको छ, जो मुखले बोले पनि वा नबोले पनि लकडाउनमा विनाअत्यावश्यक काम बाहिर निस्किरहेका छन् । सानोतिनोको कामलाई रोक्न नसक्नेहरू जुन समाजमा छन्, त्यस समाजलाई वर्तमान महामारीले कहिले ग्रसित गर्दछ भनेर दिन गन्नुपर्ने पनि हुन सक्छ । हुन सक्छ नजानिंदो वा नदेखिंदो किसिमले विश्वलाई भयावह अवस्थामा पु¥याइसकेको कोरोना भाइरस थुथुरहरूको शरीरभित्र वा शरीरबाहिर रहेको छ र त्यसले अरूलाई निरन्तर सारिरहेको छ । शरीरबाहिर कपडा वा हातमा भाइरस रहँदा ऊ आपैंm त सुरक्षित रहन्छ तर अरूलाई भने सारिरहेको हुन सक्छ भन्ने किसिमको वास्तविकतालाई बुभ्mदासम्म समाजको अवस्था कहाँसम्म पुग्न सक्ला भन्ने अनुमान लगाउन ढिलो नहोओस् ।
    हो, हाम्रो समाजिक जीवनप्रणाली सामूहिक छ । सानोतिनो छलफल पनि समूहमा नै गर्ने गरिन्छ । मानिसहरू घुर ताप्दा पनि घरबाहिरै दुई/चार जना बसेर छलफल गरिरहेका हुन्छन् । खेतमा काम गर्दा होओस् वा कतै निस्कँदा होओस्, समूहमा नै काम गर्ने प्रवृत्ति छ तर कोरोनारूपी विश्वयुद्धले कसरी कसलाई र कतिखेर प्रहार गर्दछ भन्ने निश्चित छैन । यस महामारीलाई कमजोर बनाउनेमा आप्mनो भूमिका हुनुपर्ने हो कि बलियो बनाउनेमा आप्mनो भूमिका हुनुपर्ने हो भन्ने कुरा बुभ्mनु पनि उचित हुन्छ ।
    कतिपयले कोरोनाले मलाई केही गर्दैन भनी यसरी भनिरहेका छन्, मानौं कोरोना उनका आफन्त होऊन् । वा कोरोनालाई उसले पालेको छ वा कोरोना उनको आदेशपालक हो । यो कसैको आदेशपालक हुनै सक्दैन । यस भ्रममा बाँचेकाहरू समाजका मित्र हुन सक्दैनन् । समाजलाई कुनै अग्लो भीरबाट अथाह खाल्डोमा खसाल्नका लागि तयार भएका दुश्मन हुन सक्छन् ।
समाजका प्रबुद्धवर्ग यस प्रकारका थुथुरप्रति अन्तर्मनमा आक्रोशित भएर पनि केही गर्न सक्दैनन् । आपूm सचेत रहन्छन् र असचेत थुथुरहरूको डरले आप्mनो आक्रोशलाई शमन गर्नुबाहेक विकल्प हुँदैन, किनभने आपूm सामाजिक प्राणी हुँ भन्ने मनमा भइरहन्छ । यो महामारीको अवस्थाले पनि त्यस्ता थुथुरहरूको बुद्धिको बिर्को खुल्ने देखिएको छैन, जसले गर्दा समाजमा डर बढेकै छ । अनि यसै कारण सामाजिक सञ्जालमा कप्mर्यूको माग गरिएको हो । कप्mर्यूको माग गर्नेहरूले यति बुझेका छन् कि यो कप््mर्यू विशिष्ट किसिमको हुन्छ, जसले कोरोनालाई सर्नबाट रोक्न सक्छ ।
    कोरोनाको त्रासले राज्य वा सरकार सचेत बनिरहँदा कतिपय लोभीहरू लुटेरा पनि बनेका छन् । पच्चीसदेखि पैंतीस रुपैयाँ किलोको आलुलाई असी रुपैयाँ किलोसम्म बेचेको सुनियो । विभिन्न अत्यावश्यक सामानको कृत्रिम अभाव सिर्जना गरी जथाभावी मूल्य तोकेर सङ्कटको बेला ग्राहकको खल्तीको पैसा सिध्याएर आप्mनो धनमाथि धन थुपार्न खोज्नेहरूमध्ये केहीमाथि कारबाही पनि भएको छ । कृत्रिम अभावको सिर्जना गरी वा ग्राहकको मनोविज्ञानलाई बुझेर जसरी पनि खल्ती लुट्ने काम नै अपराध हो । यस किसिमका अपराधी वा लोभीपापीहरूलाई वर्तमान परिवेश र परिस्थितिको गम्भीरतालाई विचार गरेर झन् बढी सजाय दिनुपर्छ । यस किसिमका लोभीपापी लुटेराहरूले आगामी दिनमा कहिल्यै कुनै व्यापार गर्न नपाउने गरी उनका सबै व्यवसायलाई खारेज गर्ने वा सबै सामान जफत गर्ने वा कुनै चार अपराधबराबरको सजाय दिने व्यवस्था गर्दा बल्ल यस प्रकारको मानवीय सङ्कटको समयमा लोभीपापीहरूमा लुट्ने मनोविज्ञान हावी हुन पाउँदैन । लुटेराहरूलाई तह लगाउन हदैसम्मको सजाय दिंदा निकै कम हुन्छ ।
    अहिलेको यो विश्वव्यापी लडाइँमा आपैंmले आपूmसित सशङ्कित बनेर बेलाबेलामा आप्mनो हात साबुनपानीले धोइराख्नुपर्ने, हाच्छ्यूँ गर्दा पनि सतर्क हुनुपर्ने, खानपानमा ध्यान दिनुपर्ने अवस्था छ भने अरूप्रति आँखा चिम्लेर विश्वास गर्नु आपैंmमाथि अन्याय गर्नु हो । आप्mनो घरपरिवारप्रति अन्याय गर्नु हो । यस महाविपत्तिसितको लडाइँमा हरेक व्यक्तिले आपूmले सकेसम्म बढी सहयोग गर्नुपर्नेछ । हरेकले आप्mनो मनलाई सम्हालेर आप्mनो तनलाई घरभित्र नै कैद गरेर वा घरभित्र आपूmलाई नजरबन्द गरेर वा घरभित्र नै आपूmलाई कुनै साधनामा जस्तो लीन भएर बस्नुपरेको छ । घरमा बस्नु छटपटी होइन, आत्मसंयम हो । आपूmलाई बाहिर निकाल्नु बहादुरी होइन, मूर्खता हो । आपूmलाई अरूको नजरमा मूर्ख र देशको दृष्टिले आदेशको उल्लङ्घन गरेको ठहरिने काम कदापि राम्रो होइन ।
    घरबाट ननिस्कने मधेसकी बुहारीहरूको संयमलाई अलिकति गम्भीरतापूर्वक विचार गरौं । कसरी आप्mनो घर छाडेर अर्काको घरमा जाँदा कोही परिचित नहुँदा पनि आत्मविश्वास हुन्छ कि यस घरलाई आप्mनो बनाउनु छ र संयममा रहेर घरलाई आप्mनो बनाउँछिन् । त्यस घरमा आपूmलाई संयममा राख्न नसक्नेको समाजमा बदनामी भएको पनि नसुनिएको होइन । अहिलेको परिस्थितिमा आपूmलाई मधेसकी नवबुहारीले आपूmलाई घरभित्र घुम्टोमा सीमित राखेर सबैको मन जित्ने प्रयास गरेजस्तो आपूmलाई घरभित्र आत्मसंयमका साथ राखेर आप्mनो घरपरिवार, समाज तथा देशको लागि विश्वयुद्ध जित्नुपरेको छ । मनलाई चञ्चल बन्न नदिएर घरभित्रै सिर्जनात्मक कार्य गरेर वा बाहिरको समय पूरै बिरामी छ, जहाँ आपूm पुग्दा आप्mनो परिवारलाई पनि बिरामी बनाउँछ भन्ने कल्पना गरेर घरभित्रै बस्नु बढी फलदायी हुन्छ ।
    बढी चञ्चल, लोभी वा थुथुर बनेर हुने फाइदा वा बेफाइदा सबैबारे समयमैं विचार गरौं । भोलि सबैले हेप्ने हेयपात्र बन्नबाट जोगिन घरमैं सभ्य बनेर बस्नु सर्वाधिक न्यायोचित देखिन्छ ।

Tuesday, March 24, 2020

कोरोना भाइरस ः जान्नैपर्ने तथ्य

कोरोना भाइरस ः जान्नैपर्ने तथ्य

डा अम्बेडकर यादव
कोरोना भाइरस के हो ?
    यो एउटा यस्तो भाइरसहरूको समूह हो, जसले मुख्यतया केही स्तनपायी जनावर तथा चराहरूमा सङ्क्रमण पैदा गर्छ। मानिसमा यसको सङ्क्रमण हल्का खाले हुन्छ तथा यसले मुख्यतः श्वासप्रश्वास प्रणालीलाई सङ्क्रमित गर्दछ। यद्यपि केहीले SARS, MERS तथा COVID 19 जस्ता जटिल रोग पनि निम्त्याउने गर्छन्। यसको आकारको कारण यसलाई कोरोना भाइरस भनिएको हो किनभने यसमा कोरोनाजस्ता स्पाइकल निस्केका हुन्छन् ।
कोभिड–१९ के हो ?
    यो एउटा कोरोना भाइरसको सङ्क्रमणबाट हुने श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग हो, जुन एउटा मानिसबाट अर्को मानिसमा सर्ने गर्छ, जसको पहिचान पहिलोचोटि 2019 December मा चीनको वुहान शहरमा भएको थियो र ncov 2019 सङ्क्रमण भनिएको थियो, जुन पछि गएर विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले कोभिड–१९ नामकरण ग¥यो।
कोभिड–१९ कसरी सर्छ ?
    नोवेल कोरोना भाइरस जसको सङ्क्रमणले कोभिड–१९ रोग लाग्ने गर्छ, सम्भवतः कुनै जनावरजस्तो चमेरोबाट मानिसको शरीरमा सरेको हुनुपर्दछ र पछि मानिसबाट मानिसमा सर्न थाल्यो।
    यो भाइरस मुख्यतः कोरोना सङ्क्रमित व्यक्तिको सम्पर्कमा आउनाले अथवा त्यस्ता व्यक्तिले खोक्दा र हाच्छ्यूँ गर्दा श्वासप्रश्वास प्रणालीमार्पmत् सर्ने गर्छ । सFथै भाइरस भएको कुनै पनि सतह वा वस्तु छोएर आप्mनो नाक, मुख अथवा आँखा छोएमा पनि सर्न सक्छ । कोरोना भाइरस हावामा ३ घण्टा, तामाको वस्तुमा ४ घण्टा, कागजमा २४ घण्टा तथा प्लास्टिक बोतलको सतहमा कम्तीमा ३ दिन तथा स्टीलमा पनि ३ दिनसम्म बाँच्न सक्छ। त्यसैले यस्ता वस्तु तथा स्रोतहरूको सम्पर्कमा आउँदा उचित सावधानी नगर्दा पनि सर्न सक्छ।
कोभिड–१९ का लक्षणहरू ः
    अहिलेसम्म गरिएको अध्ययनका आधारमा मुख्यतः रुघाखोकी लाग्नु, ज्वरो आउनु, टाउको तथा छाती दुख्नु, साँस फेर्न गा¥हो हुनु तथा कसैकसैमा पेटसम्बन्धी समस्या देखा पर्न सक्छ।
यसले निम्त्याउने जटिलता
    कोरोना भाइरसको सङ्क्रमणले मुख्यतः निमोनिया गराउनुका साथै कसैकसैमा ‘मल्टी अर्गेन फेलुअर’सँगै मृत्यु पनि हुन सक्छ।
कोरोना भाइरसको सङ्क्रमणबाट कसरी बच्न सकिन्छ ?
    यस भाइरसबाट सङ्क्रमित व्यक्तिबाट टाढा रहनुपर्छ। साबुनपानीले हात धोएर मात्र नाक, मुख र आँखा छुनुपर्छ। बारम्बार साबुनपानीले २० सेकेन्ड मिचिमिची हात धुनुपर्छ। साबुनपानी नभएको अवस्थामा अल्कोहलयुक्त सेनिटाइजर प्रयोग गर्नुपर्छ । अति आवश्यक कामबाहेक घरबाहिर जानुहुँदैन । शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने खालका खाना खानुपर्छ साथै पर्याप्त निद्रा लिनुपर्छ। अनावश्यक यात्राबाट बच्नुपर्छ।
कोभिड–१९ प्रसार भएको ठाउँबाट फर्केको अवस्थामा के गर्ने ?
    मास्क प्रयोग गर्ने, १४ दिनको लागि घरमैं सेल्फ क्वारेन्टाइनमा बस्ने, कोभिड–१९ को कुनै लक्षण देखिएमा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिने र निर्देशन अनुसार काम गर्नुपर्छ।
कोभिड–१९ को कुनै खोप छ ?
    अहिलेसम्म यसको रोकथामको लागि कुनै खोपको आविष्कार भइसकेको छैन । यद्यपि वैज्ञानिकहरू खोप आविष्कार गर्न दिनरात काम गरिरहेका छन्।
कोभिड–१९ को कुनै उपचार छ ?
    अहिलेसम्म कोभिड–१९ को कुनै विशेष उपचार छैन तर विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको प्रारम्भिक औषधिहरूको प्रयोगले यसको लक्षण कम गर्न सकिन्छ ।
कोभिड–१९ को लागि उच्च जोखिम समूहमा को को पर्न सक्छन् ?
    ६५ वर्षभन्दा माथि उमेरका व्यक्ति,   रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका, अरू कुनै रोगजस्तै मधुमेह, फोक्सोसम्बन्धी कुनै पुरानो रोग आदि भएकाहरू, धूमपान गर्ने व्यक्तिहरू तथा
नवजात शिशु तथा बच्चाहरू।
कोडिभ–१९ बाट सामान्य रूघाखोकीलाई कसरी छुट्याउने ?
    ज्वरो आउनु कोभिड–१९ लागेको एउटा महŒवपूर्ण लक्षण हो भने सामान्य रुघाखोकीमा सामान्यतः ज्वरो देखा पर्दैन । कोभिड–१९ लागेमा खोकी गम्भीर हुन सक्छ भने सामान्य रूघाखोकीमा हल्कादेखि मध्यम खाले हुन सक्छ र नाक बन्द हुन्छ। नाकबाट सिङ्गान बग्नु सामान्य रुघाखोकीको महŒवपूर्ण लक्षण हो भने कोभिड–१९ मा विरलै देखा पर्छ।
    त्यस्तै, घाँटी बस्नु पनि सामान्य रुघाखोकीमा हुन्छ भने कोभिड–१९ मा सामान्यतः हुँदैन।
    अन्त्यमा कोभिड–१९ मा साँसै फेर्न गा¥हो हुन्छ, यो एउटा सामान्य लक्षण हो, जुन रुघाखोकीको अवस्थामा देखा पर्दैन।
सल्लाह ः
    एउटा चिकित्सकको नाताले म सबै नेपाली दाजुभाइ दिदीबहिनीहरूलाई यही सल्लाह दिन चाहन्छु कि अति आवश्यक कामबाहेक घरबाहिर निस्कनबाट बचौं र सरकारको निर्देशन अनुसार सरकारलाई सहयोग गरौं। तपाईंहरू घरमा बस्नुहोस्, केही भइहाले हामी तपाईंको लागि अस्पतालमा हुन्छौं। आउनुहोस्, तपाईं हामी मिली विश्वमा महामारी ल्याउने कोरोना भाइरसविरुद्ध युद्धमा जीत हासिल गरौं ।
आपराधिक अनुसन्धान एवं कोेरोना त्रासको दुरुपयोग

आपराधिक अनुसन्धान एवं कोेरोना त्रासको दुरुपयोग

अधिवक्ता वीरेन्द्रप्रसाद यादव
    अपराध नियन्त्रण गर्न राज्यको प्राथमिक दायित्व रहने हुँदा विकसित मुलुकहरूले अपराधको स्रोतको अनुसन्धान गर्न र अपराध नियन्त्रणका कानून निर्माणको लागि सुझाव दिन संस्थागत संयन्त्र नै निर्माण गरेका छन् । जुन अपरिहार्य छ। संस्थागत प्रतिवेदनको आधारमा बनेको कानून बढी जनमैत्री हुन्छ। अमेरिकामा सन् १९०९ मा द अमेरिकन इन्स्टिच्युट अफ क्रिमिनल ल एन्ड क्रिमिनोलजी, भारतमा सन् १९७१ मा इन्स्टिच्युट अफ क्रिमिनोलजी एन्ड फोरेन्सिक साइन्स तथा बेलायतमा इन्स्टिच्युट अफ क्रिमिनोलजीको स्थापना भएको थियो। सदरल्यान्डका अनुसार अपराध नियन्त्रणको लागि अपराधको वैज्ञानिक अध्ययन अपरिहार्य हुन्छ, जसमा सोसियोलजी अफ ल, इटियोलजी अफ क्राइम र दण्डपेनोलजीको वैज्ञानिक अध्ययन हुनैपर्छ। सोसियोलजी अफ क्राइममा फौजदारी कानूनको निर्माण, विकास र संशोधनको अध्ययन गर्नुका साथै देश विदेशका फौजदारी कानूनसँग तुलनात्मक अध्ययन गरिन्छ। इटियोलजीमा अपराध हुने कारण र अपराधलाई प्रभावित पार्ने तŒवको अध्ययन गरिन्छ भने पेनोलजीमा दण्डको उद्देश्य, दण्ड प्रणाली एवं पुनः सामाजिकीकरण गर्ने विधिको विशेष अध्ययन गर्नुपर्छ। यसले अपराध नियन्त्रणमा सहयोग मात्र पुग्दैन, वैज्ञानिक पद्धतिको पनि निर्माण हुन्छ। लगभग अढाई सय वर्षको इतिहासमा हामीले गर्न नसकेको कुरा यही हो। जसको पूर्ति नयाँ नेपाल र नयाँ संविधानबाट होला भन्ने कानूनका विद्यार्थीलगायत आमजनताको अपेक्षा थियो। लामो राजतन्त्रकालमा एउटा व्यक्ति र परिवारको सोच अनुसार कानून बन्ने, कार्यान्वयन हुने र सजाय हुने प्रवृत्तिले अन्याय त हुन्थ्यो नै, अपराध नियन्त्रणमा पनि उत्तिकै समस्या थियो। लोकतन्त्रको अभ्यास गर्न थालेदेखि अझ बढी एवं जटिल प्रकृतिका अपराधहरू हुने गरेका हुँदा गहन खोज र अनुसन्धानको अपरिहार्यतालाई बढायो तर दुर्भाग्य भनौं उपरोक्त देखाइए जस्तो एउटा पनि आधुनिक एवं वैज्ञानिक पद्धति विकास हुन सकेको छैन। अपराधका स्रोत र कारणको सोधखोज गर्ने एउटा पनि मेकानिज्म देखिन्न। पुराना कानूनहरू खारेज गरी भर्खरै नयाँ कानूनहरू लागू भएका छन्। जसमा सजायका केही दर तथा अनुसन्धानका प्रक्रियाहरू आधुनिक एवं मानव अधिकारमैत्री देखिए पनि एउटै अपराध बारम्बार किन घट्छ। सोको अनुसन्धान हुँदैन। विशेषगरी जबरजस्ती करणीको अपराध कुनै कुनै क्षेत्रमा बढी हुन्छ। एकजना न्यायमूर्तिका अनुसार त एउटा क्षेत्रमा ५ सय मुद्दा दर्ता हुन्छ भने त्यसमा आधा जति बलात्कारका मुद्दा नै हुन्छन्। यस्ता अपराध वृद्धि हुनुको मुख्य कारण उच्छृङ्खल मनोविज्ञानको बढोत्तरी त हुँदै हो। सूक्ष्म अनुसन्धानको अभाव पनि हो । मुलुकमा अपराधको परिभाषाको पनि अस्पष्टता छ। एउटा बलात्कारको घटनामा बेलायत, अमेरिका तथा भारतमा जस्तो परिभाषा छ, त्योभन्दा निकै फरक नेपाल कानूनमा छ। यहाँको आशय करणीलाई बलात्कारकै परिभाषाभित्र अन्य मुलुकमा राखिएको छ। बलात्कारका घटनामा अधिकांश मुद्दा लाजको कारणले सार्वजनिक नहुने गरेको, पीडितले सामाजिक परिवेशको कारण उजूरी गर्न नसकेको कारण आपराधिक मनोबल बढ्दै गई अपराधमा वृद्धि भएको छ। यसर्थ यौनप्रति समाजको सङ्कीर्ण सोचले पनि घटित घटना बाहिर आउँदैन। आर्थिक विपन्नताको कारण कार्यालयलगायतमा हुने घटना बाहिर आउन नसक्ने, आफन्तबाट घटेको घटनालाई पनि सामाजिक दण्ड दिई लुकाउने प्रवृत्तिले पनि अपराधीको मनोबल बढेको छ। नेपाली समाजमा  आर्थिक समानता नभई केही वर्ग अत्यधिक सुविधासम्पन्न तथा केही वर्ग एकदमै कमजोर भएको कारण पनि यस्ता अपराधका घटनामा बढोत्तरी भइरहेको छ। अपराधीलाई कानूनको पकडभित्र ल्याउन पनि चुनौती। हाडनाता करणी, सम्बन्धविच्छेदलगायतले पनि यस्ता अपराधमा वृद्धि भएको मान्न सकिन्छ। अपराधीलाई पक्राउ गरी सजाय गरेर मात्र राज्यको भूमिका समाप्त हँुदैन। न्यायको उद्देश्य पूरा हँुदैन । उक्त अपराध अब उप्रान्त नघटोस् भन्ने निश्चितता न्याय तथा दण्ड प्रणालीबाट हुनुपर्छ। अपराधीलाई सामाजिकीकरण गर्नुभन्दा बहिष्कृत गर्ने प्रवृत्तिको विकास हुनुपर्छ। बलात्कार तथा हत्या जस्ता अपराधका अनुसन्धानमा पीडित तथा परिवारजनले सास्ती सहनु, आपैंm प्रहरी खोरमा बस्न बाध्य हुनु, यातना सहनु ठूलो विडम्बना हो। जुन चिन्ताको विषय मात्र होइन, अपराध नियन्त्रणमा ठूलो चुनौती हो। प्रहरी प्रमुखको सफलताको पनि ठूलो अवरोध हो। हामीले अभ्यास गरेका सातवटा संविधान र २०१२ सालमा बनेको नागरिक अधिकार ऐनले समानताको अधिकारजस्ता अति महŒवपूर्ण अधिकारलाई प्राथमिकताका साथ राखेको थियो, जसलाई अहिलेको देवानी संविधान एवं देवानी संहिताले समावेश गरेको छ। यसको अर्थ हो कानूनको अगाडि सबै समान छन्। यसर्थ कुनै घटनामा कारबाही चलाउनमा नै ठूलो विवाद उत्पन्न हुनुको अर्थ हो, हाम्रो अनुसन्धान पद्धति बलियो छैन। यसर्थ कुनै अधिकारीलाई व्यक्तिगतरूपमा दोषी भन्नुभन्दा प्रणालीको सुधारमा लाग्न आवश्यक छ।
    अहिले पूरा विश्व नै कोरोनाको त्रासले मर्ने बाँच्ने दोसाँधमा छ। यस महामारीले अपनत्व, मानवता, भ्रातृत्वलगायतमा प्रहार गरेको छ। जति मिल्ने मानिस भएपनि सँगै बस्न, हिंड्न, खान, सुत्न, कुरा गर्न, हात मिलाउन मिल्दैन। रोगले छटपटिए पनि स्याहार गर्न पाइँदैन। यस्तो अवस्थामा बिरामी तथा आफन्तको मनमा कस्तो पीडा होला अनुमान गर्न कठिन छ। भाइरस रोकथाम एवं नियन्त्रणको लागि चौतर्फी सहयोग भइरहेको छ। सौभाग्य भनौं हामी जस्तो गरीब एवं कम विकसित मुलुक यसबाट अहिलेसम्म बचेका छन्। यसबाट बच्न सरकारले खेलेको भूमिका सराहनीय भएपनि यसको व्यवस्थापनमा कमी छ। यस विपत्लाई उपयोग गरी केही लोभीपापी पैसा कमाउन पछि परेका छैनन्। सामानको कृत्रिम अभाव गरी मनपरि मूल्य असुल गर्नु। बजारमा कुनै सामान सस्तो छैन। कारण भने भारतबाट आउने सामानमा रोक लागेकोले बताइन्छ तर भारतले सामान आउनमा रोक लगाएको छैन। कुनैपनि सामानको अभाव छैन भनी सरकारले सूचना दिएकै छ तर बजारमा मास्कलगायतका अति आवश्यक सामान मात्र होइन, तरकारी, खाद्यान्नलगायतमा अत्यधिक महँगी बढेको छ। एक त काम गर्न पाइएको छैन। सरकारले सरकारी कार्यालय बन्द गरेको त छ नै, निजी पसल तथा व्यवसायलाई पनि घुमिघुमी बन्द गराइँदैछ। जुन सतर्कताको लागि उचित भएपनि गरीब मानिस खाने के ? यसतर्पm पनि सरकारी व्यवस्थापनको खाँचो छ। अमेरिकाले ६ महीनासम्म आप्mना नागरिकलाई खानाको प्रबन्ध गरिसकेको छ। भारतले खाद्यान्नको वितरण पहिलादेखि नै गर्दै आएको छ। यहाँ त त्यस्तो केही पनि छैन। हामीकहाँ अहिले पनि लाखौं मानिस यस्ता छन्, उनीहरूले बिहान–बेलुका काम गरेनन् भने घरमा चुल्हो बल्दैन। यस्ता कुरातर्पm सरकारको ध्यान गएको छैन। ठूलाहरू घरमा बसे पनि गरीबहरू अहिले पनि दिनभरि मजदूरी गरिरहेका छन्। यो भनेको अत्यधिक जोखिमको अवस्था हो । यसको अनुगमन तथा अनुसन्धान अपरिहार्य छ।

Sunday, March 22, 2020

कोरोना : भ्रम र यथार्थ–२

कोरोना : भ्रम र यथार्थ–२

विनोद गुप्ता
    गत बुधवार यसै शीर्षकमा लेख प्रकाशित गरेको थिएँ। उद्देश्य थियो सचेतना बढाउने। यस दोस्रो अङ्कको पनि उद्देश्य त्यही हो तर त्यस बेलाका भ्रम यथार्थमा र यथार्थ भ्रममा परिणत भएको देखिंदैछ। प्रसङ्ग नेपालकै लिऊ। हामीकहाँ अहिले धमाधम आइसोलेशन वार्डहरू तयार गरिंदै छ। यो राम्रो कुरा हो तर हालसम्म उपलब्ध तथ्याङ्क अनुसार सङ्क्रमण देखिएको २० प्रतिशतलाई सघन उपचारको अवस्था आउने भएकोले आइसोलेशन वार्ड मात्र नभई भेन्टिलेटरलगायत अन्य सामग्रीहरूसमेतको आवश्यकता पर्ने देखिन्छ। सरकारले हेल्थ डेस्कमा बस्नेहरूको लागि पर्याप्त तापक्रम परीक्षण गर्ने उपकरण र पोशाक नै उपलब्ध गराउन सकेको छैन। यस्तो अवस्थामा आवश्यक सघन उपचारका उपकरणहरू अहिले अर्डर गरिएमा न्यूनतम डेढ महीनापछि मात्र उपलब्ध हुने जानकारी सप्लायर्सबाट प्राप्त भएको छ।
    यस पृष्ठभूमिमा नेपालको एकमात्र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा गएको मङ्गलवार केही इटालेली पर्यटकहरू आएका र उनीहरूसँग स्वास्थ्य प्रमाणपत्र नभएपनि सेल्फ क्वारेन्टाइन फर्म भर्न लगाइ प्रवेश अनुमति दिइएकोमा पर्यटकहरू स्वयम् निगरानीमा नबसी पोखरा प्रस्थान गरेको र चारजना फ्रान्सेली पर्यटकहरूले पनि स्वयम् निगरानीको उल्लङ्घन गर्दै काठमाडौंमा निर्बाध घुमिरहेको समाचार द हिमालयन टाइम्समा प्रकाशित भएको छ। अध्यागमन विभाग भने अहिले यसको सप्mटवेयर बनाउने कार्यमा लागेको छ।
    अब दक्षिणी सिमानाको कुरा गर्दा साना नाका बन्द गरिएको छ भनिएपनि आवतजावत जारी नै छ। मुख्य नाकाहरूमा जोगवनी, वीरगंज र सुनौली नाकामा चेकजाँचको सम्बन्धमा टेलिभिजन समाचार अनुसार जोगवनी र सुनौली नाकामा यो अव्यवस्थित छ भने वीरगंज नाकामा हिजोदेखि सेनाको सहयोगमा केही हदसम्म नियन्त्रण भएको छ। यस्तो अवस्थामा मेरो निजी पारिवारिक सूत्रबाट प्राप्त भएको जानकारी अनुसार बिहारको पटना, मुजप्mफरपुर र दरभङ्गामा नमूना सङ्कलन केन्द्र राखिएको र नमूना परीक्ष्Fण गर्न कोलकाता पठाइने गरेकोमा पटना मेडिकल कलेजकै चिकित्सकहरूले नमूना परीक्षणस्थलसम्म पु¥याउन लागेको समय र प्रणालीमा प्रश्नचिह्न खडा गरेकाले स्थिति झन् डरलाग्दो भएको मेरो अनुमान हो। यस अवस्थामा भारत र नेपालमा प्रस्तावित लकडाउनका प्रयोगहरूले आशातीत सफलता प्रदान गर्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। त्यसबाहेक पटकपटक साबुनपानीले हात धुने, भीडमा सामेल नहुने, हात नमिलाइ नमस्कार गर्नेदेखि कुराकानी, व्यवहारमा कमसेकम १–१.५ मिटरको दूरी बनाइराख्ने र उच्च ज्वरो तथा सास फेर्न कठिनाइ भए चिकित्सकको सल्लाह लिने सुझावहरूको पालन गर्नुपर्ने उत्तम नागरिक कर्तव्य ठहरिन्छ।
    गत बुधवारको मेरो लेखमा केमिकल सेनिटाइजेशनको सम्बन्धमा मैले लेखेको लेखमा ब्लिचिङ पाउडर प्रयोग गर्ने विधि केही झन्झटिलो भएकोले त्यसलाई सरलीकृत गर्दैछु। आप्mनो घरको ओभरहेड वा अन्डरग्राउन्ड ट्याङ्कीमा सर्वप्रथम एक चिया चम्चा ब्लिचिङ पाउडर राख्ने र त्यसपछि प्रयोग गरिने पानीमा सामान्य ब्लिचिङ पाउडरको गन्ध आएको छ भने यही मात्रामा प्रत्येक चौबीस घण्टामा एकपटक प्रयोग गर्ने र आएको छैन भने थप आधा वा एक चम्चा प्रयोग गर्ने। पानीमा सामान्य ब्लिचिङ पाउडरको गन्ध आउने परिमाण नै तपाईंको ट्याङ्कीको लागि आवश्यक परिमाण हो। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार महामारीको अवस्थामा पिउने पानीमा समेत २००–२५० मिलिग्राम/लिटर क्लोरिनको मात्रा प्रयोग गर्न सिफारिश गरिएको छ। ब्लिचिङ पाउडरयुक्त पानीको प्रयोगले ट्याङ्की, पानी, पाइपलाइन धारा, कपडा, भाँडाबर्तन, स्क्रवर, मेडको हातका साथै तपाईंको घरवरिपरिबाट बग्ने ढलसमेत रासायनिकरूपमा निर्मलीकरण हुनेछ। म यस लेखमार्पmत् वीरगंज महानगरपालिका एवं खानेपानी संस्थानलाई समेत सप्लाईको पानीमा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको सिफारिश अनुसार २००–२५० मिलिग्राम क्लोरिनको मात्रा राखी पानी वितरण गर्ने व्यवस्थाको लागि अनुरोध गर्दछु।

Friday, March 20, 2020

अबको काम, घरमैं गरौं सबैजना आराम

अबको काम, घरमैं गरौं सबैजना आराम

वैद्यनाथ ठाकुर
    यतिबेला माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसइई) रद्द भइसकेको छ । नेपालभरिको सम्पूर्ण सामुदायिक तथा निजी संस्थागत विद्यालय नेपाल सरकारले बन्द गरिसकेको छ । विश्वविद्यालय तथा प्राविधिकतर्पmको समेत सम्पूर्ण परीक्ष्Fा, भर्ना आदि सबै कार्यक्रम बन्द भइसकेको छ । सिनेमाघर, प्रतिनिधिसभा तथा राष्ट्रियसभासमेतका सबै बैठक अनिश्चितकालको लागि बन्द भइसकेको छ । सिनेमा हल, खेलकूद, यातायातका पूर्वनिर्धारित लाइसेन्सको परीक्ष्Fा आदिसमेत बन्द भइसकेको छ ।
    २५ जनाभन्दा बढी मानिस कतै पनि जम्मा भएर गर्न सकिने सम्पूर्ण कामहरू बन्द भइसकेका छन् । तर अझै पनि लामो रूट तथा साना रूटका गाडीहरू बन्द भएका छैनन् । काठमाडौंबाट देशका विभिन्न भागका लागि छुट्ने बसहरूमा यतिबेला दशैंताकाको जस्तै टिकटसमेत पाउन गा¥हो भएको छ । पच्चीस किलोमिटरसम्मको सानो रूटको गाडीमा समेत अझै कोचाकोचको अवस्था कायम नै छ ।
    सरकारी कार्यालयहरूमा खासगरी यातायात, मालपोत, नापी, भूमिसुधारलगायतमा सरोकारवालाहरूको भीडभाड निकै रहेको छ । त्यसैगरी, दैनिक खाद्य सामग्रीको रूपमा प्रयोग हुने तरकारी बजारमा निकै भीडभाड रहेको छ । अस्पताल तथा क्लिनिकमा समेत निकै सानो ठाउँमा धेरै मानिसको भीडभाड देखिन्छ ।
    यतिबेला नेपालमा कोरोना भाइरस (कोभिड–१९)बाट सङ्क्रमित रोगी देखा परेको छैन । शुरूशुरूमा एकजना देखिएको तर निको भएर घर गइसकेपछि हालसम्म अर्को कुनै सङ्क्रमित देखिएको छैन । नेपालमा अहिलेसम्म सङ्क्रमित नदेखिनु तर विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले नेपाल कोरोना भाइरसको अति उच्च जोखिममा रहेको देश भन्नु अवस्थाबारे अनेक प्रकारका अडकलबाजी चलिरहेको छ । कसैले पशुपतिनाथको देशमा कोरोनाले केही गर्न नसक्ने भनिरहेका छन् भने केहीले नेपालीहरू जन्मदेखि नै धूलो–मैलोमा खेल्दै हुर्केकाले यिनीहरूको रोग प्रतिरोधक क्षमता बढी भएकोले कोरोना आपैंm फेल भएको भन्दैछन् । केहीले कोरोनाको जाँच गर्ने ल्याब काठमाडौंको सरुवा रोग अस्पताल टेकुमा मात्रै रहेको र कोरोना जाँच्ने कीट धेरै महँगो भएकोले नेपालमा कोरोना कति छ, त्यो चेकजाँच नै नभएको पनि भन्दैछन् ।
    केहीले कोरोनाको ६ वटा चरण रहने गरेकोमा पहिलो र दोस्रो चरणमा बिरामी नदेखिने भएकोले कोरोना नदेखिएको पनि बताउँदै छन् । जेहोस्, कोरोना अहिलेसम्म भएको भए मान्छे रुघाखोकी तथा ज्वरो लागेर मर्नुपर्ने, अस्पताल भर्ना हुनुपर्ने तर यस्तो केही नदेखिनु आश्चर्य वा कुनै करिश्मा वा चमत्कार हुनुभन्दा पनि दोस्रो चरणमैं छ कि भन्ने प्रबल सम्भावना रहेको छ । यस्तोमा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले दिएको सुझाव तथा हालसम्म कोरोनाको अध्ययन अनुभवनबाट प्राप्त ज्ञानलाई व्यवहारमा लागू गर्नुपर्ने अति आवश्यक देखिन्छ।
    चीनको वुहानबाट शुरू भएको कोरोना अहिले १८१ देशमा पुगिसकेको छ । कुल २ लाख ४७ हजार ९ सय १३ जना मानिस यतिबेला कोरोना कोभिड–१९ बाट संसारभरिमा सङ्क्रमित भइसकेका छन् । यो रप्mतार अति तीव्र वेगले बढ्दै छ । चीनले कोरोनामाथि नियन्त्रण गर्न सफल भएको देखिए तापनि हालसम्म चीन कोरोनामुक्त देश हुन सकेको छैन । कोरोनाले अहिलेसम्म १० हजार ४८ जना व्यक्तिको मृत्यु भइसकेको छ । मर्नेहरूको सङ्ख्या प्रत्येक दिन आश्चर्यजनक ढङ्गले बढ्दै छ । कोरोनाको सबैभन्दा बढी मारमा यतिबेला युरोप परेको छ । युरोपमा पनि इटालीको अवस्था सा¥है नाजुक छ । तीन हजारभन्दा पनि बढी मानिस इटालीमा मरिसकेका छन् । अवस्था यति धेरै खराब छ कि लाश चिहानसम्म पु¥याउने मानिसको समेत समस्या देखिएको छ ।
    जतिबेला शुरूशुरूमा चीनमा कोरोना पैmलिएको थियो, त्यतिबेला इटालीका मानिसहरूमा हामी नेपालीहरूको जस्तै आप्mनो देशमा कोरोना नभएको तथा आपूmहरू कोरोनामुक्त देश भन्दै थिए । कोरोना लागिहालेमा कोरोनासँग लड्ने सम्पूर्ण तयारी रहेको जस्तो लाग्थ्यो तर जब इटालीमा कोरोना आयो अनि दोस्रो चरणबाट तेस्रो चरणमा आइपुग्न जम्मा ५ दिन मात्र लागेको थियो । यतिबेला इटालीमा कसको उपचार गर्ने, कसको नगर्ने, कति म¥यो, कति बाँचेको छ आदि सवालमा हेर्ने मानिसको पनि अभाव देखिएको छ ।
    भारतले यतिबेला कोरोनासँग लड्ने विभिन्न तयारी गर्दैछ । आइतवार सम्पूर्ण भारतमा जनता कप्mर्यु लाग्नेछ । कुनै पनि व्यक्ति घरबाहिर जानेछैन । हालसम्म भारतमा चारजना कोरोना प्रभावित रोगीको मृत्यु भइसकेको छ । दिल्ली, मुम्बई, अमृतसर जस्ता ठूला शहरमा कोरोनाको बिरामी फेला पर्नु चिन्ताको विषय हो। भारतसँग नेपालको खुला सीमा छ । भारतको उत्तरप्रदेशमा कोरोनाको सङ्क्रमण बढिरहेको छ । यस्तोमा जति छिटो नेपालको भारतसँगको सीमा पूर्णरूपेण सिल गर्न सक्यो त्यति नै राम्रो हुनेछ ।
    नेपालमा चिकित्सकहरूलाई कोरोनाको बिरामी जाँच्ने आवश्यक उपकरण तथा विशेष लुगासमेत नभएकोले पर्सा जिल्लामा कोरोनाको आशङ्कित बिरामी अस्पताल आइपुग्दा चिकित्सक तथा नर्सहरू भागाभाग भएको अवस्था हेर्दा नेपालीहरू कति असुरक्षित छन् भन्ने कुरा सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ । यतिबेला पचास वर्षभन्दा माथिका तथा १२ वर्षभन्दा तलका सबै बालबालिका र वृद्धवृद्धाहरू घरभित्रै बस्नुपर्ने जरुरी रहेको छ । विद्यालय तथा विश्वविद्यालय बन्द भइसकेको अवस्थामा शिक्ष्Fक, विद्यार्थीको अबको काम घरभित्रै सम्पूर्ण समय आरामको मूलमन्त्र लागू गर्न जरुरी छ । किनभने कोरोना हावाबाट वा खानाबाट सर्दैन। यो कोरोना सङ्क्रमित मानिसबाट स्वस्थ मानिसमा थुक वा सिङ्गानको माध्यमले सर्ने गर्छ । जब हामी आप्mनो घरभित्रै बस्छौं, तब कसैको सम्पर्कमैं जाँदैनौं र हामीलाई कोरोना हुने सम्भावना नै हुँदैन ।
यसर्थ आउने दिनमा हामी जतिधेरै अरू मानिसहरूको सम्पर्कबाट टाढा हुन्छौं, त्यति नै कोरोना लाग्नबाट टाढा हुन्छौं ।

Thursday, March 19, 2020

कोरोना महामारीविरुद्ध साझा प्रतिबद्धता

कोरोना महामारीविरुद्ध साझा प्रतिबद्धता

श्रीमन्नारायण
    विश्वमैं महामारीको रूपमा पैmलिंदै गएको नोवेल कोरोना भाइरसले उत्पन्न गरेको कठिन चुनौतीको सामना गर्न भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले सर्वप्रथम दक्षिण एशियाली सहयोग सङ्गठन (सार्क)का देशहरूलाई सम्झे । ‘पहिले छिमेकी’को सिद्धान्तलाई आत्मसात् गर्दै आएका मोदीको यस प्रयासबाट विगत ६ वर्षदेखि शिथिल रहेको यस क्ष्Fेत्रीय मञ्चलाई पनि पुनर्जीवन प्राप्त भएको छ । कोरोनाविरुद्ध लडाइँमा यस क्षेत्रमा एक ठाउँमा आउनु उचित हुने ठानेर सार्कका नेताहरूले भिडियो कन्फ्रेन्समा आप््mनो सहभागिता पनि देखाए ।
    सम्मेलनको प्रारम्भमैं भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले भर्खरै अस्पतालबाट डिस्चार्ज भएका हाम्रा प्रधानमन्त्री केपीशर्मा ओलीको शीघ्र स्वास्थ्यलाभको कामना गर्नु यस क्षेत्रका नेताहरूबीच आत्मीयताको सन्देश पनि हो । सङ्कट आइपर्दा यस क्षेत्रका नेताहरू एकै ठाउँमा उभिन सक्दछन् भन्ने सन्देश पनि यसबाट प्रवाहित भएको छ । सार्क राष्ट्रका सरकार एवं राष्ट्र प्रमुखहरूले विश्वव्यापी महामारीको रूपमा पैmलिएको कोरोना भाइरसविरुद्ध सहकार्य गरी अघि बढ्ने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गरेका छन् । कोरोना भाइरसको चुनौतीसित मुकाबिला गर्न विश्वका प्रायः देशहरू आप्mनो  क्षमता अनुसार युद्धस्तरमा प्रयासरत पनि छन् तर यस भीषण महामारीको मुकाबिला गर्न एक्लो प्रयास मात्रै पर्याप्त नहुन पनि सक्दछ । तसर्थ भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले यसको निम्ति साझा रणनीति बनाउने जुन प्रयास गरेका छन् त्यो सराहनीय हो । भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले भिडियो कन्फ्रेन्सको प्रस्ताव गर्नु र तत्काल सार्कका सबै देशका नेताहरूले यसमा समर्थन जनाई सहभागितासमेत जनाउनुले क्षेत्रीय आवाजलाई समेत ऊर्जा प्राप्त भएको छ । सार्क मुलुकका राष्ट्राध्यक्ष र सरकार प्रमुखबीच भिडियो कन्फ्रेन्समा कोरोना सङ्क्रमण पैmलिन नदिन सबै एकै ठाउँमा उभिने प्रतिबद्धता आपैंmमा उपलब्धि हो ।
    आप्mनो स्वास्थ्य अवस्थालाईसमेत दाउमा राखी प्रधानमन्त्री ओली यो सम्मेलनमा सहभागी हुनु आपैंmमा नेपालले कोरोनाविरुद्ध लडाइँमा देखाएको गम्भीरताको सङ्केत हो । प्रधानमन्त्री ओलीले आप्mनो सम्बोधनमा कोरोनाविरुद्ध लडाइँमा नेपालले हरसम्भव सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाउनुका साथै अभिवादनमा ‘नमस्कार’ संस्कृति अँगाल्न सबैसित आग्रह गरे । उनले नमस्ते संस्कृतिको विस्तारबाट कोरोना सङ्क्रमण नियन्त्रणमा सहयोग पुग्ने विश्वास व्यक्त गरे । उनले कोरोनो नियन्त्रणका लागि नेपाल सरकारबाट भइरहेका प्रयासबारे पनि सदस्य राष्ट्रहरूलाई जानकारी गराए । सार्क आपत्कालीन मेडिकल सेन्टर सञ्चालन गर्ने मोदीको प्रयासको प्रशंसा गर्दै नेपाल पनि सहभागी हुने बताए । असजिलो अवस्थाले सधैं सङ्गठित हुन मदत गर्दछ । त्यसमा पनि यस क्षेत्रमा सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको मुलुक भारतले यसको थालनी गरेको छ । राजनीतिक नेतृत्वले सङ्कटको बेला आम नागरिकको विश्वास जित्ने किसिमको काम गर्नुपर्दछ । त्यसमा दक्षिण एशिया साझा संस्कृति र सम्पर्कसित जोडिएको छ । नेपाल र भारत एक अर्कासित अभिन्न प्रकृति र भावले जोडिएका देश हुन् । यस्तो अवस्थामा कोरोनाको प्रतिकूल प्रभावले यस क्षेत्रलाई एकैनासले पीडित बनाउन सक्ने कुरा नकार्न सकिंदैन ।
    भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले आप्mनो सम्बोधनमा सार्क देशहरूले मिलेर यस चुनौतीको मुकाबिला गर्नुपर्ने र यसमा सफलता पाउन जोड दिएका छन् । यस महामारीसित मुकाबिला गर्न विचलित अथवा भयभीत हुनुपर्ने कुनै कारण नरहेकोले परस्पर सम्पर्क हुनुपर्ने आवश्यकता उनले औंल्याए । कोरोना रोकथामको निम्ति भारतले एक करोड अमेरिकी डलर बराबर आपत्कालीन कोष घोषणा गर्नुले अन्य मुलुकका सरकारलाई समेत प्रोत्साहित गर्नेछ । यो कोष सार्क क्षेत्रमा कोरोनाविरुद्ध लड्न प्रयोग गरिने छ । मोदीले कोरोनाविरुद्ध संयुक्तरूपमा लड्न सार्क विपद् व्यवस्थापन केन्द्रलाई प्रयोगमा ल्याउन सकिने, सार्कस्तरीय साझा अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गर्न सकिने र इन्डिया काउन्सिल अफ मेडिसिन रिसर्च (आइसिएमआर)ले यसको संयोजनमा सघाउन सक्ने प्रस्ताव गरे । उनले कोरोनाका कारण यस क्ष्Fेत्रमा पर्ने दीर्घकालीन आर्थिक प्रभावको मूल्याङ्कन गर्न पनि विज्ञलाई निर्देशन दिनुपर्ने प्रस्तावमा सार्कका सबै सदस्य मुलुकले समर्थन गरेका छन् ।
    छलफलमा सार्क सचिवालयमार्पmत काम गर्न सजिलो हुने तथा स्वास्थ्यमन्त्रीहरूको बैठक हुनुपर्ने सुझाव पनि आयो । कन्फ्रेन्समा सहभागी सदस्य मुलुकका सरकार प्रमुख, राष्ट्रप्रमुखहरू र प्रतिनिधिले प्रधानमन्त्री ओलीको स्वास्थ्यलाभको कामना गरेका थिए । यस क्षेत्रका गरिबी निवारण, स्वास्थ्य समस्या समाधान, जनस्तरको सम्बन्ध र सम्पर्क विस्तारका नीतिसमेत उपयोगमा ल्याउन सकिनेछ तर यसको निम्ति सबैको सकारात्मक सहयोग आवश्यक छ ।
    साढे तीन दशक अघि स्थापना भएको दक्षिण एशियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (दक्षेस) विगत ६ वर्षदेखि शिथिल अवस्थामा थियो तर कोरोना भाइरस नामक महामारीको बढ्दो प्रकोपले यस सङ्गठनलाई सक्रिय बनाएको छ । पाकिस्तानमाथि सीमापार आतङ्कवादलाई प्रश्रय दिएको आरोप लगाएर त्यो नरोकिएसम्म सार्क अघि बढ्न नसक्ने बताउँदै आएको भारतले कोभिड–१९ को महामारीविरुद्ध लड्न सार्कको साझा रणनीति बनाउन भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले गरेको प्रस्तावलाई नेपाललगायत सार्कका सबै सदस्य राष्ट्रहरूले स्वागत, सहयोग र समर्थन गरी एकपटक पुनः सार्कलाई ऊर्जावान बनाउन गम्भीर प्रयास गरेका छन् ।
    पाकिस्तानले भने यस गम्भीर संदेश मञ्चको दुरुपयोग नै ग¥यो । एक त पाकिस्तानले यस सम्मेलनमा आप्mना राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीलाई सहभागी गराएन, अर्कोतिर उसले भारतको जम्मु कश्मीरको अवस्थाबारे प्रश्न उठाएर भारतको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्ने प्रयासमात्र गरेन, अपितु सार्कको बडापत्रमा उल्लिखित प्रावधानको पनि उल्लङ्घन ग¥यो । द्विपक्षीय मामिलालाई सार्कको मञ्चबाट उठाउन नहुने प्रावधान सार्कको बडापत्रमा रहिआएको छ । कोरोना भाइरसको चुनौतीले सार्क मुलुकहरूलाई एउटै थलोमा ल्याउने भारतको प्रयासमाथि शुरूमैं बज्रपात गर्ने काम भएको छ । पाकिस्तानको यस टिप्पणीबारे भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले कुनै प्रतिक्रिया त जनाएनन् तर यसको असर सार्कको भविष्यमाथि पर्ने निश्चित छ। सार्कको निष्क्रियताको निम्ति केवल भारतमाथि दोषारोपण गरेर हुँदैन । हिंसा, आतङ्क र राजनीतिक अस्थिरताको समस्याबाट गुज्रिरहेको सार्कले विवादास्पद विषयलाई थाती राखेर यस क्ष्Fेत्रमा जनताको व्यापक हितमा काम गर्नु उचित हुनेछ । सार्क मात्रै होइन, कुनै पनि क्षेत्रीय मञ्चबाट द्विपक्षीय विषय उठाइने प्रावधान पाइँदैन । पाकिस्तानले कोरोना महामारीको रोकथामका लागि भएको छलफलमा पनि कश्मीरको विषय उठाएर सार्कको भविष्यलाई एकपटक पुनः अन्धकारमय बनाउने प्रयास गरेको छ ।
    भनिन्छ संसारमा राम्रो र खराब दिन आइ नै रहन्छ । तर राजनीति र कूटनीति कहिल्यै रोकिंदैन, यो सधैं जारी रहन्छ । राम्रा दिनहरूमा यदि यो निकै तीव्र हुने गर्दछ भने खराब दिनमा झन् बढी आक्रामक हुन पुग्दछ। कोरोना भाइरसको यस समयमा पनि अमेरिका र चीनबीच जुन वाक्युद्ध भइरहेको छ त्यो यसको ताजा उदाहरण हो । हुन त पाकिस्तानका स्वास्थ्यमन्त्रीले पनि सार्क राष्ट्राध्यक्ष तथा सरकार प्रमुखहरूको भिडियो कन्फ्रेन्समा भारतको कश्मीर प्रान्तबारे अनावश्यक चिन्ता व्यक्त गरेर भारतसित द्वन्द्व बढाउने काम नगरेका होइनन् तर चीन र अमेरिकाबीच जारी वाक्युद्ध चरमबिन्दुमा छ ।
    कोरोना महामारी सबैभन्दा पहिले चीनको वुहान शहरमा पैmलिएका कारण यसै आधारमा अमेरिकाले यस भाइरसलाई ‘वुहान भाइरस’ नामकरण गरेको छ । यसको विरोधमा चीनबाट पनि कठोर प्रतिक्रिया आउनु स्वाभाविक थियो । हुनत पश्चिमा देशहरूको यो बानी नै छ कि नयाँ–नयाँ कीटाणु, जीवाणु र भाइरस आदिलाई शहर तथा देशसित जोडेर नामकरण गर्छन् । कोरोना भाइरसले महामारीजस्तो उग्ररूप लिन थाल्दा पश्चिमाहरूले चार दशक अघि लेखिएको पुस्तक ‘द आइज अफ डार्कनेस’ मा चीनले जीवाणु युद्धको निम्ति वुहानमा भाइरस विकसित गरिरहेको दाबीलाई नै आप्mनो आरोपको आधार बनाएका छन् । यस किताबमा यस भाइरसलाई वुहान–४०० नामकरण गरिएको थियो । अमेरिकाद्वारा नामकरण गरिएको वुहान भाइरसतिर धेरैजनाको ध्यान आकृष्ट हुनुको कारण पनि यही हो ।
    सामाजिक सञ्जालमा पनि चीन विरोधी अनेकौं काल्पनिक तथा आधारहीन आरोप लगाउन थालियो । यसबाट आक्रोशित चीनको प्रतिक्रिया पनि कडा आउनु स्वाभाविक नै थियो । तर प्रतिक्रिया यति कठोर होला भन्ने अपेक्षा कसैले पनि गरेको थिएन । चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ताले अमेरिकी सैनिकले नै यो भाइरस आपूmसित वुहान ल्याएको आरोप लगाए । यद्यपि उनले यसको कुनै तथ्य  र प्रमाण दिन सकेका छैनन् । तर अवश्य नै उनको यस सङ्केतले अमेरिकालाई पनि आक्रोशित बनाउने काम ग¥यो । अमेरिकी सैनिकहरूको नामै लिएर चीनले अमेरिकामाथि जीवाणु आक्रमण गरेको आरोप लगाएका छन् । कोरोना भाइरसको मामिलामा चीनले दाबी गरे अनुसारको परिस्थिति छैन । चीनले निकै प्रारम्भमा यो दाबी गरेको थियो  यो भाइरस सी–पूmड बजारमार्पmत नै प्रसार भएको हो । तसर्थ उसले यो बजार नै बन्द गर्ने काम ग¥यो। अमेरिकी सैनिकसम्बन्धी आरोपभन्दा पहिलेसम्म चीनको आधिकारिक धारणा सी–पूmड बजार केन्द्रित थियो जसको खण्डन आजसम्म चीनले गर्न सकेको छैन । यसको अर्थ वर्तमान अवस्थामा कोरोना भाइरसको मामिलामा चीनले दुईथरीको धारणा राखेको छ । केही पश्चिमा देशले त चीनले जानीजानी कोरोना भाइरसको महामारी पैmलाएको कारण उसैसित क्षतिपूर्ति लिनुपर्ने मागसमेत गरिरहेका छन् ।
    जब कुनै महामारी विश्वभरि तीव्र गतिमा पैmलिंदै जान्छ र झन्डै ६ हजार जनाको ज्यान लिन्छ भने यो किन, कसरी र कोबाट आयो ? भन्ने विषयमा बहस गर्नु निरर्थक हो । वर्तमान अवस्थामा हाम्रो सम्पूर्ण ध्यान कोरोना भाइरसको सङ्क्रमण रोक्नेतिर केन्द्रित हुनुपर्ने हो । यो अवस्था कूटनीतिलाई विराम दिने हो । मानव, मानवता र प्राणी जगत्को कल्याणको निम्ति हामी सबैले मिलेर काम गर्नुपर्ने हो । कोरोना भाइरससित मुकाबिला गर्नुपर्ने बेलामा एकअर्कामाथि दोषारोपण गरेर समस्या समाधान हुँदैन । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको यस प्रयासलाई सराहनीय मान्नुपर्छ ।

Wednesday, March 18, 2020

कोरोनाको त्रासबीच एसइई परीक्षा

कोरोनाको त्रासबीच एसइई परीक्षा

सञ्जय साह मित्र
    अहिले सर्वत्र कोरोनाको त्रास छ । कोभिड–१९ नाम दिइएको भाइरसले संसारलाई त्रसित बनाएको छ । सबैभन्दा बढी त्रास बुद्धिजीवीहरूमा देखिएको छ । चीनमा यो भाइरस उत्कर्षमा रहेको समयदेखि नै नेपालमा पनि हरेक बुद्धिजीवीको छलफलमा यसले स्थान जमाउँदै आएको छ । चीनबाट विश्वको सवा सय बढी देशमा पुगिसकेको भनिएको कोरोनाको कहरले संसारका ठूला र शक्तिशाली देशजति त्रसित बनिसकेका छन् । यसैगरी साना देशहरूले पनि आप्mनो क्षमता अनुसार सतर्कता अपनाउँदै आएका छन् । कोरोनाविरुद्ध सबै पक्ष एक भएर लड्नुपर्ने आवाज सर्वत्र आउन थालेको छ । सर्वत्र यस भाइरसको आतङ्कले कसरी जोगिने भन्ने विषयमा सबै किसिमको उपाय प्रयोगमा ल्याएर काम गर्नुपर्ने सल्लाह दिन थालिएको छ ।
    कोरोनाको त्रासले नेपाली समाज पनि त्रसित छ । नेपालमा सबैभन्दा बढी महŒव दिइने एसइई परीक्षा आजदेखि शुरू हुँदैछ । एसइई परीक्षालाई कुनै एक विद्यार्थीको कम्तीमा दश वर्षको पढाइको प्रतिफलको रूपमा समाजले अहिले पनि हेर्ने गरेको छ । अहिले पनि विद्यालय तहको पढाइ जीवनको सबैभन्दा ठूलो परीक्षाको रूपमा एसइईलाई मान्ने गरेको छ समाजले । सामाजिक दृष्टिमा सबैभन्दा ठूलो परीक्षा नै एसइई हो । यस परीक्षाले अहिले पनि गाउँघरमा सबैभन्दा बढी चर्चा पाउने गरेको छ । परीक्षा शुरू भएको दिनदेखि परीक्षा समाप्त भएको दिनसम्म परीक्षार्थीलाई ग्रामीण समाजले हेर्ने दृष्टिकोण नै फरक हुन्छ । हरेक परीक्षार्थीलाई समाजले सहानुभूतिको दृष्टिले हेर्दछ । सहानुभूतिको अनुभूतिभित्र आप्mनोपन हुन्छ र आप्mनोपनले परीक्षासित सम्बन्ध गाँसेको हुन्छ । परीक्षामा सम्मिलित विद्यार्थीलाई सकेसम्म कुनै अप्ठ्यारो नपरोस् भनेर घर–परिवार, टोल र समाज तत्पर रहेको हुन्छ । यहाँ अप्ठ्यारोको अर्थ उसलाई कुनै किसिमको काम नअ¥हाउने, कुनै किसिमको शारीरिक कष्ट नहोस् र कुनै शारीरिक तथा मानसिक समस्या नआइदेओस् भन्ने चाहना र तत्परता हो । यसैगरी परीक्षार्थीको घरपरिवार वा नातेदारमा पनि कुनै किसिमको दुर्घटना नहोस् भन्ने चाहना समाजले राख्दछ । सबै परीक्षार्थीको परीक्षा राम्रो होस् भन्ने चाहना पनि समाजको हुन्छ र यसले गर्दा सबैलाई सोचेको जस्तो राम्रो परीक्षा सम्पन्न हुने शुभकामना पनि दिन्छ ।
    समाजले शुभकामना दिनु स्वाभाविक हो । समाजले विद्यार्थीलाई शुभकामना दिनुको पछाडि उसको अपेक्षा यो पनि लुकेको हुन्छ कि आज एसइई दिने परीक्षार्थीले नै भोलि राम्रो गरेर समाजको सही अर्थमा सेवा गर्छ । आप्mनो व्यक्तित्व विकासको उच्च प्रतिफल प्राप्त गरेपछि समाजको पनि नाम चल्छ । समाजले उसमाथि गर्व गर्न सक्छ । यसैगरी समाजले उसबाट धेरै कुरा पाउन सक्ने  अपेक्षा गरेर आशापूर्ण नजरले हेर्दै शुभकामना दिएको हुन्छ । यसले यो पनि स्पष्ट हुन्छ कि एसइईसित समाजको वर्तमान सम्बन्ध मात्र नभई भविष्यप्रतिको आशा र अपेक्षा पनि जोडिएको हुन्छ । हो, एसइई परीक्षाको नतीजा आउँदा सबैभन्दा राम्रो गर्नेको नाम चल्दछ भने सबैभन्दा कमजोर गर्नेबारे पनि चिन्तनमनन चल्दछ । केही गर्न नसकिए पनि सबैभन्दा राम्रो गर्नेले किन र कसरी त्यस्तो गर्न सक्यो र भविष्यमा के गर्ने होला भन्ने विषयमा सोच्दछ भने सबैभन्दा कमजोर नतीजा ल्याउनेबारे पनि विचार गरेको हुन्छ ।  जबकि उच्च शिक्षाको परीक्षा, नतीजा वा अन्य विषयमा यति धेरै चर्चा गरिएको पाइन्न । एकैचोटि चर्चा हुन्छ, जब कसैले जागिर पाउँदछ ।
    एसइईप्रति समाजमा जहिले पनि उत्साह र उत्सुकता हुन्छ । हरेक गाउँ र टोलबाट को–को यसपालि एसइई दिंदैछ भन्ने कुरो समाजको गतिविधिमा सामान्य चासो राख्ने सबैलाई थाहा हुन्छ । एसइई आउने समयमा सबैभन्दा बढी चर्चाको विषय रहने पनि यही कुरो हुन्छ, तर यसपालि समाजमा चर्चाको उत्कर्षमा भने अहिले कोरोना रहेको छ । यसबाट कसरी बच्न सकिन्छ भन्ने चिन्ता सर्वत्र रहेको छ । कोरोनाले विश्वमा कहाँ के उत्पात गरिरहेको छ भन्ने चासो नै अहिलेको बहसको विषय बनेको छ । कोरोनाले हरेक दिन विश्वमा कहाँ र कतिजनालाई कसरी प्रभाव पा¥यो तथा कसरी ग्रसित पार्दै लगेको छ भन्ने चिन्ता र चासोले गाँजेको एसइई आजदेखि शुरू भएको छ । कोरोनादेखि जोगिन भीडभाडदेखि टाढा रहनुपर्ने सतर्कताको कुरो सबैतिरबाट आइरहेको बेला एसइईको कार्यक्रमले भीड जम्मा गर्दैछ । भीडमा पनि सतर्कता कसरी अपनाउने भन्ने सावधानीका कुरा नभएका होइनन्, कतिपय स्थानीय तहले हरेक विद्यार्थीलाई मास्क दिने र परीक्षा हलभित्र प्रवेश गर्नु अघि हात धुन लगाउने पनि सुनिएको छ । कम्तीमा यस प्रकारका सावधानीहरू अपनाउँदै एसइई सबैको निरापद बनोस्, एसइईमा गएकै कारण कोही सङ्क्रमित हुन नपरोस्, यसपालिको एसइईमा सबैतिरबाट पाइने शुभकामना यस्तै देखिएको छ । अहिले एसइईमा सहभागी विद्यार्थी जति सबैले भविष्यमा आपूmले परीक्षा दिंदा विश्वमा फैलिएको कोरोनाको त्रासबारे जीवनभर सम्झिरहनेछन् ।

Tuesday, March 17, 2020

कोरोना ः भ्रम र यथार्थ

कोरोना ः भ्रम र यथार्थ

विनोद गुप्ता

    वीरगंजमा फागुन २५ गते न्युज २४ टेलिभिजनले ‘कोरोना भाइरसः भ्रम र यथार्थ’ शीर्षकमा एउटा सूचना प्रवाह गर्ने उद्देश्यले संवाद कार्यक्रम आयोजना गरेको थियो । उक्त संवाद कार्यक्रममा सुरक्षात्मक उपायबारे प्रकाश पार्दै वयोधा अस्पतालका चिकित्सक डा अभिषेक सिंहले यस भाइरसको कारणले पाकाहरूको मृत्यु बढी भएको र त्यसमा पनि १३ प्रतिशत मधुमेहका रोगी र १८ प्रतिशत उच्च रक्तचापका रोगी भएकाले बचाव नै सर्वोत्तम विकल्प हुने र त्यसका लागि स्वच्छता र त्यसमा पनि पटकपटक हात धुने र अल्कोहलमिश्रित सेनिटाइजरको प्रयोग गर्ने सल्लाह दिनुभयो । अन्य वक्ताहरूले सेनिटाइजर र मास्कको कालाबजारी, मूल्यबारे सरकारी अनुगमनको माग गर्नुभयो भने उद्यमी गणेश लाठले सामान्य परिमाणमा आयात भइरहेका वस्तुको अचानक माग बढी हुन गएकाले यस्तो अवस्था आएको विचार राख्नुभएको थियो । यसै कार्यक्रममा वीरेन्द्र साहले चौथो अङ्गले डरलाग्दो गरी समाचार सम्प्रेषण गरेर मानसिक आतङ्क सिर्जना गरेको मन्तव्य राख्नुभएको थियो भने वरिष्ठ पत्रकार जगदीशप्रसाद शर्माले पत्रकार वा पत्रिकाले जे हो त्यो नै पस्केको र वास्तविकता नै भयावह भएकोले डरलाग्दो भएको हुन सक्ने तथ्य औंल्याउनुभएको थियो । यसै कार्यक्रममा नगरप्रमुख विजयकुमार सरावगीले यस रोगको उपचारको लागि नेशनल मेडिकल कलेजमा ५०, नारायणीमा ५ र अन्यमा ४ गरी ५९ शैøया तयारी अवस्थामा रहेको जानकारी दिनुभएको थियो ।
    पर्साका प्रजिअले भने खुला सिमानाका कारण सरकारको प्रयासले मात्रै यसको नियन्त्रण सम्भव नभएकोले जनचेतना र स्वयंको सुरक्ष्Fा नै यसको सर्वोत्तम उपाय हो भन्नुभएको सन्दर्भमा भारतले नेपालसँगको खुला सिमानालाई व्यवस्थापन गर्न १५ मार्चदेखि मुख्य नाकाबाहेक अन्य नाकाहरू बन्द गरेर सरकारीस्तरमा पनि प्रयास गरेमा रोकथाम गर्न सम्भव छ भनेर बुझाइ दिएको छ ।
    कार्यक्रममा धेरै विद्वान्हरूले बोल्नुपर्ने र कार्यक्रम ढिलो शुरू भएकोले समय काम भएकोले आयोजकले नै बोल्ने मौका दिएको कारणले मलाई लागेका केही कुरा त्यहाँ राख्न नसकेकोले यहाँ सार्वजनिक गर्दैछु ।
१.    भाइरस च्ष्दयलगअभिष्अ बअष्म ९च्ल्ब्० नामक प्रोटिनबाट बनेको हुन्छ ।
२.    सामान्य तापक्रममा यो जिउँदो वा मर्दो भन्ने हुँदैन । निर्जीवको सम्पर्कमा यो निस्क्रिय हुन्छ भने जीवितको सम्पर्कमा भयो भने तुरुन्तै सक्रिय भइहाल्छ ।
३.    प्रोटिन भएकोले ४० डिग्री सेल्सियसबाट यसको म्भलबतगचबतष्यल शुरू हुन्छ र बढ्दो तापक्रमसँगै यसको मृत्यु हुन्छ ।
४.    पटकपटक हात धुनाले सुरक्ष्Fा अवश्य प्रदान गर्दछ तर पानीको शुद्धता पनि आवश्यक हुन्छ ।
५.    गरीब परिवार जसले चापाकलको पानी प्रयोग गर्दछ, उसको पानीको शुद्धतामा चिन्ता लिनुपर्ने हुँदैन ।
६.    संस्थान र ट्याङ्कीको पानीका प्रयोगकर्ताको लागि पनि यस्तो गर्न सकिन्छः
    (क) खानेपानी योजनाहरूले डब्लुएचओको सिफारिश अनुसार महामारीको समयमा प्रयोग हुने
पानीमा क्लोरिनको मात्रा २००–२५० मिलिग्राम १ लिटरमा राख्ने । यसबाट लामखुट्टेको प्रकोप नियन्त्रणमा समेत मदत पुग्दछ ।
    (ख) भूमिगत ट्याङ्कीमा जल राखेर प्रयोग गर्ने उपभोक्ताहरूको लागिः
    १) एउटा सानो माटोको भाडामा ब्लिचिङ पाउडर र बालुवा बराबर मात्रामा मिसाएर मुख प्लास्टिकले बाँधेर बन्द गर्ने ।
    २) यसलाई यो अटाउने ठूलो माटोको भाडामा राख्ने र त्यसको पनि मुख प्लास्टिकले बन्द गर्ने ।
    ३) अब यसलाई डोरीको सहायताले पानीको ट्याङ्कीमा झुन्डयाउने ।
    करीब ५० ग्राम ब्लिचिङ पाउडर १५ दिनको लागि पर्याप्त हुन्छ ।
    अन्त्यमा जानकारी र अर्थको अभावले गाउँका जनताले सेनिटाइजर त प्रयोग गर्न सक्दैनन् तर हात धुन पनि कीटाणुनाशक साबुनको सट्टा प्रायः लुगाधुने साबुन डिटरजेन्ट प्रयोग गर्दछन् । त्यसैले स्थानीय सरकारले एफएमबाट समेत यसको प्रचारप्रसार प्रभावकारी र स्थानीय भाषामा गराउनुपर्छ भन्ने मेरो सुझाव हो ।
    अमेरिकामा गरिएको एक अनुसन्धानबाट के देखिएको छ भने साबुन लगाएपछि हात दलेर धुँदा ७० प्रतिशतसम्म स्वच्छता प्राप्त हुन्छ ।
तसर्थ साबुनले हात धुँदा नदलेर हात पानीमुनि राखेर मात्र सफा गर्ने बानी छ भने यसमा समेत परिवर्तन आवश्यक छ ।

Monday, March 16, 2020

परिवर्तनको उद्देश्य र मधेसको उपलब्धि

परिवर्तनको उद्देश्य र मधेसको उपलब्धि

अधिवक्ता वीरेन्द्रप्रसाद यादव
    देशको राजनीतिमा आएको परिवर्तनबाट नेपालीको चाहना पूरा भएन भने पछिको कल्पना गर्नु औचित्यहीन हुन्छ । यसर्थ अब आन्दोलनको कुरा गर्नु दुर्भाग्य हो किनभने पहिले सामन्तवाद विरुद्ध आन्दोलन र सामन्तवाद उन्मूलन भयो । अब लोकतन्त्र बहाल छ ।  अहिले शासन गर्ने सबै लोकतान्त्रिक छन्। यसर्थ लोकतान्त्रिक शक्तिले लोकतान्त्रिक शक्तिविरुद्ध आन्दोलन गर्नुको अर्थ हो उपलब्धिको उपहास हो। लोकतन्त्रको माग पछाडि मुख्य दुई कारण थिए– पहिलो समृद्धि र दोस्रो विभेदको अन्त्य । सोही उद्देश्य पूरा गर्न मुलुकलाई सात प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ । प्रदेशको विभाजन विशेषगरी भाषा, संस्कति र स्रोत–साधनलाई आधार बनाइएको छ । २ नं प्रदेश मधेसीबहुल क्षेत्रको रूपमा स्थापित छ । यसको मुख्य उद्देश्य मधेसीले आप्mनो विकास आफैं गरून् र मधेस भित्रको विभेद अन्त होस् भन्ने हो । यहाँको आर्थिक, सामाजिक, लैङ्गिक विभेद समाप्त होस् । वस्तुतः बाइस जिल्ला मधेसीबहुल छन् तर ८ मधेस प्रदेशलाई ८ जिल्लामा सीमित बनाइएको छ । जुन मधेसको असन्तुष्टिको कारण बनेको छ । यो असन्तुष्टिले अझै सङ्घर्षको सङ्केत गर्छ । यो असन्तुष्टि अन्त गर्ने आधार २ न. प्रदेशको समृद्धि एवं विभेदको अन्त हो । तर प्रदेशले उन्नति गर्दैन भन्ने मधेस इतर शक्तिको ठम्याइ छ । जुन उचित होइन । तर मधेसी शक्ति र २ नं प्रदेशको सरकारले यस ठम्याइलाई चिर्नुपर्छ । यसर्थ २ नं प्रदेशको सरकारले अन्य कुराभन्दा समृद्धि बढाउन र विभेद अन्त गर्न विशेष पहल गर्नुपर्छ । बजेट सदुपयोग गरी विकासलाई तीव्रता दिनुपर्छ । विकासको गतिमा अवरोधक भ्रष्टाचार हो , यसमा शून्य सहनशीलता देखाई भ्रष्टाचार अन्त गर्नुपर्छ । मधेसी महिला, बालबालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्यमा एकदमै गम्भीर बन्नुपर्छ । 
    यस प्रदेशमा अन्यको तुलनामा स्रोत साधनको अवस्था बलियो छ भने सुगम ठाउँ छ र जनशक्ति पनि छ । काम गर्ने वातावरणर व्यापारको लागि खुला सिमाना छ  । आयात–निर्यातको सुविधा छ । कृषि उपज हुने सिंचाइका लागि पर्याप्त आधार छ । मधेस शदीयौंदेखि पछि परेको भएपनि आप्mनो विकास आफै गर्ने अवसर पाएको छ । प्रदेशलाई समृद्ध बनाएर पहिलेको सरकारले गर्न नसकेको काम गरेर देखाउन सक्नुपर्नेमा विनियोजित बजेटसम्म खर्च हुन सकेको छैन । यद्यपि नाला, सडकमा विकास भएको छ तर ती विकास टिकाउ छैन कामचलाउ छ । एकातिर रोड तयार हुँदैछ अर्कोतिर भत्किंदै गरेको छ । एक वर्ष पिच बनाइन्छ, त्यसै वर्ष भत्कन्छ । स्थानीय बजेट, प्रदेशको बजेट, सांसद कोटाको बजेट तथा सङ्घीय सरकारको बजेट गरी चार किसिमको बजेटले त द्रुत गतिमा विकास हुनुपर्ने हो, तर त्यस्तो देखिन सकेको छैन । प्रदेशभित्रको विकासको चाहना थोरै भएपनि पूरा गर्ने प्रयास भएको त छ तर विभेद र रोजगारको अवसरमा जनताको पहुँच छैन । अहिले पनि महिला–पुरुष, गरीब– धनी, दलित–गैरदलितबीच खाडल कम छैन । प्रदेशभित्रको सामाजिक विकृति विसङ्गतिमा सुधार देखिएको छैन । शिक्षा, स्वास्थ्यमा आम गरीबको पहुँच न्यून छ । कृषि यस क्षेत्रको मुटु हो तर कृषिको उत्थानतर्फ कुनै सरकारको चिन्ता देखिन्न ।  हुलाकी राजमार्गले पनि प्रगति गरेको छैन भने वनजङ्गल र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणको समस्या त्यत्तिकै देखिएको छ । दाइजो–तिलक, बालविवाह प्रथा कायम हुनाले सामाजिक उन्नतिको आधार बन्न सकेको छैन । यस क्षेत्रको पर्यटकीय स्थलमा पनि ध्यान नपुग्नु दुर्भाग्य हो ।
    विदेशी लगानी त परै जाओस् मुलुकभरि लागि आयात हुने वीरगंज नाका बुटवल भैरहवातिर सरेको छ । ठूला उद्योगहरू पनि पलायन भएका छन् । त्यसैले मधेसप्रति पूर्वाग्रही नेताहरू यसलाई निकै कमजोर एवं जनकपुर मन्दिरको भेटीले राज्य सञ्चालन हुने टिपणी गर्छन् । अर्थात् यस प्रदेशको समृद्धिको खासै आधार छैन र यसको भविष्य सुरक्षित छैन भन्ने अभिव्यक्ति दिन्छन् । यहाँको बौद्धिक वर्ग, राजनीतिज्ञ एवं आम जनतामा पनि प्रदेशको समृद्धिबारे चिन्ता देखिन्छ । सङ्घीयतामा स्थानीय सरकार,  संसद र स्वायत्तता चाहिन्छ र त्यसको प्रयोग गर्न आर्थिक सबलता पनि चाहिन्छ । यसर्थ यस क्ष्Fेत्रमा विद्यमान स्रोत पहिचान गरी परिचालन गर्न सक्नुपर्छ तर सङ्घीय गणतन्त्रात्मक व्यवस्था लागू भएको दुई वर्ष पूरा भएपनि चाहे जति उपलब्धि देखिन्न । परिवर्तनबाट उपलब्धि देखिने कार्य गर्नु आवश्यक छ । कतिपय शक्ति व्यवस्थाले असफल बनाई देश यथास्थितिमा पुग्ने मानसिकता राखेका छन् जसलाई परास्त गर्न सृमद्धिलाई प्राथमिकता दिनैपर्छ ।
    समृद्धिको उत्कर्ष र विभेदको अन्त तथा अधिकार सम्पन्नताको सवालमा विवाद गर्नुभन्दा सहकार्य गरी अगाडि बढ्नु अहिलेको प्रदेश सरकारको प्राथमिकता हुनुपर्छ । प्रदेशमा समृद्धिको आधार प्रत्यक्षतः कम देखिए पनि सूक्ष्मरूपले हेर्ने हो भने समृद्ध बनाउन सकिन्छ । किनकि समृद्धिको लागि चाहिने आवश्यक प्रायः सबै तŒवको यहाँ विद्यमानता छ । व्यवस्थापन र सञ्चालन मात्र सही ढङ्गले हुनुपर्छ । बुँदागतरूमा आधारको चर्चा गर्ने हो पहिलो कृषि पर्छ । कृषि सबै देशलाई नभई नहुने कुरा हो । तेलजस्तो पदार्थ मोटरमा मात्र प्रयोग हुने हुँदा उत्पादन गर्ने मुलुक समृद्ध छन् भने खाद्यान्न त हरेक मानिसलाई चाहिन्छ । यहाँे उब्जाउ जमीन, सिंचाइको पूर्वाधार, बजार तथा जनशक्ति सबै प्रशस्त मात्रामा छ । कृषि उपजले गति लिन नसक्नुको एक मात्र कारण वैज्ञानिक खेती हुन नसक्नु हो । चक्लाबन्दी खेती गर्न नसक्नु हो, मFैसमी बाली लगाउन नसक्नु हो । एक हजार लगानी गरेर पालेको खसी छ महीना नपुग्दै दश हजारको हुन्छ । माछाको बजार पनि उत्तिकै छ । कृषि बजारको व्यवस्थापन गरी कृषकलाई उत्साही बनाउन नसक्नु हो । कृषिप्रधान मुलुकमा रासायनिक मल देखि सिंचाइसम्मको अभाव रहँदै आएको छ । जसले गर्दा यहाँ अभाव छ । यस क्षेत्रले कृषिलाई नै बढी महत्व दियो भने रोजगारको जगेर्ना र अर्थोपार्जन हुन सक्छ । यसर्थ कृषिलाई वैज्ञानिक एवं रोजगारमूलक बनाउनु आवश्यक छ । दोस्रो हो जनसङ्ख्या । दुनियाँको कुनै पनि मुलुकमा विज्ञानले जति प्रगति गरेपनि श्रम, सीप प्रयोग गर्न मानिस नै चाहिन्छ । यहाँको बाक्लो जनसङ्ख्यालाई वैज्ञानिक सीप प्रदान गरी दक्ष जनशक्ति  उत्पादन गर्न सकियो भने यहाँको उन्नति त हुन्छ नै, अन्य प्रदेश तथा विदेशबाट पनि आयआर्जन गर्न सकिन्छ । यहाँको परम्परागत शिक्षा प्रणालीान परिवर्तन ल्याई आधुनिक वैज्ञानिक एवं सीपमूलक शिक्षा तथा तालीमको व्यवस्थापन गरियो भने यहाँको जनघनत्व पनि समृद्धिको प्रमुख आधार बन्न सक्छ ।
    दुनियाँको जुन पनि मुलुकले विकास गरेको छ त्यसमा उद्योगको ठूलो हात छ । उद्योगीकरणले निकै टेवा पु¥याएको छ । यो क्षेत्र भनेको औद्योगिक करिडर हो । यहाँका उधोगहरूलाई व्यवस्थित गरी गुणस्तरीय सामान उत्पादन गरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पु¥याउने सहज उपाय निकालियो भने अर्थदेखि रोजगारसम्म दिने अवस्था छ । प्रदेश सरकारले प्रशस्त कर पनि पाउँछ । प्रस्तावित हुलाकी राजमार्ग, सहायक राजमार्गहरू तथा भारतको सीमावर्ती बजारसँ खुला सिमानालगायतले यहाँको समृद्धिमा ठुलो योगदान दिन सक्ने अवस्था छ । यहाँको वनजङ्गल पनि उत्तिकै महŒवपूर्ण छ । यसले कार्बन बैकिङ गरी  सरकार र जनता दुवैलाई लाभ दिन सक्ने स्थिति छ । वनजङ्गलको संरक्षण गरी कार्बन बैंकिङ ग¥यो भने विश्व समुदायले आर्थिक सहयोग गर्ने अवस्था छ । यो प्रदेश चुरे पहाड, धार्मिक रऐतिहास स्थलले भरिएको छ, जसलाई पर्यटकीय क्षेत्र बनाउन सकिन्छ । तराइको जमीनमुनि प्रशस्त पानी छ नै अनुसन्धानले पट्रोलियम खानीको पनि सम्भावना देखाएको छ । यस क्षेत्रभित्र पर्ने वनजङ्गलमा अ‍ौषधी बन्न बनाउन उपयोग हुने जडीबुटीको स्रोत छ । यहाँको जडीबुटीको सदुपयोग एवं व्यवस्थापन पनि समृद्धिको आधार बन्न सक्छ । छिमेकी भारतसँग बढदो व्यापार–व्यवसाय एवं मैत्रीपूर्ण सम्बन्धले पनि समृद्धिमा केही हदसम्म टेवा पु¥याउने अवस्था छ भने वैदेशिक लगानीको लागि फराकिलो नीतिले पनि समृद्धिमा टेवा पु¥याउने  अवस्था छ ।

Friday, March 13, 2020

कोरोनाको महामारीबाट आफू जोगिंदै समाजलाई जोगाऔं

कोरोनाको महामारीबाट आफू जोगिंदै समाजलाई जोगाऔं

वैद्यनाथ ठाकुर
    यस वर्ष मङ्गलवार परेको हुनाले तराईमा तीन दिन फागु मनाइयो । तर फागुको जुन मौलिकता थियो, त्यो देखिएन । सोमवार साँझ होलिका दहन पनि भयो तर पहिलेको जस्तो उत्साहजनक अवस्था थिएन । खासगरी दुई बजेपछि गाउँगाउँमा मृदङ्ग बजाएर परम्परादेखि फगुहट गाउँदै गर्ने गरिएको विसर्जन पनि केवल औपचारिकतामा सीमित रहह्यो । फागुको दिनभरि पनि सबै ठाउँमा कोरोना भाइरसकै चर्चा रह्यो । सडकहरू सुनसान थिए । केही फाट्टफुट्ट मानिस मात्र सडकमा देखिन्थे । तर जाँड रक्सीको सेवनले एक दर्जन नागरिक मर्नु फगुवाको दुःखद समाचार हो ।
    यसपालिको फागुमा सरकारको अनुरोध रङ्ग नखेल्ने कुरो सबैले स्विकारेको देखियो । मानिसहरू घरघरमा आप्mनो परिवारभित्र वा छिमेकीसँग अबीर खेले पनि रङ्ग एकदमै थोरै मात्रामा खेलेको देखियो । स्वास्थ्यप्रति यस्तो सजगता सराहनीय छ । फागुको अवसरमा गरिंदै आएको विशेष समारोहहरूसमेत बन्द गरिए । यसले पनि मानिसहरूको जमघट रोक्न बल पु¥याएकै हो ।
    यति बेला बिहेको लगन पनि छ । प्रत्येक हप्तामा चार–पाँच दिन लग्न रहेको देखिन्छ । तराईमा धेरै मानिस जन्ती जाने तथा विवाह भोज र प्रीति–बहुभोज जस्तै वैवाहिक कार्यक्रममा निकै मानिसको जमघट हुँदै आएको अवस्थामा कमी आएको देखिंदैन । यसतर्पm पनि नागरिक सचेतनाको आवश्यकता छ । विवाहको भोजलाई पनि सकेसम्म पछि कोरोना भाइरस ठीक भएपछि गर्नेगरी सार्दा अति उत्तम होला कि ? आज हाम्रो सामुदायिक विद्यालयहरूमा परीक्ष्Fा चलेको तेस्रो दिन हो । अबको चार दिनपछि यो परीक्ष्Fा पनि सिद्धिन्छ। चैत ६ गतेदेखि एसइईको परीक्ष्Fा हुने पूर्वनिर्धारित कार्यक्रम छ । परीक्ष्Fा केन्द्रहरूमा विद्यार्थीहरूको बाक्लो उपस्थिति हुनु स्वभाविक हो । यो परीक्ष्Fा रोक्नुपर्ने वा नपर्ने भन्ने विषय विवादित नैं छ । तर सरकारले परीक्ष्Fा नरोक्ने मनस्थिति  देखाएको छ ।
    जेहोस् नेपालीहरू यति बेलासम्म कोरोना भाइरसबाट सङ्क्रमित भएका छैनन् । नेपालमा कोरोनाका बिरामीहरू हालसम्म नदेखिनु सुखद हो तर यसप्रति बढी सचेत रहन जरूरी छ । कम्तीमा अत्यावश्यक काम नपरी घर बाहिर नजाने, बाहिरबाट आउनेबित्तिकै साबुन–पानीले हात धुने, मुख, नाक र आँखा घरीघरी छुने बानी छोड्ने, कसैसँग पनि हात नमिलाउने, नमस्ते गर्ने, रूघाखोकी लागेका व्यक्तिबाट दुई–चार मिटर पर रहेर कुरा गर्ने, बाहिर जाँदा रूघा लागेकाहरूले मास्क अनिवार्य प्रयोग गर्ने जस्ता कार्य गर्न कुनै लापरवाही गर्नुहुँदैन।
    यतिबेला धेरै किसिमको हल्ला बजारमा चलिरहेको छ । लसुन, प्याज, अदुवा, ल्वाङ, सुकमेलजस्ता कुराको नियमित सेवन गरे कोरोना लाग्दैन भनेर । यो भूmटो हो । यस्तो प्रचारको पछि नभाग्ने तथा यस्तो प्रचार गर्न आपूm पनि नलाग्ने कुरालाई बढी आत्मसात् गर्न जरूरी छ ।
    हाम्रो छिमेकी देश भारतमा एकजना कर्णाटक कोरोना सङ्क्रमित ७६ वर्षीय पुरुषको मृत्यु भएको छ । असीजना कोरोनाबाट सङ्क्रमित देखिएका छन् । भारतले सबै सिनेमाघर, विद्यालय, विश्वविद्यालय बन्द गरिसकेको छ । अप्रिल १५ गतेसम्म भारतले आप्mनो सीमा नैं बन्द गर्ने निर्णय गरेको छ । भारतीय सरकारले विदेशीहरूको हकमा भिसा नैं दिन बन्द गरेको छ भने अर्कोतर्पm आप्mनै देशको नागरिक जो विदेशमा छन्, उनीहरूलाई समेत भारत प्रवेशमा निषेध गरेको छ । यस्तो अवस्थामा नेपाल सरकारले पनि आप्mनो सिनेमा हलहरू बन्द गर्न ढिला गर्नुहुन्न । नेपालको दक्षिणको सिमाना, पूर्व र पश्चिमको सिमाना जो भारतसँग जोडिएको छ त्यसमा थप कडाइ तथा कडा निगरानी गर्न जरूरी छ ।
    विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले कोरोना भाइरसको सङ्क्रमणलाई विश्वव्यापी महामारी घोषणा गरेकोले नेपाली नागरिकहरूमा, व्यापारीहरूमा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव परेको देखिन्छ । एकातर्पm हाम्रा व्यापारीहरू  अत्यावश्यक सामान लुकाएर कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने पक्षमा सक्रिय भएका छन् भने अर्कोतर्पm नागरिकहरू भोलिका दिनमा सामान नपाइएला भनेर आवश्यकताभन्दा बढी सामान घरमा थुपार्न थालेका छन् । यो प्रक्रिया यस्तै चल्ने हो भने निकट भविष्यमैंं औषधि, ग्याँस, खाद्यान्नलगायत सामग्रीको हाहाकार हुन बेर छैन ।
    यतिबेला सबै वस्तुको भाउ आकाशिएको छ । हिजोसम्म सय रुपियाँमा पाउने स्याउ यतिबेला रु ३ सय २५ मा पाइरहेको छ । प्रायः किराना पसलहरूमा म्याद सकिएको कोकाकोला, फेन्टा, मिरिन्डालगायत पेय पदार्थ महँगो मूल्यमा बिक्री भइरहेको छ । बजार अनुगमन गर्ने सरोकारवाला निकाय अझै कानमा तेल हालेर सुतेको देखिन्छ । उपभोक्ताहरू एकातिर कोरानाको त्रासमा छन् भने अर्कोतिर किराना पसलहरूबाट महँगोमा म्याद गुज्रेको माल सामान किन्न बाध्य छन् ।
    यति बेलासम्म विश्वको १२७ देशमा कोरोनाको सङ्क्रमण देखा परेको छ । हालसम्म ४९७९ (शुक्रवार १२ बजेसम्म) कोरोना सङ्क्रमितको मृत्यु भइसकेको छ । १ लाख २९ हजार १५८ जनामा कोरोनाको सङ्क्रमण देखिएको छ । यसमध्ये ६८ हजार ६५४ जना उपचारपछि स्वस्थ भएर घर फर्किसकेका छन् । अझ युरोपेली विकसित मुलुकहरूमा फैलिएको यस महामारीले नेपालजस्तो गरीब मुलुकमा प्रवेश गरे व्यवस्थापन कति कठिन होला सोच्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।
    जेहोस् महामारी घोषणा गरिएको वर्तमान अवस्था निकै चुनौतीपूर्ण छ । यस्तोमा हामी नेपालीहरूले धैर्य प्रदर्शन गर्नुको साथै नागरिक जिम्मेदारी बुझेर विशेष सतर्कता अपनाउनु जरूरी छ । सामान्य कामको लागि पनि दुई रुपियाँ सस्तो हुन्छ भनेर भारतीय सीमा नजीक रहेका बजार जाने क्रम अब भङ्ग गर्नुपर्छ । बरु दुई रुपियाँ महँगो भए पनि नेपालमैं किन्ने बानी बसाल्नु प¥यो । सकेसम्म भीडभाडमा आवतजावत गर्ने कार्यबाट आपूmलाई सुरक्षित गर्नुप¥यो । हुनत नेपाली जनताको लागि यो कार्य अति नै कठिन हो । पाखुरा चलाए मात्रै साँझ बिहान टर्ने परिवारले कसरी भीडभाडबाट आपूmलाई जोगाउने ? यस्तो अवस्थामा अतिविपन्न परिवारहरूप्रति नेपाल सरकारले विशेष सहयोगको प्याकेज कार्यक्रम लिएर आउन जरूरी छ । विपत्तिको यो समयमा सबैले आप्mनो ज्यानको ख्याल गरौं र कोरोनाको महामारीबाट आपूmलाई र समाजलाई जोगाऔं ।

Find us