Showing posts with label सम्पादकीय. Show all posts
Showing posts with label सम्पादकीय. Show all posts

Monday, August 10, 2020

किंकर्तव्यविमूढता

किंकर्तव्यविमूढता

    अत्यासमा मानिसको होश हराउँछ। हामीले देखेका छौं, कहीं आगलागी भयो भने घरधनी छाती ठटाइठटाइ
रोइरहेको हुन्छ, अरू सहानुभूतिका शब्द ओकल्दै आगलागी नियालिरहन्छन् । यस्तोमा कोही होश भएको व्यक्तिले दन्किरहेको आगोमा पानी हाल्यो भने सबैको चेत फिर्छ र सबै पानी ओसार्न दौडन्छन् । अहिले कोरोनारूपी आगलागीले पनि त्यस्तै दृश्य उपस्थित गरेको छ । घरधनी बनेको सरकारलाई अहिलेकै बेला आप्mनो कुर्सी जोगाउने चटारो परेको छ । सत्ता रहे न भोलि कमाउँला-खाउँला भन्ने सरकार पक्ष्ँधर कर्मचारीतन्त्र पनि त्यही रन्कोमा जेलिन पुगेको छ । न सरकारलाई पानी (औषधि) ओसार्ने होश छ, न प्रशासनमा भएको साधनको उपयोग गरेर तात्कालिक राहत पु-याउने विवेक कायम छ । कोरोना सङ्क्रमित त आफ्नो गतिले कालको गालमा परि नै रहेका छन्, स्वार्थी–लोभी र व्यापारी बुद्धिका निजी अस्पतालका सञ्चालकहरूको अति गैरजिम्मेवार कामले कोरोनाइतर अन्य रोगीहरू पनि उपचार नपाएर कालको गालमा परिरहेका छन् । नेपालमा कोरोना भित्रिएको आज पुग नपुग पाँच महीना हुन लाग्यो तर अहिलेसम्म यसमा प्रभावकारी देखिएको रेम्डेसिविर औषधि आयातमा सरकारले प्रतिबन्ध हटाउन सकेको छैन ।
    आपत्का बेला निवारणको तत्काल उपाय नसुझ्नु बुझिने कुरा हो, तर देखेको उपाय लागू गर्न निस्चेष्ट बस्नु महामूर्खताको निशानी हो । यो त त्यस्तै भयो, जुन घरधनीको घरमा आगलागी भएको छ, उसले आप्mनै कुवाँको मुखमा भारी चट्टान राखेको होओस् । सरकार र प्रशासनले निरोधात्मक उपाय–लकडाउन र निषेधाज्ञाबाहेक अहिलेसम्म केही गर्न सकेको छैन । गण्डक अस्पताल र वीरगंज हेल्थकेयर अस्पताल नागरिकको सदाशयतामा कोभिड बिरामीको उपचारका लागि प्रदान गरिएको हो । तर ती अस्पतालको क्ष्ँमताले अब बिरामीको चाप सहन सकिरहेको छैन । न सरकार, न प्रशासन, उपचारका लागि थप अस्पतालको निर्धारण गर्न सकिरहेका छैनन् । ती अस्पताल जसले सामान्य रोगीको पनि उपचार गरिरहेका छैनन्, तिनलाई प्रशासनले कोरोना उपचारको लागि नियुक्त गर्न केको छेकबार ? रोगीको उपचार नगर्ने अस्पतालको लाइसेन्स सरकारले खारेज गर्न किन नसकेको ? यस्तोमा यदि उपचार नपाएर कसैको मृत्यु हुन्छ र नागरिक आक्रोशित हुन्छ भने किन आपत्ति ? हो आक्रोशको तारो जो हुनुपर्थ्यो, त्यो नभएर काम गर्ने ठाउँ पर्न जानु दुःखद हो ।
    यस्तो किंकर्तव्यविमूढता किन ? किंकर्तव्यविमूढताको क्षण तात्कालिक हुन्छ । केही बेरपछि त्यो स्वतः निख्रेर जान्छ । तर पाँच महीनासम्म यो अवस्था रहनुलाई सरकार कोमामा पुगेको नै ठान्नुपर्छ । बल्ल प्रदेश २ सरकारको पहलमा केन्द्र सरकारका एकजना मन्त्रीले वीरगंजमा एउटा निजी अस्पताललाई कोभिड अस्पताल बनाउने वाचा गरेका छन् । त्यति पनि भइदिए कोरोना पीडितहरूले जीवन र मृत्युको दोसाँध घरमैं बसेर बिताउनुपर्ने थिएन । त्यसैगरी, सरकारले ती निजी अस्पतालहरू जसले सामान्य रोगीको पनि उपचार गरिरहेका छैनन्, तिनकै उपयुक्त उपचार गर्न अघि सर्ने हो भने मानिसमा बा“च्ने मनोबलको विकास हुने थियो । यसै पनि कुनै रोगविरुद्ध औषधिभन्दा बढी मनोबलले असर गर्छ भन्ने विज्ञानसिद्ध प्रमाण छंदैछ। यस्तो उपाय गर्न सके सरकार र प्रशासनको किंकर्तव्यविमूढता छर्लङ्गिएर जनकल्याणको काममा पनि चासो उत्पन्न भएको ठहर्नेछ ।

Sunday, August 9, 2020

अमानवीयताको पराकाष्ठा

अमानवीयताको पराकाष्ठा

    रोगमा, शोकमा, भोकमा मानवीय भावना उच्चतम अवस्थामा विद्यमान हुन्छ। यो शास्त्रोक्त वचन हो। तर आज हाम्रो समुदाय यस उच्चतम भावनाबाट च्युत भएको छ। आज कोभिड रोगको प्रकोपले विश्व आक्रान्त छ। सर्वत्र, के सरकार, के नागरिक सदाशयतापूर्ण देखिएको छ। तर हाम्रो समाजमा सरकार कुर्सीको खेलको अन्धो मानिस बनेको छ भने नागरिक समाज भावनाशून्य बनेको छ। आज रोगीको उपचार अस्पतालहरूले गरिरहेका छैनन्। जुन पनि रोगीलाई कोभिड रोग लागेको देख्ने पहेंलपुरे आँखा भएका केही अस्पतालका सञ्चालकहरूको द्रव्यपिशाच प्रवृत्ति यतिबेला उत्कर्षमा पुगेको छ। देशभरि नै आफ्नो अस्पतालको सञ्जाल बनाउने सपना देख्ने वीरगंजकै एउटा अस्पतालको अहिलेको बेला रोगीहरूप्रति असहिष्णु व्यवहार देख्दा मानिस यतिसम्म निर्घृणी हुन सक्छ ? उदेक लागेर आउँछ। हो, अहिलेको बेला अति संवेदनशील छ। कोभिड सङ्क्रमितको सम्पर्कमा आउने जो कोहीलाई यो रोगले छुन सक्छ। एउटा अस्पताल सञ्चालक र सबैभन्दा पहिले त्यहाँ कार्यरत चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मी यो जोखिममा पर्न सक्छ। यस कुरामा कुनै सन्देह छैन।
    तर आजको युगमा सबैले आआफ्नो पेशा रोजेको हुन्छ। एउटा सैनिकले जीवनभरि जागीर खाएर युद्धको बेला लड्दिनँ भन्न पाउँदैन। त्यसैगरी, उपचार पेशा अँगालेको व्यक्तिले, उपचारसेवा सञ्चालन गरेर अकूत सम्पत्ति कमाएको व्यक्तिले कुनै रोगीको उपचार गर्दिनँ भन्न पाउँदैन। यस्तोलाई राज्यले, राज्यको जिम्मेदार निकायले सजायको भागीदार बनाउनुपर्छ। हामीले बितेका दिनमा यस्ता थुप्रै आपत्हरू देखेका छौं, जहाँ सरोकार नभएको निकायले समेत सक्दो सहयोग जुटाएको छ। बढी–पहिरोमा सैनिक, अति उग्र आन्दोलन होस् वा कस्तै अप्ठ्यारो र असामान्य परिस्थितिमा पत्रकार, दङ्गा–फसादको बेला प्रहरी, के ज्यान जोखिममा पर्छ भनेर आफ्नो कर्तव्यबाट पछि हटेको छ ? के यति उदाहरण पर्याप्त छैन कि रोग, शोक, भोकमा मानिसले मानिसलाई भरथेग गर्दछ ? चिकित्सकलाई रोग सर्छ भन्ने सम्भावनाको कुरै छाडौं, स्पष्टतः सङ्क्रमित व्यक्तिको उपचारमा के चिकित्सकहरू संलग्न छैनन् ? के केही अस्पतालले सबै लाभ त्यागेर यस महामारीका बेला आफ्नो अस्पताल राज्यको जिम्मा लगाएका छैनन् ?
    आज समाजमा कोही कसूरदार देखिएको छ भने त्यो हो राज्य र अस्पताल। सरकारले शुरूमैं नागरिक अस्पताललाई कोभिड अस्पताल बनाइदिएपछि आज उपचार नपाएर जनताको बिल्लिबाँठ भइरहेको छ। निजी अस्पतालहरूले उपचार नगरिदिंदा जवान मानिससमेत मरिरहेका छन्। यी मर्नेहरू कोभिड सङ्क्रमित भइदिएको भए, एउटा कुरा थियो, निजी अस्पतालहरूले अन्य रोगबाट ग्रस्त मानिसको पनि उपचार नगरिदिंदा अकाल मृत्यु भएको छ। यस्ताहरूलाई ज्यानमारा भन्न के आपत्ति ? सद्दे अवस्थामा लकडाउन लगाएर नागरिकको ढाड सेक्ने प्रशासन यस्ता अस्पतालहरूको पक्ष्Fपोषण गर्दैछ। नागरिकमाथि लाठो बर्साउने र धनी अस्पतालका सञ्चालकको हकमा आदेश टेरेन भनेर दाँत ङिच्याउने ? स्वार्थी सरकार, अक्षम प्रशासन र लोभी अस्पताल भएपछि उपचारको अभावमा पर्सेली जनता घिटीघिटी गरिरहेको छ। राज्य यसैगरी लाछी बन्यो भने नागरिक समाज उठ्नेछ र त्यस्ताको अस्तित्व नाश गरिदिनेछ।

Friday, August 7, 2020

उपचार नपाएरै ज्यान जाँदै

उपचार नपाएरै ज्यान जाँदै

    उपचारै नपाएर मानिसको ज्यान गइरहेको छ। सामान्य ज्वरोलाई पनि समयमा सही औषधि र स्वास्थ्य सल्लाह पाएन भने गम्भीर रूप लिन सक्छ। बितेको महीना प्रदेश २ को राजधानी जनकपुरमा पखाला लागेको युवकले समयमा उपचार नपाउँदा तड्पेर ज्यान गुमाए। यो कारुणिक घटनापछि पनि उपचारै नपाएर ज्यान गुमाउनेको सङ्ख्यामा वृद्धि भइरहेको छ। यही साता उपचार नपाएर वीरगंजमा दुईजनाको मृत्यु भएको पीडित पक्षले बाहिर ल्याएको छ। अहिले कुनै पनि रोगका बिरामी अस्पताल तथा स्वास्थ्य केन्द्रसम्म पुग्नै गा–हो छ। बिरामी बोक्न एम्बुलेन्स वा अस्पतालसम्म पुग्ने सवारीसाधन पाइँदैन। जेनतेन अस्पताल पुगेका बिरामीहरूले पनि समयमा उपचार नपाएर ज्यान गुमाइरहेका छन्।
    उच्च ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, पखाला लाग्ने, बान्ता हुने, दम फुल्ने वा श्वासप्रश्वासमा समस्या आउनेलगायतका लक्षणहरू कोरोना सङ्क्रमणले मात्रै हुँदैन। अन्य धेरै प्रकृतिका बिमारीमा पनि यस किसिमको लक्षण देखिन सक्छ। आजभोलि कुनै एक लक्षण देखिनेबित्तिकै कोरोना सङ्क्रमणको आशङ्कामा स्वास्थ्य संस्थाको ढोका बन्द हुने गरेको छ। बिरामीको अवस्था हेर्नुभन्दा पहिले पिसिआर परीक्षणको रिपोर्ट माग हुन्छ। कसैको सिफारिशको आधारमा तीन घण्टामैं, तर सर्वसाधारणको पिसिआर रिपोर्ट आउन ८–१० दिनसम्म लाग्छ।  सामान्य बिरामी पिसिआरको रिपोर्ट आउन्जेल गम्भीर बनिसकेका हुन्छन् भने गम्भीर प्रकृतिका बिरामीको ज्यान गइसकेको हुन्छ। अधिकांशको मृत्युपछि पिसिआर रिपोर्ट आउनुको कारण यही हो। अस्पतालको ढोका चहार्दाचहार्दै धेरैजनाको ज्यान गइसकेको छ। कोरोना सङ्क्रमित नै रहेछ भने पनि उसले समयमैं सही उपचार पाउने हो भने बाँच्न सक्छ। अस्पताल र चिकित्सकको लागि पनि सजिलो पक्कै छैन। पछिल्लोपटक प्रदेश नं २ मा चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीमा सङ्क्रमणदर उच्च छ। यसैगरी, सङ्क्रमण हुँदै जाने हो भने केही दिनभित्रै यहाँका सबै अस्पतालमा ताला लाग्न सक्छ। भएका सीमित स्वास्थ्यकर्मी सङ्क्रमित भएपछि अन्यत्रबाट बोलाउन सक्ने अवस्था छैन।
    विभिन्न सरकारी तथा निजी अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मीहरूमा सङ्क्रमण भइरहनुले त्यहाँ सावधानी तथा सुरक्षाका उपायहरू कम प्रयोग भएको छ भन्ने प्रस्ट हुन्छ। कोरोनाबाट हुने क्षतिलाई न्यूनीकरण गर्ने नै हो भने सबै स्वास्थ्य संस्थामा कोरोना अस्पतालमा अपनाइने स्वास्थ्य सतर्कता अपनाउनुपर्छ। त्यसैगरी, हरेक अस्पतालमा अस्थायी आइसोलेशन शय्या अनिवार्य गरिनुपर्छ। यसो भएमा कोरोनाको लक्षण देखिएका बिरामीहरू कुनै पनि अस्पतालमा पुग्नेबित्तिकै उपचार पाउन सक्छन्। जनरल वार्डका चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई पनि कोभिड अस्पतालको जत्तिकै पिपिईका साथै स्वास्थ्य मापदण्ड अनिवार्य हुनुपर्छ। त्यसैगरी, चिकित्सकको प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहेर गरिने उपचारभन्दा पनि अनलाइन स्वास्थ्य सेवालाई बढावा दिनु जरुरी छ।  यसो भएमा चिकित्सकबाट बिरामीमा र बिरामीबाट चिकित्सकमा सङ्क्रमण हुने क्रम भङ्ग हुन्छ। निश्शुल्क र सशुल्क दुवै किसिमका अनलाइन सेवालाई मान्यता दिइने र सङ्क्रमित भई आइसोलेशनमा बसेका चिकित्सकहरूलाई यस सेवामा सक्रिय गराउने हो भने उपचारै नपाई मृत्यु हुने दर न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ।

Thursday, August 6, 2020

समयको प्रतीक्षा

समयको प्रतीक्षा

    विश्वलाई कोरोनाले गाँज्न थालेको सात महीना पूरा भएको छ । अहिलेसम्म यस महामारीबाट प्रतिमहीना हाराहारी एक लाख मानिसको मृत्यु भएको छ । यो औसतमात्र हो । पछिल्ला महीनाहरूमा हताहत सङ्ख्या पहिलो महीनाको दाँजोमा हजारौं गुणा बढेको छ । पछिल्लो समयमा नेपाल प्रवेश गरेको कोरोनाबाट महीनामा फाट्टफुट्ट ज्यान गइरहेको थियो भने अब दिनको दुई–चारको दरमा मृत्यु भइरहेको छ । सरकार कोरोना सङ्क्रमण रोक्न झाराटराइ दायित्व निर्वाह गरिरहेको छ । पर्याप्त सूचना र चेतावनीको खबर प्रसारित भइरहे पनि जनता लापरवाह छ । यो त्यही जनता हो, जो अतिशय सावधान भएर लाशको अन्तिम संस्कार गर्दा पनि भाइरसको प्रसार हुन्छ भनेर थोकको भाउमा विरोध जनाउँछ, तर शारीरिक दूरी कायम गर्ने सामान्य नियम पालन गर्दैन । हो, अब जति पनि ज्यानको क्षति हुन्छ, त्यसमा सरकारलाई दोष लगाउनुको साटो नागरिक आफैले जिम्मेदारी लिनुपर्छ । ज्यान आफ्नो हो, सरकारको होइन, सरकार पनि आफ्नो ज्यान जोगाउन लागिपरेको छ, यस अवस्थामा सरकारले होइन, नागरिक आफैंले आफ्नो ज्यान जोगाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
    हो, सरकारको ज्यानलाई पनि जोखिम बढेको छ । त्यो जोखिम कोरोनाबाट होइन, सत्ताका लागि अहर्निश हुने सङ्घर्षले गर्दा हो । सत्ताशीर्षमा बस्न चाहनेले केन्द्रीय समितिको बैठकको माग गरेको छ, सत्तामा बस्नेले चाहिं कोरोना सङ्कटका कारण धेरै मानिस एक ठाउँमा बस्न नहुने अत्तो थापेर समितिको बैठक हुन नदिने दाउ रोजेको छ । अर्थात् कोरोनाको अवस्था जति भयावह हुँदै जान्छ, सत्तामा बस्नेले त्यति बढी समय पाउँछ । अनि किन सरकारले कोरोना रोकथामको उपाय गर्छ ? कोरोना जति भयावह बन्दै जान्छ, सत्ता त्यति नै सुरक्षित हुन्छ । पर्सा जिल्लाका केही पालिकामा युवा तथा बुद्धिजीवीले शायद यस तथ्यलाई बुझेर सुरक्षाकर्मीका साथ मिलेर समुदायमा सङ्क्रमण फैलन नदिन काम गर्न थालेका छन् । ठोरी गापाको सुवर्णपुरमा अब नागरिक नै सुरक्षाकर्मीको दायित्व निर्वाह गर्न अघि सरेको छ । यो क्रम जिल्लाभरि र प्रदेश हुँदै समग्र मुलुकमा फैलने हो भने कोरोनाको आधा लडाइँ जित्न सकिन्छ । अबको सबैभन्दा प्रभावकारी सतर्कता भनेको आवश्यक शारीरिक दूरी हो । भीडभाड हुन नदिने हो भने दूरी कायम हुन्छ । यसमा नागरिक समाज नै प्रभावकारी हुन सक्दछ ।
    हुनत रूसले कोरोनाविरुद्ध प्रभावकारी खोप विकास गरिसकेको दाबी गरेको छ । यदि खोप तयार हुन्छ भने भोलिको दिन कोरोनाबाट निरापद हुन्छ । तर यो एकतर्फी दाबी हो । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले यस खोपलाई अनुमोदन गरिसकेको छैन । खोप पनि अहिले रूसमा मात्र सीमित छ । यो प्रभावकारी ठहर भयो र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको मापदण्डभित्र पर्न सक्यो भने कोरोनामाथि मानवको विजय हुनेछ । तर पहिले औषधिले मान्यता पाउनुप-यो, अनि त्यसको व्यापकस्तरमा उत्पादन हुनुप-यो र हामीसम्म आइपुग्नुप-यो । त्यसमा समय लाग्छ । तबसम्म नागरिक समाज सक्रिय हुनुको विकल्प छैन । आफू सुरक्षित रहँदै समाजलाई सुरक्षित राख्ने सोच चारैतिर विकसित हुनु आवश्यक छ । अहिले चञ्चलताले होइन, कुनै पनि समस्या गम्भीर भएर समाधान गर्ने बेला हो । आफूमात्र होइन, अरूले पनि बाँच्न पाउनुपर्छ भन्ने भावना विकसित गर्नुपर्ने बेला हो ।

Wednesday, August 5, 2020

सङ्क्रमणको परिणाम देखिंदैछ

सङ्क्रमणको परिणाम देखिंदैछ

    कोभिड–१९ माथि सहज जीत हासिल हुने अतिउत्साहमा सरकारले समयपूर्व गरेको लकडाउनले यस महामारीलाई रोक्न त सकेन, सङ्क्रमणको विस्तार हुन नागरिक समाजले पनि यथेष्ट योगदान दियो। अब घरमा घुस्रेर, न नागरिकले  त्राण पाउँछ, न निषेधाज्ञा वा कफ्र्यू नै लगाएर सरकारले सफलता पाउँछ। कोरोना सङ्क्रमण समुदायमा फैलिइसकेको छ। यसको प्रसार तीव्र गतिमा हुन थालेको छ। कतिसम्म भने अब मानिसमा परीक्ष्Fण गराउने साहसको अभाव हुन थालेको छ। जोकोही सङ्क्रमित देखिंदा आफूमा पनि सङ्क्रमण भएको भय मानिसको अन्तर्मनमा बस्न थालेको छ। यो भावनाले मानिसको मनोबललाई धराशयी पार्न थालेको छ।  यो अति चिन्तनीय अवस्था हो। हिजो लकडाउन खुकुलो पार्दा वातावरणमा केही छैन, कोरोना केही होइन भन्ने मनोविज्ञानले अति उत्साहपूर्ण भीडभाड र महामारीसम्बद्ध सबै नियन्त्रण चुँडाउँदा सुकेको झिंगटोमा आगो सल्केजस्तै आज समाजमा कोभिड–१९ सल्किसकेको छ। यसको व्यवस्थापनमा  राज्यको विमुखताले हिजोसम्म डटेर कर्तव्य निर्वाह गरिरहेको स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी र सफाइकर्मीमा पनि दायित्वविहीनता उत्पन्न हुन थालेको छ। अवस्था जतिजति जटिल हुँदै जान्छ, नियन्त्रण त्यतिकै कसिकसाउ हुनुपर्नेमा फितलोपन देखिन थालेको छ।
    राज्यले गर्ने गलती गरिसकेको छ। त्यसको सुधार सम्भव छैन, अब सबै दायित्व नागरिकमाथि अवलम्बित हुन पुगेको छ। अब प्रतिकार गर्न सकिने अवस्था सिद्धिसकेको छ। यो प्रतिरोध गर्ने अवस्था हो। तर यस महामारीविरुद्ध प्रतिरोधको कुनै सामल उपलब्ध छैन। अब जोगिन मात्र सकिन्छ। कुनै पनि उपायले सङ्क्रमण हुन नदिइयोस् र सङ्क्रमण भइसकेको छ भने त्यो मारक नहोस्, अबको सचेतना यस दिशातिर हुनुपर्दछ। गा–हो देखिएको कुरा हो, महामारीलाई मारक बन्न नदिनु। यसमा राज्यको कस्तै पनि कानूनले सहयोग गर्न सक्दैन। सहयोग नागरिकले आफैंलाई गर्नुपर्छ। महामारी नियन्त्रणका सूत्रलाई मन्त्र बनाएर मात्र अब आइन्दा सङ्क्रमणको दर रोक्न सकिन्छ र समाजलाई  सुरक्ष्Fित बनाउन सकिन्छ। यो अभ्यास हो। हामी यसका अभ्यस्त छैनौं। हामीले हिजोसम्म सबै कारोबार सहयोगमा गर्ने अभ्यास गरेका छौं। त्यसैले हामीलाई एक्कासि लकडाउनले उत्प्रेरणा दिएको हो। अब भने चेत खुलेको हुनुपर्छ। अब नियन्त्रणात्मक सूत्र पालनामा कुनै द्विविधा नहुनुपर्ने हो। सबै काम धैर्यपूर्वक, संयमको लक्ष्मणरेखाभित्र रहेर गर्नुपर्छ। यस्तो पनि नहोस् कि अतिशय सावधानीले जीवनयापनका साधनबाट पनि विमुख हुनुपरोस्। यस्तो भयो भने भोलि फेरि अर्को खुकुलो लकडाउनको अभिशाप भोग्नुपर्छ।
    राज्यले अब लकडाउन जारी राख्न विशेष प्रयास गर्नुहुँदैन। यसलाई नागरिकको विवेकमा छाडिदिनुपर्छ। यसो भएन भने मानिसले स्वनियन्त्रण सिक्न सक्दैन। हो राज्य यस कुरामा सतर्क हुुनुपर्छ कि स्वनियन्त्रणको बहानामा कोही कसैले ज्यादती नगरोस्। अरूलाई उसको इच्छाविपरीत गर्न बाध्य नपारोस्। लकडाउनलाई निषेधाज्ञासम्म पु–याउँदा पनि हासिल के भयो ? त्यसको लेखाजोखा गरेर आगामी रणनीति तयार पार्नुपर्छ। राज्यको निषेधाज्ञाको अवधिमा पनि कसरी विदेशी कामदार र श्रमिकहरू भित्रिए, उद्योग कारखानासँग जवाफ लिनुपर्छ। आवश्यकता पूर्ति हुनुपर्छ, आवश्यकता पूर्ति गर्ने संसाधन आफैं रुग्ण बन्ने स्थितिको वर्जना गर्नुपर्छ। यो सरकारको दायित्व हो।

Tuesday, August 4, 2020

मनोबल दृढ बनाउनुपर्छ

मनोबल दृढ बनाउनुपर्छ

    झुक्याएर, लुसुक्क देशको सिमानाभित्र छिरेको कोभिड–१९ महामारी, अव्यवस्थित क्वारेन्टाइनको आड लिएर अब समुदायमा छिरेपछि, शिर ठाडो पारेर जसकसैलाई छोप्न थालेको छ। अति जनसम्पर्कमा रहेका वीरगंज महानगरपालिकाका प्रमुख विजयकुमार सरावगी र सांसद प्रदीप यादव त सङ्क्रमित भएर घरबन्दी बनेका छन्। झन् पत्रकारजस्तो जीव यस महामारीबाट अछूतो रहने कुरै भएन। अब कोभिड कसरी छि–यो, कसरी मैमत्त हुन पुग्यो भन्ने प्रश्न उठाउनुको कुनै प्रयोजन छैन। यो समुदायस्तरमा फैलिसक्यो। नचिताएको व्यक्ति पनि भोलि यसको महामारीमा प–यो भनी सुन्दा आश्चर्यको कुरा हुनेछैन। अबको सवाल हो, कसरी यस महामारीसँग लड्ने ? लड्ने मात्र होइन, यसलाई पराजित गर्नेगरी लड्नु अहिलेको दायित्व हो। यसका लागि सबैले आफूलाई सङ्क्रमण भएको छ, मबाट अरूमा नसरोस्, आफूले भेट्ने सबैलाई सङ्क्रमणले छोएको छ, आफू सुरक्ष्Fित हुनुपर्छ भन्ने सोचका साथ तयार भएर बस्नुपर्छ। हो, आफ्नो सङ्क्रमण अरूलाई नसरोस् भनेर सतर्क हुनु उच्च मानवीय जिम्मेवारी हो। सङ्क्रमण भएपछि वा आफूले भेट्ने व्यक्ति ‘सङ्क्रमित छ’ भनेर होइन, ‘हुन सक्छ’ भनेर सतर्क रहनुपर्छ। किनकि परीक्ष्Fणको जुन गति छ, त्यसबाट पत्तो पाउन मरेपछि मात्र सम्भव होला।
    उपरोक्त कुराको यो अर्थ होइन कि हामी सामान्य काम पनि गर्दै नगरौं। सतर्क रहनका लागि हामीले त्यस्तो सोच बनाउनुपर्छ। यस्तो सोच विकसित गर्नुको यो पनि अर्थ होइन कि घरमैं थन्किएर बसौं। मास्क, सेनिटाइजर, साबुनपानी र सङ्क्रमण नसर्ने स्वाभाविक दूरी कायम गर्ने हो भने आफूमा रहेको भाइरस अरूमा सर्दैन र अरूको भाइरस आफूमा सङ्क्रमित हुँदैन। यसले मानिसमा मनोबलको सञ्चार हुन्छ। जब कुनै आपत्को निकास देखिंदैन, मनोबल सुदृढ पार्नुको  विकल्प हुँदैन। घरमा लुकेर बसेर मनोबल सुदृढ हुँदैन। हामीले नगरी नहुने काम गर्नैपर्छ, त्यस्तो गर्दा सतर्क रहनुपर्छ, सावधान रहनुपर्छ त्यतिमात्र। कोभिड कसरी समुदायमा फैलियो ? एउटै जवाफ छ– समय पहिले लकडाउन गरियो। लकडाउन अवधिमा परीक्ष्Fण गरिएन, एक्कासि लकडाउन खुकुलो पारियो, दाउ पर्खिबसेको कोभिडले छोप्यो। लामो समय अनावश्यक लकडाउनले मानिसको आजीविकाको साधन खोसेको थियो, जसविना मानिस बाँच्न सक्दैन। यसै मर्ने उसै मर्ने, काम गरेर किन नमर्ने सोचले मानिसलाई गाँज्यो। ऊ असावधान हुनेबित्तिकै कोरोनाले छोपिहाल्यो।
    कोरोनाको औषधि पनि आविष्कार हुने यत्रतत्र चर्चा चलिरहेको छ। पक्कै औषधि आउँछ। औषधि आउन्जेल सावधानी र उच्च मनोबलका साथ जीवित रहने सामल खोज्नुपर्छ। त्यसका लागि मनोबल र सतर्कता मात्र अहिले उपाय देखिएको छ। यो त विज्ञानसिद्ध कुरा हो, मनोबल उच्च छ भने कुनै पनि बिमारीले हतपत मानिसलाई मार्न सक्दैन। कमजोर मनोबल भएको व्यक्ति सानै विपत्बाट आत्तिन्छ र कालको गाँस बन्छ। अति आवश्यक काम पर्दा मात्र बाहिर निस्कौं र उच्च मनोबलका साथ सतर्क भएर दैनन्दिनको कर्तव्य निर्वाह गर्दा यस महामारीले केही लछार्न सक्दैन। अब मानवले रुघाखोकी, एड्स, उच्च रक्तचाप, मधुमेहजस्तै यस रोगसँग बाँच्न सिक्नुपर्छ। जो सतर्क छ, उसले रोग लागेको अवस्थामा पनि पूर्ण आयु बाँचेको छ, लापरवाह मानिस त सडक पार गर्दा पनि मरेकै छ।

Monday, August 3, 2020

पाशविक र मानवीय प्रवृत्ति

पाशविक र मानवीय प्रवृत्ति

    पशुहरूमा एउटा विलक्षण प्रवृत्ति हुन्छ। एउटा भ्यागुतो साँपको मुखमा थियो। भ्यागुतो ज्यान जोगाउने प्रयास गरिरहेको थियो, त्यसै बेला उसका अगाडि एउटा झिङ्गा उड्दै आयो, भ्यागुतोले जिब्रो तन्काएर झिङ्गा खायो। सामान्य मानिस यस दुष्कर्ममा लहसिंदैन। मानिसमा विवेक भएकोले उसको समस्त प्रयास ज्यान जोगाउन हुन्छ। तर मानिसमा पनि साँपको मुखमा परेको भ्यागुतोको प्रवृत्ति देखिन्छ भने उसलाई सरासर पाशविक प्रवृत्तिको मानिस भन्न सकिन्छ। अहिले विश्व नै कोरोना सङ्क्रमणबाट त्रस्त छ, सबैजना अत्यावश्यक कामबाहेक घरमा बसेका छन्। अरूको संसर्गबाट टाढै बस्छन्, कदाचित अरू व्यक्ति कोरोना सङ्क्रमित छ कि १ तर यस विकट अवस्थामा कसैले शिशु बालिकाको बलात्कार गर्दछ भने उसलाई मानिस कसरी भन्ने ? हो, पर्सा जिल्लामा यस्तै भएको छ। एकजना नराधमले चार वर्षीया बालिकाको बलात्कार गरेको सुनिएको छ। कोरोनाले त्रस्त पारेको वातावरणमा भाइरसको भयले मानिस संज्ञाशून्य बन्दै गएको अवस्थामा पनि यस्तो प्रवृत्ति कसैमा पलाउँछ भने त्यसलाई साँपको मुखमा परेको भ्यागुतोसँग दाँज्दा के होला ?
    साँच्ची भन्ने हो भने पशुमा बलात्कारजस्तो घटना हुँदैन। पशुमा विवेक हुँदैन तर उसले बलात्कार गर्दैन। पशुले आफ्नै हाडनातामा यौन सम्बन्धसम्म राख्दैन। यो पशुको स्वाभाविक प्रकृति हो। पोथीको स्वीकृतिबाहेक अवस्थामा कुनै पनि पशुले यौन सम्बन्ध राख्दैन। तर मानिस यी स्वाभाविक प्रकृतिबाट अलग छ। मानिसले बलात्कार मात्र गर्दैन, हाडनातामा समेत आघात पु–याउँछ। यस्तो किन हुन्छ, यसको अनुसन्धान समाजशास्त्रीहरूले प्राचीनकालदेखि गर्दै आएका छन्। निश्चय नै सामाजिक व्यवस्था कमजोर भएपछि, उचित शिक्षाको अभाव भएपछि यस्तो प्रवृत्ति देखा पर्ने हो। मानिस सभ्य बन्यो, तर संस्कृत बन्न सकेन। सभ्यता र संस्कृतिको गतिलो तालमेल भएन भने मानिसको मस्तिष्क एकाङ्गी हुन्छ। उसले सम्यक व्यवहार गर्न सक्दैन। मानिस जेपनि गर्न सक्दछ। मानिससँग साधन छ, बुद्धि छ त्यसैले पनि परिस्थितिलाई आफू अनुकूल बनाउन सक्दछ। मानिसले आफूसँगबाहेक पनि शक्ति आर्जन गर्दछ। उसले अरूको सहयोग लिन सक्दछ। आवश्यकता अनुसार आविष्कार गर्न सक्दछ। त्यसैले मानिस आफूलाई शक्तिशाली बनाउन सक्दछ। यस शक्तिलाई परिमार्जन गर्न, शक्तिशाली मानिसलाई अनुशासनमा राख्न नियम–काइदाहरू बनाइएका हुन्छन्। त्यसै नियमले मानिसलाई मानिस बनाइराख्न मदत गर्दछ। जसै अनुशासनको अभाव भयो, मानव समाज उद्दण्ड हुन्छ, उच्छृङ्खल बन्न पुग्छ। अनि उसको मनपरीमा सबैभन्दा पहिले यौन जाग्रत हुन्छ। यौन जाग्रत भएपछि उसको विवेक हराउँछ।
    दण्ड विधानको अभावले मानिस मैमत्त हुन्छ। ऊ आफूभन्दा कमजोरमाथि शासन गर्न थाल्छ। ठूलो माछाले सानो माछालाई खाने पाशविक प्रवृत्तिको उदय हुन थाल्छ मानिसमा। अनि त्यस अवस्थामा मानिस पशुभन्दा पनि तुच्छ क्रियाकलाप गर्न थाल्छ। मानिस पशुभन्दा पनि नीच बन्न पुग्छ। हामीकहाँ बारम्बार नाबालिग मात्र होइन, शिशुहरूसँग पनि बलात्कार हुनुमा पर्याप्त दण्ड व्यवस्थाको अभाव हो। दण्ड दिने प्रावधानको अवहेलना हो। यसले हाम्रो समाज असभ्य बन्दैछ, असंस्कृत बन्दैछ।

Sunday, August 2, 2020

निर्विकल्प उपाय: आफैं सजग बनौं

निर्विकल्प उपाय: आफैं सजग बनौं

    सरकारको अङ्ग प्रशासनले कोभिड–१९ समुदायमा फैलिएको मानोस् कि नमानोस्, यथार्थमा कोभिड समाज–सञ्जालमा प्रवेश गरिसकेको छ। वीरगंजमा बितेको हप्तामा कोरोना भाइरसबाट सङ्क्रमित हुनेको सङ्ख्या मात्र बढेको  छैन, मृतकको सङ्ख्या पनि ह्वात्तै बढेको छ। यस्तो हुनुमा सरकारको सोच र कारबाई प्रतिकूल हुनु त हो नै, नागरिक समाज पनि सजग नभएको स्पष्ट छ। अब त सरकारले केही गर्ला भन्ने आस नै समाप्त भइसकेको छ, नागरिक समाज स्वयम् आफ्नो सुरक्षाप्रति सजग हुनुपर्छ। सरकारमा त यति पनि साहस छैन कि जनस्तरमा सङ्क्रमण भए–नभएको परीक्षण गर्न सकोस्। परीक्षण भयो भने सङ्क्रमितको सङ्ख्या अकल्पनीयरूपमा बढ्नेछ। तिनको उपचार असम्भव हुनेछ। हुनत यसको कुनै उपचार छैन, आइसोलेशन मात्र विकल्प छ, जसको प्रबन्धसम्म सरकारले गर्न सक्दैन। यसो त आइसोलेशनका लागि वीरगंजका होटलहरूले सुविधा उपलब्ध गराउने वचन दिएका छन्, सरकार त्यसमा पनि राजी छैन। कारण एउटै छ, सरकारको जनउत्तरदायित्वको पोल खुल्छ। प्रशासनले कोठे बैठकको जाँगर त्यागेर समुदायमा आउनुपर्छ।
    परीक्षणको दायरा फराकिलो नपार्दा सङ्क्रमितको सङ्ख्या बढेको देखिंदैन। अनावश्यक र असमयको लकडाउनले सङ्क्रमण व्यापक नभएको तथ्याङ्क प्रस्तुत गर्न सरकारलाई सजिलो भएको छ। अर्को कुरा राष्ट्रको ढुकुटी महामारी रोकथाममा खर्च भएको देखाउने तर वाञ्छित कार्य नगर्ने सुविधा सरकारले पाएको छ। आपत्कालका बेला व्यक्तिको साधन पनि सरकारले उपभोग गर्न पाउने दुरभिसन्धियुक्त अवस्थाबाट सरकार जोगिएको छ। किनकि यस महामारीको बेला अन्यान्य रोगीबाट अवाञ्छित फाइदा कमाउने अवसर सरकारका कृपापात्रहरूले पाएका छन् र तिनै त्यस्ता साधनले सम्पन्न छन्। सरकारले एउटा तीरले दुई शिकार होइन, अनेक शिकार गरिरहेको छ। कि श्रीराममा त्यो शक्ति थियो, किष्किन्धमा एउटै तीरले सातवटा ताडको रूखको छेदन गरेका थिए कि अहिले सरकारले, सामथ्र्य भएर होइन अवसरको आग्रहले, त्यो शक्ति प्राप्त गरेको छ। सङ्क्रमित बढेको छैन, आइसोलेशनको थप व्यवस्था गर्नुपरेको छैन, आइसोलेशन स्थल थप्नुपरेको छैन, खर्च गर्नुपरेको छैन, जनतालाई दिग्भ्रमित पार्न लकडाउन गरिदियो, दूरदर्शिताको माला पहि–यो, सङ्क्रमण बढ्न थाल्यो, निषेधाज्ञा लगाइदियो,  अकर्मण्य सरकार यतिमैं सन्तुष्ट छ।
    जनता आफैं सजग हुनुपर्छ। तर जनताको पनि सरकारकै सिको गर्ने चाहना देखिएको छ। लकडाउन खुल्यो, कोभिड–१९ हरायो भन्ने भ्रम जनता आफैंले सिर्जना ग–यो। हाटबजारमा कमिलाको ताँतीझैं झुम्मियो। सरकारको कुटिलता बुझ्न सकेन। सङ्क्रमण एक्कासि समुदायस्तरमा फैलियो। यसले न सरकारको केही बिग्र्यो छ, न प्रशासनको। सरकार अहिले पनि सत्ता तानातानमा छ, प्रशासन निषेधाज्ञा लागू गरेर चैनको बाँसुरी बजाइरहेको छ। जनताले अब आफैं आफ्नोलागि सुरक्षाको प्रबन्ध गर्नुपर्छ। भ्रम र उत्तेजनामा लागेर होइन, संयमित भएर जीविकाको सबै काम गर्नुपर्छ, होशियारी यत्तिमात्र राखे पुग्छ–आवश्यक काममा बाहिर निस्कँदा मास्क लगाऔं, आवश्यक दूरी कायम गरौं, भीड नलगाऔं, बेला–बेला साबुनपानीले हात धोऔं। सहनशील र सहिष्णु बनौं। अहिलेलाई यही नै निर्विकल्प उपाय हो।

Thursday, July 30, 2020

चारैतिर भताभुङ्ग छ

चारैतिर भताभुङ्ग छ


    राजनीतिकरूपले देश पहिले नै भताभुङ्ग थियो। न सत्ताधारीलाई देशको चिन्ता न प्रतिपक्षीलाई। सबैको अभीष्ट सत्ता। त्यसैले नेताहरूको सम्पूर्ण ध्यान सत्ता पाउन, त्यसलाई जोगाउनमैं सीमित रह्यो। आज कोरोना महामारीको त्रासले विश्व त्रस्त छ, नेपालसमेत अछूतो छैन। नेपालमा अहिले चारैतिर कोभिड सङ्क्रमितहरूको सङ्ख्या ज्यामितीय गतिमा बढिरहेको छ, तर के केन्द्रीय सरकार, के प्रदेश सरकारहरू र के स्थानीय प्रशासन र सरकारहरू सबैको ध्यान महामारीको व्यवस्थापनमा होइन, कुत्सित स्वार्थ पूरा गर्न केन्द्रित छ। केन्द्र सरकार कुर्सीको लडाइँमा रणकौशल देखाउँदै छ, प्रदेश सरकारहरू आफ्नै मपाइँमा मग्न छन्। स्थानीयस्तरमा प्रशासन र स्थानीय सरकारहरू को ठूलो, को सक्ष्Fम भन्ने अहम् पुष्टिमा लागेका छन्। कोरोनासँग एक्लै कोही लड्न सक्दैन भन्ने सबैलाई थाहा छ, तर अहम्ले सबैलाई एकजुट हुन दिइरहेको छैन। नागरिक महामारीले पीडित त थियो नै, निषेधाज्ञाले झन् प्रताडित बनेको छ। मानिस धमाधम मरिरहेका छन्। सद्दे मानिसमा सङ्क्रमणको वृद्धि पानीमा तेलझैं विस्तार भइरहेको छ।
    न स्थानीय तह, न प्रशासन नै बिरामीको गति बढेसँगै  उपचारको मात्रा वृद्धि गर्न सक्ष्Fम भइरहेका छन्। अहिले थप कोभिड अस्पताल चाहिएको छ, अहिले थप चिकित्सक चाहिएको छ, अहिले रोग परीक्ष्Fणको दायरा फराकिलो बनाएर सङ्क्रमण देखा परेका व्यक्तिलाई आइसोलेशनमा राख्ने ठाउँ चाहिएको छ। तर विडम्बना के छ भने जिउँदोका लागि स्थानाभाव भएको अस्पतालमा शवलाई आकस्मिक कक्षमा राख्नुपर्ने बाध्यता छ। आफ्नो कर्तव्यमा जुटेका चिकित्सकहरू यी परिस्थितिबाट आजित भएर राजीनामा दिने धम्की दिन थालेका छन्। सत्ताविहीन राजनीतिक दलहरू यी सबै अव्यवस्थाको मजा लिइरहेका छन्। हुनुपर्ने काममा छेकबार लगाइरहेका छन्, आपसी सहयोग र तालमेलबाट पन्छिइरहेका छन्। अब कोरोना सङ्क्रमण समुदायमा छिरिसकेको छ। त्यसबाट न राजनीतिक दल, न प्रशासक वा नागरिक कोही अछूतो रहन सक्दैन भन्ने तथ्य पनि सबैले बिर्संदै गएका छन्। एकताका एकथरी धार्मिक सम्प्रदायका मानिस उनीहरूलाई ईश्वरले नमारे कोरोनाले मार्न सक्दैन भन्ने भ्रममा भएजस्तै राजनीतिक दलका व्यक्ति र प्रशासन, कोरोनाले छुन सक्दैन भन्ने भ्रम पालेर बसेका छन्।
    देशमा अवाञ्छित परिस्थिति आइलागेको बेला यस्तो विडम्बना देखिनु पीडादायक हो। राजनीतिक दलहरू र प्रशासन तथा स्थानीय सरकारहरूको चरित्रले नागरिक समाजमा पनि नकारात्मक प्रवृत्तिको सन्देश प्रसारण गरेको छ। त्यसैले त कुनै अनजान व्यक्तिको शव देख्दा पनि उभिएर बिदाइ अभिवादन दिने हाम्रो संस्कारविपरीत अब शवको अन्तिम संस्कार गर्दा पनि मानिसहरू हुलका हुल आएर विरोध गर्न थालेका छन्। नागरिकमा यो विश्वासको –हास भएको छ कि आफूलाई सङ्क्रमण भएमा कसैले साथ दिंदैन, त्यसैले सङ्क्रमणको समस्त मार्ग बन्द गरौं। के थाहा गाडेको लाशबाट कोरोनाको भाइरस बाहिर निस्कने हो कि, के थाहा जलाएको लाशको धूवाँसँगै कोरोना उडेर सर्वव्याप्त हुने हो कि ? यस सङ्क्रमणमा न सरकार न राजनीतिक दल कसैले सहयोग गर्दैन भन्ने विश्वासले मानिसको मनमा डेरा जमाएको छ। यस्तो विश्वासको कमी र मानिसको जिउने इच्छाले उसको व्यवहार र सोचलाई असामाजिक बनाइदिएको छ।

Wednesday, July 29, 2020

 धिक्कारका पात्र

धिक्कारका पात्र

    आज देशमा कोरोना सङ्क्रमण समुदायमा फैलिएको र निरन्तर एक–दुई व्यक्तिको प्रतिदिन मृत्यु भइरहेको समाचारले सबैलाई दग्ध पारेको छ। हो सबैको मनमा कोरोनाको छूत लाग्ने भय व्याप्त छ। किनकि कोरोना उपचारइतर रोग हो। यसले छोएपछि कि लामो समय घरपरिवारबाट बहिष्कृत हुनुपर्छ कि मृत्यु नै वरण गर्नुपर्छ। यो भय हो र यसै भयले मानिसलाई अहिलेसम्म पूर्णरूपमा रोग लाग्नबाट जोगाएको छ। तर रोग लाग्छ, कसलाई लाग्छ, त्यसको कुनै ठेकान छैन। जो लापरवाह छ, जसको कर्तव्य जोखिमपूर्ण छ, उसलाई लाग्छ, जो सजग छ, ऊ पनि रोगको सङ्क्रमणबाट अछूतो रहन्छ भन्न सकिन्न। किनकि मानिस नितान्त एक्लै बस्न सक्दैन। उसको आजीविकाको सवालले उसलाई नितान्त एक्लै बस्न दिंदैन। त्यस्तो अवस्था कोरोना सङ्क्रमणभन्दा पनि भयावह हुन्छ। यही आजको तथ्य हो। प्रत्येक युगमा यसभन्दा पनि विकराल समस्या मानव समाजको सामुन्ने तेर्सिएको छ। तर मानवलाई मानवीय कर्मबाट च्युत गराउन सकेको छैन। आज पनि कोरोना भाइरसका जानकारहरू नै सङ्क्रमणसँग पैठेजोरी खेलिरहेका छन्। हो, चिकित्सकहरू, जो यस महामारीको भयावहतासँग परिचित छन् तर पनि सङ्क्रमितहरूको उपचारमा ज्यान जोखिममा राखेर कर्तव्य निर्वाहमा दत्तचित्त देखिएका छन्।
    तर यसै समाजमा ती व्यक्तिहरू पनि छन्, जसलाई रोगको भयावहताको ज्ञान छैन, रोग कसरी सर्छ, के गरी हुन्छ भन्ने किञ्चित जानकारी छैन, ती मानवीयतालाई बिर्सेर पशुचरित्रमा परिणत भएका छन्। मानिसको सबैभन्दा ठूलो अवस्था हो जन्म, विवाह र मृत्यु। जन्म हुँदा मानिस खुशी मनाउँछन्, बधाई दिन्छन्, त्यस व्यक्तिको विवाह हुँदा जन्ती जान्छन् र मर्दा मलामी। त्यसैले भनिएको छ– ज्यूँदोको जन्ती र मर्दाको मलामी सच्चा मानवीय धर्म हो। ज्यूँदोको जन्तीभन्दा पनि मर्दाको मलामी सच्चा मानवीयता हो। यो हाम्रो धर्म, नैतिकता र मानवीयताले सिकाएको पाठ हो। तर त्यै मानिस आज कतिसम्म असहिष्णु बनेको छ भने कसैको अन्तिम संस्कार (मलामी)मा संलग्न हुनु त पर जाओस्, अन्तिम संस्कार नै गर्न नदिने अवस्थामा पुगेको छ। भन्नका लागि महामारीको भयले यस्तो गर्नुपरेको भनिएको छ। तर यस कर्मबाट महामारी फैलिंदैन भनेर ती व्यक्तिहरू भनिरहेका छन्, जो जानाजान सङ्क्रमण फैलिने संवेदनशील ठाउँमा काम गरिरहेका छन्। एउटा चिकित्सकलाई राम्ररी थाहा छ, उसले उपचार गरिरहेको सङ्क्रमितबाट ऊ सर्वथा जोखिममा पर्छ। तर पनि ऊ विचलित छैन। यसै वीरगंज शहरमा कोरोनाका बिरामीहरूको उपचारमा संलग्न धेरै चिकित्सक स्वयम् सङ्क्रमित भइसकेका छन्। विदेशतिर कुनै वर्गविशेषको, यस महामारीले भएको, औसत मृत्यु सङ्ख्या पत्ता लगाउने हो भने सबैभन्दा बढी स्वास्थ्यकर्मीहरू मरेका छन्। तर खोइ विश्वमा कुनै स्वास्थ्यकर्मीले काम गर्न छाडेको ?
    न स्वास्थ्यकर्मी आफ्नो कर्तव्यबाट विमुख भएका छन्, न सुरक्षाकर्मी नै। स्वास्थ्यकर्मीपछि जानाजान महामारीको जोखिम मोल लिने अर्को पेशा हो, सुरक्षाकर्मीको। किनकि यिनीहरू संवेदनशील भीडमा रहन्छन्। यी सेवाधर्मीहरू हुन्। अर्काथरी विरोधकर्मीहरू छन्, जो आफूखुशी सङ्क्रमित हुनुबाहेक कुनै जोखिममा छैनन् तर पनि सहिष्णुता, मानवीयता र कर्तव्यबोधबाट च्युत भएर सर्वधर्म मान्य अन्तिम संस्कारमा बाधक बन्ने गरेका छन्। यस्ताहरू धिक्कारको मात्र पात्र बन्न सक्दछन्। धिक्कारका पात्र नराधम !

Tuesday, July 28, 2020

अनौठो मुद्दा

अनौठो मुद्दा

    देशमा कोरोना सङ्क्रमणको ग्राफ उच्चबाट उच्चतर गतिमा उकालो लाग्दैछ। पर्सा जिल्ला यस सङ्क्रमणबाट बढी प्रभावित हुँदै गएको छ। यसमा सरोकारवालाले खासै ध्यान दिएको पाइएको छैन। सरोकारवाला भनेपछि तीनै तहको सरकार, प्रशासन र नागरिक समाज। अर्को सरोकारवाला स्वास्थ्यकर्मी र सुरक्षाकर्मी हो। यो दोस्रो सरोकारवाला पक्ष शुरूदेखि आफ्नो कर्तव्यमा संलग्न छ। तर सरकारहरूबीच तालमेल मिल्न सकिरहेको छैन। यद्यपि जिल्ला र प्रदेश २ कै एकमात्र महानगरमा नगरप्रमुख, मुख्यमन्त्री तथा दुवै तहका बहुतायत सांसदहरू एकै पार्टीका छन्। तर पनि सहयोग र समन्वयको सबैभन्दा बढी खाँचो यही देखिएको छ। यो नेपालीहरूको जुन ठाउँमा पनि, जुन विषयमा पनि राजनीति खेल्ने बानीको प्रभाव होला। जिल्लामा, विशेषगरी वीरगंज महानगरपालिकामा कोरोना परीक्षणको खाँचो देखिएको छ। त्यसको अभावमा निरन्तर लकडाउन र निषेधाज्ञा जारी गर्नुपरिरहेको छ। निषेधाज्ञा वा लकडाउन स्थायी समाधान होइन, यसले जनजीवनमा अप्ठ्यारो निम्त्याइरहेको छ। तर अहिले जुन मुद्दा उठाएर समन्वय बिगार्ने प्रयास भइरहेको छ, त्यसले भलोभन्दा कुभलो बढी हुने देखिएको छ।
    सरकारले दशौं अर्ब रुपैयाँ पहिले नै कोरोना महामारीसँग लड्न खर्च गरिसकेको दाबी गरेको छ। त्यसपछिका दिनमा अझ कति अर्ब पुग्यो होला, तर यहाँ एक करोडको पिसिआर मेशिन दिन सरकारले ढिलो ग–यो, त्यो पनि जनशक्तिविना र एउटामात्र। महानगरपालिकाले आफ्नो स्रोतले नभ्याएपछि नगरवासीलाई आह्वान गरी थप मेशिन मगायो, तर सरोकार पक्षबीच समन्वय हुन सकेन र मेशिनले चाहना अनुसार परीक्षण गर्न सकेन। यसमा महानगरपालिका एक पक्ष र प्रशासन तथा नारायणी अस्पताल अर्र्काे पक्षको रूपमा देखिएका छन्। महानगरपालिका सबै नागरिकको प्रतिनिधि परीक्षण गर्न चाहन्छ। अर्थात् प्रत्येक घरबाट एकजनाको स्वाब लिने र समूहमा जाँच गर्ने। जुन परीक्षणमा सङ्क्रमण देखिन्छ, त्यसको अलग–अलग जाँच गर्ने। अहिले कोरोना समुदायमा फैलिरहेको अवस्थामा प्रतिनिधि परीक्षणबाट पनि धेरैमा सङ्क्रमण देखिने सम्भावना बढी छ। सङ्क्रमण देखिएपछि उपचार हुनुप–यो। उपचार गर्नका लागि कोभिड अस्पताल हुनुप–यो। समन्वयमा अभाव हुनुको मूल मुद्दा यही हो। प्रशासन चाहन्छ, कन्ट्याक्ट ट्रेसिङमात्र गरियोस्। महानगरपालिका चाहन्छ, सबैको प्रतिनिधि परीक्षण होस्।
    कुरा सरोकारको हो। महानगरलाई आफ्नो नागरिकको स्वास्थ्यको चिन्ता छ। सरकारलाई वा स्थानीय प्रशासनलाई भोलिको दायित्व निर्वाह गर्न सकिन्न भन्ने चिन्ता छ। ठूलो सङ्ख्यामा कोरोना सङ्क्रमित फेला प–यो भने कसरी व्यवस्थापन गर्ने ? व्यवस्थापन गर्न नसक्दा सरकारको फजिहत हुन्छ। महानगर भन्छ परीक्षण हुनुपर्छ। ठूलो सङ्ख्या फेला परे उपचार वा आइसोलेशनको विकल्पसहित व्यवस्था गर्न सक्नुपर्छ। किनकि कुनै एकजना सङ्क्रमित छ भने उसले ज्यामितीय दरमा सङ्क्रमण फैलाउँछ। त्यसको नियन्त्रण भयो भने समुदायमा फैलन सक्दैन। बरु निजी अस्पताललाई सरकारले कोरोना अस्पताल घोषणा गरोस्। वा घरमैं वा विद्यालयहरूमा आइसोलेशन वार्ड बनाइयोस्। प्रशासनले सजिलो बाटो रोजेको छ, निषेधाज्ञा जारी गर्ने, नागरिकलाई अज्ञानमा राख्ने र सरकारको टाउको दुखाइ कम पार्ने।

Monday, July 27, 2020

सुद्धी हरायो बुद्धि नहराओस्

सुद्धी हरायो बुद्धि नहराओस्

    मानिसले ज्ञानले र अनुभवले सिक्दछ। जसमा ज्ञान छैन, उसले अनुभवले सिक्छ। अनुभव आफ्नै हुनुपर्छ भन्ने होइन। अरूको भोगाइबाट पनि सिक्न सकिन्छ। तर जसले भोगेर पनि देखेर पनि सिक्न सक्दैन, उसको सुद्धी हराएको हो भन्न कदापि शङ्का रहन्न। सिकाइका लागि भूगोल, रहनसहन, परम्परा र संस्कृतिले पनि सघाइरहेको हुन्छ। बितेको सात महीना पहिले चीनमा देखिएको कोरोना सङ्क्रमणले अहिले विश्वलाई नै आक्रान्त पारेको छ। कोरोनाको उत्पत्तिस्थल चीन भएर पनि त्यहाँ न्यून क्षति भयो। उसका अनुभव, भोगाइ हेरे–जानेका मुलुकहरूले बढी क्ष्Fति बेहोरेका छन्। नेपालमा पनि चीनको भोगाइ र अनुभवको लाभ लिन सकिएन। कोरोना मानिसबाट मानिसमा सर्छ भन्ने यथार्थ थाहा पाउँदा–पाउँदै हामीले मानिसबाट मानिसको दूरी कायम गर्न सकेनौं। नेपालमा यो महामारी थिएन, यो बाहिरबाटै आउने हो भनी जान्दाजान्दै हामीले रोक्न सकेनौं। आजसम्म नेपालमा उन्नाइस हजारको हाराहारीमा सङ्क्रमित फेला परेका छन् भने ४८ जनाको मृत्यु भइसकेको छ।
    वीरगंज नेपालकै स्थलमार्गको रूपमा पहिलो प्रवेशद्वार हो। सरकारले बाह्य मुलुकबाट कोरोना प्रवेश नगरोस् भनेर हवाई यातायात ढिलै भएपनि बन्द गरेर बुद्धिमानीको परिचय दिएको थियो, त्यस बेला हवाईमार्ग भएर जति नेपाल भित्रिए, तिनलाई क्वारेन्टाइनमा राखेर सङ्क्रमण नभएको पुष्टि भएपछि स्वतन्त्र छाडेको थियो। हवाई यातायात बन्द गरेर बाह्य मुलुकबाट हुने कोरोना सङ्क्रमणबाट मुक्त भयौं भन्ने सरकारले सोचेको थियो। तर नेपालमा त हजारौं किलोमिटरको खुला सीमा भारतसँग जोडिएको छ। र भारतमा नेपालभन्दा पहिलेदेखि नै कोरोना सङ्क्रमण भइसकेको थियो। नेपालमा पहिलो कोरोना सङ्क्रमण भेटिउन्जेल भारतमा कैयौंको ज्यान गइसकेको थियो। सरकारले यो खुला सिमाना बन्द गर्न ढिलो ग–यो। बन्द गरे तापनि तानाशाहीरूपमा ग–यो। जनप्रतिनिधिहरूसँग कुनै सरोकार राखेन। न नेपाली नागरिकलाई देशभित्र प्रवेश गर्न दियो, न भारतीयलाई आफ्नो देश फिर्ता जान दियो। खुला सीमाबाट भित्र छिर्न रोक लगाउने क्ष्Fमता सरकारमा थिएन। जसले गर्दा रातारात मानिसहरू भित्र छिरे। लुकेर छिरेको हुँदा उनीहरू पछिसम्म सार्वजनिक भएनन्। किनकि त्यस बेला सरकार र जनता दुवैको कठोर रवैया थियो।
    शुरूका दिनमा त गाउँ–गाउँले आफ्नो सीमामा कसैलाई छिर्न दिएनन्। यस्तोमा लुकेर देश भित्रिनु र लुकेर बस्नुको विकल्प थिएन। नतीजा कोरोनाले प्रसार हुने अवसर पायो। लकडाउन त गरियो तर जसका लागि हुनुपर्ने थियो, त्यो भएन। देशभित्रका नागरिकले अनाहक लाठो खाए। देशको अर्थतन्त्र ढलमलिन थाल्यो। गरीखानेहरू प्याकप्याक गर्न थाले। लकडाउन खुकुलो गरियो र यहीं प्रशासनको सुद्धी हरायो। लकडाउन खुकुलोको अर्थ कोरोना भयको समाप्ति ठानियो। र अन्ततः त्यै भयो, जुन नहोस् भन्नका लागि प्रशासनले जनतालाई सास्ती दिएको थियो। आज कोरोना समुदायमा फैलने क्रममा पुग्यो। अब निषेधाज्ञा लगाएर के ? निषेधाज्ञाले नपुगेर भोलि कफ्र्यू लगाइएला। त्यो भनेको बुद्धि पनि हराएको हुनेछ। समाज खुला हुनुपर्छ, तर नियन्त्रणात्मक ढङ्गले। सबै मानवीय कारोबार चल्नुपर्छ, तर कोरोना प्रतिरोधी पाइलाका साथ। हामीले कोरोनासँगै बाँच्नुपर्छ, तर यसबाट सङ्क्रमित नहुने नियमका साथ।

Sunday, July 26, 2020

सजिलो छ निषेधाज्ञा

सजिलो छ निषेधाज्ञा

    मानिस सजिलो बाटो हिंड्न खोज्छ। सरकारले नागरिकका लागि सजिलो बाटो निर्माण गरिदिनुपर्छ, आफैं सजिलो बाटो हिंड्ने होइन। लकडाउन, निषेधाज्ञा र कफ्र्यू सजिला बाटा हुन्। र सदाकालदेखि सरकारले सजिलो बाटो अख्तियार गर्दै आएकोले कोरोना सङ्क्रमणको बेला पनि सजिलै बाटो अख्तियार ग–यो। नचाहिने बेला झन्डै चार महीना लकडाउन गरेर सरकारले चाहिने बेला किन एक्कासि लकडाउन खुकुलो मात्र गरेन, समाप्त नै गर्ने नीति लियो, बुझ्न त्यति गा–हो छैन। सरकारको ढुकुटी रित्तिंदै गएको र जनताको उकुसमुकुस लम्बिंदै गएकोले सरकारले दुवै काम फत्ते गर्न यस्तो नीति अख्तियार गरेको हो। नतीजा पर्सामा सङ्क्रमण मात्र बढेन, धमाधम मानिस मर्न थाले। लकडाउन खोल्ने, तर सङ्क्रमण नरहेको पुष्टि भएपछि मात्र हो। तर सरकारहरूले सङ्क्रमण भए नभएको परीक्षण नै गर्न नसकेको अवस्थामा थाहा कसरी पाउने सङ्क्रमणको स्थिति के छ ? सरकारले आफ्नो उद्देश्य पूरा गरिरहेको छ, तर जनतालाई अप्ठ्यारोमा पारिदिएको छ। अनर्थक लकडाउनबाट आजित भएको नागरिक बल्ल रोजीरोटीको जोहो गर्न थालेको थियो, पर्सामा प्रशासनले निषेधाज्ञा नै लागू गरिदियो।
    निषेधाज्ञा लागू गर्नु नै पर्ने परिस्थिति आयो। तर किन र कसले गर्दा ? एक त सङ्क्रमणको परीक्षण गरिएन, दोस्रो लकडाउन समाप्त गर्ने चरणमा प्रवेश गर्नुअघि नै जसरी जनता खुकुलो भयो, प्रशासन पनि निश्चिन्त भयो। यो थाहा पाउँदापाउँदै कि भारतबाट आउनेको लर्को चुँडिएको छैन, अव्यवस्थित क्वारेन्टाइनले मानिसलाई स्वतः सजगता अँगाल्न गा–हो भएको देखेर सय दुई सय रुपियाँ लिएर सीमामा खटेका सुरक्षाकर्मीहरूले मानिसलाई प्रवेश गर्न दिए।  कोरोनाले समुदायमा प्रवेश गर्ने अवसर पायो। प्रशासन त निश्चित भएर बस्यो नै, नागरिकले पनि चरम लापरवाही देखायो। न मास्क, न सामाजिक दूरी। मानौं कोरोना भन्ने कुनै विषाणु यस धरतीमा छँदैछैन। वस्तुतः सङ्क्रमणको प्रतिरोध नागरिकस्तरबाट मात्र प्रभावकारी ढङ्गले सम्पन्न हुन सक्दछ। किनकि यसबाट हुने क्ष्Fति नागरिकले नै बेहोर्नुपर्छ। जति लापरवाही गरियो, जति स्वच्छन्द भइयो, जति भीड जम्मा गरियो, त्यसले गाँज्ने नागरिकलाई हो। तर हामी नागरिक त आफूमा कर्तव्यबोध जन्मनै नदिने र सरकारलाई गाली गर्नु मात्र पुरुषार्थ ठान्ने खालका छौं। लापरवाही हामीले पनि ग–यौं। सरकार वा प्रशासनलाई त के छ, आज निषेधाज्ञा लागू ग–यो, स्थिति भोलि अझ भयावह बन्यो भने कफ्र्यू पनि लगाइदिन्छ।
    न प्रशासनले विवेकपूर्ण काम गर्न सकेको छ, न नागरिक नै सहयोग गर्ने मनस्थितिमा देखिएको छ। नागरिकले आफू सुरक्ष्Fित भई, सङ्क्रमण प्रतिरोधका मर्महरू, जुन अति सरल छन्, पालना गरिदिने हो र प्रशासनले इमानदारीपूर्वक व्यवस्थापन गरिदिने हो भने अझै पनि अवस्था त्यति भयावह बनेको छैन। कोरोनामाथि नियन्त्रण प्राप्त गर्न सकिन्छ। समस्या छ हामी धम्कीको भाषा बोल्छौं र धम्कीबाट मात्रै डराउँछौं। कसैले आन्दोलन गरिदिन्छु भन्ने धम्की दिन्छ, कसैले लकडाउन गरिदिन्छु भनी तर्साउँछ, हामी डराउँछौं, तर्सन्छौं तर डराउनु वा तर्सनु केका लागि भन्ने कुरा बिर्सन्छौं। अब कोरोना समुदायमा विस्तार हुने तरखरमा छ। यसर्थ नागरिक समाज विवेकशील बन्नैपर्छ। डर र त्रासले होइन, स्वतःचेतले आफ्नो दायित्व निर्वाह गर्नुपर्छ।

Friday, July 24, 2020

लकडाउन हट्यो...

लकडाउन हट्यो...

    कोरोना भाइरसको महामारी नियन्त्रण गर्न नेपाल सरकारले घोषणा गरेको लकडाउन १२० दिन अर्थात् ४ महीनापछि हटाएको छ। गत चैत ११ गतेदेखि शुरू भएको लकडाउन यही साउन ६ गते राति १२ बजेबाट अन्त्य गरिएको हो। विश्वव्यापीरूपमा फैलिरहेको कोराना महामारीलाई निस्तेज पार्न सरकारले मुलुकमा लकडाउन घोषणा गरेको थियो। लकडाउन घोषणा गरिंदा मुलुकका सबैले एकै स्वरमा समर्थन जनाएका थिए। लकडाउन कार्यान्वयनको क्रममा कतिपय स्थानमा सुरक्षाकर्मीहरूबाट भएको अनावश्यक बल प्रयोगलाई पनि नागरिकले पचाए। लकडाउन घोषणा गरिंदा नागरिकको मुहारमा ‘अब चाहिं बच्न पाइने भो’ भन्ने खुशी देखिएको थियो। ४ महीनापछि लकडाउन हटाइएको घोषणा हुँदा पनि नागरिक त्यत्तिकै खुशी भएका छन्। उनीहरूमा ‘अब चाहिं बच्न पाइने भयो’ भन्ने उत्साह छाएको छ। चार महीनाअघि लकडाउन गर्दा मानिस खुशी थिए भने आज त्यही लकडाउन हटाउँदा नागरिक खुशी देखिएका छन्। कुनै पनि लकडाउन, सिल वा कफ्र्यू निश्चित अवधिको लागि हुन्छ। जुन अवधि सवारीसाधनको गियर परिवर्तन गर्नुअघि थोरै अवधि प्रयोग गरिने न्युट्रल जस्तै हो। सडकमा आइपरेको नयाँ अवस्था वा स्थिति अनुसार गियर प्रयोग गर्नका लागि इन्जिनको क्लज दबाएर न्युट्रलमा परिवर्तन गरिन्छ।
    लामो समय न्युट्रलमा नै राखिरहने हो भने सवारी अगाडि बढन सक्दैन। कुनै पनि मुलुक वा समाजका लागि आइपरेको अप्ठ्यारा अवस्थाहरूमा समाजको सक्रियतालाई थोरै समय न्युट्रल गरी नयाँ वा फरक ढङ्गको पुनः सक्रियता प्रदान गर्नुपर्ने हुन्छ। अर्थात् निषेधाज्ञा, सिल, लकडाउनहरू यस्तै न्युट्रल गियर हुन्, समाधान होइन। हाम्रो मुलुकमा मात्रै होइन कैयौं विदेशी मुलुकमा पनि लकडाउनलाई लामो समय निरन्तरता दिइरहँदा समस्या भएको छ। हाम्रो मुलुकमा ‘रोगले भन्दा पनि भोकले मर्ने अवस्था आयो’ भन्दै सर्वसाधारण सडकमा आउन थालेको अवस्था हो। यही अवस्थामा लकडाउन हटेपछि नागरिक खुशी भएका हुन्। तर लकडाउन खुलेपछिको अवस्था चाहिं के त ? सरकार र जनता दुवै अन्योलमा छन्। लकडाउन खुल्दैमा कोरोनाको आगमनभन्दा पहिलेको तरीकाले जनजीवन चल्न सक्ने अवस्था छैन।
    अबको कार्ययोजना भनेको सङ्क्रमणबाट जोगिंदै नागरिकको दैनिक जीवनयापन सहज हुने गरी उत्पादनका साधन, स्रोतलाई सञ्चालनमा ल्याउने र विकास निर्माणको गतिलाई पनि निरन्तरता दिने किसिमको हुनुपर्छ। यसमा अलिकति पनि कमीकमजोरी भयो भने दुर्घटना हुन सक्छ। त्यतिबेला फेरि यो खुलापन नै मुलुक र मुलुकवासीको लागि घातक बन्न सक्छ। आज संसारकै सम्पन्न एवं विकशित मुलुकहरूमा पनि हामीले त्यो समस्या देखिरहेका छौं। अबको अवस्थामा राज्यको भन्दा पनि महत्वपूर्ण जिम्मेवारी नागरिकको हातमा छ। हरेक नागरिकले आआफ्नो स्थानबाट कोरोना सङ्क्रमणलाई नियन्त्रण गर्न सक्नुपर्छ। कोरोना फैलने माध्यम –याल, सिङ्गान, खकार, दिसापिसाबलाई शौचालयमा मात्रै गर्ने, मास्क प्रयोग गर्ने साथै कुनै वस्तुमा छोएपछि राम्रोसँग हात नधोई अनुहारमा नछुने हो भने कोरोना सङ्क्रमण धेरै हदसम्म नियन्त्रण हुन्छ। यो राज्यले गर्न सक्दैन, नागरिक आफैंले गर्नुपर्छ। राज्यले गरेर हुने हो भने विश्वका सम्पन्नशाली मुलुकहरूले गरिसकेका हुन्थे।

Thursday, July 23, 2020

समुदायमा फैलँदै कोरोना

समुदायमा फैलँदै कोरोना

    हिजो अरूको कारण सङ्क्रमण फैलिएको पर्सा वा नेपालको प्रवेशद्वारमा, अहिले आफ्नै कारणले सङ्क्रमण फैलिएको छ। यस फैलिनुको भयावहता केमा देखिएको छ भने यसले अब समुदायमा विस्तार पाएको छ। हिजोसम्म बाहिरबाट आएका व्यक्तिमा वा व्यक्तिले बाहिरबाट ल्याएपछि ेदेखिएको कोरोना अहिले रैथाने समुदायमा विस्तार हुन पुगेको छ। यस्तो हुन्थ्यो नै, किनकि सङ्क्रामक रोग, जसको प्रतिरोधी औषधि छैन, चरम सावधानीको अवस्थाबाहेक फैलन्छ नै। हिजो प्लेग, हैजा, दादुरा फैलिएजस्तै आज कोरोना फैलिने क्रम बढेको छ। प्लेग, हैजा, दादुरा रोगको पनि प्रतिरोधक औषधि नहुँदा र परहेज गर्ने उपायको अज्ञानताले मानव समुदायले निकै क्ष्Fति बेहोर्नुपरेको थियो। आज पनि मानव समुदायले त्यही अवस्था भोग्नुपरिरहेको छ। नेपालमा भर्खरै यसको विस्तार हुन थालेको देखिएको छ, अन्य मुलुकमा त हजारौं होइन, लाखौंले, सङ्क्रमितमात्र होइन, ज्यान पनि गुमाइसकेका छन्। अति विकसित युरोपेली मुलुकहरूलगायत, दक्षिण अमेरिकी, अफ्रिकी मुलुकहरूमा ज्यान जानेको सङ्ख्या कहालीलाग्ने स्तरसम्म वृद्धि भएको छ भने एक्लो संयुक्त राज्य अमेरिकाले लाख बढी नागरिक गुमाइसकेको छ।
    धेरै टाढाको कुरा किन गर्ने ? हाम्रो छिमेकी मुलुक भारत नै यस महामारीबाट नराम्ररी आक्रान्त भएको छ। भारत, जोसँग हाम्रो खुला सिमाना छ, जहाँ हाम्रो दैनिक आनाजाना छ, जोसँग हामीले बार्नै नसक्ने रोटी र बेटीको साइनो छ, त्यस देशमा अहिलेसम्म झन्डै बा–ह लाख मानिसमा सङ्क्रमण फैलिएको छ भने पुग नपुग २९ हजारको ज्यान गएको छ। नेपालमा पनि, जहाँ परीक्ष्Fण कछुवा गतिमा भइरहेको छ, अहिलेसम्म मुस्किलले १० प्रतिशत, यस महामारीबाट ४२ जनाको मृत्यु भइसकेको छ। यसरी मृत्यु हुनुमा कोरोना एकमात्र कारण नहोला, तर यसले नेपालमा पनि आफ्नो भयावह रूप देखाउन थालेको कुरालाई हामीले सामान्य मान्नुहुँदैन। सबैभन्दा विडम्बनाको कुरा के छ भने सरकारले यस्तै बेला, महामारी समुदायमा फैलिन तरखर गर्न लागेको बेला लकडाउन खुला मात्र होइन, बिस्तारै समाप्त नै पार्ने घोषणा गरेको छ। साउन ७ गते प्रथम चरण, १५ गते दोस्रो चरण र भदौ १ गते तेस्रो चरण गरी लकडाउन पूर्णतः समाप्त हुने भनिएको छ। कोरोनाको भय उत्कर्षमा हुने बेला लकडाउन समाप्त हुनुको परिणाम के हुन्छ सहज अनुमान लगाउन सकिन्छ। यो समुदायमा फिंजिन्छ।
    कोरोनासँग लडेर पार पाउन सकिन्न र लुकेर (लकडाउनमा बसेर) पनि साध्य भएन। यो कुरा शुरूमैं, लकडाउन लगाउने बेलैमा सोच्नुपथ्र्यो। त्यस बेला अति उत्साहमा लकडाउन नगरेर, सतर्कतामा कडिकडाउ गरेको भए, कोरोना यति छिटै समुदायमा फैलने थिएन। फैलिहालेको अवस्थामा चरण–चरणमा लकडाउन–निषेधाज्ञा वा कफ्र्यूकै तगारो लगाउन सकिन्थ्यो। आज लकडाउन खोल्नुको कारण कोरोनाको भय समाप्त भएर होइन, चार महीनादेखि सारा मानवीय र आर्थिक गतिविधि ठप्प भएर, सामना गर्नै नसकिने अवस्था उत्पन्न भएर हो। समस्त राज्यलाई धरापमा पार्नुको साटो केही लापरवाह मानिसको मृत्यु भए होस् भनेर हो। कोरोनाविरुद्ध एकमात्र अमोघ अस्त्र, लकडाउनको प्रयोग भइसकेको छ, अब तुरिण खाली छ। यस्तो बाध्यता आइलाग्छ भनेर सरकारलाई बारम्बार चेताइएको पनि हो। तर के गर्नु, सरकार त जहिले पनि हगिसक्यो, बाटो देख्यो गर्छ।

Wednesday, July 22, 2020

चारैतिर बिचल्ली छ

चारैतिर बिचल्ली छ

    देशमा अहिले वर्षा भइरहेको छ। यसपालि वर्षा अलि बढी नै भयो। पहाड–तराई सबैलाई धुरुक्कै पार्नेगरी पानी परिरहेको छ। मौसम विज्ञान विभागले आजसम्म वर्तमान वर्षाको प्रभाव रहने जनाएको छ। तर मौसमबारे सटीक भविष्यवाणी गर्ने सामथ्र्य अहिलेसम्म मानिसमा छैन। बढीमा विगत र वर्तमानको अवस्थाको गुणा–भाग गरेर प्राप्त हुने निष्कर्ष मात्र हो, मौसमको भविष्यवाणी। यसमा ‘अन्य परिस्थिति सामान्य रहे’ भन्ने अड्को थपिने गर्छ। मनसुन प्रत्येक वर्ष आउने प्राकृतिक नियम हो। तर कुनै वर्ष यो ढिलो आउँछ, कुनै वर्ष छिटोस कुनै वर्ष धेरै पानी पर्छ, कुनै वर्ष थोरै। यसको ठ्याक्कै भविष्यवाणी गर्न सक्ने प्रविधि अहिलेसम्म विकसित हुन सकेको छैन। त्यसैले अति विकसित मुलुकहरू पनि पानीजन्य प्रकोप सहन विवश हुन्छन्। जसले बाढी–पहिरो जाने सम्भावनाको आकलन गरेर बस्ती बसाएका हुन्छन्, त्यत्तिले नपुगेर, बाढी–पहिरो आइलागे के गर्ने पूर्व तयारी गरेका हुन्छन्, त्यहाँ त धनजनको क्षति हुने गर्दछ भने हामी विचारशून्यझैं रहेका मानिसको मुलुकमा निर्धारित क्षति नबेहोरी धरै हुन्न। न पूर्व सतर्कता, न प्रकोपको आगमनमा तत्काल दिइने सहयोग र प्रायः क्ष्Fति भइसक्दा पनि तत्काल राहत दिने तयारी हामी गर्न सक्दैनौं।
    प्रकृतिले मानिसलाई वर्षाको रूपमा वरदान दिएको छ, तर वरदानलाई समेटेर राख्न नसक्दा त्यसले अभिशापको पनि रूप लिन्छ भन्ने हेक्का हामीजस्ता मुलुकका मानिसलाई हुँदैन। त्यसैले प्रत्येक वर्ष मनसुनको बेला पहिरो, बाढीले प्रशस्त धनजनको क्षति हुन्छ। धनजनको क्षति त आगलागी, भूकम्प, असिना, चट्याङले पनि हुन्छ। यो क्ष्Fति अकस्मात् हुन्छ, तर बाढी–पहिरो अकस्मात् जाँदैन। पानी परेपछि जान्छ र पानी बर्सेनि पर्छ। अर्थात् पानीजन्य दुर्घटनाबाट जोगिने तयारी गरिएको छ भने धनजनको क्ष्Fति न्यूनमात्र हुन्छ वा हुँदैहुँदैन। वर्षभरि हामी निरापद छौं भन्ने ठान्छौं, बाढी–पहिरो आयो भने भाग्यलाई दोष दिन्छौं। हाम्रो तयारी झारा टराई मात्र हुन्छ। बाढी रोक्न बाँध बनाउँछौं, वर्षा सिध्यिएपछि त्यहीं बाँध खोस्रेर धनी बन्ने सामल जुटाउँछौं। प्राणीजगत्लाई पुगुन्जेल पानी दिएर बढी पानीको निकासका लागि प्रकृतिले हामीलाई नदी, खोला दिएको छ। त्यसको व्यवस्थापन गर्ने त मानिसले नै हो। पहाडले बादललाई रोकेर पानी पार्छ, हिमालको चीसो हावा रोकेर फसललाई अनुकूलता दिन्छ। त्यै नदी हामी दिनरात खोस्रन्छौं, त्यै पहाड फुटाएर विकासको मूल फुटाउने सपना देख्छौं भने दोषी को ? प्रकृति कि मानिस ?
    यी प्रत्यक्ष आपद्विपत् हुन्। जुन देख्दा प्रकृतिले ल्याएजस्तो तर मानिसको दुर्बुद्धि र अकर्मण्यताले क्ष्Fतिलाई कैयौं गुणा बढाइदिन्छ। धेरै भएको पानी जङ्गलका रूखहरूले रोकेर तथा जराबाट भूमिभित्र पठाइदिन्छ। बाढीको क्ष्Fति न्यून हुन्छ। बाँकी पानी नदीनाला भएर ठेगान लाग्छ। हामी त दिनरात वन–जङ्गल मास्न लागेका छौं, नदीनाला भत्काउन तत्पर रहन्छौं, यसले भूक्षय बढ्छ, पानी एकीकृत भएर जथाभावी बग्न थाल्छ र बाढीको रूप लिएर गाउँ–बस्ती, शहर डुबाउन थाल्छ। हामी घर बनाएर ठूलो पुरुषार्थ गरेको ठान्दछौं, तर होचो–अग्लो घर बनाएर पानीको निकास रोक्छौं, शहरमा बाढी आयो भनेर अरूमाथि अत्तो थाप्छौं। आपैैंm बाटो हग्छौं र आफैं दुःखी बन्छौं। यसको निक्र्योल गर्ने सरकार हो, तर  सरकार शासन गर्छ, हुकुम चलाउँछ, यस्ता विसङ्गतिहरूको व्यवस्थापनमा रत्ती चाख राख्दैन।

Tuesday, July 21, 2020

कसैलाई केको धन्दा...

कसैलाई केको धन्दा...

    अहिले नेपालमात्र होइन, विश्व नै कोरोनामय भएर बाँचिरहेको छ। नेपालमा ढिलै भएपनि, थोरै भएपनि कोरोना सङ्क्रमण बढिरहेको छ। ढिलो र सुस्तरी बढ्नु परीक्ष्Fणको अभावले हो वा नेपालीहरूमा रोग प्रतिरोधक क्षमता तगडा भएकोले हो, भन्न गा–हो छ। किनकि अहिलेसम्म सम्पूर्ण जनसङ्ख्याको दश प्रतिशतमात्रको परीक्षण हुन सकेको छ। दश प्रतिशत अर्थात् तीन लाख व्यक्तिमा ४० जनाको मृत्यु भएको छ। यो सबैभन्दा बढी नेपाल सरकारको सरोकारको विषय हो। तर सरकार त कुर्सीको लडाइँमा तल्लीन छ। सरकारले सार्वजनिक यातायातका साधनहरू र विद्यालय चल्न दिएको छैन, होइन भने देशमा कोरोना छ भन्ने कुनै आभाससम्म पाइन्न। बजार जाँदा मानिसहरू निर्भय, निस्संकोच काम गरिरहेका देखिन्छन्। भय, कुनै निहुमा काम पन्छाउने प्रवृत्तिका मानिसलाई मात्र लागेको छ। गुप्तरूपले अनियमितता, भ्रष्टाचार फैलिइरहेको छ। घूस खाने, काम बिगार्ने कृत्य पनि भइ नै रहेको छ। नहुनुपर्ने कामहरू धमाधम भइरहेका छन्, हुनुपर्ने काममा कोरोनाले अड्को थापिदिएको छ।
    यस्तो पनि होइन कि सबै हुनुपर्ने काममा अवरुद्ध छ। खासगरी स्थानीय सरकारहरू यस बेला पनि तत्पर छन् र ल्याकतले भ्याएसम्म काम गरिरहेका छन्। कोरोनासँग पनि लडिरहेका छन् र जनसरोकारका कामहरूप्रति बेवास्ता पनि राखेका छैनन्। हो जहाँ केन्द्र सरकारले लापरवाही देखाएको छ, त्यहाँ स्थानीय सरकारहरू पनि ‘जसोजसो बाहुन बाजे तसोतसो स्वाहा’ भनेझैं सरकारबाट काम नगर्ने प्रवृत्ति सिक्दैछन्। खासगरी यो वर्षात्को बेला अनकन्टारको कुरा नगरौं, पहिले भएर पनि मरम्मत गर्नुपर्ने सुरसारमा रहेका सडकहरूको हविगत हेर्दा नेपाली नागरिक कोरोनाप्रति सदाशयी देखिएजस्तै सडकको दुर्दशासँग निर्विकार देखिएका छन्। जनताको यस्तै प्रवृत्तिले केन्द्र सरकार बिग्रेको हो र अब स्थानीय सरकारहरू पनि बिग्रने बाटोमा लाग्नेछन्। अन्यथा जनसरोकारका काममा जनप्रतिनिधिहरूको तत्परता राम्रै देखिएको छ। मानिसको पहिलो खाँचो गाँस, वास र कपासपछि दोस्रो प्राथमिकतामा पहिलो स्थान यातायात नै हो। यातायात भनेपछि पहिलो काम सडक निर्माण र निरन्तर मरम्मत सुधार हो। तर सबैलाई र सबै ठाउँलाई समेट्ने सडक हामीकहाँ छैन, भएको पनि वर्षात्मा नभएसरह हुन्छ। अर्थात् वर्षात्को चार महीना हाम्रा लागि निष्क्रिय बस्नुपर्ने समय बनेको छ।
    कोही चेत्दैन। भोजपुरी भाषामा एउटा उखान छ–कोढिया डरावे थुक के भरोसे। कोढीको थुक जिउमा प–यो भने पनि कोढ हुन्छ भन्ने मान्यताको वशीभूत मानिसहरू कोढीले जे भन्यो जे ग–यो, चुपचाप सुन्छन् र गर्छन्। देशमा यस्ता कोढीहरू सबै क्षेत्रमा थुप्रै छन्। काम गर्दैनन्, करायो भने हुने काम पनि रोकिदिन्छु भनेर जनतालाई थर्काउँछन्। ठेकेदारले काम गरिदिंदैन, हाकिमले मुद्दा तामेलीमा राखिदिन्छ। जनता हिलोमा हिंड्छ, वर्षाभरि काम गर्दैन, तर बोल्दैन। वर्षमा चार महीना काम नहुँदा पनि कसैलाई तातोछारो केही लाग्दैन, जबकि एक मिनेटको विलम्बले पनि धेरै काम बिगार्छ। यसको चासो सरकारलाई छ जस्तो लाग्दैन, अन्यथा विनालगन  नागरिकता र राम जन्मभूमिको शहनाई बजाउने थिएन। भारतलाई थर्काउनुको साटो काम नगर्ने ठेकेदार र हाकिमहरूलाई थर्काएको भए देश पहिले नै उन्नतितिर लागिसक्ने थियो।

Monday, July 20, 2020

देख्न नसकेको समस्या

देख्न नसकेको समस्या


    तानाशाहीले जनतालाई कमजोर, लाटो, अशिक्षित, भोको राख्न मन पराउँछ। यस्ता गुण भएको जनताले विरोध गर्दैन। १०४ वर्षसम्म राणाहरूले शासन गर्न सकेको एउटा मात्र तथ्य हो, उनीहरूले जनतालाई अशिक्षित राखे। जसले आफ्नो चाहनामा शिक्षा हासिल गर्न चाह्यो, उसले पनि धार्मिक शिक्षा हासिल ग–यो। थोरबहुत जसले अन्य शिक्षा पायो, उसलाई राणा शासकहरूले मानपदवी दिएर आफ्नो बनाए। तानाशाहीको यो सिद्धान्त नेपालमा मात्र होइन, विश्वभरि लागू भएको देख्न सकिन्छ। पर्याप्त मात्रामा खाद्यान्न प्राप्त भएन भने जनता भोको बस्छ। रोजगार पाएन भने कमजोर हुन्छ। शिक्षाविना जनता लाटो बन्छ। यी सबै दुराशय नेपाली शासकहरूले युग अनुसार नेपाली जनतामाथि लाद्ने गरेका छन्। यद्यपि देशमा लोकतन्त्र आयो, जनताको सरकार बन्यो तर खोइ जनताको सरकारले जनतालाई केही गरेको ? देशको झन्डै आधाभन्दा बढी युवा जनशक्ति विदेशिएको छ। जो विदेशिएका छन्, तीमध्ये अधिकांश अर्धशिक्षित छन्। त्यस्तासँग सरकारलाई के भय ? रह्यो कुरा देशमा भएको जनशक्तिको, कोरोनाको भय देखाएर सरकारले उनीहरूको शिक्षा प्राप्त गर्ने अधिकार खोसिदिएको छ।
    देखिएको समस्या थियो, कोरोनास सरकारले लकडाउन गरिदियो, जनता निष्क्रिय भयो। निष्क्रिय हुनु नै जनतालाई कमजोर र लाटो बनाउने माध्यम हो। त्यसपछि समस्या देखियो, भोकमरीको। सरकारले अनिच्छापूर्वक लकडाउन खुकुलो पा–यो। किनकि आर्थिक गतिविधि नहुँदा भोकले मर्ने समस्या टडकारो थियो। आर्थिक कारोबार चलायमान नहुँदा सरकारले कर उठाउन पाएन। प्रत्यक्षमा त जनताको चासोको कुरा भनेर आर्थिक गतिविधि सक्रिय हुने वातावरण बनाइयो, परोक्ष अभीष्ट भने आर्थिक कारोबारको अनुपस्थितिमा कर उठाउन पाइन्नथ्यो, जसले गर्दा सरकार नै भोकमरीको खाडलमा जाकिन्थ्यो। यद्यपि सरकारको भोक खाद्यान्नको अभाव होइन, सुख–सुविधा, ऐश आरामका सामलको अनुपस्थिति हो। जनसरोकार देखाएर आफ्नो लागि आर्थिक कारोबार सञ्चालन गर्न सरकार बाध्य भएको हो। होइन भने काम नभएको बेला लकडाउन गर्ने र रोगको सङ्क्रमण बढिरहेको बेला खुकुलो पार्ने दुर्नियत सरकारले देखाउने नै थिएन। यी यावत् कुरा बहाल हुन सक्छ भने शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसर किन दिन सकिंदैन ?
    हो, अहिलेको बेला शिक्षालयहरू खोल्नु सङ्क्रमणको दृष्टिले अति जोखिमपूर्ण काम हो। फेरि विद्यार्थीहरू यसै पनि कुनै नियन्त्रणका अधीन बस्दैनन्। उनीहरूबाट रोग सङ्क्रमण निरोधात्मक उपायको परिपालना हुन सक्दैन। त्यसका लागि अनलाइन शिक्षाको व्यवस्था गर्ने भनियो तर हगे हग, मुते काट्छु भन्ने पाराले। अनलाइन शिक्षाबापत शुल्क लिन नपाउने रे १ सरकारी विद्यालयका लागि यो उपाय मुनासिब होला, तर जुन विद्यालयले शुल्क लिएर मात्र शिक्षा दिन सक्छ, उसले कसरी यस नियमको पालना गर्न सक्छ ? यसै पनि सरकारले लकडाउनले गर्दा बिदा दिइएको भएपनि कामदार वा कुनै पनि श्रमजीवीको तलब दिनैपर्ने घाँडो पनि थापिदिएको छ। त्यस्तालाई सरकारले कुनै अनुदान दिंदैन, ऋण लिने वातावरण सिर्जना गरिदिंदैन। यो भन्नुको प्रकट आशय हो, शिक्षाबाट वर्जना। यसरी जनतालाई अशिक्षित पारिन्छ र सरकारको दुर्नियत प्रकट पनि हुन पाउँदैन।

Sunday, July 19, 2020

ज्येष्ठ नागरिक चिन्ता कि चिन्तन ?

ज्येष्ठ नागरिक चिन्ता कि चिन्तन ?

    आज विश्वभर ज्येष्ठ नागरिकको सङ्ख्या बढिरहेको छ। जनसङ्ख्या त प्रत्येक उमेर समूहको बढिरहेको छ, तर ज्येष्ठ नागरिक क्रियाशील नहुने उमेर समूह भएकोले यसको बढोत्तरी चिन्ताको विषय बनेको हो। ज्येष्ठ नागरिकको सङ्ख्या नबढोस् भन्ने एउटा विकल्प हुन सक्छ, तर त्यो अमानवीय सोच हो। यसर्थ बढिरहेको ज्येष्ठ नागरिकको व्यवस्थापन कुनै पनि सरकारका लागि चिन्ताको कारण बनेको हो। यसको व्यवस्थापनको एउटा मात्र विकल्प हो–यिनीहरूलाई यथासम्भव शारीरिक र मानसिक श्रममा संलग्न गराउनु। केही वर्ष पहिले राजधानी काठमाडौंमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको एउटा भेलामा मुख्य अतिथि बनेका राष्ट्रकवि शतायु पुरुष माधवप्रसाद घिमिरेसँग पत्रकारहरूले सोधेका थिए– तपाईंको लामो उमेरको रहस्य के हो ? उनले प्रस्ट जवाफ दिएका थिए–निरन्तर साहित्य साधना। उनले गर्ने काम साहित्य साधना हो, उनले त्यसबारे भने। तात्पर्यमा जस्तोसुकै पनि काम जसमा शारीरिक र मानसिक ऊर्जा खर्च हुन्छ, त्यसले मानिसलाई दीर्घायु र जीवनपर्यन्त सक्रिय बनाएर परिवार वा समाजमाथि भार बन्न दिंदैन।
    भर्खरै ब्रजीलको साओ पाउलो विश्वविद्यालयको यससम्बन्धी एउटा अध्ययनलाई अमेरिकाको जेरियाट्रिक्स सोसाइटीले प्रकाशित गरेको छ। सो अध्ययनमा पाको उमेरका व्यक्तिमा पाँचदेखि दश दिनको निष्क्रियताले पनि मांसपेशीमा समस्या निम्त्याउन सक्ने बताइएको छ। उक्त अध्ययनले दिनमा कम्तीमा पन्ध्र सय पाइला मात्र पनि हिंड्ने पाको उमेरका व्यक्तिमा मांसपेशीसम्बन्धी समस्या नदेखिने बताइएको छ। अहिले कोरोना सङ्क्रमणको भयले विश्व नै लकडाउनमा रहेको अवस्थामा मानिसमा निष्क्रियता बढ्नु स्वाभाविक बनेको छ। यस निष्क्रियताले खासगरी ज्येष्ठ नागरिकमा प्रतिकूल प्रभाव पार्छ। हामीकहाँ वृद्ध व्यक्तिका लागि न घुम्ने ठाउँ, न कुनै जिमखाना, न मनोरञ्जनका कुनै साधन वा सुविधा छ। तर यति भन्दैमा नेपालका तीनै तहका सरकारले यसबारे सोचेका छैनन् भन्ने होइन। ज्येष्ठ नागरिकलाई सुविधा दिनुपर्छ भनेर सरकारले विनियमावली नै बनाएको छ, अर्थात् यस उमेर समूहप्रति सरोकार देखाएको छ, तर सोसम्बन्धी कुनै काम कहीं भएको देखिएको छैन। केही काम भएको पनि छ भने आधा–अधूरो। हालै सरकारले वीरगंज महानगरपालिकामार्फत् ज्येष्ठ नागरिक सङ्घ पर्सालाई तीन लाख मूल्यबराबरको शारीरिक तथा मानसिक श्रम गर्न सघाउने सामान उपलब्ध गराएको छ, तर ज्येष्ठ नागरिक सङ्घको भवन छैन। ती सामग्रीको उपयोग कसरी गर्ने ? ज्येष्ठ नागरिकबारे चिन्ता भएर नै विनियमावली बनाइयो, तर विनियमावली कसरी कार्यान्वयन गर्नेबारे चिन्तन चाहिं गरिएन।
    ज्येष्ठ नागरिक पत्रु सामग्री होइन कि त्यसलाई कहीं थन्क्याएर राखिदिइयोस्। यो त्यतिकै सक्रिय र समाजका लागि उपयोगी हुन सक्छ, जति कुनै युवा। समस्या व्यवस्थापनको मात्र हो। अहिले स्थानीय सरकारहरूले ज्येष्ठ नागरिकको नाममा काम्लो वितरण, सम्मान कार्यक्रमहरू गर्नुकोे साटो नियमित सक्रिय हुने सामल जुटाइदिन सक्नुपर्दछ। उनका अनुभव र विशेषतालाई समाज कल्याणको मार्गमा उपयोग गर्न सक्नुपर्दछ। पद निवृत्त इन्जिनीयर, चिकित्सक, शिक्षक, सरकारी सेवामा संलग्न व्यक्तिहरूलाई यथोचित काममा संलग्न गराउन सकियो भने के हुन सक्दैन ?

Friday, July 17, 2020

गरे हुन्छ

गरे हुन्छ


    पर्सा जिल्लामा करीब ९ हजार छात्राले आआफ्नो घरमा तयार पारेको सेनिटरी प्याड प्रयोग गरिरहेको एउटा अध्ययनले देखाएको छ। विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूको सक्रियतामा विद्यालयका शिक्षिका साथै छात्राहरूलाई घरैमा सेनिटरी प्याड बनाउने तालीम दिएपछि पछिल्लो ३–४ महीनाको अवधिमा सो प्रगति भएको हो। जिल्लाका ९ हजार छात्राले मात्रै प्याड खरीद गरेर प्रयोग गर्दा पनि प्रतिछात्रा न्यूनतम १५० रुपैयाँको दरले मासिक सरदर १३ लाख ५० हजार रुपैयाँ जोगिएको छ। महत्वपूर्ण कुरा त रकम हातमा बोकेर उपभोग्य सामानको लागि अरूको मुख ताक्नुपरेन। जिल्लाका सबै महिला तथा युवतीहरूले आफ्नै घर वा गाउँटोलमा उत्पादित प्याड प्रयोग गर्ने हो भने प्याड शीर्षकमा आफ्ना घर तथा गाउँटोलको मुद्रा अन्यत्र जाँदैन। यस्तै धेरैवटा पक्ष मिलेर पूर्ण सम्पन्नता एवं पूर्णरूपमा आत्मनिर्भरता हुने हो।
    सेनिटरी प्याडको कुरा एउटा उदाहरण मात्रै हो। हामीलाई आवश्यक अरू धेरै वस्तु आफैं उत्पादन गर्न सक्छौं। मानिसलाई जन्मेदेखि बाँचुन्जेलसम्म आवश्यक पर्नेे गाँस, बास, कपास, शिक्षा, स्वास्थ्य र मनोरञ्जन हो। हाम्रो देश नेपालको सन्दर्भमा यी सबै हामी आफैं उत्पादन गर्न सक्छौं। त्यसको लागि सरकारको तदारूकता र नागरिकको जागरूकता अनिवार्य छ। जहाँबाट धेरै मुद्रा बाहिरिने र थोरै मुद्रा भित्रिने गर्छ भने त्यहाँ व्यापार घाटा छ। व्यापार घाटाले कङ्गाल बनाउँछ। प्रशस्त मुद्रा आर्जनको अरू कुनै बाटो छ भने पनि उपभोग्य वस्तुको लागि परनिर्भर रहनुपर्ने  हुन्छ। परनिर्भरताले टाउको झुक्छ। किनभने आवश्यक उत्पादनको उपलब्धताविना रकमको काम छैन। उत्पादनमा आत्मनिर्भरताको लागि जनशक्ति, कच्चा पदार्थ वा उत्पादनका साधन जरुरी हुन्छ। हामीसँग यी सबै चिज छ तर सरकारी तदारूकता र नागरिकको जागरूकताको अभाव छ। देशको अधिक जनसङ्ख्या अल्छी र खुट्टा तान्ने प्रवृत्तिको छ। विदेशीले  सुन्दर, शान्त, राम्रो देश, इमानदार, मेहनती र वीर नेपाली भनिदिएकै भरमा मख्ख छौं। आखिर त्यो कृषि त हाम्रा पुर्खाले आर्जेका हुन्। पुर्खाले आर्जेको सम्मानलाई बचाएर राख्न पनि अहिलेको पुस्ताले सकिरहेको छैन।      
    रात परेपछि ‘भोलि त अवश्य घर बनाउँछु’ भन्ने रात टरेपछि मुद्दा बिर्सने छेपारे चालमा हामी छौं। जाँगर चलाउने हो भने अन्न, फलफूल, हरियो तरकारी, दूध, दही र माछामासु बाहिरबाट ल्याउनुपर्दैन। पाल्पाली ढाका, भक्तपुरे खादी र विगतमा चलेका नेपाली कपडा उद्योगले विदेशी बजारमा समेत पहिचान बनाएकै हो। जडीबुटीको धनी मुलुकले औषधि उत्पादनको सम्भावना बोकेको छ। खानी चलाउने हो भने फलामलगायतका धातु यहाँ प्रशस्तै उत्पादन हुन सक्छ। पेट्रोलियम पदार्थबाहेक सबै वस्तुको स्वदेशमा उत्पादन सहज छ। पेट्रोलियम पदार्थको पूर्ति जलविद्युत्बाट गर्न सकिन्छ। तर हाम्रो त उही छेपारे प्रवृत्ति न हो। जब–जब भारतले नाकामा अप्ठ्यारो पार्छ, तब धेरैवटा योजना फुर्छ। सङ्कट टरेपछि कुकुरको पुच्छर ढुङ्ग्रोबाट निकाले सरह हुन्छ। अघोषित नाकाबन्दीताका विद्युत् सेवालाई भरपर्दो बनाउने र इन्डक्शन चुलो घरघरमा पु–याउने कुरा थियो। अहिले कानमा तेल हालेर सुतेको छ। ‘समय छँदा सुस्ताउने, समय बितेपछि पछुताउने’ हाम्रो यो प्रवृत्ति आत्मनिर्भरताको बाधक हो।

फरक समाचार

Find us