Showing posts with label सम्पादकीय. Show all posts
Showing posts with label सम्पादकीय. Show all posts

Tuesday, April 7, 2020

घरमैं बसौं, कोरोनालीला हेरौं

घरमैं बसौं, कोरोनालीला हेरौं

    कोरोनाले भय, पीडा, त्रास दिएर जीवन निर्वाहलाई कठिन बनाएको छ, त्यहीं मानिसको जीवन हरण पनि गरिरहेको छ। तर यथार्थवादी दृष्टिकोणले हेरौं भने कोरोनाले जति ज्यान लिएको छ, त्यसको तुलनामा विश्वमा कैयौं गुणा बढी मानिस मृत्युबाट जोगिएका छन्। वीरगंजका चलेका अस्पतालहरूमा दिनहुँ दुई/तीन जनाको मृत्यु हुन्थ्यो भने आज १४ दिन बितिसक्दा एकजनाको मात्र मृत्यु भएको छ। दुनियाँभरिमा वर्षमा लाखौं मानिसको मृत्यु सवारी दुर्घटनामा हुने गरेकोमा अहिले एक महीनादेखि कहींकतै दुर्घटनाबाट मृत्यु भएको छैन। विश्वमा चलिरहेका सानाठूला सशस्त्र द्वन्द्वमा दिनहुँ हजारौं मानिसको मृत्यु हुन्थ्यो भने अहिले एकजनाको पनि मृत्यु भएको छैन, सिवाय फिलिपिन्समा लकडाउन अटेर गरी बाहिर निस्केका एकजना वृद्ध व्यक्ति, जसले, बाहिर ननिस्कन सम्झाउँदा प्रहरीमाथि छुरा प्रहार गर्ने कुचेष्टा गरेका थिए र प्रहरीको गोली लागेर उनको मृत्यु भयो। यसले मानिसलाई नैतिकवान् बन्ने अवसर पनि प्रदान गरेको छ। सदाचारको समानार्थी बनेको भ्रष्टाचारले व्याप्त मुलुक नेपालमा, कोरोना नियन्त्रणका लागि खरीद गरिएको उपकरणमा कमिशन खानुबाहेक, कसैले भ्रष्टाचार गर्ने मौका पाएको छैन।
    सबैभन्दा बढी गुण कोरोनाले नेपालका निर्माण व्यवसायीहरूलाई लगाएको छ। उनीहरूले काम ठ्याम्मै गर्नुपरेको छैन (हुनत उनीहरूले काम नै कहिले गरेका थिए र १)। अब कोरोनाले गर्दा ढिलो भयो भनेर जति दिन फलाके पनि भयो। विगतमा त्यस्तै देखिएको थियो। भूकम्प गएको बेला यिनीहरूले भूकम्पले गर्दा काम गर्न सकिएन भने । मधेस आन्दोलनका साथ भएको नाकाबन्दीको रट यिनीहरूले दुई वर्षसम्म लगाइरहे। देशमा विगत १४ दिनदेखि तस्करी पटक्कै भएको छैन। काममा ढिलासुस्ती गरेर खप्की खाने तप्काका मानिसलाई हाइसुख्ख भएको छ। सरकारी कार्यालयहरूमा गएर कर्मचारीलाई भेट–दक्षिणा दिएर गराउनुपर्ने काम केही दिनका लागि टरेको छ। प्रदूषण कम भएको, आकाश स्वच्छ भएको, धूलो–धूवाँको सकस नरहेको जस्ता ज्ञात–अज्ञात थुप्रै सुविधा–सहुलियत कोरोनाले उपलब्ध गराइदिएको छ। यसको बदलामा उसले अहिलेसम्म अपुग असी हजार मानिसको ज्यान लिएको छ, जसको पीडा युद्ध पिपासु राजनीतिज्ञलाई मात्र भएको छ।
    आज टर्की–सिरिया शान्त छ, इजरायल–फिलिस्तिन मौन छ, कतारलाई नाकाबन्दीको चिन्ता छैन, तालिबानी निश्चल छन्, आइएस निष्क्रिय छ, बोको हरामले काम पाएको छैन, अलकायदाको गतिविधिमा मन्दी आएको छ। यी सब विसङ्गतिहरू अन्त गर्ने श्रेय इतिहासले कोरोनालाई पक्कै दिनेछ। भनिन्छ, भूmटको खुट्टा हुँदैन। भूmट भनेको नकारात्मक प्रवृत्ति हो। त्यसैले कोरोनाको भयले यी समस्त भूmटहरू निष्क्रिय भएका छन्। सत्य कहिले विचलित हुँदैन, त्यसैले समस्त मानवीय कारोबार निस्तेज भएको बेला पनि किसानहरू खेतमा काम गरिरहेका छन्। उनीहरूलाई कोरोनाको भय छैन वा भय पालेर पनि उनीहरू भोलिका मानिसलाई ज्यूँदो राख्न आफ्नो काममा लागिपरेका छन्। यद्यपि बढी पीडित उनीहरू नै छन्। अरूको उत्पादन त, आज होइन भोलि बिक्री होला, किसानको उत्पादन तत्काल बिक्री हुनुपर्छ। अन्यथा कोरोनाको उदय मानवहित अनुकूल नै देखिएको छ। घरमैं बसौं र कोरोनालीला हेरौं।

Monday, April 6, 2020

सहजरूपमा लिनुपर्छ

सहजरूपमा लिनुपर्छ

    नेपाल र भारतमा अति शङ्काले हेर्न थालिएको भारतको नयाँ दिल्लीस्थित निजामुद्दीन मरकजमा तब्लीगी जमातमा सहभागीहरूको अहिले अपराधीको खोजी गरेजस्तै हुन थालेको छ । पहिले–पहिले प्रहरीले अपराधीको खोजी गर्दा मानिसहरू तिनलाई बचाउन प्रहरीसँग भिडन्त नै गर्दथे । अहिले भने नागरिक आपैंm तत्पर भएर त्यस्तालाई खोजीखोजी प्रहरीको जिम्मा लगाइरहेका छन् । अहिले पनि केही धर्मभिरुहरू तब्लीगी जमातमा गई फर्केकाहरूको पक्ष्Fधर देखिएका छन् र तिनलाई मस्जिद वा यस्तै शङ्का नलाग्ने ठाउँमा लुकाइराखेका छन् । यसलाई धर्मको रक्षाको रूपमा लिनेहरूलाई यथार्थबोध नभएर यस्तो भएको हो । किनकि कोभिड–१९ ले कुनै धर्म, सम्प्रदाय, कालो–गोरो, धनी–गरीबबीच भेद नगरी अनुकूल मानवशरीरमा प्रवेश गर्छ र समयमा उपचार भएन भने ज्यान त जान्छ नै, उसबाट समाज पनि सङ्क्रमित हुने शतप्रतिशत जोखिम हुन्छ । यो रोग तब्लीगी जमातमा सहभागीहरूलाई मात्र होइन, कुनै पनि धर्मविशेषको सभामा सहभागी भएकाहरूलाई हुन सक्छ । यदि उक्त भेलामा कोही एकमात्र सङ्क्रमित पनि पुग्दछ भने । साँच्ची भन्ने हो भने यो जमात चार महीना पहिले बसेको थियो, त्यतिबेला कोरोनाको भयावहताको कथामात्र प्रचारमा थियो । यो अलग कुरा हो विदेशबाट पनि सहभागी हुन आएका कोहीलाई सङ्क्रमण थियो र उसबाट यो धेरैमा स¥यो ।
    समयको संवेदनशीलतालाई बुझेर जमातीहरूले उसैबेला अन्तर्घुलनबाट जोगिएका भए, यति धेरै मानिस सङ्क्रमित हुँदैन थिए । भारतका प्रायः प्रत्येक प्रान्त र केही विदेशीहरू तथा नेपालका पनि विभिन्न जिल्लाबाट यस जमातमा सामेल भएका मानिसहरू अहिले आआप्mनो घर फर्किसकेका छन् । जो अहिले पनि निजामुद्दिनमैं थिए, तिनको परीक्ष्Fणबाट मात्र रोगको सङ्क्रमण भएको प्रमाणित हुन सक्यो । त्यसपछि अरूको खोजी हुन थाल्यो । नेपालबाट जमातमा सामेल हुन गएका केही मुस्लिमहरूमा पनि रोगको सङ्क्रमण भएको पाइएपछि नेपालमा खैलाबैला हुनु स्वाभाविक हो । यसै अवसरमा धर्मगत इवि राख्नेहरू बढी मुखर भएका हुन् र तिनको प्रतिरोधस्वरूप जमातीहरूलाई क्वारेन्टाइन वा आइसोलेशनमा जान नदिन धर्मभिरु मुस्लिमहरूले लुकाउने–छिपाउने काम गरेका हुन् । तर यो मुस्लिम धर्मावलम्बीहरूकै लागि बढी जोखिमपूर्ण हुन्छ । किनकि यदि उनीहरूले लुकाएका जमातीलाई कोरोनाको सङ्क्रमण भएको छ भने त्यसको पहिलो शिकार लुकाउने–छिपाउने मानिस नै हुनेछन् । उनीहरूबाट समाजमा यसको प्रसार हुनेछ र फलतः सबै यसको चपेटमा पर्नेछन् ।
    यस दुरभिसन्धिको समाधानको लागि मुस्लिम अगुवाहरू नै अघि सर्नुपर्छ । उनीहरूले सार्वजनिक अपील गरेर आप्mना  स्वधर्मीहरूलाई विषयको संवेदनशीलता अवगत गराउनुपर्छ । यसबाट कसैको इज्जत जाने होइन । रोग लाग्नु इज्जत जानु होइन । रोग कसैलाई पनि लाग्न सक्छ । युरोपमा त बहालवाला राजकुमार, प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपतिसमेतलाई सङ्क्रमण भएको पाइयो । तर उनीहरू आइसोलेशनमा मात्र बसेर निको भए । यस्ता कुराहरूको प्रचार गर्दा सोझा धर्मभिरुहरूमा चेतना जागरण हुन्छ । नचाहिंदो ‘इगो’ पालेर बस्दा अरूलाई पछि, पहिले त आपैंmलाई रोगले च्याप्छ । यसर्थ नेपालका मुस्लिम धर्मगुरुहरूले ढिलो नगरी जमातमा सामेल भएकाहरूलाई रोग परीक्ष्Fण गर्न र क्वारेन्टाइनमा बस्न आह्वान गर्नुपर्छ । यसैमा सबैको हित छ र यसले समाजमा सद्भावमात्र बढाउँछ ।

Sunday, April 5, 2020

 अब बढी सतर्कता आवश्यक

अब बढी सतर्कता आवश्यक

    नेपाल–भारत खुला सिमाना भएका मुलुक भएको कारण र केही मानिसको लापरवाहीले भारतमा एक्कासि कोरोना भाइरसको प्रसFरण तीव्र भएको र त्यस लापरवाहीमा नेपालका पनि थुप्रै मानिस सामेल भएका र उनीहरू लुकिछिपी नेपाल फर्किसकेकाले नेपालमा विशेष होशियारी आवश्यक देखिएको छ। युरोपेली मुलुकहरूको दाँजोमा भारतजस्तो विशाल जनसङ्ख्या भएको मुलुकमा जुन न्यून मात्रामा कोभिड–१९ देखिएको थियो, गत ३ दिनमा त्यसको ग्राफ अपत्यारिलो किसिमले उकालो लागेको छ र मृतकको सङ्ख्या पनि बढ्न पुगेको छ। भारतमा लकडाउनको अवस्थालाई कप्mर्यूभन्दा कडा पारिने त्यहाँका प्रधानमन्त्रीले घोषणा गरिसकेका छन् । निश्चय नै नेपालले पनि त्यही बाटो अख्तियार गर्नेछ। अर्थात् अबको दिन अझ कडा लकडाउनको अवस्था आउने पूर्वानुमान लगाएर आवश्यक व्यवस्थाका साथै आपूmलाई मनसा, वाचा, कर्मणा तयार पार्नुको विकल्प छैन। अब नेपालमा पनि फाट्टफुट्ट कोरोना सङ्क्रमितको सङ्ख्या बढिरहेको छ। अहिलेसम्म ९ जनामा सङ्क्रमण पत्ता लागेको छ। नेपालमैं देखिएको केस भने पहिलो हो, त्यो पनि ती महिलामा जसका सङ्क्रमित पति विदेशबाट आएका थिए।
    कोरोना दुस्साध्य होइन, तर यसको सञ्चरण ज्यामितीय  गतिमा हुन्छ। शुरूमैं थाहा भयो भने रोकथाममा कुनै अप्ठ्यारो हुँदैन, तर थाहा ढिलो गरी हुन्छ, तबसम्म यसले शरीरका धेरै अवयव बिगारिसक्छ। यो त्यो चोर हो, जो नकबजनी गरी घरभित्र पस्छ, मानिसको मनोविज्ञान जानेको हुन्छ र सिरीखुरी समेटेर चम्पत नभएसम्म घरधनीलाई थाहा हुँदैन। यो डम्पूm बजाएर आउँदैन। लापरवाह र अटेरीहरूलाई पहिलो शिकार बनाउँछ, त्यसबाट घरपरिवारमा यसको फसल हुर्कन्छ र घरबाट छिमेक, छिमेकबाट टोल हुँदै नगर र देशव्यापी बन्छ। युरोपको सामाजिक जटिलता र जीवन निर्वाहको अतिनिकट संसाधनहरूले गर्दा यसको सङ्क्रमणमा तीव्रता आएको हुन सक्छ। हामीकहाँ यद्यपि अहिले त्यो परिस्थिति छैन, तर ‘काल’ देशमा पसिसकेको छ, जुनसुकै तरीकाले भएपनि। विदेश गएकालाई देश आउन मनाही गर्न सकिंदैन। तर विदेश गएका वा आप्mनो ठाउँबाट बाहिर गएकाहरू अलिकति पनि चनाखो हुने हो भने रोगको सञ्चरण अर्थात् यसको साङ्लो तोड्न सकिन्छ। काम नहुने घरबाहिर नजाऊन्, घरबाहिर निस्कनेहरू सतर्क र सजग रहून्, कोभिड– १९ लाई पराजित पार्न यतिमात्र उपाय छ।
    जुन ज्यामितीय गतिमा यस रोगको प्रसार हुने गर्दछ, त्यसले हामीलाई भेट्यो भने अवस्था विकराल हुनेछ। किनभने हामीसँग त्यसपछि यसलाई नियन्त्रण गर्ने संसाधनको अति अभाव छ। हाम्रा नीति निर्माताहरू नै यति विवेकहीन छन् कि  उनीहरू जुन पनि संसाधनमा कमिशनको खोजी गर्छन्। कुरा आइपनि सकेको छ, कोरोना परीक्ष्Fण कीटमा बढी मूल्य तिरेको र गुणस्तरहीन सामान खरीद गरेको भनेर। सङ्क्रमण पैmलिएपछि प्रतिरोधको इन्तजाम गर्ने दायित्व बोकेको निकाय महामारीमा पनि कमिशन खाने दाउ खोज्न थाल्छ भने रोग पैmलिएपछि दुनियाँमा सबैभन्दा बढी ज्यान गुमाउनेमा नेपालीहरू पर्ने कुरामा कुनै शङ्का छैन। त्यसैले भ्रष्टाचारले ग्रस्त देशमा पहिलेदेखि नै सतर्क भइएन भने बिरामी परेपछि सरकारले उपचार गर्ला र निको भइएला भन्ने विकल्प सोच्नु बेकार छ । भन्न त सरकारले कोभिड– १९ का बिरामीको निश्शुल्क उपचार गर्ने भनेको छ, तर संसाधन नै कमसल छ भने के उपचार गर्ने ?

Friday, April 3, 2020

बढ्दो छ कोरोनाको मार

बढ्दो छ कोरोनाको मार

    कोरोनाले प्रत्येक क्ष्Fणअघिको तथ्याङ्क भूmटो बनाउँदै गएको छ। हिजोमात्र विश्वभरिमा ४२ हजार मानिसको यस रोगको सङ्क्रमणबाट मृत्यु भएको समाचार थियो, आजै ४७ हजार नाघिसक्यो। भोलि यी हरफ पढ्नेहरूले यस तथ्याङ्कलाई अपूरो भन्न बेर छैन। यद्यपि कोरोना त्यति जटिल रोग होइन भनिन्छ, यदि हामी सतर्क रह्यौं भने। तर सतर्कताको पनि एउटा सीमा हुन्छ। के युरोपका मानिस जहाँ कोरोनाले रौद्ररूप धारण गरेको छ, जहाँका मानिस पढेलेखेका छन्, जहाँका मानिस स्वास्थ्य सरोकारसँग अनभिज्ञ छैनन्, जहाँ तत्काल जस्तोपनि सहायता जुटाउन सम्भव छ, जहाँको सरकारसँग पर्याप्त स्रोत साधन छ, त्यहाँ त उपद्रो अचाक्ली छ। यस्तैमा अति आस्थावान्हरूले झन् कोकोहोलो सिर्जना गरिदिएका छन्। भारतको राजधानी दिल्लीमा सरकारको आँखा छलेर भएको जमाते तबलीगीको भेलाले जुन त्रास ल्यायो त्यसलाई के भन्ने ? भगवान्मा भरोसा राख्नुहुन्न भन्ने होइन, तर भगवान्को नाममा वितण्डा पनि मचाउनु उचित होइन। जे भयो, भयो अब यसलाई एउटा भूल ठान्दै ठूलो भेलालाई बहिष्कार नै गर्नुपर्दछ। साउदी अरब सरकारले यसपालिको हजयात्रा रद्द गर्ने निर्णय गरिसकेको छ।
    भगवान्को इच्छा के हो, कसैलाई थाहा हुँदैन। हुन सक्छ बहुजनको हितका लागि भगवान्ले केही मानिसलाई कालको गालमा पु¥याएका होलान्। किनकि मानिस अहिले मैमत्त भएको छ। उसलाई आफ्नोबाहेक अरूको अस्तित्वसँग सरोकार छैन। यद्यपि विज्ञानले पनि भनिरहेको छ, सबैको अस्तित्वमा नै मानवको पनि अस्तित्व निहित छ। भगवान् वा प्रकृतिले पनि त सृष्टिदेखि भन्दै आएको कुरा त्यही हो। चर–अचर, जडचेतन सबैको अस्तित्व आवश्यक छ, एकविना अर्कोको अस्तित्व सम्भव छैन। तर मानिसको भोक (सबै प्रकारको)ले कसैलाई बक्सेको छैन। मानिसले अरिङ्गालदेखि   कक्रोचसम्म खान थालेको छ। जुनपनि प्राणीमा प्रोटिन र भिटामिन छ भन्ने लाग्छ, स्वाद लिएर त्यस प्राणीको सर्वनाश गर्न तत्पर भइरहेको छ। पर्यावरणको विनाश गर्दै जाँदा अब मानिस यस धरातलमा एक्लो हुन बेर छैन। अनि आफ्नो सृष्टिको रक्षार्थ भगवान्ले नै यो सङ्कट ल्याइदिएका हुन् कि ? मानिसले ईश्वरको आराधना गर्दछ, उसलाई लाग्दछ ईश्वरले उसको मात्र हित गर्दछन्, तर ईश्वरलाई त आफ्नो सृष्टिको समस्त चीजसँग सरोकार छ।
    यो पनि त हुन सक्छ कि मानिसले कोरोनाजस्तो भाइरसलाई फैलन नदिने कुनै प्राणीको अहिलेसम्म संहार गरिसकेको होस्। किनकि हामीले देखेका छौं र विज्ञानले पनि साबित गरिसकेको छ कि कीटनाशकको असाध्य प्रयोगले कृषिका मित्रजीवहरूको सर्वनाश भइसकेको छ। अब शत्रुजीवसँग लड्न झन् उग्र प्रभाव भएको कीटनाशक चाहिन्छ, त्यसपछि झन् उग्र। कीटनाशकको यस उग्रताले एक दिन मानवलाई नै धराशयी पार्न बेर छैन। यसर्थ ईश्वरले सृष्टिका बाँकी प्राणीलाई बकस देऊ भनेर यो महामारी फैलाएका हुन् कि ? हिन्दू धर्मले सर्वे भवन्ति सुखिनः भनेको छ। यसको भावार्थ सबैको कल्याण होस् भन्नु हो। मानवमात्र सर्व होइन । मानिसबाहेक पनि अन्य प्राणी, वनस्पतिहरू छन्। सबैको कल्याण भएन भने मानिसको मात्र कल्याण सम्भव छैन। वनस्पति भएन भने जङ्गल हुँदैन, जङ्गल भएन भने जडीबुटी हुर्कंदैन, जडीबुटी हुर्केन भने औषधि बन्दैन। अनि मानिसले के गर्छ ? ईश्वर हात समाउन आउँदैन, सबक दिएर सम्झाउँछ ।

Thursday, April 2, 2020

उद्योगहरू बन्द हुने अवस्थामा

उद्योगहरू बन्द हुने अवस्थामा

    लकडाउनको अवस्थामा सरकारले औषधि तथा खाद्यान्न उत्पादन गर्ने उद्योगहरू अविराम सञ्चालन गर्न आह्वान गरेपनि त्यसका लागि अन्य व्यवस्था मिलाउन नसक्दा अहिले यस क्षेत्रमात्र होइन, देशैभरिका अन्य उद्योगलगायत औषधि तथा खाद्यान्न उत्पादन गर्ने उद्योगहरू बन्द हुने अवस्थामा पुगेको समाचार प्रकाशित भएको छ । उद्योगका लागि थुप्रै आवश्यकीय साधनमध्ये सञ्चालनमा आइसकेका उद्योगका लागि नभई नहुने मजदूर तथा कच्चा पदार्थ हो । सरकारले एकातिर त्यस्ता उद्योगहरू सञ्चालन गर्न आग्रह गर्छ, अर्कोतिर त्यहाँ काम गर्ने मजदूरलाई लकडाउनमा राखिदिन्छ । त्यस्ताका लागि न स्थानीय प्रशासनले कुनै पहल गरेको छ, न यत्रो त्रास–कोरोना र प्रशासनको कडाइबीच, कुनै उद्योगपति वा व्यवसायीले आप्mना कामदार र मजदूरलाई हाजिर हुनैपर्ने उर्दी जारी गर्न सक्छ । कुनै पनि उद्योगले सदाका लागि कच्चा पदार्थ भण्डारण गरेको हुँदैन । कच्चा पदार्थको ढुवानी बाहिरबाटै गर्नुपर्छ । नेपालका लागि बाहिर भनेको भारत हो र त्यहाँपनि लकडाउनको अवस्था छ । सबैभन्दा ठूलो मानिसमा कोरोनाको त्रास छ । कसलै अर्काको लागि किन आप्mनो ज्यान दाउमा लगाउने ?
    कोरोनाको त्रास नेपालमा अहिलेसम्म छँदै छैन भन्ने थियो । जुन पाँचजनामा यो रोगको सङ्क्रमण भेटिएको थियो, ती बाहिरबाट आएका थिए र तीमध्ये दुईजना सङ्क्रमणमुक्त भएर घर फर्किसकेका छन् । यहाँसम्म कुरा ठीक थियो तर दिल्लीमा हालै सम्पन्न जमाते तबलीगीको भेलामा देश–विदेशबाट मानिस सहभागी भएका र तीमध्ये १९० जनामा कोरानो भाइरसको पोजिटिभ सङ्क्रमण भेटिएको कुराले नेपालमा थप त्रास बढाइदिएको छ । हालसम्म भारतमा छिटपुटमात्र यस रोगको सङ्क्रमण देखिएको थियो । जसमा कसैले सा¥है चिन्ता देखाएका थिएनन् । तर नजीकैको दिल्लीमा भएको घटना र त्यसमा सहभागीहरूमा यत्रो ठूलो सङ्ख्यामा कोरोना पोजिटिभ देखिनुले हामीलाई अत्याएको छ । भारतको प्रत्येक क्षेत्रको नेपालमा तत्काल असर पर्छ । विचार होस्, अर्थतन्त्र होस् वा अन्य कुनै कुरा । तसर्थ दिल्लीमा भएको घटनामा नेपाली कोही मुसलमान पनि सहभागी भएको थियो कि ? यसबारे हामीसँग जान्ने कुनै साधन छैन, सरकारसँग पनि छैन होला । यसले अनिश्चितता बढाइदिएको छ । र भारतमा यत्रो घटना भएपछि अब भारतबाट कुनैपनि प्रकारको आवागमनको लागि कोही कसरी तयार होला ?
    कोरोना भाइरसको अहिलेसम्म ज्ञात उपचार लकडाउन नै हो । अति साधनसम्पन्न विकसित देशहरूले त लकडाउनको सहारा लिएका छन् । तर लामो समयसम्म लकडाउन हुँदा, सरकारको जतिसुकै प्रयासले पनि नागरिकको पेटसम्म पहुँच पाउन सकेन भने भोलिको दिन कस्तो होला अनुमान लगाउन गा¥हो छ । मानिस आधा पेट खाएर बाँच्न सक्छ, एक छाक नखाएर पनि बाँच्न सक्छ, तर लामो समय भोको रहन सक्दैन । अहिले खाद्यान्न र खाद्य पदार्थ तथा औषधि उत्पादन गर्ने उद्योगहरूको हविगत हेर्दा आउँदो दिन कठिन बन्दै जानेछ भन्ने कुरा निश्चित छ । सरकारलगायत स्थानीय प्रशासनले यसको समाधान छिट्टै सोच्नुपर्छ । कम्तीमा हामीसँग भएको कच्चा पदार्थको उपयोग गर्न सकिने वातावरण बनाएर तत्काल अभाव टार्ने कोशिश गर्नुपर्दछ । हुन सक्छ, वातावरणको तापक्रम बढिरहेको क्रममा कोरोना सङ्क्रमणको भय हटोस् । किनकि २६ डिग्रीमाथि तापक्रम पुग्यो भने यसको विषाणु मर्छ भनिन्छ । अनि अवस्था अनुकूल बन्ला कि !

Wednesday, April 1, 2020

कोरोनाभन्दा भयावह कुविचार

कोरोनाभन्दा भयावह कुविचार

    मानिसले गर्नै नहुने काम हो पाप। पाप अर्थात् मानवेतर क्रियाकलाप। चोरी, धोखाबाजी, हत्या, देशद्रोह, लुटपाट, बलात्कार आदि पापकर्म हुन्। यस्तो कर्म गर्न न कुनै धर्म, न कुनै राज्य, न कुनै समाजले अनुमति दिन्छ। तर भोको मानिसले पेट भर्नका लागि कस्तै पनि कुकर्म गर्दछ भने, त्यसलाई पाप नभनेर स्वाभाविक मानवीय क्रिया मानिन्छ। देशमा अहिले लकडाउनको अवस्था छ। जो घरमा छन्, तिनले त जसोतसो गुजारा गरिरहेका छन्। दाल नभए सागभात, साग नभए नूनभात खाएर बाँचिरहेका छन्। तर ती जो विभिन्न कारणले घरबाहिर यस्तो परिस्थितिमा फसेका छन्, जो उपचारको सिलसिलामा अस्पताल आएका छन् र लकडाउनमा परेका छन्, जो कामविशेषले कुनै शहरविशेषमा पुगे र लकडाउनमा त्यहीं घेरिए, तिनले आफ्नो भोक शमन गर्ने अहिलेको बेला कुनै उपाय छैन। होटलहरू बन्द छन्, चलफिर कतै गर्न पाइन्न। यस्ताहरू पापकर्ममा प्रवृत्त नबनून् भनेर वीरगंजमा यस्ता लक्षित समूहलाई केन्द्रित गरी निश्शुल्क भोजनको व्यवस्था गरिएको छ। दाताहरूले आवश्यक सामग्री तथा नगद जुटाइदिएका छन्, समाजसेवीहरू श्रम खर्च गरिरहेका छन् र भोकाहरूलाई भोजन उपलब्ध भइरहेको छ।
    यो त भयो ती भोकाहरूका लागि भोजनको व्यवस्थापन, जो आँखा अगाडि छन्। तर यस्ता भोकाहरू पनि छन्, जो कसैको चर्मचक्ष्Fुमा परेका छैनन्। ज्ञानचक्षुले भने तिनलाई देख्न सकिन्छ। ती हुन् मेहनतकश नागरिक, जो दिनभरि काम गरेर साँझ–बिहान हातमुख जोर्ने गर्छन्। ती घरमा थुनिएका छन्। कामको खोजीमा जान सक्दैनन्, कोकोहोलो पनि मचाउन सक्दैनन्। लकडाउनको अवस्थाले धेरै किसिमको विषमता उत्पन्न गरेको छ। धेरै क्षेत्रमा हानि पु¥याएको छ, ती सबैको क्ष्Fतिपूर्ति होला, तर भोकको क्षतिपूर्ति त मृत्युमात्र हो। लकडाउन किन गरियो भने कोभिड–१९ को सङ्क्रमण भएर नागरिकको ज्यान नजाओस् १ यो रोग सरेपनि मानिसमा १४ दिनसम्म लक्षण देखिंदैन, त्यसपछि उपचारको क्रममा केही दिन अझ बाँच्छ। तर भोकले दुई/तीन दिनमा लक्षण देखाउँछ र हप्ता दिनभन्दा बढी बाँच्न दिंदैन। यस अर्थमा भोक कोभिड–१९ भन्दा भयावह हुन्छ। यसतर्पm सरकारहरू (सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह)ले विचार पु¥याउनुपर्छ। यद्यपि वीरगंज महानगरपालिकाले यस कुरामा विचार पु¥याएर तत्सम्बन्धी कार्ययोजना शुरू गरेको छ, तर यस्तो मानवीय कर्ममा पनि राजनीतीकरण भयो भन्ने सुनिंदैछ। अर्थात् राजनीतिक दलविशेषका व्यक्तिले यस्तो सहायता त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई उपलब्ध गराए, जो सम्पन्न छन्।
    यस्तो राजनीतिक दल र तिनका कार्यकर्ताहरूभन्दा त बरु कोरोना धेरै राम्रो छ, जो आपूm नराम्रो, प्रलयङ्कारी भएर पनि मानिसलाई सद्भाव सिकाइरहेको छ। प्राणी र वनस्पतिलाई बाँच्नका लागि शुद्ध वातावरणको जोहो गरिदिइरहेको छ। एकथरी मानिस सबै भेदभाव बिर्सेर आफ्नो कमाइबाट अरूलाई ख्वाइरहेका छन्, आफ्नो समय र श्रम खर्च गरेर अरूको काम आइरहेका छन्। अर्कोतिर त्यस्ता व्यक्ति पनि समाजमा देखिए, जो असहाय र निमुखाको भोकबाट भोट किन्ने पापकर्म गरिरहेका छन्। परिस्थितिवश पापकर्म गर्नेभन्दा यस्ता व्यक्ति निर्घृणी ठहरिन्छन् र यिनको पापमोचन कसैगरी सम्भव हुन सक्दैन। यस्ता व्यक्ति समाजमा छन् भने कोभिड–१९ भन्दा पहिले यस्ताको प्रतिकार गर्नुपर्छ, यी कुविचारका संवाहक हुन्। कुविचाररूपी सङ्क्रमण कोभिड–१९ भन्दा तीव्र गतिले फैलन्छ।

Tuesday, March 31, 2020

प्रहरी मेरो साथी

प्रहरी मेरो साथी

    यताका दिनमा प्रहरीका उच्चपदस्थहरूले राजनीतिक नेताहरूको सिको गर्दै प्रहरीलाई जनमैत्री जनाउन विभिन्न थरीका नारा चलाए । कहिले ‘मुस्कान प्रहरी’, कहिले ‘प्रहरी मेरो साथी’, कहिले ‘सामुदायिक प्रहरी’ त कहिले ‘प्रहरी–समुदाय साझेदारी’ । नामका लागि यी सबै कार्यक्रम आकर्षक र जनमैत्री छन् । तर मूलमा प्रहरीको मनोवृत्ति लकडाउनको अवसरमा छरपस्ट भएको छ । कुनै कामविशेषले, यहाँसम्म कि ग्यास खरीद गर्न गएका व्यक्तिलाई काँधमा सिलिन्डर बोकाइ निल–डाउन गरिएको दृश्य सामाजिक सञ्जाल तथा  टेलिभिजनहरूमा भाइरल भइरहेको छ । यो एउटा कुरा भयो । आज विश्वको जुनसुकै पनि सरकारले आपूmलाई जनमैत्री भनाउन रुचाउँछ, आप्mना कार्यक्रमहरू त्यसैअनुरूप ल्याउने पनि गरेको छ । तर के सबै सरकारहरूको क्रियाकलाप जनमैत्री नै छन् त ? त्यसको प्रकटीकरण कोरोना त्रासले भएको लकडाउनको बेला देखिएको छ । नेपालको प्रहरीको चालामाला हामीले थाहा पायौं, भारतका सर्वशक्तिशाली प्रधानमन्त्रीले भने अहिलेको बेला अनिवार्य भएको लकडाउनबाट जनतालाई सास्ती भएको महसूस गरेर क्ष्Fमायाचना गरेका छन् । यद्यपि भारतीय सीमा क्ष्Fेत्रमा भने नेपालबाट काम गरेर फर्किरहेका भारतीय नागरिकलाई भारतीय सुरक्ष्Fाकर्मीहरूले देशभित्र छिर्न दिइरहेका छैनन् । भारतमा काम गरेर नेपाल फर्कन लागेका नेपाली हुन् वा नेपालमा काम गरेर भारत फर्कन लागेका भारतीय हुन्, दुवै विपरीत सीमामा बन्धकमा पारिएका छन् । आश्चर्यलाग्दो कुरो के भने अर्का देशका नागरिकलाई बन्धक बनाउनुको साटो दुवै मुलुकले आआप्mना नागरिकलाई बुझेर उनीहरूलाई क्वारेन्टाइनमा किन राख्न सक्दैनन् ?
    नेपाली सीमावारि भारतीयहरूलाई क्वारेन्टाइन (अलपत्रावस्था)मा राखिएको छ, उता नेपालीहरूलाई भारतीय सीमा क्ष्Fेत्रमा क्वारेन्टाइनमा राखिएको छ । किन आआप्mनो नागरिक साटासाट गर्दैनन् र आप्mनै मुलुकमा राख्दैनन् ? यसले परस्पर विपरीत मुलुकको सीमा क्ष्Fेत्रमा बसेका नागरिकमा कुण्ठा हुन्छ र मनोविज्ञानका चिकित्सकहरूले भनेका पनि छन्, यस रोगसँग लड्न आत्मबल आवश्यक छ । के विपरीत देशको सीमा क्षेत्रमा अलपत्र पारिएका नागरिकहरूको यसरी आत्मबल बढ्न सक्छ ? जबकि नेपाल र भारतमा कोरोना सङ्क्रमण नगण्य छ । भारतजस्तो विशाल मुलुकमा भर्खरै हजारको सङ्ख्या नाघेका सङ्क्रमित देखिनु र ३२ जनाको मृत्यु हुनु अहिलेको अवस्थामा केही पनि होइन, नेपालमा त जम्माजम्मी पाँचजनामा, त्यो पनि बाहिरबाट आएका, सङ्क्रमण देखिनु र अहिलेसम्म कोरोना भाइरस लागेर मृत्यु भएको प्रमाणित नहुनुले यी दुवै मुलुकका आन्तरिक नागरिकमा रोगको सङ्क्रमण छैन नै भन्दा हुने अवस्था छ । तर पनि दुवै देश कतिसम्म सदाशयहीन छन् भने कर्णालीजस्तो दुरुह नदी पौडेर आएको आप्mनै नागरिकको फजिहत गर्न शान ठानिरहेका छन् र लछारपछार पारेर तक्मा जित्ने सुरमा रहेका देखिन्छन् ।
    जर्मनीमा पनि कोरोनाको उच्च जोखिम छ । तर जर्मन सरकारले अतिप्रभावित इटाली र फ्रान्सबाट कोरोना पोजिटिभ बिरामीहरूलाई आप्mनै हवाईजहाज पठाएर आप्mनो देश ल्याइ उपचार गरिरहेको छ । मानवीयता भनेको त्यो पो त १ हामी नेपाली र भारतीयहरू जतिसुकै धक्कू लगाउँ, अन्तर्मनले आडम्बरी र परपीडक मात्र देखिएका छौं ।

Monday, March 30, 2020

वाह ! कोरोना

वाह ! कोरोना

    आज विश्व नै कोरोनामय बनेको छ। यसको त्रासदीबाट भयातुर नहुने को होला ? आजको मितिसम्म यसले गर्दा विश्वका विभिन्न मुलुकमा झन्डै ३४ हजार मानिसको मृत्यु भइसकेको छ र यसको सङ्क्रमण २०१ मुलुकमा फैलिसकेको छ। नेपाल सरकारले यस सानो मुलुकमा पाँचजनामा कोभिड– १९ को सङ्क्रमण देखिएको बताएको छ। तर ती पाँचैजना, देशमा सङ्क्रमित भएका होइनन्, बाह्य मुलुकबाट सङ्क्रमित भएर आएका हुन्। यो अलग कुरा हो कि बाह्य मुलुकमा बस्ने केही नेपालीको मृत्यु भएको छ। कोरोना सङ्क्रमण फैलिन नदिन वा प्रवेश हुन नदिन सरकारले गरेको लकडाउनको निर्णयलाई जस दिनैपर्छ। पहिलोपटक एक हप्ताका लागि गरिएको लकडाउन पुनः ८ दिनका लागि बढाइएको छ। पहिलो हप्ताकै लकडाउन मानिसका लागि अत्यासलाग्दो बनेको छ। यद्यपि सङ्क्रमणको भयले मानिसले केही बोलेका छैनन्, तर थप ८ दिनबारे सरकारले पनि विचार पु¥याउनुपर्छ, खासगरी खाद्यान्नको मामिलामा। गरिखानेका लागि यो अवस्था कोरोनापछिको दोस्रो त्रासदी हो। हुनेखानेले पनि अब प्रतिकूलता बेहोर्नुपर्नेछ।
    कोरोनाले एकातिर वर्तमान पुस्तालाई थरहरी बनाएको छ भने यसले सुखद परिणाम पनि दिएको छ। कोरोनाका कारण कम्तीमा पर्यावरण सम्पुष्ट हुने अवसर जुरेको छ। कोरोनाको भयले अहिले विश्वभरि नै हवाईजहाज नचल्दा वायुमण्डलको सन्तुलनमा अनुकूलता आएको छ। यसले अन्तरिक्ष्Fीय प्रदूषण भगाएको छ। सडकहरूमा सवारीसाधनहरू चल्दा वा अत्यल्प चल्दा वायु प्रदूषण घटेको छ। कलकारखानाहरू बन्द रहेकाले जल प्रदूषणमा कमी आएको छ। यद्यपि यी गतिविधिहरू नहुनु धेरै राम्रो होइन, बाध्यता नै भएपनि परिणाम सकारात्मक देखिएको छ। मानव मनलाई सन्तोष दिनका लागि भौतिक उन्नतिमा अवरोध भएको यो अवस्थालाई सुखद विकल्प मान्नैपर्छ। किनकि अहिले चिकित्सकहरूले भन्न थालेका छन्, कोभिड–१९ दुस्साध्य रोग भएकोले यसको सामना गर्न मनको बल आवश्यक छ। मनको बल अर्थात् कुनै सुखद कल्पना। तर कोरोनाले कल्पना होइन, सुखद परिणाम दिइरहेको छ। वातावरणीय शुद्धतामा यसले थोरै समयमा अपार योगदान दिएको छ। भोलि हामी जब घरबाहिर निस्कनेछौं, सास फेर्न कठिन हुनेछैन, केही दिनका लागि भएपनि शुद्ध वायु आपान गर्ने अवसर जुर्नेछ। कोरोनाले मद्यपान घटाएको छ। सुर्ती, चुरोट, गुटखाजस्ता निषेधित पदार्थको उपभोगमा कमी ल्याएको छ।
    एकताका शोकलाई शक्तिमा बदलौं भन्ने वाक्य निकै प्रसारित हुन्थ्यो। मानिसले नकारात्मक कुरा मात्र किन सोच्ने ? नकारात्मकतामा पनि सकारात्मकता भेट्न सकिन्छ । एकजना मित्र भन्दथे– मैले एकजनालाई खाना खाने निम्ता दिएँ, परिस्थितिवश उनले स्वीकार गर्न सकेनन्। एकछिन दुःख त लाग्यो, तर त्यसैमा मैले सकारात्मकता खोजें। मेरो खाद्यान्नको बचत भयो, घरका मानिसले थप मेहनत गर्नुपरेन । फरक सोचको मात्र हो। हातको निरन्तर सरसफाइ र आत्मबलले मात्र अहिले कोरोनाको त्रासबाट मुक्ति पाइने विकल्प रहेको अवस्थामा यस्ता सकारात्मक कुराहरू सोच्ने गरियो भने आत्मबल स्वतः बढ्छ। हामीलाई अनुभूत नभएको किन हो भने हामीले वातावरणीय प्रदूषणलाई त्यति गम्भीररूपमा लिएका छैनौं, तर भावी इतिहासमा वातावरणीय अनुकूलताका लागि पक्कै कोरोनालाई साधुवाद दिइनेछ।

Sunday, March 29, 2020

 अनुपयुक्त शैली

अनुपयुक्त शैली

    कोरोनाले गर्दा विश्वका धेरै मुलुकहरूमा लकडाउनको अवस्था छ । लकडाउनले जीवनका आवश्यकीय साधन जुट्न गा¥हो भएको छ । मानिसलाई चाहिने पहिलो साधन भोजन हो । तर सरकारले होटलहरू नै बन्द गरेको छ । यसको विकल्पमा केही सामाजिक संस्थाहरूले आप्mनो पहल र वीरगंज महानगरपालिकाको सहयोगमा निश्शुल्क भोजन उपलब्ध गराइरहेका छन् । यो मानवीय प्रयास प्रशंसनीय छ । तर यसरी अव्यवस्थित भोजनालय सञ्चालन गर्नुको साटो, रोग प्रतिरोधक उपकरणहरूका साथ यहाँका केही होटलहरूमा यस्तो सुविधा सञ्चालन गर्न सके राम्रो हुने थियो । होटलहरूसँग साधनको कमी हुँदैन, उनीहरूलाई भोजन–स्वास्थ्यको पनि जानकारी हुन्छ । भोजनालयका लागि अन्यान्य सबै कुराको मेसो पनि सहज उपलब्ध हुन्छ । होटलहरूले यस प्रकारको सेवा नाफाशून्य र अन्य सामान समाजबाट प्राप्त सहयोगले  जुटाउन सक्छन् । यस्तो भोजनालय सञ्चालन गर्ने होटलले आप्mनो कर्मचारीको खर्च बेहोर्न सक्छन्, कोही बेरोजगार पनि हुँदैन र व्यवस्थित भोजन उपलब्ध हुन सक्छ । ती होटल जससँग फराकिलो ठाउँ छ, तिनले मानिसको भीड एक ठाउँमा नहुने गरी यो काम सहज तरीकाले गर्न सक्छन् ।
    मूल कुरा सहयोग गर्नु हो, अलपत्र परेका र निम्सरा नागरिकको सेवा गर्नु हो । यो काम व्यक्ति वा संस्थाविशेषले नै गर्नुपर्छ भन्ने छैन । जसले गर्न सक्छ, उसलाई आर्थिक क्षति नहुनेगरी गर्न दिन सक्नुपर्छ । अहिले सञ्चारक्ष्Fेत्र पनि शिथिल पारिएको अवस्थामा सामाजिक सञ्जालहरूमा यस किसिमको व्यवस्था गर्न सहयोग आवश्यक परेका धेरै पोस्ट प्राप्त भइरहेका छन् । त्यसको संयोजन भने व्यावहारिक हुन सकेको देखिएको छैन, कुरा त्यतिमात्र हो । यस किसिमको सामाजिक सेवा कसैले कसैको करबलमा गरेको होइन, र यस्तो बेला आप्mनोतर्पmबाट सहयोग गर्न सबै इच्छुक पनि हुन्छन् । फरक के मात्र हो भने सबैलाई के गर्ने, कसरी गर्ने भेउ हुँदैन । ती सामाजिक संस्थाहरू जसले यस्तो विडम्बनापूर्ण अवस्थामा पनि सामाजिक दायित्व अन्तर्गत सेवाका विभिन्न कार्यहरू सञ्चालन गरिरहेका छन्, तिनमा सेवा गर्ने भावना यथेष्ठ रहेको देखिन्छ, तर सेवाको व्यवस्थापकीय पक्षबारे उनीहरू जानकार नहुन सक्छन् । यसले सहयोगको पूर्ण उपादेयता प्राप्त हुँदैन ।
    यस्तो बेला सार्वजनिक सूचना जारी गरेर आवश्यकीय सहयोग जुटाउन माग गर्न सकिन्छ । छापामाध्यमहरू त प्रायः ठप्प पारिएका छन् । रेडियो, टेलिभिजनबाट यस्तो आवश्यकता पूर्तिका लागि माग गर्न सकिन्छ । परिस्थिति जस्तोसुकै जटिल भएपनि सद्भाव कायम राख्न सक्नुपर्छ । सद्भाव सरकार र नागरिक दुवै पक्षबाट उत्तिकै अपेक्षित छ । सरकारका केही एजेन्सीहरू यस्तो बेला कुण्ठा उरेल्ने काममा लागेका छन् । काममा निस्केका मानिस वा यसै आवारागर्दीकै लागि निस्केका मानिसलाई कुटपिट र बेइज्जती गर्ने काम सुहाउँदैन । बलजप्mती गर्नेविरुद्ध दण्डविधान प्रयोग गर्नुपर्छ । दण्ड भनेपछि लाठो नचाउनुमात्र होइन । आर्थिक दण्ड दिन सकिन्छ । अनावश्यक कोही बाहिर निस्केको छ भने उसलाई आर्थिक जरिवाना गर्दा सरकारले सञ्चारमाध्यमहरूमा आर्थिक सहयोग गर्ने याचना पनि गर्नुपर्दैन । अटेर गर्नेलाई पटकैपिच्छै चक्रवृद्धि जरिवाना गर्दा सरकारको कोष भरिने र नागरिकलाई पनि चेत हुन्छ । तर लोकतन्त्र आएपछि आपूmखुशी लाठो घुमाउन नपाएको प्रशासनलाई यही अवस्था उपयुक्त लागेको भान भइरहेको छ । जुन सर्वथा अनुपयुक्त हो ।

Friday, March 27, 2020

 सर्तकताको पराकाष्ठा

सर्तकताको पराकाष्ठा

    कोरोनाविरुद्ध सरकार जति तत्पर छ, जनता त्यसभन्दा एक पाइला अगाडि देखिएको छ। पर्सा जिल्लाका गाउँघरतिर कोरोना अन्य ठाउँका मानिसका साथ आप्mनो गाउँमा नपसोस् भनेर बाटो थुन्ने–छेक्ने काम भइरहेको छ। मानिस कतिसम्म संवेदनशील भएका छन् भने बाटो खनेर, काँडेझार सडकमा थापेर पनि आवागमनमा रोक लगाउन थालेका छन् । गाउँतिरको अति संवेदनशीलताले प्रायः गाउँलेहरूले आप्mनै स्थानीय तहका अन्य गाउँका मानिसको प्रवेशबाट खतरा देखिरहेका छन्। एउटा टोललाई अर्को टोलवासीसँग खतरा देखिइरहेको छ। यो शून्य संवेदनशीलताको नमूना हो । किनभने आप्mनै गाउँमा कोही बिरामी प¥यो, आकस्मिक कुनै घटना भयो, कोही सुत्केरी नै भएपनि तत्काल सहायता उपलब्ध गराउन सकिंदैन। यस्तो अवस्था पहिलेपहिले जब हैजा, चेचक वा प्लेगको महामारी पैmलिन्थ्यो अनि मात्र प्रयुक्त गरिन्थ्यो। अब त्यो अवस्था छैन, रोगको उपचार नभएपनि न्यूनीकरण र रोकथामको प्रशस्त चेतना छ र साधनहरू विकसित भएका छन्। प्रशासन र स्थानीय सरकारहरू सक्रिय भएर यस प्रकारको मनःस्थिति नियन्त्रण गर्न अघि बढ्नुपर्छ।
    साँच्ची भन्ने हो भने यो प्रहरी प्रशासनको अतिशय कडाइको नतीजा हो। आज एकछिनमैं विश्वको कुनै पनि कुनाको समाचार सम्प्रेषण हुने युगमा देशको पूर्वी भागमा प्रहरीले लकडाउन भएको बेला नागरिकसँग गरेको व्यवहार (सडकमैं निहुरमुन्टी लगाएर लाठो बजारेको दृश्य), वीरगंजमा आवश्यक कामका लागि पनि बाहिर निस्कने व्यक्ति वा दैनिक काम गरी हातमुख जोर्ने निमुखाहरूप्रति गरिएको कडाइका कारण मानिसमा सरकार वा प्रहरी प्रशासनभन्दा पनि रोगप्रति भयावहता बढेको छ। यो असाध्य रोग हो, जुन सीमासम्म गएर पनि रोग गाउँटोलमा प्रवेश पाउनुहुन्न, त्यसका लागि जेपनि गर्नुपर्छ भन्ने मनोविज्ञान विकसित भएको परिणाम हो । मानिसमा रोगजन्यभन्दा पनि भयजन्य सतर्कता बढेको छ। यस अवस्थामा सरकारले कडाइ गरिरहनु आवश्यक छैन । आवश्यक यदि केही छ भने बाहिरका मानिस मुलुकभित्र नछिरून्। त्यो पनि गाउँका मानिसजस्तो संवेदनहीन भएर होइन, अपितु रोगले प्रवेश नपाओस् भनेर।
    हामी चीन, अमेरिका वा युरोपेली मुलुकजस्तो साधनसम्पन्न छैनौं, रोग प्रवेश गरेपछि निराकरणको हामीसँग नागरिकको मृत्युबाहेक विकल्प नै छैन। एक त साधनस्रोतको कमी छ, अर्कोतिर सरकार नीतिशून्य छ। किनकि एक देशको परिस्थिति अर्कोभन्दा पृथक हुन्छ। एक ठाउँमा जसरी भाइरस पैmलन्छ, त्यसैगरी अन्य ठाउँमा पनि पैmलन्छ भन्ने छैन । कुन परिस्थितिमा हामीकहाँ पैmलन्छ, त्यसको पहिलो र कारगर उपाय लकडाउन नै हो। तर कति दिनसम्म ? कति दिन लकडाउनमा बसेर नेपाली परिवार बाँच्न सक्ला ? लकडाउन लामो समयसम्म लगाउने हो भने रोजीरोटी कसले दिने ? हुनत सरकारले अहिले भर्खर उद्योगी–व्यापारीहरूसँग छलफल गरेर आवश्यक दैनिक उपभोग्य सामग्री घरघर पु¥याउने सहमति गरेको छ। तर कसरी ? हामीकहाँ त्यत्रो व्यवस्थापन छ ? शहरहरूको कुरै छाडौं, राजधानीमा पनि घरघर सामग्री पु¥याउने कुनै एजेन्सी छैन। यसर्थ चोरको डरले घरमा लुक्नुभन्दा बाहिर निस्केर घरको सुरक्षा गर्नु जरुरी छ। मूल कुरा हो रोजीरोटी। साधन हुनेलाई आपूर्ति  गर्न सकिएला, तर जोसँग साधन छैन, उसलाई यस आपत्तिको बेला कसले दिने ?

Thursday, March 26, 2020

जनजीवन ठप्प छ

जनजीवन ठप्प छ

    जनजीवन ठप्प पारिएको छ। यसमा सरकारको उर्दी त छँदैछ, जनता स्वयंचेतले पनि कुना घुस्रिएको छ। स्थानीय प्रशासनलाई केन्द्र सरकारको छाया भनिन्छ। र अहिले स्थानीय प्रशासनको मनोवृत्ति हेर्दा जनजीवनलाई जति ठप्प पार्न सकियो, त्यति राम्रो हुने बुझिएको छ। तर जनजीवनलाई कति दिन ठप्प पार्ने, दीर्घकालमा यसको के असर होला भन्ने सोच कतै देखिएको छैन। सरकारी कर्मचारी, उद्योगमा काम गर्ने कर्मचारी–मजदूर त कसैगरी काम चलाउलान् तर दैनिक गरी खाने मजदूर, साना घरेलु उद्योगमा काम गर्ने मजदूर, जसको जागीरको कुनै प्रत्याभूति छैन र जसको मालिकले खाली बसाएर ज्याला दिन सक्दैन, ती र तीजस्ताले कसरी खाने, कसरी कमाउने भन्ने कुरामा ध्यान दिएको देखिएको छैन। राजधानीमा पत्रकारहरू सुरक्षाकर्मीसँग अन्तर्वार्ता लिइरहेका छन्, मोफसलमा भने अखबार बेच्ने हकरहरूलाई प्रहरीले तर्साएर काम छोड्न बाध्य पारिरहेका छन्। अरू त अरू होटल, रेस्टुरा र भोजनालयहरू बन्द हुँदा दैनिक कमाइ गरी खाने र लकडाउनले अलपत्र परेकाहरूका लागि महानगरपालिकाले निश्शुल्क भोजन गराउने व्यवस्था गर्दा त्यसका व्यवस्थापक र नगरप्रमुखलाई नै हिरासतमा लिन खोज्ने प्रशासनलाई के भन्ने ?
    हुनत सरकारले लकडाउन गरेको जनजीवनमा कुनै जोखिम नआइपरोस् भन्नका लागि हो। यसरी हेर्दा सरकारले जनताको जीवन र स्वास्थ्यबारे सरोकार राखेकोले नै यो लकडाउन गरेको पनि हो। तर कति दिनसम्म ? सरकारलाई आप्mनो जनताको जीवनस्तर राम्ररी थाहा छ। कति प्रतिशत नेपालीले यसरी लकडाउनको अवस्थालाई सहन सक्छ ? चीनको देखासिकी सरकारले लकडाउन गर्दा जनताको जीउज्यानको क्ष्Fति रोकिन्छ भन्ने ठानेको छ। एक पक्ष्Fले यो सोच ठीक हो, तर विचार पु¥याउन नसकिएको कुरा के हो भने चिनियाँ सरकारले वुहान नगरका बासिन्दालाई कुनै कुराको कमी हुन दिएको थिएन। यहाँ त कमी हुन नदिने कुरा छाडौं, भोकले मरे मर, तर घरभित्रै मर भन्ने नीतिलाई प्राथमिकता दिइएको देखिएको छ। अत्यावश्यक कामका लागि बाहिर निस्कनै पर्ने व्यक्तिको पहिचान स्थानीय सरकारले गर्न नसक्ने पनि होइन । अनि किन यत्रो परिभ्राट ? सडक र गल्लीहरूमा जनतालाई बाहिर निस्कन नदिन खटेका सुरक्षाकर्मीहरूलाई बरु सीमानाकामा खटाए रोग नियन्त्रण हुन्छ। किनभने यो कुरा त पक्का छ, अहिलेसम्म नेपालमा कोभिड–१९ छैन। त्यो यहाँ जन्मँदा पनि जन्मँदैन। त्यो आउने बाहिरबाट हो। बाहिरको नाका बन्द नगरेर घरको ढोका बन्द गर्न लगाउनु विवेकपूर्ण होइन। यो भनिरहँदा सबैले बग्रेल्ती बजारमा घुम्न पाउनु हो भन्ने होइन। जनशक्ति र कडाइको जरुरत सीमा क्ष्Fेत्रमा छ, नगरभित्र होइन। आजको नागरिक आपैंm पनि सजग र सतर्क छ, प्रशासनले मात्र गरेर दुई दिनदेखि लकडाउन सफल भएको होइन। जनताको साथ छरपस्ट छ।
    अहिलेको अवस्थामा स्वास्थ्य सुरक्ष्Fाका न्यूनतम उपायले नै काम चल्छ। मानिसहरूले आपूmलाई स्वबन्धकमा राखेका छन्। स्कूल–कलेज, उद्योग, कलकारखाना, सरकारी–गैरसरकारी कार्यालय,  बैंक र यहाँसम्म कि मन्दिरहरू पनि बन्द गरिएका छन्। यसैपनि मानिसको चहलपहल बन्द हुने उपाय सरकारले गरिदिइसकेको छ। आवारा, घुमन्ते प्रवृत्तिका मानिसबाहेक को पो निस्कला र बाहिर १ त्यसैले सरकार ती निमुखाप्रति उदार हुनुपर्छ, जसले यस घडीमा पनि काम नगरी हातमुख जोर्न पाउँदैनन्।

Wednesday, March 25, 2020

कोरोनाले ल्याएको सदाशयता

कोरोनाले ल्याएको सदाशयता

    कोरोनाले जहाँ एकातिर भयावहता ल्याएको छ, त्यहीं यसले उच्चतम मानवीय संवेदना र सदाशयता पनि ल्याएको छ । कुरा पोखराको हो, नेपालको सबैभन्दा रुचाइएको पर्यटकीय नगर । पर्यटकीय नगर भनेपछि देशी–विदेशी पाहुना आउने नै भए । देशी पर्यटकहरूले त कसैगरी आप्mनो गाँसवासको जोहो गर्लान् विदेशीहरूलाई भने अप्ठ्यारो पर्ने निश्चित छ । अप्ठ्यारो यस कारण कि अहिले नेपाल लकडाउन छ । अर्थात् मानिसले आपूmलाई स्वबन्धक बनाउनुपर्ने भएको छ । सरकारी र गैरसरकारी सबै सेवा बन्द छन् । यस्तोमा विभिन्न कारणले नेपालबाट आप्mनो देश फर्कन नसकेका विदेशी पर्यटकहरूलाई गाँसको समस्या भएको छ । होटलहरूमा पहिलेदेखि बसिरहेकालाई बासको समस्या त छैन तर उनीहरू भोकभोकै छटपटिइरहेका थिए । यस्तोमा पोखराको एउटा रेस्टुराँले ती पर्यटकहरूलाई निश्शुल्क भोजन गराउने जिम्मा उठाएको छ । मध्याह्न १२ देखि दिउँसो २ बजेसम्म जो विदेशी आएपनि होटलले निश्शुल्क नेपाली भोजन उपलब्ध गराउन थालेको छ । यस्तोमा सरकार र पर्यटन उद्योगबाट मालामाल भएका पर्यटन व्यवसायीहरूले पनि साथ दिने हो भने नेपालको अतिथि देवो भवः भावनाको वैश्वीकरण हुनेछ ।
    आजको मितिसम्म विश्वमा कोरोना सङ्क्रमणका कारण झन्डै १९ हजार मानिसको ज्यान गइसकेको छ र तीन लाख बढी सङ्क्रमित छन् । यो रोगको प्रकोप अतिविकसित युरोपेली मुलुकहरूमा बढी देखिएको छ । जो सर्वसाधन सम्पन्न छन्, तिनको यो अवस्था छ भने सबै साधनस्रोत र भावनाको अभावले ग्रस्त नेपालमा यस रोगको महामारी पैmलिएमा के होला, कल्पना गरेरै मुटु काम्छ । सरकारमाथि विश्वास गर्ने हो भने नेपालमा अहिलेसम्म यो रोगले प्रवेश पाएको छैन । हुनत फ्रान्सबाट फर्केकी एकजना १९ वर्षे नेपाली विद्यार्थीमा कोरोना सङ्क्रमण देखिएको छ, तर उनलाई उपचारमा पठाइसकिएको छ । सरकारले लकडाउन गरेको कार्यलाई कसैले अनुचित भनेको छैन, तर त्यसबाहेकका काम भने प्रशस्त आलोच्य बन्दै गएको छ । लकडाउन गर्दा नागरिकको पीरमर्का पनि बुझ्नुपर्ने थियो । प्रहरी बिहानैदेखि टोलटोलमा घुमेर पसल बन्द गराउँदै हिंडेको छ, सफाइ कर्मचारीहरूलाई लखेट्दै छ । यो संवेदनहीनता हो । यस रोगको सङ्क्रमण पैmलिन नदिन पहिले चीनले लकडाउन पद्धति लागू ग¥यो, तर उसले प्रत्येक नागरिकलाई चाहिने आवश्यक सामग्री सरकारी एजेन्सीमार्पmत् उपलब्ध पनि गरायो । त्यत्रो सुविधा हाम्रो सरकारले दिन सक्दैन, त्यो थाहा छ, त्यतिको अपेक्षा पनि छैन, तर स्थानीय सरकार संवेदनशील हुनुपर्छ ।
    सबैले जानेको कुरा हो, रोग देशभित्र प्रवेश गरेपछि हाम्रो समस्त सतर्कता र कडाइ हावा हुन्छ । किनकि हामी साधनस्रोत सम्पन्न छैनौं । रोगीका लागि त के, चिकित्सकका लागि पनि रोग प्रतिरोधक पोशाकको अभाव छ । पहिले नै सेनिटाइजर र मास्कको अभाव देखाएर कालाबजारी भइरहेको छ, लकडाउनले गर्दा महँगोमैं भएपनि खरीद गर्न सकिंदैन । यस्तो अवस्थामा प्रदेश २ सरकारले सङ्क्रमण पैmलिन नदिन सक्ष्Fम निकायहरूलाई आर्थिक सहयोग गर्न थालेको छ । यो सामयिक र प्रशंसनीय प्रयास हो । जहाँ जति जुर्छ, रोगको प्रतिकार गर्न र रोग लागेपछि उपचारका लागि थोरै भएपनि त्यो रकम औचित्यपूर्ण छ । सङ्घ सरकार पनि दुरभिसन्धिको यस्तो अवस्थामा जनताको साथ उत्रिन सक्नुपर्छ ।

Tuesday, March 24, 2020

  हेला गर्दा फेला परिन्छ

हेला गर्दा फेला परिन्छ

    नेपालीमा उखान छ, ‘सुख पायो भनेर नमात्तिनु, दुःख प¥यो भनेर नआत्तिनु’, सबैको समयचक्र घुम्दै फिर्दै आउँछ । त्यसैगरी, ‘दुःखीको पनि दिन आउँछ’, ‘कहिलेकाहीं त घैंटामा पनि घाम लाग्ला है’, ‘१२ वर्षपछि खोलो फर्कन्छ’ लगायतका उखानटुक्काहरू छन्। हाम्रा अग्रजहरूको लामो अनुभव तथा भोगाइहरूको आधारमा स्थापित यस्ता उखानटुक्काहरू साँच्ची नै यथार्थ हुन् भन्ने कुरा घटनाक्रमले पुष्टि गर्दैछ। गाउँघर भरिभराउ छ। लामो समय शहरमा बसेकाहरू पनि यतिबेला गाउँमा पुगेका छन्। रोग, बिरामीको औषधोपचार त गाउँमा भन्दा शहरमा सहज उपलब्ध हुने हो। तर कोरोनाको महामारी पैmलिन थालेपछि शहर छाडेर गाउँ फर्कनेको ओइरो छ। एक साताको अवधिमा काठमाडौं उपत्यकाबाट मात्रै करीब पाँच लाखजना बाहिरिएका छन्। सोमवारदेखि लामो दूरीका सवारीसाधन बन्द गरियो, यो सोभन्दा पहिलेको तथ्याङ्क हो। मङ्गलवारदेखि त लकडाउन नै भइगयो। अझै एक/दुई दिन बीचमा खुला गरिदिने हो भने अरू लाखौं गाउँ फर्कनेछन्। जहाँ धेरै मानिसको भीडभाड त्यहीं भाइरसलाई सङ्क्रमणको ऊर्जा मिल्छ। गाउँघरमा भीडभाड कम हुने, एकान्त बस्नलाई पनि सहज हुने र शहरमा जस्तो बिहान–बेलुका चुलो बाल्न पनि गा¥हो नहुने भएकोले मानिसहरू गाउँ फर्कन्छन्। जेहोस्, बेलाबखत हेला गरिने गाउँको अहिले दिन फिरेको छ।
    प्राकृतिकरूपमा मानव शरीरका अङ्गहरूमध्ये महŒवपूर्ण र संवेदनशील अङ्ग गुप्ताङ्गलाई मानिन्छ। त्यही अङ्गलाई सबैभन्दा बढी हेला गरिन्छ। हात, मुख या अन्य अङ्ग धुँदा जुन ध्यान पुराइन्छ, गुप्ताङ्ग धुँदा त्यो ख्याल गरिंदैन। सुविधासम्पन्न शौचालयमा शौच गरौं या वन, पाखा वा खुला स्थानमा, शौच धुने बेला पानीको उपलब्धता, पानीको गुणस्तरीयतातर्पm ध्यान दिने कमै हुन्छन्। वन, पाखा एवं खुला स्थानमा शौच गर्नेहरू हतपत जस्तो भेट्टायो त्यस्तै पानी प्रयोग गर्छन्, लामखुट्टेले डेङ्गु पारेको हुन् या भ्यागुतोले फुल पारेको। भैसी र सुङ्गुरले खेलेर हरियो तर जमेको पानी भए पनि शौच धुनलाई गा¥हो लाग्दैन। सुविधासम्पन्न शौचालयमा पनि गुप्ताङ्गप्रति विभेद छ। कैंयन दिन ट्याङ्कीमा जमेको, शुद्धिकरण नगरेको पानी भएपनि हुन्छ। तर मुख कुल्ला गर्नुप¥यो भने तुरुन्तै पानीको गुणस्तरीयतामा ध्यान दिइन्छ।
    शौच गरिसकेपछि हात धुने कार्य मानवले धेरै पहिलेदेखि अपनाउँदै आएको सावधानी हो। तर वर्तमान कोरोनाको महामारीले ‘शौच गर्नुभन्दा पहिले पनि हात धुनुपर्छ, गुप्ताङ्गलाई हेला गर्नुहुन्न’ भन्ने सावधानीलाई स्थापित गर्दैछ। मानवको गुप्ताङ्गबाट पनि शरीरमा कोरोना भाइरस सङ्क्रमण हुन सक्ने कुरा अनुसन्धानले पुष्टि गरिसकेको छ। भाइरसयुक्त हातले गुप्ताङ्ग छुँदा या सफा गर्दा त्यहींबाट सङ्क्रमण हुने देखियो। यसबाट बच्नका लागि शौचालय पस्नुभन्दा पहिले हात साबुनपानी राम्रोसँग सफा गर्नुपर्ने या सेनिटाइज गर्नुपर्ने भयो। नत्र जतिवटा सावधानी अपनाइए पनि यही एउटा असावधानीबाट पनि सकिन बेर छैन। ‘सबैभन्दा पहिले मानिसको शरीर शुद्ध हुनुपर्छ, शरीर शुद्ध भएमात्रै मन शुद्ध हुन्छ र त्यसले शुद्ध विचार दिन सक्छ’ भन्ने पूर्वीय सभ्यता तथा हाम्रा पुर्वजहरूको मान्यता हो। जसलाई आधुनिकताका पक्षधरहरूले वास्ता गरेनन्। मानवसमाजलाई समयचक्रले घुमाएर ल्याउँदा आज त्यही पुरानो मान्यता सही ठहर हुँदैछ । ‘मन चोखो भए अरू जे पनि चल्छ’ भन्दै आधुनिक देखिन खोज्नेहरूले एकपटक सोच्नैपर्ने अवस्था आएको छ।

Monday, March 23, 2020

वाह रे ! सरकार

वाह रे ! सरकार

    कोरोना भाइरसले नेपालमात्र होइन, विश्वभरिकै सरकारहरूका सामुन्ने चुनौती खडा गरेको छ । जुनसुकै हदसम्म गएर पनि यसको रोकथामका लागि सरकारहरू तत्पर छन् । आइसोलेशनजस्तो निर्मम तरीका पनि अख्तियार गर्न सरकारहरू चुकेका छैनन् । तर कुनै पनि सरकारले आप्mना नागरिकलाई अलपत्र छाडेर दायित्वविहीनता भने देखाएको छैन । चीनपछि युरोपेली मुलुकमा सरेको कोरोनाले चीनभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको इटालीबाट भारतीय नागरिकलाई स्वदेश फर्काउन भारत सरकारले विशेष इन्तजाम गर्न थालेको छ । नेपाल सरकारले भने आप्mनै बलबुतामा स्वदेश फर्कन चाहने नेपालीलाई देशभित्र पस्न नदिने नीति लिएको छ । एक्लादुक्ला मानिसले स्वभावतः जहाँ पनि दुःख पाउँछन्, तर सङ्क्रमणको जोखिम भएका ठाउँमा समूहका समूह नेपालीहरू जीवन–मरणको त्रासमा बसेका छन्, तिनका लागि बाटो नै बन्द गरेर सरकारले कुन बहादुरी देखाउन खोजेको हो, आश्चर्यलाग्दो विषय बनेको छ । विदेशमा बसेका नेपालीहरूलाई सङ्क्रमण नै भएको छ भने पनि सरकारले त्यहीं वा स्वदेश ल्याएर उपचार गराउने दायित्व निर्वाह गर्ने सोचसमेत बनाउन सकेको छैन । झन् सद्दे नेपालीलाई पनि देशमा प्रवेश नदिएर कस्तो स्याबासी भिर्न खोजेको हो ?
    सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय हवाई उडानमा प्रतिबन्ध लगाए पनि केही न केही हवाई उडान नेपालमा उत्रेकै छन् र उडेका पनि छन् । सरकारले आपत्मा परेका र मानवीय सहायताको दृष्टिकोणले तिनलाई आपत्कालीन अवतरण गर्न दिएको भनेको छ । यसरी प्रवेश गरेकाहरू नेपालमा स्वयंचेत–पृथकता अँगाल्नुपर्नेमा यत्रतत्र घुमिरहेको समाचार आएकै छ । के उनीहरूबाट भाइरस सङ्क्रमणको जोखिम हुँदैन, नेपालीहरूबाट मात्र जोखिम हुने कुनै जैविक नियम छ कि ! हिजो सामन्तवादी सरकार भनिएकोले असम र मेघालय तथा भूटानबाट खेदिएका लाखौं नेपालीलाई गाँस र वास दिएर सहयोग पु¥याएको थियो । आज त लोकतान्त्रिक सरकार छ । लोकतान्त्रिक सरकारले जुनसुकै कारणले विदेशमा भएका र स्वदेश फर्कन चाहने नेपाली नागरिकलाई घर आउने सुविधा दिनुपर्ने हो । हो, भाइरस सङ्क्रमणबारे पर्याप्त सतर्कता अँगाल्ने र सङ्क्रमण भेटाएकाको उपचार गर्ने र शङ्कास्पदलाई आइसोलेशनमा राख्ने सतर्कता भने अवश्य नै पालना गर्नुपर्छ । जसोजसो बराजू तसोतसो नाति भनेभैंm केन्द्र सरकारको प्रतिबन्धको सिको स्थानीय प्रशासनले पनि अँगाल्न थालेको छ । सीमा क्षेत्रमा पर्याप्त र सङ्गठित स्वास्थ्य चौकी स्थापना गरेर यस विपत्का बेला स्वदेश फर्कन चाहने नागरिकको स्वागत गर्नुपर्ने बेला सीमा नै बन्द गर्नेजस्तो अविवेकी निर्णय नहोस् ।
    दुःखमा आफन्तजस्तो प्रिय कोही हुँदैन । यस दुःखको घडीमा नेपाली नागरिक जहाँ भएपनि स्वदेश फर्कन चाहेको छ भने सरकार आपैंmले नसकेपनि उनीहरू आउन चाहन्छन् भने सक्दो सहयोग पु¥याउनुपर्छ । देशभित्र अहिलेसम्म कोरोना सङ्क्रमणको कुनै खबर आएको छैन । अपुग रिपोर्टको आधारमा वीरगंजका एकजना व्यक्तिमा कोभिड–१९ देखिएको हल्लाले मात्र जुन त्रास पैmलायो, त्योबाहेक अहिलेसम्म देशमा भाइरसले प्रवेश पाएको छैन । यस स्थितिमा थोरै सङ्ख्यामा नेपाल आउन चाहने नेपालीको मात्र अवस्था उपर ध्यान राख्न सरकारको सामथ्र्य पुग्दैन भन्ने पनि लाग्दैन । आखिर जताततै आइसोलेशन क्याम्पहरू केका लागि खुल्दैछन् ? देखाउनका लागि मात्र कि नागरिकको हितको लागि ?

Sunday, March 22, 2020

 कोरोना र हाम्रो सोच

कोरोना र हाम्रो सोच

    विश्वलाई कोरोना भाइरस (कोभिड–१९)ले गाँज्दै आइरहेको बेला हाम्रो मुलुकमा दोहोरी चलिरहेको छ। सरकार र स्वास्थ्य संस्थाहरूले मुलुकमा कोभिड–१९ प्रवेश नगरेको बताइरहेका छन् भने यसमा चित्त नबुझ्नेहरूले “कोरोना मुलुकमा छिरिसक्यो, सरकारले तथ्य लुकायो” भन्दै आरोप लगाइरहेका छन्। आरोप लगाउनेमा सङ्घीयसभाका सदस्यदेखि समाजका बुद्धिजीवीहरूसमेत छन्। डा सुन्दरमणि दीक्षितले मुलुकमा कोरोना प्रवेश गरिसकेको सार्वजनिक घोषणा नै गरे। सोलगत्तै एक युवकले सामाजिक सञ्जालहरूमा एउटा अडियो म्यासेज भाइरल गरे। म्यासेजमा केही अस्पतालको नाम किटानी गरेर कोरोना सङ्क्रमित बिरामीको मृत्यु भएको अफवाह पैmलाइएको थियो। त्यसैगरी, हवाईजहाजबाट औषधि छर्कने भन्ने अफवाह पनि सामाजिक सञ्जालमा पैmलाइयो । अन्ततः अफवाह पैmलाउनेमध्येका एक युवक पक्राउ परे भने विदेशमा बसेर अपवाह पैmलाउने अर्को एक नेपालीबारे प्रहरीले अनुसन्धान गरिरहेको छ।
    मुलुकमा कोरोना प्रवेश गरेन भने त त्यसको जस वर्तमान सरकारले पो लिने भो भनेर टाउको दुखाउनेहरू पनि कम छैनन्। ‘हाम्रो खानपिनका कारण कोरोना प्रवेश नगरेको हो, धर्म, संस्कृति र संस्कारको कारण कोरोना प्रवेश नगरेको, मदिरासेवन गर्ने भएकोले कोरोना नआएको, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता मजबूत भएकोले, अब गर्मी महीना लागेपछि कोरोना आपैंm भाग्छ’लगायतका तर्कहरू गरिंदै छ। भोलिसम्म कुनै क्षति भएन भने सरकारले जस नपाओस् भन्ने उनीहरूको ध्याउन्न छ। सरकार पनि त्यही ताकमा छ, भगवान् भरोसे कोरोना प्रवेश नगरोस् तर त्यसको जस जति आपूmले पाउँ भन्ने ध्याउन्नमा सरकार छ। तयारी केही छैन, आइसोलेशन वार्ड छ, चिकित्सक, सामग्री तथा बन्दोबस्तीका उपकरण पर्याप्त छैनन्। कोरोना परीक्षणको कीट अभैm पर्याप्त छैन। सरकारले घोषणा गरेका कुराहरूको कार्यान्वयन, अनुगमन तथा कारबाई गर्न सकेको छैन।
    कोभिड–१९ ले समातेपछि समयमा उपचार नपाए न्यूनतम २० प्रतिशत मृत्यु हुने अनुसन्धानले देखाएको छ। तथ्याङ्क लुकाइएको हो भने पनि मृत्यु देखिनुपर्ने हो। यसको सर्ने क्षमता तीव्र गतिको छ। सङ्क्रमण भएकै हो भने जनजनसम्म पुगेका सञ्चारमाध्यमबाट घटना लुक्न सक्ने थिएन। सोविपरीत बुद्धिजीवी र स्वास्थ्य क्षेत्रकै व्यक्तिहरूले अफवाह पैmलाइरहँदा सरकार मौन छ। अरूले त उनीहरूको सिको गरेका हुन्। प्रधानमन्त्रीले देशको नाममा सम्बोधन गरेका कुराहरू सरकारी निकायले नै उल्लङ्घन गरिरहेका छन्। अनुगमन तथा कारबाई छैन। महामारी चलिरहेका ठाउँसँग सबैखाले सम्बन्ध विच्छेद गरियो भने भाइरस अन्यत्र सर्न सक्दैन। चीनको वुहान नेपालबाट धेरै टाढा छ। वुहानलाई लकडाउन गरेपछि चीनका अन्य प्रान्तमा पनि सङ्क्रमण भएन। वुहानको घटना यदि भारतमा भएको भए नेपाल उहिले नै पीडित हुने थियो। हालसम्म सङ्क्रमित १८८ वटा मुलुकहरूमा गर्मी, ठन्डी तथा हाम्रो मुलुकजस्तै वातावरण भएका मुलुकहरू पनि धेरै छन्। उत्तम उपाय सङ्क्रमितसँग सङ्गत नगर्नु र सावधानी अपनाउनु हो। जतिसक्दो छिटो मुलुक पूर्णरूपमा लकडाउन गर्नै पर्छ। आर्थिक क्षति पछि पूर्ति होला, ज्यानको खति कहिल्यै पूर्ति हुँदैन। हरेक दल, सङ्घसंस्था, नागरिक र निकायको सोच भयरहित वातावरण कायम गर्दै मुलुकमा महामारी प्रवेश गर्न नदिनेतर्पm केन्द्रित हुुनु जरुरी छ।

Friday, March 20, 2020

सावधानी नअपनाउनु बहादुरी ?

सावधानी नअपनाउनु बहादुरी ?

    महामारीबाट बच्न सरसफाइ र सङ्गतमा सावधानी नै उत्तम विकल्प हो । हाम्रा पुर्खाहरूको अनुभवले पनि त्यही बताउँछ । कुनै पनि महामारी पैmलने मुख्य माध्यम श्वासप्रश्वास, ¥याल, रगत र खानपान नै हो । एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा प्रवेश गर्ने प्रवेशद्वार चाहिं मुख, नाक, आँखा, गुप्ताङ्ग र शरीरमा घाउचोट लागेका स्थानहरू हुन् । यति कुराबाट जोगिन र जोगाउन सकियो भने कुनै पनि महामारीले बिगार्न सक्दैन । कोरोनाभन्दा धेरै खतरनाक महामारी विश्वले भोगिसकेको छ । १४औं शताब्दीको मध्यमा युरोप, अफ्रिका र एशियामा ‘ब्ल्याक डेथ’ले विश्वको एक तिहाइ जनसङ्ख्याको ज्यान लिएको थियो । जुन बेला विश्वको जनसङ्ख्या ४५ करोड थियो । त्यतिबेला ब्ल्याक डेथले करीब १५ करोड मानिसको ज्यान लिएको अनुमान छ।
    सन् १९१० देखि ११ सम्म भारतको कोलकोताबाट पैmलिएको हैजाको महामारीले हाम्रो मुलुकमा पनि ठूलै नोक्सानी ग¥यो । नेपालमा हैजा र विफरको महामारी सबैभन्दा बढ्ता पैmलिएको पाइन्छ । त्यसैगरी, आठ दिनमा मर्ने आँठे, २२ दिनमा मर्ने २२ दिनेले पनि महामारीको रूप लिएको थियो । विसं ११७१ तिर काठमाडौंमा ठूलो महामारी पैmलिएको यसबाट असङ्ख्य मानिसको मृत्यु भएको वंशावलीमा उल्लेख छ ।  त्यसैगरी, विसं १३८६ को फागुनदेखि भदौसम्म दिनको सयजना जतिको दरले ज्यान जाने गरी अर्को महामारी पैmलिएको इतिहासमा उल्लेख छ । विफरलगायतका रोगहरूको महामारी बेलाबेलामा पैmलिरहन्थ्यो । त्यसबाट बच्न नेवार समुदायले शीतलादेवीको पूजा गर्थे । प्रतापसिंह शाह, गीर्वाणयुद्ध वीर विक्रम शाहलगायत राजाहरू विफरको महामारीमा परेर मरेको, स्वामी महाराज रणबहादुर शाहले विफर लागेका मानिसलाई काठमाडौंबाट निकाला गरेकोलगायत इतिहासका घटनाहरू छन् । सन् १७४० ताका महामारीलाई रोक्न राज्यले काठमाडौंका नाकाहरू बन्द गरेको थियो । त्यसपछि पनि विभिन्न महामारी पैmलँदा नाकाहरू बन्द गर्ने गरिन्थ्यो । अर्कोपटक सन् १८४७ मा काठमाडौंमा पैmलिएको हैजाको महामारीको बेला राजदरबारको नियमित कामकाज एवं भेटघाटसमेत बन्द गरिएको थियो । सन् १७१६ ताका नेपालमा प्लेगको महामारी पैmलिंदा तीन महीनाभित्र करीब २० हजार मानिस सङ्क्रमित हुँदा पनि परम्परागत नेपाली तरीकाले नियन्त्रणमा आएको कुरा क्रिश्चियन मिसनका यात्रुहरूको स्मरणमा उल्लेख छ ।
    महामारी रोक्न हाम्रा पुर्खाहरूले विभिन्न उपाय अवलम्बन गर्थे । सङ्क्रमितलाई बस्तीबाट अलग्गै राख्ने, बाटोघाटो बन्द गरेर बाहिरका मानिस आउन नदिने, एकअर्को घरबीच काँडे छेकबार लगाएर आउजाउ बन्द गर्ने, पानीको स्रोत एवं सार्वजनिक स्थलमा दिसापिसाब नगर्ने, घर सफासुग्घर राखी आपूm पनि सफा भई माईको पूजा गर्ने गर्थे । त्यतिबेला अहिलेको जस्तो आधुनिक उपचार पद्धतिको विकास भएको थिएन । स्वास्थ्य परीक्षण र सञ्चारको अभावमा महामारीबारे उनीहरूलाई धेरै विनाशपछि मात्रै थाहा
हुन्थ्यो । हिजोका हाम्रा पुर्खाहरूको परम्परागत तरीका र आजको आइसोलेशन उस्तै हो । फरक यति हो कि आजका मानिस धेरै अटेरी छन् । कोरोनाको प्रकोपमा मास्क नलगाइ हिंड्न वा धेरै मानिसको जमघट गर्न बहादुरी सम्झन्छन् । मानौं सावधानी अरूकै लागि अपनाइदिनुपरेको छ । त्यसैले सरकारको निर्देशनका बावजूद यातायात व्यवस्था कार्यालयले ३ सयजनालाई एकै ठाउँमा राखी परीक्षा लिन्छ । विद्यFलयहरू खुलिरहन्छन् । 

Thursday, March 19, 2020

सरकार पारदर्शी भएन

सरकार पारदर्शी भएन

    अन्तिम समयमा आएर सरकारले कोरोनाको त्रास देखाउँदै नेपाली विद्यार्थीहरूको अति महŒवपूर्ण मानिएको माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसइई) स्थगित गरेको छ । सरकारले यस किसिमको अप्रत्याशित निर्णय गर्ने कुनै सङ्केत देखिएको थिएन ।  एक्कासि यो निर्णय गर्दा सरकारको नियत सफा देखिएको छैन । कुनैपनि महामारीको प्रतिकूलताभन्दा त्यसको त्रासले मानिसलाई आतङ्कित पार्दछ भन्ने तथ्यलाई नेपाल सरकारले प्रमाणित गरिदिएको छ । किनकि अहिलेसम्म प्राप्त तथ्याङ्कमा नेपालमा एकजनामा मात्र कोरोना भाइरस पोजिटिभ देखिएको र त्यो व्यक्ति पनि निरोग भएर घर फर्किसकेको सरकारी दाबी यदि सत्य हो भने एसइई स्थगित गरी मार्च ३० सम्मका लागि देशवासीलाई नै बन्धक बनाउने गरी सबै शिक्ष्Fालयलगायत अन्यान्य मानवीय गतिविधिमा रोक लगाउनुको कुनै औचित्य नै देखिंदैन । अर्को कुरा के हुन सक्दछ भने नेपालमा पनि कोरोनाको व्यापक प्रसार भइसकेको छ तर सरकारले त्यो तथ्य लुकाएको छ । यस्तो पनि कुरा थिएन कि विद्यार्थीहरूमा व्यापकरूपमा कारोना–त्रास पैmलिएको होस् वा शिक्ष्Fकहरू परीक्षा सञ्चालनमा सहभागी हुन असहमत भएका हुन् ।
    हिजोसम्म परीक्षा शुरू हुनुअगावै विद्यार्थीहरूले साबुनपानीले हात धोएर परीक्षामा सहभागी हुनुपर्ने उर्दी जारी गरिएको थियो । जुन विद्यार्थीमा रुघाखोकीको लक्षण छ, तिनलाई एकै ठाउँमा राखेर परीक्ष्Fा लिने नीति पनि जारी गरिएको थियो । अनि एक्कासि के भयो र परीक्ष्Fा नै स्थगित गर्नुप¥यो ? यो सत्य कुरा हो, कोरोना अहिले विश्वका १६७ वटा मुलुकमा पैmलिसकेको छ । यो पनि सत्य हो, यसबाट मर्नेको सङ्ख्या ६ हजार नाघिसकेको छ । यो पनि सत्य हो, अहिलेसम्म ६ लाख मानिस कोरोना सङ्क्रमणको चपेटमा परिसकेका छन् । तर जुन ठाउँमा कोरोनाबाट एकजना मात्र सङ्क्रमित भयो, ऊ पनि निको भइसक्यो, त्यहाँ सतर्कताको नाउँमा यत्रो ठूलो उत्पात देखाउनुको के अर्थ ? सरकार र जनतामा सञ्चारमाध्यमहरूले कोरोना–त्रास अतिशय पैmलाए भन्ने आपत्ति छ, तर सतर्क गराउनुलाई त्रास पैmलाएको भन्नु र आपैंmले प्रचार गरेविरुद्ध चार लाखभन्दा बढी एसइई दिने विद्यार्थीहरूको भविष्यसँग खेलवाड गर्ने निर्णयलाई कुन त्रासको नाम दिने ? कि सरकारको जानकारीमा नेपालमा सलहसरी कोरोना भाइरस कतैबाट उडेर आइपुग्यो ?
    जब सरकारले कुनै निर्णय गर्दछ र त्यसको ठोस प्रमाण साबित गर्न सक्दैन भने सञ्चारमाध्यमहरूले अनुमानको खेती गर्नुपर्ने हुन्छ । अनुमान भनेको सत्य हुँदैन । अहिले कोरोनाविरुद्ध लड्न भारतको प्रयासमा सार्क मुलुकहरू एकजुट हुने नीति तय भएको छ । त्यसका लागि कोष पनि खडा गर्ने कुरा आएको छ । भारतले त सीडमनिको घोषणा पनि गरिसकेको छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले यस महामारीविरुद्ध लड्न १४ खर्ब रुपैयाँ बढीको बजेट सार्वजनिक गरेको छ । के यत्रो बजेटमा हाम्रा शासकहरूको ¥याल चुहिन थालेको हो ? किनकि देशमा सङ्क्रमण नै छैन भनेपछि बजेटको ‘पुरा’ पनि हात लाग्दैन । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र सार्क बजेटमा हात मार्ने रणनीति अन्तर्गत नै सरकारले हतारमा एसइई स्थगित गरेको हो किन नभन्ने ? वर्षभरि घाम तापेर असारमा विकासको काम गर्ने मानसिकता बोकेको सरकारबाट अपेक्षा पनि यस्तै कुराको गर्न सकिन्छ । सरकार पारदर्शी हुँदैन, जनतालाई पर्याप्त जानकारी दिंदैन भने अनुमानको खेती गर्नैपर्छ । तसर्थ सरकार पारदर्शी हुनुप¥यो, एसइई किन स्थगित गरियो ?

Wednesday, March 18, 2020

एलपी ग्यास अभाव

एलपी ग्यास अभाव

    खाना पकाउने एलपी ग्यास बिक्री केन्द्रहरूमा सिलिन्डरको लाइन छ । केही दिन पहिलेदेखि नै ग्यास बिक्रीमा तीव्रता आएकोमा यस हप्ताको शुरूदेखि भने खाली सिलिन्डरको लाइन नै लाग्न थालेको हो । बिक्री केन्द्रअगाडि सिलिन्डरको लाइन मात्रै होइन कि, विक्रेताहरूको टेलिफोन तथा मोबाइलमा फोन गर्नेहरूको लाइन पनि कम छैन । त्यसैले आजकल वीरगंज एवं सो आसपास क्षेत्रका अधिकांश विक्रेताहरूको फोन हतपत उठ्दैन । ग्यासको लागि नै फोन आएको होला भन्ने डर उनीहरूलाई छ । ग्यास उद्योगले ग्यास पठाइरहेको छ, ग्यासका पसलले बिक्री गरिरहेकै छन्, खाली सिलिन्डरको लाइन घट्नुको सट्टा झन् बढ्दो छ। खाली सिलिन्डरको कारण चारैतिर तनाव छ । आपूm पछि परियो ग्यास नपाइएला कि भन्ने तनावमा उपभोक्ता छन्, ग्यास चाहियो भन्ने सिफारिश आउँला कि भन्ने विक्रेतालाई तनाव छ, ग्यास लुकाएको छैन भन्दै अनुगमनकारी निकायलाई दिनहुँ जवाफ दिइरहनुपर्दा उद्योगीलाई तनाव छ भने मागबमोजिम पूर्ति गर्न नसकेको भन्दै विपक्षीले आलोचना गर्ला कि भन्ने सरकारलाई तनाव छ ।
    मुलुकमा जब–जब विद्युत् सेवा भरपर्दोरूपमा प्रवाह हुन्छ, तब खाना पकाउने ग्यासको माग केही प्रतिशत कम हुने गरेको अनुभव छ । भरपर्दो विद्युत् लाइन छँदा केही प्रतिशत उपभोक्ताले विद्युतीय उपकरण प्रयोग गर्ने रहेछ भन्ने यो उदाहरण पनि हो । मधेस आन्दोलनको क्रममा नाका बन्द भएपछि नेपाली उपभोक्ता पनि इन्डक्शन युगमा प्रवेश गरेको हो । ग्यासमा भन्दा इन्डक्शनमा सस्तो र सहज पर्ने कुरा उनीहरूले बुझिसकेका छन् । इन्डक्शन चुलो भएका अधिकांश उपभोक्ताहरू पानी तताउन, चिया पकाउन वा सानातिना काममा इन्डक्शन चुलो नै प्रयोग गर्छन् । यसर्थ विद्युत् सेवा सहज भएको बेला ग्यासको खपत केही कम हुने गरेको छ। बितेको हुरी, बतास र वर्षाको समयमा बाहेक हिउँद महीनादेखियता विद्युत् सेवा भरपर्दो छ । तर गज्जबको कुरा ग्यासको माग भने घट्नुपर्नेमा ह्वात्तै बढेको छ । अघिल्लो वर्ष यही समयको एक महीनामा ३८ हजार मेट्रिकटन एलपी ग्यास आयात भएको नेपाल आयल निगमको तथ्याङ्क छ । यसपालि सोही अवधिमा ४१ हजार मेट्रिकटन ग्यास आयात भयो  । उपभोक्ता सङ्ख्या वृद्धिको अनुपातमा पनि बजारको मासिक माग ४० हजार मेट्रिकटन मात्र हो । सो परिमाण पर्याप्त हुने भएकोले पसलअगाडि खाली सिलिन्डरको लाइन देखिनुनपर्ने हो । तर पछिल्लो १५ दिनमा २२ हजार मेट्रिकटन ग्यास पसलबाटै बिक्री भइसकेको छ, फेरि पनि खाली सिलिन्डर घट्नुको सट्टा बढ्दो छ ।
    कोरोनाको कारण भोलिका दिनमा सवारी, बजार या भारतीय सीमा नै बन्द भयो भने के गर्ने  ? उपभोक्ता त्रसित भएको कारण यसो भएको हो । त्रासले गर्दा उनीहरू खाली सिलिन्डर भर्दै सञ्चित गरिरहेका छन् । सरकारले ग्यास अभाव नहुने सन्देश जारी गरिरहेको छ, तर सरकारप्रति जनता विश्वस्त हुन सकेको छैन । नयाँ सिलिन्डर खरीद गर्ने उपभोक्ता पनि प्रशस्तै छन् । यसले ग्यासको माग झन् बढाउने भएको हुँदा ग्यास उद्योग महासङ्घले अब नया सिलिन्डर बिक्री नगर्ने निर्णय गरेको छ । मानिस हो, त्रास हुन्छ । सरकारले नागरिकमा ग्यासको त्रास न्यूनीकरण गर्ने हो भने जतिसक्दो छिटो इन्डक्शनका साथै विद्युतीय उपकरण वितरण कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ र विद्युतीय प्रणालीलाई अझ भरपर्दो र व्यवस्थित गर्नुपर्छ ।

Tuesday, March 17, 2020

दूरदृष्टि

दूरदृष्टि

    हामी नेपालीको एउटा विलक्ष्Fण स्वभाव छ । हामी कि देख्दै देख्दैनौं कि टाढासम्म मात्र देख्छौं । कोरोना भाइरसबारे अहिलेसम्म जेजति तथ्यहरू आएका छन्, तिनमा सबैभन्दा महŒवपूर्ण छ, यो मानिसबाट मानिसमा सर्छ । यसैले कोरोना सङ्क्रमित व्यक्तिसँग एक मिटरको दूरी बनाउन चिकित्सकहरूले बताएका छन् । अब प्रश्न यो उब्जन्छ कि कोरोनाबाट को सङ्क्रमित छ ? कसरी थाहा पाउने कसैलाई कोरोना भएको छ ? चिकित्सकहरूले बताए, जसलाई रुघाखोकी लागेको छ, ऊ सङ्क्रमित हुन सक्छ । बच्ने उपायबारे चिकित्सकहरूले बताए, शरीरमा शरीर नटाँसियोस्, हात र मुख साबुनपानीले बराबर धोइराख्नुपर्छ । यो भाइरस हातबाट मुख, नाक, आँखा भएर शरीरमा प्रवेश गर्ने हुनाले कसैसँग हात मिलाउनुको सट्टा नमस्कार गर्न पनि जोड दिइयो । हामी दक्षिण एशियामा बस्ने मानिसहरू प्रायः सबै काम हातले गर्छौं । खान्छौं हातले, दिसा धुन्छौं हातले । यसर्थ दिनभरिमा कमसेकम हामी ९–१० पटक त यसै पनि हात धोइरहेका हुन्छौं । हामीले बल्ल–बल्ल हात मिलाएर अभिवादन गर्न सिकेका छौं, अधिकांश व्यक्तिसँग अभिवादन अहिले पनि ‘नमस्कार‘, ‘प्रणाम’बाटै चलिरहेको छ । यसमा थप के गर्नुपरेको छ भने बाहिरबाट घर आउँदा पनि साबुनपानीले हात धुने ।
    शायद यही कारणले होला नेपालमा अहिलेसम्म कोरोना भाइरसको सङ्क्रमण पैmलिन सकेको छैन । यसैले नेपालीहरू निर्धक्क पनि थिए । तर भारतमा र नेपालको सीमान्त भारतीय प्रदेशहरूमा समेत कोरोना प्रवेश गरेपछि हामी ताँती नै लगाएर अस्पताल पुग्न थालेका छौं, कतै कोरोनाबाट सङ्क्रमित त भइएन ? झन् भारतीय प्रधानमन्त्रीले कोरोनाको सरोकार उठाएर सार्क राष्ट्रका प्रमुखहरूसँग भिडियो कन्फ्रेन्स गरेपछि त मानिसमा सतर्क हुने छटपटी पनि बढेको छ । रीतिरिवाज र परम्परा सबै नालायक नै हुँदैनन् । जेसुकै कारणले होस्, हामी सबैलाई सबै समय अङ्कमाल गर्दैंनौं, चुम्बन गर्दैनौं, काँटा–चम्चा वा चिपस्टिकले खाना खाँदैनौं । खाना खानुअघि र खाना खाएपछि साबुनपानीले अवश्य नै हात धुन्छौं । खाना खानुअघि हात सफा गर्नका लागि र खाइसकेपछि हातमा तेल, मसला र बेसारको दाग छोडाउन । नयाँ सभ्यता र आधुनिकताको देखासिकी यी कुराहरू नयाँ पुस्ताका लागि त्याज्य बन्दै गएको थियो ।
    भारतमा कोरोनाप्रति सरोकार बढेपछि हिजोसम्म शिथिल रहेको प्रतिरक्षा प्रणाली अहिले सक्रिय हुन थालेको छ । यद्यपि यो सक्रियता कामभन्दा बढी देखावटी रहेको छ । आइसोलेशन वार्डमा बिरामी नै छैन तर हामी त्यसमा दुव्र्यवस्था देख्न थालेका छौं । हेल्थ डेस्क रित्तो छ, काम न काजको पारेर राखिएको छ, त्यसप्रति कसैलाई सरोकार छैन । हेल्थ डेस्कमा खटाइएका स्वास्थ्यकर्मीलाई जाँच गर्ने न कुनै गतिलो उपकरण दिइएको छ, न ऊ निर्भय हुने कुनै व्यवस्था गरिएको छ । स्वास्थ्यकर्मी स्वयम् त्रासमा छन् ।  प्रवेश नै गर्न नदिउँ भन्ने तत्परताभन्दा पसेपछिको अवस्थाबारे हाम्रो दूरदृष्टि तेजिलो छ । कोरोना प्रवेश गरेकै छैन, सामानहरूको अभाव आम भइसकेको छ । बजारमा मास्क छैन, सेनिटाइजरहरूको अभाव छ । यसै पनि सेनिटाइजर प्रयोग गर्ने हाम्रो बानी छैन । यी सबैको आपूर्तिको कुनै व्यवस्था गरिएको छैन । हामी सामान्य स्वास्थ्यसम्बन्धी चेतनासहित बस्यौं भने कोरोना प्रवेश गर्नै सक्दैन ।

Monday, March 16, 2020

कोरोनाले ज्यूँदो बनायो

कोरोनाले ज्यूँदो बनायो

    कहिलेकाहीं विषले पनि ओखतिको काम गर्छ भन्थे । आज त्यो सत्य साबित भएको छ । कोरोनाले जहाँ आजसम्म ५ हजारभन्दा बढीको ज्यान लिइसकेको छ, विश्वभरि आतङ्क पैmलाएको छ, त्यहीं जीवन र मरणको दोसाँध ‘कोमा’मा रहेको सार्कलाई जीवनदान दिएको छ । कोरोना भाइरसले गर्दा मृतप्रायः सार्क एकाएक ज¥याकजुरुक उठेको छ । सार्कका आठै राष्ट्रका प्रमुखहरूले सार्कमार्पmत् कोरोनाविरुद्ध लड्न सहकार्य जनाएपछि सार्कले जीवन पाएको हो । सार्क राष्ट्रका परमाणु शक्तिसम्पन्न भारत र पाकिस्तानबीचको मनोमालिन्यले सार्क निष्क्रिय बनेको थियो । कहिले नसिद्धिने भारत–पाक द्वन्द्व र सार्कका केही संवेदनशील वैधानिक दफाहरूले गर्दा सार्क जहिले पनि भारत र पाकिस्तानको मनोमालिन्यले शिथिल बन्दै आएको छ । सार्कमा विकास र प्रगतिको कुरा गर्न पाइन्छ, आपसी मनोमालिन्यलाई यसको विषय बनाउन पाइन्न र कुनै एक राष्ट्रले सार्क सम्मेलनमा सहभागिता नजनाए यसको सम्मेलन नै हुँदैन । सन् १९८५ मा स्थापना भएको सार्कको १८औं सम्मेलन २०७१ सालमा काठमाडौंमा भएर नेपाल अध्यक्ष्F भएको थियो । त्यसै क्रममा कात्तिक २०७३ मा १९औं सम्मेलन पाकिस्तानमा हुनुपर्नेमा सम्मेलनको दुई महीना पहिले उरीमा भएको हमलामा १९ जना भारतीय सैनिक मारिएपछि सार्क पनि कोमामा पुगेको थियो ।
    भनिरहनुपर्दैन भारत यस क्षेत्रको सर्वाधिक शक्तिसम्पन्न राष्ट्र भएको हुँदा सार्क उसकै इच्छा र स्वार्थसँग बाँधिएको छ । जतिपटक पनि भारत र पाकिस्तानबीच विवाद चुलिएको छ, सार्कको सम्मेलन प्रभावित भएको छ । अहिलेको विवादले गर्दा नेपालले लामो समयदेखि सार्कको अध्यक्षता गर्न पाइरहेको छ । यस्तो अध्यक्ष जुन कहिले सक्रिय हुन सकेन । तर कोरोनाको त्रास पैmलिने र सार्क मुलुकहरूमध्ये भारतमा पहिलोपटक कोरोना प्रवेश गरेपछि त्यहाँका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीलाई एक्कासि सार्कको सम्झना आयो र उनले यस महामारीविरुद्ध सामूहिक रणनीति प्रभावकारी हुने ठानी सार्क सहयोगका लागि आह्वान गरे । र लगत्तै भिडियो कन्फ्रेन्स गरेर सार्कका सबै राष्ट्रप्रमुख तथा राष्ट्राध्यक्षसँग परामर्श गरे । यसका लागि भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी साधुवादका पात्र बनेका छन् । भारत एक्लै कोरोनाको प्रतिकार गर्न सक्ष्Fम भए तापनि यही अवसरमा आपसी मनमुटाव हटाउने र राष्ट्रिय हठ नामेट पार्ने अनुकूलताको उनले प्रयोग गरे ।
    पाकिस्तानपछि २०औं सार्क सम्मेलन २०७५ मा श्रीलङ्कामा हुनुपर्ने थियो । यी सब कुरामा भारतले उरीमा भएको आक्रमणमा पाकिस्तानको हात रहेको आरोप लगाउँदै सार्कलाई निष्क्रिय पार्दै आएको थियो । यसो त भारतीय कूटनीतिज्ञहरूले अब सार्क जीवित राख्न सार्कबाट पाकिस्तान माइनस हुनुपर्ने बताउँदै आएका छन् । यसै पनि सार्क राष्ट्रहरूबीच जतिकै मनोमालिन्य भएपनि नागरिक समाज जहिले पनि अनुकूलताको पक्षधर रहेको छ । खासगरी भारत, नेपाल, पाकिस्तान, बङ्गलादेश र अफगानिस्तान एकअर्कासँग भूमिले नै जोडिएकाले कोरोनाजस्तो महामारीबाट लड्न एउटाको साधन र प्रयासमात्र सफल हुन सक्दैन । यहाँका जनताबीच सीमारेखाले दूरी ल्याउन सक्दैन । जुनसुकै अवस्था होस्– मित्रता वा शत्रुतास यी राष्ट्रका नागरिकको घुलनशीलता अद्वितीय छ । यसर्थ कोरोनाविरुद्धको सार्क–सहकार्य विश्वमा नै पहिलो एकीकृत प्रयास त हुनेछ नै, यसले निश्चय पनि सफलता पाउनेछ । कोरोना, यस अर्थमा सार्कका लागि वरदान सिद्ध हुनेछ ।

Find us