Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts
Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts

Sunday, October 13, 2019

शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध

शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध

अनन्तकुमार लाल दास

    विद्यालयको अवधारणामा धेरै प्रक्रिया र विचारहरूलाई सामेल गरिएको छ । प्रायः विभिन्न अवसरमा त्यसमाथि चर्चापरिचर्चा पनि हुने गरेको छ । विद्यालयको आदर्श स्वरूप प्रस्तुत गर्न शिक्षकहरू जहिले पनि तत्पर हुन्छन् किनभने शिक्षकको अस्तित्व विद्यालयसँग जोडिएको हुन्छ । अर्थात् विद्यालय छ भने शिक्षक छन् । विद्यालय छैन भने समाजमा शिक्षकको कुनै स्वरूप हुँदैन । पहिले शिक्षकको स्वरूप समाजमा बेग्लै किसिमको थियो । विद्यालयको भौतिक स्वरूप र संसाधनभन्दा बढी महŒव जैविक परिस्थितिलाई दिइन्थ्यो । यस कारणले पनि होला एउटा शिक्षक ‘गुरु’ बढी र शिक्षक कम हुन्थ्यो । त्यो गुरु परम्परा आधुनिक शिक्षा संरचनाले स्वीकार गर्दैन ।
    प्रायः कुनै ठाउँमा शिक्षकहरूको जमघट हुँदा विद्यालयलाई कसरी राम्रो बनाउने भन्ने कुरामा छलफल हुन्छ । छलफलमा भौतिक संरचनाको विकास, आन्तरिक व्यवस्थापन, विद्यालय वरिपरि सरसफाइ, अनुशासन, विद्यार्थी भर्नाजस्ता कुरा प्रमुखरूपमा उठाइन्छ । वास्तवमा एउटा विद्यालय कसरी आदर्श विद्यालय बन्न सक्छ भन्ने मूल अवधारणामाथि थोरै चर्चा हुनेगर्छ । आखिर किन शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्बन्धमाथि शिक्षकहरू चर्चा गर्दैनन् ? यो बहस यस कारणले पनि आवश्यक छ किनभने विद्यालयको भौतिक स्वरूप राम्रो बनाउनु त्यति कठिन छैन जति शिक्षक र विद्यार्थीबीच मानवीय सम्बन्ध राम्रो बनाउनु । यो सम्बन्ध राम्रो बनाउन शिक्षकले पनि स्वयं विद्यार्थी बन्नुपर्छ ।
    शिक्षक र विद्यार्थीबीच राम्रो सम्बन्ध बनाउनका लागि शिक्षकप्रति विद्यार्थीहरूको मनमा रहेको डर हटाउनुपर्छ । अनि विद्यार्थीले आप्mनो भावना खुलेर अभिव्यक्त गर्छ र सिक्ने प्रक्रियामा सचेष्ट सामेल हुन्छ । पारिवारिक र विद्यालय परिवेशबीच उत्पन्न अन्तद्र्वन्द्व हटाएर विद्यार्थीहरूलाई सिकाउनु शिक्षकहरूका लागि ठूलो चुनौती हुन्छ तर शिक्षकले यसलाई कहिले पनि चुनौती नठानेर मशिनजस्तै सिक्ने–सिकाउने काममात्र ठाने । कक्षामा पाठ्यपुस्तक, चक, डस्टर लिएर जानु, पाठ पढाउनु, गृहकार्य दिनु, उनीहरूको मूल्याङ्कन गर्नु र परीक्षाको परिणाम सम्म पु¥याउनु मात्र ठानिएको छ । यसबाहेक शिक्षकको अपेक्षा विद्यार्थीसँग न केही हुन्छ, न विद्यार्थीमा आपूmसँग केही अपेक्षा पलाउन दिन्छ, किनभने उसको मान्यता विद्यार्थीसँग दूरी राखिएन भने उसले सिक्दैन भन्ने हुन्छ । दूरी भयो भने डर हुन्छ र डर भयो भने विद्यार्थीले शिक्षकको कुरा सुन्छ र सिक्छ भन्ने हुन्छ । यस मानसिकताले गर्दा नै हामी शिक्षाको वास्तविक स्वरूप सम्म पुग्दैनौं । बालमनोविज्ञानले केटाकेटीहरूको सिकाइ सम्बन्धमा के भनेको छ भन्ने कुरामा हामी कहिल्यै विचार गर्दैनौं ।
    हाम्रो सोच शिक्षक र विद्यार्थीको सम्बन्धमा के रहेको छ भने शिक्षकलाई धेरै कुरो थाहा हुन्छ र विद्यार्थीलाई केही थाहा हुँदैन । शिक्षक ठूलो हुन्छ र विद्यार्थीले सधैं शिक्षकको सम्मान गर्नुपर्छ, शिक्षक र विद्यार्थीबीच सिक्ने क्रममा दूरी हुनुपर्छ, नियमपालन विद्यार्थीहरूको लागि अनिवार्य हुन्छ, विद्यार्थीले मात्र पढाइमा ध्यान दिनुपर्छ र अनुशासनले विद्यार्थीलाई सफलता दिलाउँछ । यी कुराले सिकाउने प्रक्रियामा कति सहयोग पु¥याउँछ भन्ने तथ्यमाथि शिक्षकहरूले विचार गर्नुपर्छ किनभने यदि विद्यार्थीले यस्ता नियम पालना गर्छन् भने शिक्ष्Fक–विद्यार्थी सम्बन्ध राम्रो बन्न सक्दैन । यसैले गर्दा परम्परागत गुरु पद्दतिमा जुन दूरी विद्यार्थी र शिक्षकबीच थियो त्यो आज पनि छ, र पछि पनि रहिरहने छ । आज जुन चुनौतीको सामना शिक्षकहरूले गर्नुपर्छ त्यो पछि पनि गर्नुपर्छ र जति प्रयास गरे पनि विद्यार्थीहरू सिक्दैनन् भन्ने प्रश्न उठि नै रहन्छ ।
    शिक्षकहरू यदि विद्यार्थीहरूसँग त्यस्तो व्यवहार गर्छन् जस्तो स्वयंको लागि रुचाउँछन् भने यो सम्बन्ध गहिरो हुन्छ । कक्षा कोठामा हँसिलो अनुहार लिएर प्रवेश गर्नुपर्छ र विद्यार्थीहरूसँग अनौपचारिक कुराको थालनी गर्नुपर्छ । यसबाट पढ्ने वातावरण निर्माण हुन्छ । उनीहरूसँग विद्यालयमा अनुपस्थित हुने कारण खोजतलाश गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ किनभने शिक्षकको व्यवहारले विद्यार्थीहरूलाई विद्यालयसँग जोड्ने कुरामा सघाउ पु¥याउँछ । कहिलेकाहीं विद्यार्थीहरूबीच बस्ने अवसर पाउँदा त्यसलाई छोड्नुहुँदैन । विद्यार्थीहरू शिक्षकहरूको नजीक गएर र शिक्षकलाई स्पर्श गरेर कुरा गर्न रुचाउँछन् । विद्यार्थीलाई हप्काउने प्रयास कहिले पनि गर्नुहुँदैन । कुनै दिन विद्यार्थी पढ्न रुचाउँदैनन् भने त्यस दिन उनीहरूसँग कुराकानी गर्नुपर्छ र उनीहरूलाई मनमा लागेका कुरा बोल्न प्रेरित गर्नुपर्छ ।
    यहाँ एउटा प्रसङ्ग उधृत गर्न चाहन्छु– कक्षा दशमा सामाजिक पढाउने शिक्षक प्रवेश गर्दा त्यहाँ उपस्थिति कम हेरेर उनले पढाउनुको साटो कुराकानी गर्ने निर्णय गरे । उनले सोधे–“आज हामी पढौं कि नपढौं ?” सबैले अपेक्षित जवाफ दिए–“आज पढ्ने मन छैन सर ।” ठीकै छ । आज कुरा गर्ने । उनले विद्यार्थीहरूको अनुहारमा खुशी र आश्चर्यको भाव देखे । एउटा केटोले सोध्यो–“के कुरा गर्ने, सर ?” उनले भने–“सबैभन्दा पहिले आप्mनो परिवारिक वातावरणबारे बताऊ ।” त्यसपछि सबैले एक–एकगरी आआप्mनो कुरा राख्न थाले । सबैले भने पछि शिक्षकले हाँसेर सोधे– “तिमीहरूले मेरोबारे त केही सोधेनौ ?” एउटा केटोले उठेर भन्यो– “सर, हामीलाई डर लाग्छ । एकपटक एकजना सरसँग सोध्दा उहाँ रिसाउनु भएको थियो । सर, तपाईं पहिलो शिक्षक हुनुहुन्छ जो हामीलाई जान्न चाहनुहुन्छ ।” यो सुनेर शिक्षकलाई अजीब अनुभूति भयो तर त्यसपछि आजसम्म प्रत्येक दिन केही विद्यार्थीहरूले फोन गरेर उनीसँग प्रश्नहरूको जवाफ सोध्ने र विद्यालयबारे सूचना लिने गर्छन्।
    यस उदाहरणले सिकाएको के हो भने शिक्षकले विद्यार्थीहरूसँग संवाद गरिराख्नुपर्छ । सही र गलतको पैmसला विद्यार्थी स्वयंले लिनुपर्ने वातावरण उनीहरूलाई दिनुपर्छ । शिक्षक विद्यार्थीहरू समक्ष विषयवस्तु पु¥याउने साधन मात्र नभई उनीहरूको जीवनलाई दिशा प्रदान गर्ने साध्य हुनुपर्छ । विद्यालय परिवारको गतिविधिबीच शिक्षकले एउटा यस्तो पुलको काम गर्नुपर्छ जसले विद्यार्थीहरूलाई विद्यालय आउन प्रेरित गरोस् । यस्तो सम्बन्ध शिक्षक र विद्यार्थीबीच हुनुपर्छ । आदर्शको कुरो गर्नु र त्यसलाई स्थापित गर्ने प्रक्रियालाई स्वयं एउटा शिक्षकले पहिले आपूmभित्र विकसित गर्नुपर्छ । कक्षाकोठामा हाँसोको पर्रा छुटोस्, गीतको सरगम होस्, कथा र प्रेरक प्रसङ्ग सुनाउने र सुन्ने अवसर होस्, मित्रवत् व्यवहार होस्, अभिव्यक्तिको अवसर होस्, विषयवस्तुमाथि चर्चा होस्, विद्यालय र समाजप्रति चिन्तन होस् र राष्ट्रभक्तिको चेतना होस् । मानवीय भावनालाई विकसित गर्ने अवसर होस्, मात्र आदर्शको खोक्रो कुरा नहोस्, अनुशासन नथोपरेर स्वअनुशासनको प्रेरणा होस्, सही र गलत छ्ट्याउने अवसर होस्, शिक्षक र विद्यार्थीबीच खुलेर विचार आदानप्रदान होस् हरेक कुरोको लागि किचकिच नहोस् ।
    जब भौतिक स्वरूपभन्दा बढी ध्यान विद्यालयको मूल अवधारणामाथि हुन्छ तबमात्र एउटा विद्यालय राम्रो हुन्छ । यस कुरोलाई विद्यार्थी र शिक्षकबीचको सम्बन्धले स्थापित गर्दछ । आजपनि विद्यार्थीहरूको व्यक्तिगत रुचि, आवश्यकता, जिज्ञासा र भावना बुझ्ने सार्थक प्रयास न शिक्षक समुदायले, न बाह्य समाजले गरेको छ कसैलाई थाहा छ । विद्यार्थीहरूको रुचि र इच्छाको उपेक्षा गर्ने काम घरबाट शुरू हुन्छ । अभिभावक कहिले पनि केटाकेटीहरूले के रुचाउँछन् भन्ने कुरो थाहा लिने प्रयास गर्दैनन् । वर्तमान परिवेशको कुरो गर्ने हो भने अढाई वर्षको बच्चा जसले आमाको काख, बुवाको माया, भाइबहिनीको स्नेह खोज्दछ, उसलाई शिक्षाको लागि ठूलो विद्यालयमा पठाइन्छ । नयाँ परिवेश, अपरिचित मानिसबीच यदि उसलाई केही सोध्नुप¥यो भने जवाफ दिने त्यहाँ कोही हुँदैन । अभिभावक बच्चा हाइफाई विद्यालयमा पढिरहेको छ भन्ने कुराले गौरवान्वित हुन्छ तर त्यस बच्चालाई थाहै हुँदैन कहिले र कसरी उसको बालपन खोसियो ।
    अब कुरा गरौं विद्यालयको जहाँ शिक्षक विद्यार्थीलाई पढाउन तत्पर छन् तर उनीहरूलाई बुझ्न खोज्दैनन् । विद्यार्थी के सोच्छ र उनको कलिलो मनमा के कति प्रश्न खेलिरहेका छन् त्यससँग कसैले सरोकार राख्दैन । अढाई–तीन वर्षको बच्चालाई विद्यालय पठाउनु उचित होइन तर आजको मशिन गुगमा यसबारे सोच्ने समय कसैसँग छैन । विद्यार्थीहरूको बालपन विद्यालयले हरण गरिदिएको छ । विद्यालयमा उसको पहिचान एउटा विद्यार्थीको रूपमा हुन्छ जसको काम मात्र विद्याआर्जन हुन्छ ।
    विद्यालयमा एउटा विद्यार्थीको रूपमा उसलाई सबैभन्दा पहिले–“तिमींलाई केही थाहा छैन” भन्ने अनुभूति गराइन्छ । विद्यार्थीहरूको ज्ञान र अनुभवलाई सिकाइ प्रक्रियासँग जोडेर हेर्ने हो तर यसको ठीक विपरीत भइरहेको छ । वर्तमान शैक्षिक अवधारणा अनुसार शिक्षकले कक्षाकोठामा एउटा सहजकर्ताको भूमिका मात्र निर्वाह गर्नु हो । विद्यार्थीको मौखिक र लिखित अभिव्यक्तिमाथि नकारात्मक टिप्पणी गर्नु उसमाथि मानसिक हिंसा गर्नु हो । धेरै कुरो यस्तो हुन्छ जुन हामी केटाकेटीहरूसँग पनि सिक्न सक्छौं । के हामी विद्यार्थीहरूको विचार र भावनालाई सम्मान गर्न सक्दैनौं ? हामी ठूलो भए तापनि सहजकर्ताको रूपमा उनीहरूको सम्मान र उनीहरूको अभिव्यक्तिको प्रशंसा गर्नुपर्छ, अनिमात्र विद्यार्थी शिक्षकको अनुकरण गर्दै सिक्ने प्रक्रियामा सामेल हुन्छ ।
    विद्यार्थीहरूलाई अनुशासन सिकाउनुपूर्व शिक्षकहरूले स्वयं अनुशासनको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ । अनुशासनको नियम थुपार्नुभन्दा स्वयं त्यसको पालना गरेर विद्यार्थीहरूलाई स्वअनुशासनको लागि प्रेरित गर्नुपर्छ । विद्यार्थीहरूलाई समयमा विद्यालय पुग्न, पङ्क्तिबद्ध हुन, अन्य गतिविधिको बेला शान्तिपूर्वक उभिन, विद्यालय पोशाक लगाएर आउन, आपूmभन्दा ठूलासँग नम्रतापूर्वक कुरा गर्न, कक्षाकोठा र विद्यालय प्राङ्गणलाई स्वच्छसफा राख्न र शिक्षकहरूको निर्देशन अक्षरशः पालना गर्न सिकाइन्छ तर के यी सबै नियमको पालना शिक्षक स्वयं पनि गर्छन् ? के हामीले सिक्ने अवसर स्वयंलाई उदाहरणको रूपमा प्रस्तुत गरेर दिएका छौं ?
    यी सम्पूर्ण प्रश्न शिक्षकमाथि पनि त्यतिकै लागू हुन्छ जति विद्यार्थीसँग अपेक्षित छ । किनभने हामी सबै जीवनभरि सिक्ने प्रक्रियामा नै रहन्छौं । जुन दिन मानिसले सिक्न छोड्छ, ऊ मृतप्रायः हुन्छ । विद्यार्थीसँग गरिने संवादले उनीहरूसँग एउटा छुट्टै सम्बन्ध कायम हुन्छ । जुन दिन हामीले विद्यार्थीहरूको भाषा, उनको परिवेश, विचार र अनुभवलाई आदर गर्न थाल्छौं त्यस दिनदेखि अनुशासनको पाठ सिकाइराख्न आवश्यक हुँदैन । उनीहरूसँग दूरी पनि मेटिन्छ जुन सिकाइमा बाधक बन्दछ ।

Sunday, September 29, 2019

विद्यालय परिसरमा सिसिटिभी

विद्यालय परिसरमा सिसिटिभी

अनन्तकुमार लाल दास

    स्थानीय तहको निर्वाचन २०७४ मा सम्पन्न भयो । स्थानीय सरकारका बहुमुखी क्रियाकलापहरूले समाजका महŒवपूर्ण क्षेत्रहरूलाई असर गर्न थालेको छ । निर्वाचित जनप्रतिनिधिहरू आधुनिक, प्रगतिशील एवं वैज्ञानिक सोचयुक्त रहेको देखाउन केही नयाँ काम शुरू गरौं भन्ने मनोवैज्ञानिक दबाबमा देखिए । त्यसका निमित्त उनीहरूले सबैभन्दा सहज प्रविधिको प्रयोग उचित ठाने । निर्वाचित जनप्रतिनिधि नहुँदा र व्यवस्थापन समितिको खिचलोले गर्दा कतिपय समस्या विद्यालयमा पैmलिंदै गएको थियो । ती समस्याहरू थिए–कक्षाकोठा सफा नहुनु, विद्यार्थीहरूमा अनुशासनको कमी, शिक्षकहरू समयमा नआउनु, स्टाफ रूममा राजनीतिक गफ चुट्नु, अभिभावकहरूद्वारा यदाकदा विद्यालयमा अराजकता खडा गर्नु, शिक्षकहरूको व्यवहार विद्यार्थीमैत्री नहुनु, प्रधानाध्यापक र शिक्षकको सम्बन्ध पढाइमैत्री नहुनु, विद्यालयका सामग्रीहरू चोरी हुनु, छात्राहरूसँग दुव्र्यवहार हुनु । यसको समाधानका लागि सबैभन्दा छोटो, सरल र सहज उपाय नयाँ नेतृत्वलाई विद्यालयमा सिसिटिभी जडान गरिदिनु नै लाग्यो । यसले अतिरिक्त लाभ के पनि हुने भयो भने विद्यालय स्मार्ट स्कूल बन्यो । यसरी कम्प्युटर उपयोगबाट वञ्चित रहेका विद्यालयहरू पनि रातारात कम्प्युटरीकरणबाट जोडिए । स्थानीय सञ्चार माध्यमहरूले सित्तैमा यसको प्रचार गरिदिने भए ।
    यो नयाँ प्रविधि जसबाट सम्पूर्ण विद्यालयको गतिविधि निगरानी र नियन्त्रित हुने थियो, त्यसबारे स्थानीय सञ्चार माध्यममा जुन अनुपातमा फराकिलो बहस हुनुपर्ने थियो, त्यो भएन । सिसिटिभी जडान भइसकेकपछि के कस्ता असरहरू देखा परे त्यसको कुनै फौलोअप रिपोर्टिङ भएन । सम्पादकहरूले आप्mना रिपोर्टरहरूलाई यस्ता विषयमा लगाउन चाहेनन् । हामीकहाँ शिक्षासम्बन्धी विषयगत रिपोर्टिङ गर्नेहरूको अत्यन्त कमी छ । थोरबहुत गर्ने पनि छन् भने तिनीहरूमा विषयगत संवेदनशीलता र गहिरो जानकारीको अभाव छ । यस कारण अभिभावकहरू पनि यस्ता विषयप्रति ध्यान दिन सकिरहेका छैनन् । स्थानीय मिडियाले यस विषयमा फराकिलो विमर्श गरेको भए यसतर्पm अभिभावकहरूको पनि ध्यान आकर्षित हुन्थ्यो । शिक्षक र विद्यार्थी सङ्गठनहरू प्रायः राजनीतिक दलका दास हुन् । उनीहरूमा स्वतन्त्र चेतको असाध्यै कमी छ । त्यसैले पनि यस आलेखभित्र यस विषयमाथि सङ्क्षिप्त चर्चा गर्ने जमर्को गरिएको छ ।
    गुणस्तरीय शिक्षा र केटाकेटीको सुरक्षाको जिम्मेवारी सिसिटिभीमाथि छाडिदिने चेष्टाले हाम्रो ध्यान कतिपय महŒवपूर्ण विषयबाट अन्यत्र मोडियो । शिक्षकहरू पर्याप्त तयारीका साथ कक्षामा जाँदैनन् अथवा तिनको उपस्थितिमा पनि केटाकेटीहरू सुरक्षित हुँदैनन् भन्ने हामीलाई लाग्छ भने उनीहरूमाथि सिसिटिभीमार्पmत निगरानी गर्नुभन्दा उनीहरूलाई सक्षम, योग्य र जिम्मेवार बनाउनु र त्यसका निम्ति सहायक परिस्थिति निर्माण गर्नु होइन ? तर यो जिम्मेवारी त हामीले प्रविधि व्यवस्थापन गर्ने कम्पनीलाई दिएका छौं । कक्षा कोठामा सिसिटिभी जडान गर्दा शिक्षकहरूलाई बढी राम्रो र जिम्मेवार बनाउनुभन्दा ज्यादा उनीहरूलाई बढी सावधान, बढी सतर्क रहन मात्र प्रेरित गर्नेछ । त्यसको सोझो असर शिक्षकहरूको मनोविज्ञानमा पर्नेछ । उनीहरू एउटा सच्चा शिक्षक भन्दा नक्कली अभिनयकर्ता बन्छन् । त्यस्तै भइ पनि रहेछ । बेइमानी गर्न चाहने र बेइमानी गर्ने नियत राखेका राजनीतिकर्मीहरूको मिलेमतोले प्रविधि जडान भइसक्दा पनि अनेकौं छल्ने बाटो खोजी निकालेका छन् ।
    कक्षाकोठामा सिसिटिभी क्यामरा लगाई दिएपछि त्यस मार्पmत प्रअ, प्रिन्सिपल वा आमाबुवाले कक्षाका गतिविधि प्रत्यक्ष हेर्न पाउने भएपछि केटाकेटीको सुरक्षा र शिक्षाको गुणस्तर सुनिश्चित हुन्छ भन्ने जुन विश्वास छ त्यसले त शिक्षक अविश्वसनीय र प्रअ अथवा आमाबुवा सधैं विश्वसनीय हुन्छन् । केटाकेटीका लागि के राम्रो के नराम्रो भन्ने शिक्षकलाई थाहा हुँदैन । यो मान्यता वास्तविकताभन्दा निकै टाढा छ । स्कूल परिसरमा र कक्षाकोठाभित्र यस्ता अनेकौं घटना भेटिन्छन्, जसमा संवेदनशील शिक्षकसँग घर अथवा छरछिमेकमा आपूmमाथि भइरहेको हिंसा, शोषण अथवा भेदभावबारे त्यस्ता घटनाबाट भयभीत भएको केटाकेटीले आप्mना अनुभव सुनाएका हुन्छन् । जुन कुरा आप्mनै आमाबुवालाई भन्न उनीहरूको आँट हुँदैन । यस्ता कैयौं वृत्तान्त भेटिने छन् जसमा स्कूलमा पढिरहेका बालिकाले कुनै शिक्षकलाई विश्वासपात्र मानेर, उसको सहायताद्वारा, आमाबुवाले गराइदिन लागेको बालविवाह रोकाइदिएका हुन्छन् । हाम्रा आप्mनै अनुभव छ, एउटा असल सामाजिक शिक्षाको शिक्षकले आप्mना विद्यार्थीहरूसँग आत्मीय सम्बन्ध स्थापित गरे भने विद्यार्थीहरूले गाउँघरका कुरा, सामाजिक–राजनीतिक यथार्थ वा घरपरिवारभित्रको थिचोमिचोबारे बताउँछन् । सिसिटिभी जडान भएपछि यो सहज सम्बन्ध स्थापित हुँदैन । यस्ता कैयौं दृष्टान्त भेटिन्छन् जसमा विद्यार्थीले शिक्षकलाई बताएर आप्mना घरेलू तनावबाट मुक्त भएका छन् । घरमा पढ्ने गतिलो परामर्श र वातावरण पाएका छन् । नजाने यस्ता वृत्तान्त कति होलान्, जहाँ संवेदनशील र सतर्क शिक्षकले कुनै केटाकेटीमा अचानक देखिएको परिवर्तनबाट सचेत भएर घरमा, ट्युशन पढ्दा वा अरू कुनै ठाउँमा शारीरिक अथवा यौन हिंसाको शिकार त भइरहेको छैन भन्ने जान्न र उसलाई त्यो दुश्चक्रबाट मुक्त गर्न प्रयास गरेको छ ।
    कैयौं अवस्थामा केटाकेटीले कक्षाकोठाभित्र आप्mना पीडादायी अनुभव अथवा त्यस्ता आकाङ्क्षाहरू व्यक्त गर्ने ठाउँ पाएका हुन्छन् जुन अभिभावकसामु भन्न सक्दैनन् । घरमा डाक्टर बन्नुपर्ने कठोर दबाब झेलिरहेकी बालिका कक्षाकोठामा प्रसन्न भावले आप्mनो कविता शिक्षकलाई सुनाइरहेकी हुन सक्छिन् । घरमा इन्जिनीयर बन्ने दबाब झेलिरहेको कुनै विद्यार्थी कक्षाकोठामा आप्mनो पेंटिङ प्रदर्शित गरिरहेको हुन सक्छ । सिसिटिभीको एक पक्षीय प्रयोगले यस्ता समस्त सम्भावनामाथि ग्रहण लगाइदिन्छ । यस्ता घटना हामी सबैले पटक–पटक सुनेकै हुनुपर्छ जब परीक्षामा फेल भएको कुनै विद्यार्थीले त्यो कुरा आमाबाबुसँग भन्न नसकेर आत्महत्या गर्छ । उसलाई आप्mनो निराशाभन्दा आमाबुवाको निराशा बढी असहनीय र भयप्रद लाग्छ । उसलाई आप्mनो निराशाभन्दा अभिभावकको बढी चिन्ता हुन्छ । यसै सन्दर्भमा केही पहिले वीरगंजका सिनेमाहलहरूमा चलेको हिन्दी चलचित्र ‘छिछोरे’को सम्झना हुन्छ । त्यसको कथानकपनि यस्तै एउटा सन्तानमा उत्पन्न निराशा र अभिभावकलाई त्यसबारे अनभिज्ञताको बडो संवेदनशील प्रस्तुति गरिएको छ । यसको अर्थ कक्षाकोठाहरू संधैं सुरक्षित, भेदभावरहित र संवेदनशील हुन्छ र शिक्षकहरू केटाकेटीको हितका निम्ति सधैं प्रतिबद्ध हुन्छन् भन्ने पटक्कै होइन । तर सिसिटिभीमार्पmत कक्षाकोठामा आमाबुवाले निगरानी गर्छन् र त्यसले शिक्षाको गुणस्तर बढाउँछ र केटाकेटी सुरक्षित हुन्छन् भन्ने निष्कर्षमा पुग्नु  तर्कसङ्गत मान्न सकिंदैन ।
    केटाकेटीलाई सघन निगरानीको यस्तो परिवेशले परम्परागत रूढिवादी, जातिवादी ढाँचालाई चुनौती दिन कसरी उत्प्रेरित गर्न सक्ला जबकि कैयौं वा अधिकांश अभिभावकहरू त्यस्तो ढाँचाका पक्षमा हुन सक्छन् ? स्पष्ट छ यस्तो अवस्थामा विद्यार्थीलाई तार्किक र आलोचनात्मक ढङ्गले खुला विचार विमर्श गर्न प्रोत्साहित गर्ने शिक्षकको प्रयास सघन निगरानीको शिकार बन्न सक्छ । केटाकेटीको अवस्था शायद अझ बढी दयनीय हुन सक्छ । यस्तो निगरानी हुने कक्षाकोठामा केटाकेटीले के बालपनका अबोध चकचक गर्न सक्लान् ? एकअर्कासँग आप्mनो मनको कुरा खोल्न सक्लान् ? प्रत्येक गल्तीलाई आमाबुवा लगायत अनेकौं मानिसले हेरिरहेका हुन्छन् भन्ने थाहा भएपछि केटाकेटीले गल्ती गर्ने र त्यसबाट सिक्ने सम्भावना पनि घट्दै जानेछ । त्यस बच्चाको हविगतको कल्पना गर्नुस् जसका आमाबुवा शिक्षक भन्दा चर्कोरूपमा आप्mनो सन्तानमाथि आँखा गाडेर बसेका हुन्छन् र ऊ स्कूलबाट लखतरान भएर घर पुग्नासाथ उसमाथि यस्ता प्रश्न बर्सिन थाल्छ, “सरले प्रश्न गर्दा आप्mनो हात किन नउठाएको ? मैले घरमा जसरी सिकाएर पठाएको थिएँ त्यसरी जवाफ किन नदिएको ? सरले पढाइरहेको बेला झ्याल बाहिर किन हेरेको ? अर्को बेंचको साथीमाथि किन कर्के आँखाले हेरेको ? घरको कुरा त्यहाँ किन सुनाएको ? यस्ता कुराले कुनैपनि केटाकेटीलाई आपूmले सामना गर्नुपरिरहेको पारिवारिक वा सामाजिक चुनौती वा समस्या वा शोषण आप्mना सहपाठी वा शिक्षकहरूलाई सुनाएर हलुको बन्न सक्ला ?
    यस्तोमा शिक्षकले किन बढी जोखिम मोल्छ ? उसले सुरक्षित विकल्पको बाटो रोज्छ । शिक्षकले पूर्णतः औपचारिक ढाँचाबाट पढाउन थाल्छ । त्यहाँ कुनै प्रकारको आत्मीयता हुँदैन । विद्यार्थीहरू पनि यन्त्रवत् हुन्छन् । यस्तोमा कसरी खुला र सहज संस्कृतिको विकास हुन्छ ? सहज वातावरण भएन भने विद्यार्थीको विकास हुँदैन । केटाकेटीलाई खाली भाँडो मानेर एकतर्फी रूपमा दिइने ज्ञान, शिक्षा होइन । कक्षामा गल्ती गर्ने, गल्तीबाट सिक्ने र एक अर्काबाट सिक्ने मौका उपलब्ध हुनुपर्छ तर यस्तो कक्षाकोठाको निर्माण सन्देहका दृष्टिले गरिने निगरानी अन्तर्गत सम्भव हुँदैन । शिक्षालाई एकतर्फी ज्ञान वितरणको प्रक्रिया नमान्ने हो र यसमा सामाजिक परिवर्तनको सम्भावना खोज्ने हो भने कक्षाकोठाहरूलाई यस्तो ठाउँ बनाउनुपर्छ जहाँ विनाकुनै डर इमानदार संवाद हुन सकोस् । पूर्वाग्रह र रूढिवादी अवधारणालाई जरैदेखि उखेल्न यस्ता ठाउँ चाहिन्छ जुन संवेदनशील र ननजजमेन्टल होस् तर गुप्त माइक्रोफोन र सिसिटिभीबाट सज्जित स्थल त्यस्तो ठाउँ हुन सक्दैन । त्यस्तो ठाउँमा त संवाद इमानदार नभएर क्यामराका निमित्त गरिएको प्रदर्शन मात्र हुन जान्छ ।
    अर्को कुरा पनि छ । पर्सा जिल्लामैं यो प्रयोग खुब चलेको छ । सुनिन्छ कैयौं ठाउँका सिसिटिभी बिग्रिए वा बिगारिए । खरीद गर्दा नै आर्थिक अनियमितता भएको हुनाले कतिपय ठाउँमा कमसल उपकरण खरीद गरिएको गुनासो पनि छ । जहाँ जडान गरिएको छ, त्यहाँ अभिभावकको सहज पहुँच छैन । सिसिटिभीभन्दा पर्सा जिल्लामा धेरै बढी आवश्यक यस्तो शिक्षण प्रणाली विकसित गर्नुपर्छ, जसले विद्यार्थीहरूलाई मानिसका शारीरिक,भावनात्मक र संज्ञानात्मक हित बुझुन् र त्यसको सम्मान गरोस्् । विद्यालय परिसरमा जडान गरिएको सिसिटिभीले शिक्षकलाई तबसम्म जिम्मेवार र सावधान बनाउँछ, जबसम्म ऊ क्यामराको परिधिमा रहन्छ । विद्यालयले अन्य पक्षको गुणस्तरीय सुधारका लागि स्थानीय सरकारको रचनात्मक निर्णयको प्रतीक्षा गरिरहेको छ ।

Sunday, September 22, 2019

निजी विद्यालयमा राजनीति

निजी विद्यालयमा राजनीति

अनन्तकुमार लाल दास

    तपाईंलाई यो शीर्षक अनौठो लाग्न सक्छ । राजनीति भनेको त सरकारी विद्यालयमा पो हुने हो तर यहाँ त निजी विद्यालयमा राजनीतिको कुरा आयो । यसलाई कैयौं कोणबाट हेरौं । एक त सरकारी पक्ष, यहाँ त व्यवस्था बदलियो तर सरकारी रवैया उहींको उहीं छ । सरकारले सरकारी विद्यालयहरूको नाम लिएर आपैंm बोर्डिङ स्कूलको व्यापार गर्नमा लागेको छ । प्रत्येक पार्टीका ठूला नेताहरूको निजी स्कूलमा साझेदारी छ । प्रदेश र स्थानीय सरकारका मुखियाहरूको पनि त्यही चाला छ ।  अङ्ग्रेजीको निहुँमा सरकारी विद्यालयहरूले धमाधम शुल्क लिन थालेका छन् । अहिलेकै सङ्घीय संसद्मा हेर्नुस्, बोर्डिङ स्कूलका कतिपय सञ्चालकहरू विभिन्न दलको काँधमा चढेर त्यहाँ पुगेका छन् । दलहरूलाई चन्दा चाहियो भने रिझाएर, तर्साएर जाने ठाउँ भनेको निजी विद्यालय नै हो । निजी विद्यालयको नाउँ विदेशी हो भनेर हल्ला गर्ने तर भित्री मनसाय एक प्रकारको दबाब बनाएर असुली गर्ने हो । त्यसैगरी दलहरूसँग जोडिएका शिक्षक र विद्यार्थीहरूका सङ्गठन पनि निजी विद्यालयमा राजनीति गर्न खोज्छन् । यसरी राजनीति गरेर आप्mनो व्यक्तिगत लाभहानि गर्छन् ।
    निजी विद्यालयहरूमा राजनीति भित्री तहसम्म पसिसकेको छैन । विद्यार्थीहरू आपैंm बाहिर निस्केर राजनीतिमा लागेका छैनन् । यदाकदा केही विद्यार्थी युनियनहरूले निजी विद्यालयहरूमा कालो झन्डा गाड्ने, हडताल गर्ने कामहरू नगरेका होइनन् । निजी विद्यालयका शिक्षकहरू पनि राजनीति गर्न चाहन्छन् । उनीहरू पनि आप्mनो सङ्गठन खोल्न थालेका छन् । यसैगरी यहाँका सञ्चालकहरूको पनि सङ्गठन खोलिएको छ । साझा समस्या भएर पनि साझा सङ्गठन बन्न सकेको छैन । कैयौं सङ्गठनहरू अस्तित्वमा छन् र आपसमैं पानी बाराबारको स्थिति छ । कतिपय निजी विद्यालयहरू आपसमैं मिलेर विभिन्न प्रयोजनका लागि अनेक नामका समूह बनाएका छन्–जस्तै एउटै पाठ्यक्रम, एउटै पाठ्यपुस्तक र एउटै परीक्षा प्रणाली । त्यसैगरी सार्वजनिक बिदाका पनि सगोलमैं सूची बनाएका छन् ।
    निजीकरण अनिवार्य कुरा हो । शिक्षा कहिले पनि सरकारद्वारा पूर्ण नियन्त्रित हुनुहुँदैन । निजी विद्यालयलाई नीतिगतरूपमा सरकारले केही नियन्त्रण गर्न खोज्छ । सामाजिक–आर्थिकरूपमा शिक्षा सरकारको पेवाको रूपमा कहिल्यै रहन सक्दैन । सरकारी नीति स्पष्ट छैन । निजी स्कूल हेर्ने विभागसँ निजी स्कूलसम्बन्धी सही तथ्याङ्क छैन । सरकारले निजी स्कूललाई पक्षपातपूर्ण तरीकाले हेर्ने गर्छ । सरकारसँग दीर्घकालीन भिजन नै छैन । सरकारी स्कूलको तुलनामा निजी स्कूलले गुणस्तर कायम गर्न सकेकोले अभिभावकहरू आप्mना छोराछोरीलाई आप्mनो इच्छा अनुसार जुनसुकै स्कूलमा भर्ना गर्न स्वतन्त्र छन् । उनीहरू आप्mनो आम्दानी अनुसार सकेसम्म राम्रो स्कूलमा भर्ना गर्न चाहन्छन् । यसरी निजी स्कूलप्रति उनीहरूको झुकाव दिन प्रतिदिन बढ्दो छ । तर राजनीति हेर्नुस्– लुटछन् सरकारी कोष र बदनाम गर्छन् निजी विद्यालयलाई । पर्सा जिल्लामैं सबैभन्दा बढी कुनै शीर्षकमा पैसा हुन्छ भने त्यो शिक्षामैं हो । तर सरकारी विद्यालय बेहाल छ । सरकारी विद्यालय सुधार्नुपर्छ भनेर कसैले राजनीति गर्दैन । बोर्डिङ स्कूललाई धम्काउनेहरू पनि सरकारी विद्यालयका शिक्षकहरूलाई कार्यकर्ता त बनाउँछन् तर तिनलाई सुधार्ने प्रयत्न गर्दैनन् ।
    जबसम्म सरकारी विद्यालयमा सुधार हुँदैन, निजी विद्यालयको अस्तित्व रहिरहन्छ । निजी विद्यालय बढ्दै जानुमा सरकारको हात छ । उसले आप्mनो जिम्माको काम गर्दैन । सरकारले काम नगरे अरूले त गर्छ नि १ वीरगंजमैं सबैभन्दा बढी पूर्वाधार भएको क्याम्पस ठाकुरराम हो । त्यसको जति भवन र फराकिलो ठाउँ कसैको छैन । प्रयोगशाला र पुस्तकालय त्यतिकै ठूलो छ । होस्टल पनि छ । शिक्षकहरू त्यतिकै छन् । अचल सम्पत्ति छ । त्यहाँ विद्यार्थी र प्राध्यापकका सङ्गठनहरू छन् तर कहिल्यै पनि पठनपाठनबारे कुरा उठेको सुन्नुभएको छ ? जब विद्यार्थीहरू त्यहाँको ठेक्कापट्टामा लाग्छन्, शिक्षकहरू व्यक्तिगत लाभहानिका कुरा गर्छन् । उता दलहरूले आप्mनो राजनीतिक स्वार्थका लागि यिनीहरूलाई औजारका रूपमा प्रयोग गर्छन् । यसमा सरकारी नीति नै जिम्मेवार छ । शैक्षिक भाँडभैलो ल्याउने काम सरकारमा गएका दलहरूले नै गरेका छन् ।
    हुनुपर्ने के हो भने देशको शिक्षा विकासको महान् कार्यमा जुटेका सबै निजी विद्यलयहरूलाई सरकारले प्रोत्साहन दिनुपर्छ । विदेशबाट झिकाइने आधुनिक शैक्षिक सामग्री, यातायातका साधन, आयात तथा खरीदमा भन्सार तथा विविध करहरूमा छूट दिनुपर्छ । विश्व बैंकसँग सम्पर्क गरी निजी विद्यालयहरूलाई भौतिक सुविधा जुटाउन सस्तो ब्याजदरमा अल्पकालीन तथा दीर्घकालीन ऋण उपलब्ध गराउन सरकारले पहल गर्नुपर्छ ।
    निजी विद्यालयबारे प्रयोग भएको राजनीतिक नारा हो “यिनीहरूले बेपार गरे ।” व्यापारीकरण केलाई भन्ने ? पहिलो त्यो निश्चित हुनुप¥यो । शुल्क लिंदैमा व्यापारीकरण हुने भए सरकारबाट अबौं लगानी भएका सार्वजनिक विद्यालयहरूले पनि विद्यार्थीहरूबाट शुल्क उठाइरहेका छन् त्यसलाई व्यापारीकरण भन्ने कि नभन्ने ? मेरो विचारमा सुविधा कम  र शुल्क बढी लिनु व्यापारीकरण हो । शुल्क लिएको मात्रामा सुविधाहरू प्रदान गरेको छ भने त्यसलाई व्यापारीकरण गरेको भन्न मिल्दैन । त्यसैगरी कुनैकुनै विद्यालयले एउटा–दुईटा स्वीमिङ पुल देखाएर, दश–बीसवटा कम्प्युटर देखाएर हजारौं विद्यार्थीबाट शुल्क लिने तर वास्तवमा शुल्क तिर्ने हरेक विद्यार्थीले स्वीमिङपुल वा कम्प्युटर हेरेर मात्र चित बुझाउने अवस्था हुनुहुँदैन । त्यसो गर्नु गलत हो । सुविधा दिएको छ भने शुल्क लिनु उचित हो । सुविधा छ, विद्यार्थीले उपभोग गर्न पाएको छैन भने त्यो उचित होइन । यहाँ पनि राजनीतिले पछ्याएको छ । प्रचार एउटा गर्ने र प्रयोग अर्कै गर्ने । निजी विद्यालयहरू नै सङ्गठनहरूमा हाबी हुन खोज्छन् । सङ्गठनको ताकतले यदाकदा आप्mना कमजोरी ढाकछोप गर्न खोज्छन् । कोही–कोही त निजी विद्यालयको अगुवाइ गर्छन् तर त्यसका समस्या र सरोकारभन्दा समाजमा आप्mनो हैसियत र सम्पर्क बढाउन त्यस पदको उपयोग गर्छन् । निजी विद्यालयको नाममा यस्तो चिमोट्ने खालको राजनीति पनि भइराखेको छ ।
    स्कूलमा हुने राजनीतिको एउटा तप्काले घोर विरोध गर्दै आएको छ । बाहिरबाट हुने राजनीतिक हस्तक्षेपले बोर्डिङ स्कूलको अनुशासनिक पर्खाल भत्काउने गरेको छ । निजी विद्यालयलाई परिसरभित्रको राजनीतिभन्दा बाहिरको राजनीतिले बढी दुःख दिएको छ । शिक्षा र राजनीति सँगसँगै जान सक्दैन । राजनीति गर्ने हो भने राजनीतिक पार्टी छँदैछ । विद्यालयका ससाना बालबालिकालाई राजनीतिक स्वार्थ सिद्धिको केन्द्र बनाउनुभएन । विद्यालयलाई शान्तिक्षेत्र बनाउने नारा आपैंmमा राजनीति हो । यो नारा जति उठान गरियो त्यति नै विद्यालयमा राजनीतिक हस्तक्षेप बढ्छ ।
    गाउँले र शहरी निजी विद्यालयबीच पनि कतिपय ठाउँमा राजनीति छ । मूल कुरो हो निजी विद्यालयहरूले आआप्mनो क्षेत्रमा खेलेको भूमिका अनुसार सहयोग पाइरहेको छ वा छैन ? सार्वननिकरूपमा सम्पन्न हुने ट्राफिक सप्ताह, रेडक्रस गतिविधि, सांस्कृतिक र साहित्यिक कार्यक्रमहरू निजी विद्यालयको सहयोग र साथबेगर त सम्पन्न नै हुँदैन । यसले के देखाउँछ भने सार्वजनिक सरोकारका विषयमा निजी विद्यालयहरूले बहुआयामिक भूमिका खेलेका छन् । तर दुःखद पक्ष के हो भने सरोकारवाला सबै बन्द कोठामा यसलाई स्विकार्छन् तर सार्वजनिकरूपमा जोरदार ढङ्गले बोलिदिंदैनन् ।
    निजी विद्यालय, कसैले चाहँदैमा तत्काल हट्ने स्थितिमा छैन । यो समाजको माग अनुरूप नै स्थापना भयो र समाजमा यसले गहिरो जरा गाडिसकेको छ । त्यसैले सरकारले निजी विद्यालयलाई पार्टनर अर्गनाइजेशनको रूपमा हेर्नुपर्छ । यदि फी निर्धारण सरकारले गर्ने हो भने सँगसँगै सहुलियत पनि निर्धारित गर्नुपर्छ र सरकारी अनुदान पनि दिनुपर्छ ।
    विश्वमा अहिले छिटोछिटो परिवर्तन हुँदैछ । विश्वव्यापीकरणको प्रभाव जताततै परेको छ । यस सन्दर्भमा हामीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने जनशक्ति तयार गर्नुपर्ने टडकारो आवश्यकता छ । यसका लागि त्यहीं अनुरूपको शिक्षा नितान्त आवश्यक छ, तर हाम्रो शिक्षाले सक्षम जनशक्ति उत्पादन गर्न नसकिरहेको अवस्थामा बेरोजगारी बढेको छ । सरकारी र निजी विद्यालयको तुलना गर्ने हो भने निजी विद्यालयबाट पढेकाहरू बढी रोजगार पाएका छन् । यसबारे खै कसैले बोलेको ? एउटा कम सुविधा भएको निजी विद्यालयले पनि विद्यार्थीहरूमा जुन प्रकारको आत्मविश्वास जगाइदिन्छ त्यो सरकारीले दिन सकिरहेको छैन । अवस्था त कस्तो छ भने निजी विद्यालयका विद्यार्थीलाई हेरेर सरकारी विद्यालयका विद्यार्थीहरूमा कतिपय अवस्थामा कुण्ठा र हीनताबोध हुन्छ ।
    २००७ सालमा प्रजातन्त्रको स्थापना पछि जनस्तरबाटै विद्यालयहरू खुल्न थाले । जनताले आप्mनो लगानीबाट धान्न नसक्ने भएपछि २०१२/२०१३ सालदेखि सरकार आपैंmले यस क्षेत्रमा हात हाल्यो र स्कूलहरू बढी खुल्न थाले । २०२८ सालतिर यहाँको शेक्षिक विकासको लागि भनेर विदेशी ऋण अनुदान पनि भित्रिन थाल्यो र केही खुलेका निजी विद्यालय बन्द गर्न सरकारले दबाब दिन थाल्यो । तर चार–पाँच वर्षपछि विदेशी सहयोग आउन छाड्यो र सरकारले पनि आप्mनो लगानीले सबै विद्यालयहरूको खर्च थाम्न सकेन र बाध्य भएर २०३७ सालपछि निजी विद्यालयहरू खोल्न स्वतन्त्र छोडिदियो । त्यसपछि निजी विद्यालय पैmलिंदै गयो । नेपालको संविधान २०७२ ले समाजवाद उन्मुख समाजको परिकल्पना गरेको छ । अहिलेको शक्तिशाली सरकारले के निजी विद्यालयहरू राष्ट्रियकरण गर्न सक्छ ? नभए बालुवामा पानी खन्याएजस्तो सरकारी विद्यालयहरू नै बन्द गरिदिने कि ? सरकारी विद्यालयमा निजी विद्यालयले दिइरहेको करको सहयोग छ भन्ने कुरो कसैले बिर्सनुहुँदैन । निजी विद्यालयलाई पछाडिबाट चाकु हान्ने राजनीति बन्द होस् । राजनीति गर्न अरू ठाउँ छ । निजी विद्यालय त शिक्षाको आधार भइसकेको छ ।

Sunday, September 15, 2019

बोर्डिङ कसरी जोगाउने ?

बोर्डिङ कसरी जोगाउने ?

अनन्तकुमार लाल दास

    निजी विद्यालयहरूको लागि सरकारी शब्द ‘संस्थागत’ विद्यालय हो, जुन अचेल कम्पनी कानून अनुसार दर्ता हुन्छ । यस अर्थमा यो प्रा.लि. हो । निजी विद्यालय त्यो हो जसले सरकारबाट मान्यता त पाएको छ तर सुविधा र संरक्षण पाएको छैन । बोलीचालीको भाषामा निजी विद्यालयलाई बोर्डिङ स्कूल भनेर पनि चिनिन्छ । त्यसो त बोर्डिङ स्कूल भनेको आवासीय सुविधा उपलब्ध भएको विद्यालय हो । तर जनसामान्यमा निजी विद्यालय भन्नेबित्तिकै यसलाई सगोलमा बोर्डिङ भन्ने चलन छ । बोर्डिङ भनेपछि, सरकारी होइन भन्ने बुझिन्छ । बोर्डिङ अर्थात् निजी लगानीकर्ताहरूको पहल र संरक्षणमा हुर्केको विद्यालय हो भन्ने बुझ्नुपर्ने हुन्छ।
    यस आलेखभित्र हामी त्यही बोर्डिङ स्कूलबारे चर्चा गर्छौं । शहरी क्षेत्रबाट विस्तार हुँदै ग्रामीण क्षेत्रमा समेत प्रभाव जमाउन सफल निजी स्रोतमा सञ्चालित स्कूलहरूले आप्mनो मौलिक पहिचान र पृथक अस्तित्व बनाइसकेका छन् । वि.सं. २०३८ सालपछि सरकारले निजी स्कूल खोल्ने स्वतन्त्रता दिएपछि निजी विद्यालयहरू पैmलिंदै गएका हुन् । सरकारले सरकारी स्कूलको गुणस्तर वृद्धि गर्न नसकेको, राजनीतीकरण भएको र सार्वजनिक स्कूलहरूको गुणस्तर झन्–झनु खस्कँदै जानाले सामान्य आर्थिकस्तरका अभिभावकले पनि आप्mना छोराछोरीको भविष्य उज्ज्वल बनाउन बोर्डिङमैं पढाउन थालेका छन् । केही समय अघिसम्म बोर्डिङलाई धनीहरूले पढाउने ठाउँ भन्ने जनधारणा थियो तर अहिले यो आम आवश्यकता भइसकेको छ । आज बोर्डिङ स्कूलको शिक्षा मध्यम वर्ग र केही निम्न मध्यमवर्गको पहुँचसम्म पुगेको छ ।
    अहिले लोकतान्त्रिक गणतन्त्र छ । लोकतन्त्र भनेकै आधुनिक जीवन प्रणाली हो । यसमा खुला प्रतिस्पर्धा हुन्छ । व्यक्तिको क्षमता विकासमा कुनै बन्देज लगाइएको हुँदैन । जसले पनि पढ्न पाउँछ । पढ्नका लागि कुनै लिङ्ग, जाति र धर्मको छेकबार हुँदैन । जसले पनि पढाइका लागि लगानी गर्न सक्छ र लगानी गरेर खोजेजस्तो परिणाम हासिल गर्न सक्छ । यस्तो स्वतन्त्रता छ । यो स्वतन्त्रता नै बोर्डिङ स्कूलका लागि जीवनदायी आधार हो । प्रतिस्पर्धाले बोर्डिङ स्कूलहरूका लागि आकर्षण थपिदिएको छ । जो सफलता हासिल गर्न चाहन्छ, उसले बोर्डिङ स्कूलको बाटो रोज्छ । यसबाट नै बोर्डिङ स्कूलको औचित्य पुष्टि हुन्छ । सरकारले बोर्डिङ्ग स्कूलसँग भेदभाव गरेपनि, थिचोमिचो गरेपनि, अलगथलग पार्न खोजेपनि यो बोर्डिङ स्कूल पहाडी नदी झैं बाङ्गोटिङ्गो बाटो भएर पनि निरन्तर बगिरहेको छ । निरन्तर आप्mनो यात्रामा छ । सरकारी स्कूलहरू रित्तिंदै गएका छन्, रुग्ण हुँदै गएका छन्, कुपोषणका शिकार छन् । त्यहाँ भ्रष्टाचार र अनियमितता छ । त्यहाँ बेथितिका दस्तावेजहरू छन् । शिक्षाको मन्दिर शिक्षकहरूको राजनीति गर्ने अखडा भएको छ । शिक्षाजस्तो पवित्र ठाउँलाई किनमेल र भनसुनको बाजार बनाइएको छ । सरकारी स्कूलहरूमा आप्mनै भविष्यप्रति निराशा छ ।
    यता बोर्डिङ स्कूलहरू आशा लिएर धपक्क बलेका छन् । ती विद्यालयहरू कर तिर्छन् । अभिभावक भेला गरेर सामाजिक लेखा परीक्षण गराउँछन् । विद्यार्थीहरूका लागि आकर्षक गन्तव्य बनेका छन् । राष्ट्रका लागि आवश्यक जनशक्ति उत्पादन गरिरहेका छन् । अहिले समाजको जुनसुकै क्षेत्रमा जो जहाँ सफल भएका छन् तिनको बायोडाटा हेर्दा उनीहरू बोर्डिङ्ग स्कूलबाट उत्तीर्ण गरेका छन् । अभिभावकहरूले पत्याएका छन् । कुनै पनि बोर्डिङ स्कूल सुकेको देखिन्न । सबै पल्लवित र पुष्पित छन् । शिक्षकहरू आत्मविश्वासले भरेका भेटिन्छन् । विद्यार्थीहरूमा केही गर्छु भन्ने भावना भेटिन्छ । शिक्षाको बाजारमा दुई थरीको पसल छ – सरकारी र संस्थागत । अहिले संस्थागतसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने र आप्mनो सन्ततिको उन्नतिका लागि होड चलेको छ । कुनै पनि बोर्डिङ स्कूलले बाटो हिंड्ने विद्यार्थीलाई हात समाएर ल्याएको छैन बरु उल्टै शुल्क लिन्छ । तापनि सबै बोर्डिङ स्कूलमा विद्यार्थीहरूको चाप हुन्छ । यसले नै बोर्डिङ स्कूलहरूलाई अभिभावकहरूबाट लालमोहर प्राप्त भएको छ । यो नै बोर्डिङ स्कूलहरूको सफलता हो । प्रतिस्पर्धात्मक जीवन शैली आजको विश्वव्यापी संस्कृति बनिसकेको छ । संसार यति सानो र विशिष्टीकृत हुँदै गएको छ कि एउटा सानो क्षेत्र वा विषयमा असीमित सम्भावना छ । प्रविधि र व्यावसायिक चमत्कारले मानिसलाई बहुआयामिक र बहुप्रतिभाशाली हुनैपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ ।
    हरेक मानिसले आप्mनो आन्तरिक क्षमताको अत्यधिक प्रस्फुटन गराउनुपर्ने अवस्था छ । सूचना र सञ्चारले हरेक काम, व्यवसाय र पेशालाई अत्यधिक प्रभाव पार्न थालेको छ । यस्तो अवस्थामा के हाम्रो शिक्षा विश्वव्यापीरूपमा प्रतिस्पर्धी छ त ? अवश्य छैन । निजी विद्यालयहरूले अहिले पनि कुल शैक्षिक भारको ठूलो प्रतिशत आपूmभन्दा अलग राखेका छन् । यसले खासगरी सरकारले, जसले संविधानमा लेखिएको शिक्षाको अधिकार प्रत्याभूत गर्न खोजेको छ, यसतर्पm गम्भीर र सक्रिय रूपमा ध्यान दिन जरुरी छ । आज हरेक पेशागत सङ्गठनहरूमा साना–मसिना कुरामा भुलेर, ईष्र्या, सङ्कीर्णता पालेर सम्पर्क संवाद र सूचनाको प्रभावलाई बिर्सेर एकाङ्गी ढङ्गले चल्ने प्रवृत्ति बढेको छ र यस्तो प्रवृत्ति आपूmकहाँ पस्न नदिन वर्तमानमा प्याब्सन र एन. प्याब्सन सचेत हुनु जरूरी छ ।
    उदार अर्थतन्त्र र विश्वव्यापीकरणको भेलमा केही पैसा आर्जन गर्न स्कूल वा अन्य क्षेत्रमा लगानी गर्नु गा¥हो छैन । तर विद्यालय मानसम्मान, प्रतिष्ठा आर्जन र सेवाको क्षेत्र पनि हो । यो वर्तमानमा भविष्यको (विद्यार्थीको) व्यापार भएकोले संवेदनशील हुन्छ नै । त्यसैले गुणस्तरीयता, उदारता, सहृदयता, बौद्धिकता, प्रविधिगत विकास, विश्वव्यापी प्रवाह, सक्षम, सबल, दक्ष जनशक्ति उत्पादनतर्पm लाग्नुपर्छ निजी विद्यालयहरूले । मौकामा पैसा कमाइहालौं भनेर निकृष्टताको हद नाघियो भने नैतिक, भौतिक, सामाजिक वा कानूनी कुनै न कुनैरूपमा भोलि दण्डित वा अपहेलित हुनुपर्छ नै । यसलाई शिष्ट, सभ्य, सुपाच्य व्यापार बनाए साँच्चीकै ‘गुरुर्देवो भव’ हुन सक्छ । अहिले जस्तो  सरकारी विद्यालयभन्दा यति बढी विद्यार्थी, यति बढी प्रतिशत उत्तीर्ण भए भनेर नाक फुलाएर बस्ने हो भने समयसँगै निजी विद्यालयहरू पनि सरकारी विद्यालयजस्तै निस्तेज हुने निश्चित छ । निजी विद्यालयहरूका सकारात्मक पक्षबारे स्वयं बोर्डिङ स्कूलहरूले गौरवका साथ बोल्न सक्नुपर्छ ।
    बोर्डिङ स्कूल चलाउनु पूmटपाथमा पसल थापेजस्तो होइन । एउटा स्कूल सञ्चालन गर्दा त्यहाँ पढिरहेका विद्यार्थीहरूको भविष्य सञ्चालकको हातमा हुन्छ । यो व्यवसायसँगै जवाफदेही र उत्तरदायित्व आउँछ । यो चप्पल वा रक्सी बेच्ने पसल होइन । निश्चितरूपमा बोर्डिङ स्कूलमा लगानी हुन्छ । कानूनले पनि यसलाई व्यवसाय मानेको छ । तर अरू व्यवसाय र यसमा भिन्नता छ– यो व्यवसाय सार्वजनिक र सेवामूलक हो । बोर्डिङ स्कूल आप्mनो स्वामित्वमा छ भनेर सञ्चालकले मनपरि गर्न सक्दैन । त्यहाँ अनुशासन हुन्छ, त्यहाँ समूहकार्य हुन्छ र त्यहाँ एउटा संस्कृतिको विकास भएको हुन्छ । त्यहाँ एक–एक विद्यार्थीप्रति जिम्मेवारीबोध भएको हुन्छ । बोर्डिङ स्कूल आप्mनो सार्वजनिक छविप्रति संवेदनशील हुन्छ । तर आजकलका अधिकांश नेताहरू बोर्डिङ स्कूलबारे नकारात्मक धारणा राख्छन् । सरकारी पदाधिकारीहरूले बोर्डिङ चलाउनेहरूलाई अपराधीको नजरले हेर्छन् । बोर्डिङ भन्ने बित्तिकै पैसा छाप्ने उद्योग भनेर जुन पक्षले सबभन्दा चर्को स्वरमा कुरा उठाउँछ उही सबैभन्दा पहिले बोर्डिङ स्कूलमा चन्दा माग्न जान्छ । बोर्डिङसँग मोलमोलाइ गर्छ र उसको स्वार्थ पूरा नभए हिलो छ्याप्छ ।
    सबैले बुझ्नुपर्ने र स्विकार्नुपर्ने पक्ष के हो भने निजी स्कूलहरूले सरकारी स्कूलको तुलनामा गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गरेका छन् । निजी विद्यालयको जनशक्तिलाई देशको रोजगार–बाजार र अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रले पनि सरकारी उत्पादनभन्दा बढी प्राथमिकता दिएको देखिन्छ । राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरूले सरकारी विद्यालयमा पढेको भन्दा बोर्डिङ स्कूलमा पढेकालाई मान्यता दिन्छन् । बोर्डिङ स्कूलका उत्पादनमा आत्मविश्वासको मात्रा उच्च हुन्छ । तुलनात्मकरूपमा राम्रो वातावरणमा शिक्षा प्रदान गरिएको हुन्छ । नेपालका बोर्डिङ स्कूलहरूले गुणस्तरीय शिक्षाका लागि विदेशिनबाट केही मात्रामा भए पनि पैसा रोकेका छन् । शिक्षामा राष्ट्रले गर्नुपर्ने लगानीलाई निजी विद्यालयले शेयर गरेको छ । प्रशस्त रोजगार दिएको छ । शैक्षिक जागरुकता ल्याएको छ । सही अर्थमा भन्ने हो भने बोर्डिङ्ग स्कूलले शिक्षा क्षेत्रमा एउटा समानान्तर सत्ता खडा गरेको छ ।
    सरकारी विद्यालयको तुलनामा धेरै राम्रो गुणस्तर निजी विद्यालयले कायम गरेका छन् । त्यो अनुभूति जनसमुदायमा पनि परिसकेको छ र सर्वसाधारणले पनि आप्mना छोराछोरी निजी विद्यालयमा भर्ना गर्न थालेका छन् । तर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा तुलना गर्दा हामी पछाडि नै छौं । युरोप र अमेरिकासँग तुलना गर्न मिल्दैन । हामीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको शिक्षा दिन नसक्नुमा प्रमुखरूपमा सरकारी नीति जिम्मेवार छ । सरकारको व्यावहारिक, दीर्घकालीन, आधु्निक, समयसापेक्ष शैक्षिक नीति र शैक्षिक संस्थाको सुरक्षा, कानूनी मान्यताजस्ता कुरामा राम्रो सोच चाहिन्छ । त्यसैगरी निजी स्कूलको विरोध गर्नेहरू धेरै छन् तर सबैलाई बुझाउन सकिएको छैन । संस्थागतरूपमा, अर्थात् निजी विद्यालयहरूका सञ्चालकहरू, कुनै राजनीतिक दलको पुच्छर बनेर त्यति सशक्त हुन सकिरहेका छैनन् ।
    आजसम्म बोर्डिङ स्कूलहरू आप्mनै खुट्टामा उभिएका छन् । पहिचान बनाउन निकै सङ्घर्ष गरेका छन् । निजी स्कूलमाथि अभिभावकहरूको भरोसा एक दिनमा कायम भएको होइन । त्यो दशकौंको मेहनत हो । सरकारी रवैया त जुनसुकै व्यवस्था रहेपनि छेकबार लगाउने रहेको छ । यो भन्नुको अर्थ बोर्डिङ स्कूलको जीवन र मरण ऊ आपूmभित्रै छ । तर आज भन्नुपरेको छ बोर्डिङ स्कूल बाँच्न चाहन्छ । देशको नवनिर्माणको लागि पनि बोर्डिङ स्कूल बाँच्नुपरेको छ । बोर्डिङ स्कूललाई सबैभन्दा पहिले कसैले बचाउँछ भने त्यो बोर्डिङ स्कूलले नै हो । यसका निमित्त बोर्डिङ स्कूलहरू इतिहास र परम्पराले सुम्पिदिएको जिम्मेवारीप्रति सदैव प्रतिबद्ध, गतिशील र निरन्तरता दिइराख्नुपर्छ ।

Sunday, September 8, 2019

शिक्षा दिवस नाराको औचित्य

शिक्षा दिवस नाराको औचित्य

अनन्तकुमार लाल दास
    यसपटक सङ्घीय सरकारले शिक्षा दिवसको अवसरमा यस वर्षका लागि छनोट गरेको नारा हो “हामी सबैको प्रण, सार्वजनिक शिक्षा प्रणालीको सबलीकरण ।” यो नाराले एकैपटक कैययन् प्रश्न र सरोकारहरू लिएर आएको छ । सङ्घीय सरकारले सार्वजनिक शिक्षालाई कतिको प्राथमिकतामा राखेको छ ? प्राथमिकतामा राखेको छ भन्ने कुरा कागजभन्दा कार्यान्वयनमा कतिको प्रस्टिएको छ ? यस वर्ष अर्थात् आर्थिक वर्ष २०७६/०७७ मा बजेटको आकार निकै बढाइएको छ तर शिक्षा क्षेत्रको अवस्था अनुसार बजेट वितरण आकर्षक छैन । यसपालिको बजेटले शिक्षामा राज्यले वहन गर्नुपर्ने दायित्व अथवा लगानी खासै वृद्धि गर्न सकेको छैन । अर्थात् कुल बजेटमा शिक्षाको अंश नाम मात्र अर्थात् १०.२ बाट १०.६ अर्थात् ०.४ प्रतिशतले बढेको छ । यसबाट राजनीतिक हिसाबले ऐतिहासिक अनुकूलता प्राप्त सरकार शिक्षामा आवश्यक र व्यापक सुधारमार्पmत् राष्ट्रको अनुहार फेर्ने वा समृद्ध नेपाल सुखी नेपालीको सपना साकार पार्ने अवसरबाट चुक्ने सम्भावना टड्कारोरूपमा बढेर गएको छ । बजेटले शब्दमा दाबी गरेजस्तो यसका अङ्क र आँकडाले शिक्षा क्षेत्रलाई उच्च प्राथमिकतामा पारेको कतै भेटिंदैन । यो बजेटले शिक्षामा सङ्घीयतालाई उपेक्षा गरेको झलक सजिलै पाइन्छ । केन्द्रीयताको सोचबाट ओतप्रोत यो बजेटले शिक्षामा धेरै आशा गर्ने ठाउँ दिएको छैन ।
    दोस्रो कुरा सार्वजनिक शिक्षा क्षेत्र अहिलेसम्म पछाडि किन प¥यो ? यसबारेमा सङ्घीय सरकारले अहिलेसम्म कुनै श्वेतपत्र जारी गरेको छैन । शिक्षा क्षेत्रमा जनताले तिरेको करको त्यत्रो लगानी वर्षौंदेखि हुँदा पनि सरकारी शिक्षाको चाल कछुवा गतिमा छ । कम लगानी र संसाधनका बावजूद संस्थागत विद्यालयहरू खरायो चालमा अगाडि बढ्दै गएका छन् । सरकारी विद्यालयहरूले स्थानीय तह र प्रादेशिक सरकारसँग अहिले पनि मैत्रीपूर्ण तालमेल मिलाउन सकिरहेका छैनन् । जबकि सङ्घीय संरचना र संवैधानिक व्यवस्था अनुसार देशको शिक्षा निदिष्ट हुनुपर्ने हो । सबै पक्षको संलग्नता र सहमतिमा नेपाल सरकारले देशको अवस्था र आवश्यकतालाई मध्यनजर गरेर शिक्षा ऐन, नियमावली बनाइ सबै बालबालिकालाई गुणस्तरीय शिक्षा दिलाउने प्रबन्ध गर्न सक्नुपर्छ । यसका लागि सबै राजनीतिक पार्टी, सरकार र सम्बन्धित पक्षको प्रतिबद्धता र दृढ इच्छाशक्ति आवश्यक हुन्छ र यसका निमित्त सङ्घीय सरकारले सहजीकरण गरिदिनुपर्ने हो । यसको सर्वथा अभाव देखिएको छ ।
    सामुदायिक विद्यालयको शैक्षिक गुणस्तर कायम भएर यिनले अभिभावकको विश्वास प्राप्त नगर्दासम्म संस्थागत विद्यालयहरू अस्तित्वमा रहिरहनेछन् । संस्थागत विद्यालयका लागि अवसर र सम्भावना खोलिदिने काम स्वयम् सरकारले गरेको छ । शिक्षा मन्त्रालयले पनि सामुदायिक विद्यालय र त्यसमा कार्यरत शिक्षकहरूको योगदानको कदर गर्न सक्नुपर्छ । यसमा पनि सरकार पछाडि छ । सार्वजनिक विद्यालयहरूको गुणस्तर सुधार नगरी देशको समग्र शिक्षाको अवस्था सुध्रिन सक्दैन भन्ने कुरा एउटा कर्णप्रिय नारा मात्र भएको छ । स्वयम् राजनीतिक दल र दलका हस्तीहरूले संस्थागत विद्यालय सञ्चालन गरिरहेका छन् ।
    यो नाराले एउटा भेदभाव पनि देखाएको छ । प्रस्ट शिक्षा नीति र नियमको अभावका कारण निजी विद्यालयहरूबीच अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा देखिएको छ । सरकारले संस्थागत विद्यालय खोल्न अनुमति दिने, कर लिने र तिनबाट अपेक्षाभन्दा बढी परिणाम पनि हासिल गर्ने तर नारा दिंदा केवल सामुदायिक विद्यालयलाई मात्र लक्षित गरेर नारा दिंदा यो बेमुनासिब ठहर्छ । सरकारको शैक्षिक लक्ष्य पूरा गर्ने रथका दुई पाङ्ग्रामध्ये एउटा संस्थागत विद्यालय पनि हो । सरकारले संस्थागत विद्यालयहरूबाट सहयोग लिन्छ तर सहकार्य गर्न चाहँदैन । यही थिचोमिचोको प्रवृत्तिले गर्दा शिक्षा क्षेत्रको अवस्था लथालिङ्ग छ । सरकारको चाल न कुखुराको छ, न हाँसको नै । निजी विद्यालयहरू एउटा ऐनबाट दर्ता गरिन्छन् तर सञ्चालन गर्ने ऐन अर्कै छ । विद्यालयको भौतिक पूर्वाधारलाई ख्यालै गरिएको छैन । संस्थागत विद्यालयलाई व्यवस्थित गराउन बलियो संयन्त्रसहितको अनुगमन आवश्यक हुन्छ । त्यो लागू हुन सकेको छैन । विद्यालय सञ्चालन गर्ने र त्यसमा अध्यापन गर्ने व्यक्तिको योग्यता, क्षमता र दक्षताको लागि आचारसंहिता बनाइ लागू गर्नुपर्ने हो, तर त्यो पनि हुन सकिरहेको छैन । अधिकांश निजी विद्यालयले कक्षामा शैक्षिक क्रियाकलाप गर्न गराउन सकेको छ वा छैन त्यसको लेखाजोखा कसले गर्ने ? संस्थागत विद्यालयमा भइरहेका रचनात्मक कामहरूको स्वामित्व सरकारले लिनुपर्ने हो कि होइन ? शिक्षा मन्त्रालयले पनि संस्थागत विद्यालय र त्यसमा कार्यरत शिक्षक कर्मचारीको योगदानको कदर गर्न सिक्नुपर्छ । संस्थागत विद्यालयले प्रदान गर्ने शिक्षा पनि यही देशका लागि नै हो भन्ने महसूस गरेर आवश्यक सुविधा प्रदान गर्नुपर्छ । शिक्षाजस्तो मौलिक हक सबै बालबालिकाले पाउने अवसरबाट वञ्चित गरिनुहुँदैन । सबै बालबालिकालाई त्यस्तो अवसर प्रदान गर्ने दायित्व सरकारकै हो तर हेर्नुस सरकारले नारा दिंदा संस्थागत विद्यालयलाई भुसुक्कै बिर्सियो ।
    अहिले शिक्षा क्षेत्रको अवस्था देख्दा आश गर्ने ठाउँ कहींकतै देखिंदैन । सङ्घमा कम्युनिस्टहरूको सरकार छ । सिद्धान्ततः यिनीहरूले सार्वजनिक शिक्षालाई मात्र प्रोत्साहन गर्नुपर्ने हो । संस्थागत विद्यालयहरूको राष्ट्रियकरण गरिदिनुपर्ने हो । यो आँट सरकारसँग छैन । सरकार भन्छ एउटा कुरा, गर्छ अर्को कुरा । यस अर्थमा शिक्षा दिवस एउटा कर्मकाण्ड मात्र हो । यस दिन केही भाषणबाजी हुन्छ तर सारमा केही ठोस काम हुँदैन । प्रत्येक वर्षझैं यसपटक पनि शिक्षा दिवस त्यसैगरी सम्पन्न भएको छ । यो बर्सेनि निर्वाह गरिनुपर्ने परम्पराको रूपमा मात्र देखिएको छ । प्रत्येक वर्षका नाराहरू हेर्नुस् र सरकारको कामकाजको मूल्याङ्कन गर्नुस् । सरकार आपैंm कठघरामा उभिएको पाउनुहुनेछ । यही कारण हो सार्वजनिक विद्यालयको शिक्षा प्रगतिभन्दा बढी दुर्गतितर्पm गइरहेको छ । विद्यालय प्रवेश गरेका दुई तिहाइ विद्यार्थीले सामुदायिक विद्यालयबाट बीचमैं पढाइ छाड्ने गरेको छ । कलिला उमेरका बालबालिकाहरू यसरी विद्यालयबाट बाहिरिनु असाध्यै भयावह स्थिति हो । के कारणले यस्तो भइरहेको छ ? कक्षाबाट हराएका विद्यार्थीहरू कहाँ गइरहेका छन् ? यसको अध्ययन सरकारले गर्नुपर्ने हैन र ?
    सरकारको नियतको भण्डाफोर गर्ने एउटा सन्दर्भ हेर्नुस् । वर्तमान सङ्घीय सरकारले गठन गरेको उच्चस्तरीय राष्ट्रिय शिक्षा आयोग–२०७५ले शिक्षा क्षेत्रमा देखिएका समस्या निराकरण गरी दीर्घकालीन शिक्षा नीति तय गर्न निकै मिहिनेत गरेर प्रतिवेदन तयार पा¥यो । प्रधानमन्त्रीले प्रतिवेदन बुझेर आयोगलाई धन्यवाद त दिनुभयो, तर त्यो प्रतिवेदनमाथि कहीं पनि बहस हुन पाएन । यो कस्तो खालको गणतन्त्र हो ? यसअघि बनेका शिक्षा आयोगका प्रतिवेदनहरू सार्वजनिक हुन्थे । तीमाथि पर्याप्त चर्चा–परिचर्चा हुन्थे । त्यही अनुसारका नीति नियम बन्थे । आयोगको प्रतिवेदनमाथि सार्वजनिक छलफल चलाएर दीर्घकालीन महŒवको शिक्षा नीति बन्नुपर्ने होइन ? तर सरकारको रवैया निराशाजनक छ । सरकारले आपैंmले गठन गरेको आयोगको प्रतिवेदनलाई थन्काएर आप्mनै तरीकाले नयाँ विधेयक संसद्मा प्रस्तुत ग¥यो । यो त चिकित्सकले दिएको सल्लाह छाडेर बिरामीको उपचारमा धामीझाँक्री लगाए जस्तो भएन ? सरकार चलाउनेहरूलाई देशका सार्वजनिक संस्था र नागरिकको हित गर्नुभन्दा कार्यकर्ता खुशी पार्नमा मात्र मतलब भएको जस्तो देखिन्छ । यस्तो अवस्था पञ्चायतकालभन्दा पनि बढी निराशाको अवस्था हो । अहिले स्थानीय सरकारहरूको गैरजिम्मेवारपूर्ण भूमिकाले सरकारी विद्यालयहरू भताभुङ्ग भइरहेका छन् । यही बुझ्नुपर्ने कुरा हो, सङ्घीय सरकारले खसीको टाउको देखाएर कुकुरको मासु बेच्दै छ । नारा सामुदायिक विद्यालयको दिने तर बल चाहिं अघोषितरूपमा संस्थागत विद्यालयमा पु¥याउने । त्यसैले भन्नुपरेको छ सामुदायिक शिक्षा डुबाउँदै यो सरकार ।
    शैक्षिक गुणस्तर कायम गर्न कुल राष्ट्रिय बजेटको २० प्रतिशत शिक्षालाई चाहिने हो तर सरकारले छुट्टयायो कति १०.६ । अपुग ९.४ प्रतिशत लगानी नगरी प्रतिफल कसरी प्राप्त हुन्छ । यस खालका रिक्तता पूरा गर्नेतर्पm सरकारको कुनै चिन्तन र तयारी छैन । अपारदर्शी ढङ्गले काम गरिरहेको अहिलेको सरकार आप्mनै कारणले शक्ति गुमाइरहेको छ । त्यसैको आडमा कर्मचारी तन्त्रको स्वार्थ बलियो हुँदै गएको छ । उत्तरदायित्वबाट पन्छिदै गएको सरकारलाई नियन्त्रणमा राख्ने संसद् पनि कमजोर भएकोले शैक्षिक अव्यवस्था थप चिन्ता लाग्दो अवस्थातर्पm अघि बढ्दैछ । यस पृष्ठभूमिमा शैक्षिक नाराको औचित्य स्वयम् सरकारले नै पुष्टि गर्न सकिरहेको छैन । यति भनिसकेपछि भन्नै पर्ने हुन्छ, सामुदायिक शिक्षा चाहिन्छ । यसले नै शैक्षिक समानता ल्याउँछ । यो असम्भव पनि होइन । तर सरकार तद् अनुसार आँट, आकाङ्क्षा र अभ्यास गर्नेतिर इमानदार हुनुप¥यो । यसपटकको शिक्षा दिवसको नारा सरकारका लागि सच्चिने ऐतिहासिक अवसर हो । मधेसमा एउटा कहावत छ, “जब जगे तभी सबेरा ।”

Sunday, September 1, 2019

केटाकेटीहरू पुस्तक पढ्दैनन् किनभने अभिभावक पढ्दैनन्

केटाकेटीहरू पुस्तक पढ्दैनन् किनभने अभिभावक पढ्दैनन्

अनन्तकुमार लाल दास

    आधुनिक इलेक्ट्रोनिक उपकरण केटाकेटीहरूलाई पुस्तकबाट टाढा लगिरहेको छ भन्ने कुरा मात्र एउटा सांस्कृतिक मान्यता हो । अन्य विद्यालयका शिक्षकहरूसँग भेट्दा प्रायः उनीहरूले “विद्यार्थीहरू हिजोआज पढिरहेका छैनन्, किनभने चौबीसै घण्टा उनीहरू मोबाइलमा झुन्डिरहेका हुन्छन्” भन्ने गुनासो पोखिरहेका हुन्छन् । टेक्नोलोजीबाट भयभीत जमात अनुसार हामी यस्तो पीढी तयार गर्दैछौं जसले साहित्यको शक्ति बुझ्दैन । नयाँ र पुरानाबीच ध्रुवीकरण कायम छ । हुन सक्छ यो धारणा टेलिभिजनविरोधी सोचबाट बचेको गुनासो होस् । यो एउटा मनगढन्ते कथा पनि हुन सक्छ, जुन प्राविधिक साम्राज्यवादको विरोधमा पुस्तकको हार बयान गरिरहेको छ जसमा कागत साँचो नायक र गोरिल्ला ग्लास खलनायक हुन सक्छ ।
    कामन सेन्स मिडियाको प्रतिवेदन ‘केटाकेटी, युवा र पढ्ने बानी’मा अमेरिकन केटाकेटीहरूमा पढ्ने बानीको ठूलो खाका प्रस्तुत गरिएको छ । यसले के देखाएको छ भने हालको दशकमा भएको टेक्नोलोजी क्रान्तिले गर्दा केटाकेटीहरूमा पढ्ने बानी कसरी परिवर्तन भएको छ । आप्mनो प्रतिवेदनमा यसले के प्रस्तुत गरेको छ भने एउटा सरकारी अध्ययन अनुसार सन् १९८४ मा सातामा एकपटक पढ्ने १३ वर्ष उमेर समूहका केटाकेटीहरूको प्रतिशत ७० बाट घटेर ५३ भएको छ । सातामा एकपटक पढ्ने १७ वर्ष उमेर समूहका विद्यार्थीहरूको प्रतिशत ६४ बाट तल झरेर ४० मा पुगेको छ । त्यहीं १७ वर्ष उमेर समूहका कहिल्यै नपढ्ने वा मुश्किलले पढ्ने विद्यार्थीहरूको प्रतिशत ९ बाट बढेर २७ भएको छ । वास्तवमा यो प्रतिशत झस्काउने खालको छ । यस कारण टेक्नोलोजी सम्बन्धमा जुन गुनासो पोखिएको छ वा पोखिन्छ त्यो आधारहीन हो ।
    आज हामी यस्तो सांस्कृतिक परिवेशमा बाँचिरहेका छौं जो इतिहासको कुनै पनि कालखण्डभन्दा बढी पाठ–सम्पन्न छ । आज मानिस दिनभरि पढिरहन्छन् । गुगल, ट्विटर र फेसबूकमा शब्दको भण्डार तयार गरिरहेका हुन्छन् । मानिसहरू आप्mनो आँखालाई स्मार्टफोनबाट अलग्ग राख्न सकिरहेका छैनन् जो मूलतः पाठ र सूचना बाँड्ने मेशिन हो । सही भन्ने हो भने हाम्रो समस्या हर समय पढिरहनु हो । मानिसहरू लगातार आप्mनो इ–मेल वा टेक्स्ट मैसेज चेक गरिरहन्छन् । कहिलेकाहीं त उनीहरूलाई यस शब्दजालबाट बाहिर निस्कन पनि गा¥हो हुन्छ ।
    अब प्रश्न के उठ्छ भने मानिसहरू आखिर के पढिरहेका हुन्छन् ? लाग्दछ उनीहरू धेरै पुस्तक पढिरहेका छैनन् । यो सन्दर्भ केटाकेटीहरूको होइन् वयस्क मानिसहरूको हो । टेक्नोलोजीबाट भयभीत रहने जमात पनि स्मार्टफोनबाट पुस्तक पढ्दैन । यस्ता धेरै विद्वान् साथीहरूलाई भेटेको छु जसले पुस्तक पढ्ने समय नै पाउँदिनँ भन्ने गर्छन् । उनीहरू पत्रपत्रिकाहरूमा छप्ने पुस्तक समीक्षा पढेर आपूmहरूलाई आयोजित पुस्तक परिचर्चामा इज्जत जोगाउने कुरा गर्छन् । उनीहरू कुनै पत्रिकामा दिएको सारांश पढेर मात्र काम चलाउँछन् । कैयौंले भन्छन्–“तपाईंको लेख पढ्ने गरेको छु । बडो राम्रो लेख्नुहुन्छ” तर थोरैबाहेक धेरैले पूरा लेख पढ्दैनन् ।
    केटाकेटीहरूमा पुस्तक नपढ्ने हो वा कसैले पनि पुस्तक नपढ्ने के कुनै समस्या हो ? के हाम्रो संस्कृति गैरएकेडमिक र बौद्धिकताविरोधी भएको छ ? के सरकार द्वारा पुस्तकमा लगाइएको भन्सार कर यसैको उदाहरण हो ? हामी पत्रिका र ब्लाग पढ्न रुचि देखाउँछौं । यो मानविकी, लिबरल आर्ट्स एजुकेशन वा पुस्तकमाथि निर्भर विश्वविद्यालयको डिग्रीमाथि निरन्तर प्रश्न उठाएर  अदृश्य रूपमा आत्म प्रचारात्मक हुन्छ । वर्तमान फेशनमा विज्ञान, टेक्नोलोजी, इंन्जिनीयरिङ, गणित शिक्षाप्रति आकर्षणले बढी इन्जिनीयर, बढी व्यवसायीहरू चाहिएको बताउँछ । परोक्षमा आज हामी पुस्तकविरोधी एजेन्टहरूको घेरामा छौं र केटाकेटीहरू पढिरहेका छैनन् भनेर परेशान छौं । म पक्षपाती हुँ भन्ने कुरा स्वीकार गर्छु । म एकेडेमिस्ट पनि हुँ । मलाई पढ्नको लागि नै पैसा पाइन्छ । हाम्रा ६ देखि ८ वर्षको उमेर समूहका छोराछोरीहरू पनि खुब पढ्छन् । उनीहरू मेरो चाहना भएकोले पढ्दैनन्, भिडियो गेम खेल्नु छ भने एक घण्टा पढ्नुपर्छ भनेर पढ्छन् । डैड सधैं नयाँ–नयाँ किताब किन्नुहुन्छ । डैड सधैं पढिरहनुहुन्छ । मेरो घरमा वयस्क हुनुको अर्थ पुस्तकप्रेमी हुनु हो भन्ने कुरा आज थोरै परिवारमा देखिन्छ ।
    कमन सेन्स मिडियाको प्रतिवेदनले के स्वीकार गरेको छ भने–आमाबुवाले पढ्ने प्रेरणा दिन सक्छन् । प्रतिवेदनले भन्छ–“छापिएको पुस्तक घरमा राख्ने, त्यसलाई स्वयं पढ्ने र आप्mनो सन्तानको लागि पढ्ने समय निर्धारित गर्नाले पढ्ने प्रेरणाले जन्म लिन सक्छ ।” आमाबुवा द्वारा गरिने गतिविधि र सन्तानमा पढ्ने भोकबीच गहिरो सम्बन्ध हुन्छ । एक तथ्याङ्क अनुसार नियमित पढ्ने विद्यार्थीहरूमध्ये ५७ प्रतिशत आमाबुवाले सन्तानका लागि नियमित समय निर्धारित गरेका छन् । ठीक विपरीत अनियमितरूपले पढ्ने केटाकेटीहरूमा १७ प्रतिशतका आमाबुवाले पढ्ने व्यवस्था गरेका हुन्छन् ।
    जहाँसम्म पुस्तकको कुरो छ धेरैजसो अध्ययनलेले के देखाएको छ भने पुस्तकमा पाठलाई प्रस्तुत गर्ने विधि सही हुँदैन । पढाइमा गहिरो रुचि राख्नेहरूको लागि यो कुनै मुद्दा होइन । इ–रीडर, टैबलेट, ल्यापटप स्क्रीन आदिबाट पनि लामो पाठ पढ्न सकिन्छ । पढाइमा रुचि राख्ने पाठकहरूका लागि कागजी पुस्तक नै चाहिन्छ भन्ने छैन । सही त के हो भने इलेक्ट्रोनिक उपकरणहरूको माध्यमले जुनसुकै पुस्तक नजीक पुग्नु सजिलो भएको छ । अमेरिकाको एउटा सेन्टरले यस वषएको प्रारम्भमा जारी गरेको एउटा प्रतिवेदनले के देखाएको छ भने २ देखि १० उमेर समूहका धेरैजसो केटाकेटीहरूसँग पढ्ने कुनै न कुनै इलेक्ट्रोनिक डिवाइस छ । ५५ प्रतिशतसँग घरमा बहुउपयोगी टैबलेट छ र २९ प्रतिशतसँग आप्mनो ई–रीडर छ । घरमा कुनै एउटा यस्तो उपकरण राख्ने केटाकेटीहरूमध्ये ४९ प्रतिशत इलेक्ट्रोनिक माध्यमले पढ्छन् भने ३० प्रतिशतले आमाबुवासँग भएको उपकरणबाट पढ्छन् ।
    आजको युगमा केटाकेटीहरू पढ्छन् भन्ने कुरो महŒवपूर्ण हो, कसरी पढ्छन् त्यति महŒवपूर्ण होइन । वास्तवमा भन्ने हो भने पुस्तकभन्दा सजिलो डिजिटल पुस्तक पढ्नु हो । यसको लागि पनि अभिभावकहरू सक्रिय हुनुपर्छ । अभिभावकहरूले केटाकेटीहरूलाई कसरी इलेक्ट्रोनिक उपकरण उपयोग गर्ने भनी सिकाउनु आवश्यक छ । विडम्बना के हो भने आज हामी आपैmलाई दोष दिनुको साटो भिडियो गेम्स र एप्सलाई दोष दिन्छौं । यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने केटाकेटीहरूलाई विवेकशील, संवेदनशील र खुला दिमाग भएको वयस्कको रूपमा तयार गर्ने जिम्मेवारी अभिभावकहरूले नै लिनुपर्छ । पुस्तक शिक्षाको अहम् हिस्सा हो तर आधुनिक डिजिटल उपकरण हटाएपछि उनीहरू झन् पुस्तक पढ्दैनन् । खाँचो वयस्क बन्नका लागि पुस्तक पढ्नु कति आवश्यक छ भन्ने कुरोको समझ उनीहरूमा विकसित गर्नु हो ।
    आप्mनो सन्तानलाई पढ्नको लागि शिक्षित गर्नुपर्छ । रेनेसां लर्निड्ढो वार्षिक प्रतिवेदनमा “केटाकेटीहरू के पढिरहेका छन्” मा भनिएको छ उनीहरू जे पढिरहेका छन् त्यसमा सबैथोक राम्रो छैन । यो अमेरिकाका ९८ लाख छात्रहरू द्वारा पढिएको ३१.८ करोड पुस्तकहरूको अध्ययन प्रतिवेदन हो । यो अमेरिकाको एउटा विस्तृत प्रतिवेदन हो जो १२ कक्षा सम्म पढ्ने विद्यार्थीहरूको पढ्ने बानीको खुलासा गर्दछ । यस प्रतिवेदनले देखाएको पहिलो निष्कर्ष के हो भने लैङ्गिक रुझानको पढाइ पहिलो कक्षादेखि नै प्रारम्भ हुन्छ । हामी यस्तो दुनियाँमा बाँचिरहेका छौं जहाँ मानिसको भूमिका र बौद्धिक अपेक्षा लैङ्गिक प्रजनन अङ्गहरूको आधारमा विभाजित गरिएको छ । यहींनिर हाम्रो सोचलाई फराकिलो गर्ने आवश्यकता छ ।
    प्रतिवेदनले दिएको दोस्रो निष्कर्ष के हो भने निम्न माध्यमिक तहका केटाकेटीहरू बढी पढ्छन् । यस उमेर समूहका विद्यार्थीहरूको शब्द सङ्ख्यामा तीव्र गतिले वृद्धि हुन्छ तर माध्यमिक तहसम्म पुग्दा नपुग्दै शब्द सङ्ख्यामा कमी आउन थाल्छ । एउटा सूक्ष्म अध्ययनले के देखाएको छ भने ससाना केटाकेटीहरूले पढेको हेरेर हामी धेरै खुशी हुन्छौं तर तिनै केटाकेटीहरू अलिकति बुझ्ने भएपछि आमाबुवाको बानी अनुसरण गर्न थाल्छन् । यस कारण यदि अभिभावक पढ्छन् भने पढाइलाई ठूलो काम बुझेर पढ्छन् । तेस्रो र अन्तिम निष्कर्ष के हो भने क्लासिक साहित्यको तुलनामा ट्वीलाइट र हंगर गेम्स केटाकेटीहरूबीच बढी लोकप्रिय छ । यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने आजको लोकप्रिय पुस्तकमा कथ्यको साटो बिक्रीलाई बढी प्राथमिकता दिइएको हुन्छ । त्यस्ता पुस्तक मात्र पैसा कमाउन लेखिएको हुन्छ । यसको अर्थ लोकप्रिय कथा राम्रो हुँदैन भन्ने होइन ।
    अन्त्यमा केटाकेटीहरू कसरी पढिरहेका छन् र के पढिरहेका छन् भन्ने कुराबाट केटाकेटीहरूको साटो ठूलाबडाहरूको दृष्टिकोण कस्तो छ भन्ने कुरा थाहा हुन्छ । तपाईं आप्mनो सन्तानलाई जस्तो देख्न चाहनुहुन्छ पहिले त्यस्तो व्यवहार स्वयं आदर्शको रूपमा अँगाल्नुपर्छ ।

Sunday, August 25, 2019

विद्यार्थीहरूमाझ नगरप्रमुख

विद्यार्थीहरूमाझ नगरप्रमुख

अनन्तकुमार लाल दास
    नेपालको संविधान २०७२ ले तीन तहको सरकारको परिकल्पना गरेको छ – सङ्घीय, प्रादेशिक र स्थानीय । केन्द्रमा सङ्घीय सरकार, सातवटै प्रदेशमा प्रादेशिक सरकार र स्थानीय तहमा स्थानीय सरकार हुन्छ । स्थानीय सरकारलाई उसको भूगोल, जनसङ्ख्या र स्रोतको आधारमा श्रेणीक्रम गरिएको छ, जसलाई गाउँपालिका, नगरपालिका, उपमहानगरपालिका र महानगरपालिका भनिन्छ । हाम्रो वीरगंज महानगरपालिका हो । पहिले वीरगंज शहर उपमहानगरपालिका थियो । अहिले वीरगंजको भूगोल फराकिलो पारिएको छ । पहिलेका गाउँहरूलाई पनि यसमा गाँसिएको छ । यसर्थ वीरगंज गाउँ र शहरको सङ्गम भएको छ । महानगर प्रमुखले गाउँ र शहर दुईटैलाई हेर्नुपर्ने भएको छ । यसरी उनी सम्पूर्ण महानगरको नेतृत्व गरेका छन् । नगरप्रमुखले स्थानीय तहका लागि आवश्यक नीति–निर्देशन दिने र नगर कार्यपालिकाको वैधानिक नेतृत्व गर्दछन् । स्थानीय तहमा विभिन्न स्रोतबाट कर उठाउने दायित्व स्थानीय कार्यपालिकाको हो । त्यसैगरी विकास निर्माणका कार्यहरू सञ्चालन गर्ने तथा जनसहभागिता जुटाउने काममा स्थानीय सरकारको भूमिका महŒवपूर्ण हुन्छ । त्यसैले नगरप्रमुख आपूmलाई सुम्पिएको जिम्मेवारी वा भनौं महानगरपालिकाले गर्न सक्ने काम, कर्तव्य र अधिकारबारे गहिरो अध्ययन गरेको मानिन्छ ।
    स्थानीय सरकार भनेकै स्थानीयकरणलाई उच्च प्राथमिकता दिइएकोले हो । महानगरभित्र स्थानीय स्रोत, साधन, वस्तु उत्पादन र विकासको गतिविधि सञ्चालन गर्ने कार्यलाई स्थानीयकरण भनिन्छ । त्यस अर्थमा स्थानीयकरण भनेको स्थानविशेषभित्र सञ्चालन गरिने आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक आदि गतिविधिहरू हुन् । यसलाई स्थानीय सरकारको परिकल्पना अनुसार शासन गर्ने तरीका मानिन्छ । यसका हरेक क्रियाकलापहरू विकेन्द्रीकरणको सिद्धान्त अनुसार सञ्चालन गरिन्छ । स्थानीय स्रोत–साधनको उपयोग गर्नु, आप्mनो क्षेत्रको आर्थिक गतिविधिबाट कर सङ्कलन गर्नु, त्यसलाई आप्mनै क्षेत्रमा खर्च गर्नु, आप्mनो मौलिक भाषा, संस्कृति र परम्पराको जगेर्ना गर्नु, विदेशी हस्तक्षेपको विरोध गर्नु आदि यसका मुख्य उद्देश्य हुन् । स्थानीयकरणले समाजलाई आत्मनिर्भर बनाउन सिकाउँछ, व्यक्तिलाई स्वावलम्बी बनाउँछ र जनसहभागिताको उपयोग गर्न सकिन्छ । यसरी ‘आप्mनो ठाउँ आपैंm बनाऔं’ भन्ने धारणाको विकास हुन्छ।
    यो विवेचना गर्नुको अभिप्राय शिक्षा क्षेत्रमा वैश्विक चिन्तन राखेर पनि त्यसलाई स्थानीय परिवेश अनुसार कसरी गुणात्मक बनाउन सकिन्छ र त्यसमा महानगरपालिकाले के–के गर्न सक्छ भन्ने विमर्श अगाडि बढाउनु हो । महानगरपालिकाको काम नगरभित्र दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा सघाउ पु¥याउने हो । दक्ष जनशक्ति भनेको कुनै न कुनै काम गर्न सक्ने क्षमता भएको, शिक्षित अथवा तालीम प्राप्त अर्थात् काममा सिपालु व्यक्ति हो । दक्ष जनशक्ति भयो भने त्यसले प्राकृतिक वस्तुको उपयोग गर्न, वस्तुहरू निर्माण गर्न, पूर्वाधार विस्तार गर्न, महानगरपालिकाको विकासलाई सही दिशा प्रदान गर्न महŒवपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । यसलाई यसरी पनि भनौं महानगरपालिकाको ‘नागरिक’ बन्न सिकाउँछ । महानगरपालिकाको बासिन्दा भएपछि सरसफाइ, सामाजिक अनुशासन, सामुदायिक सम्बन्ध अलि विशिष्ट खालको हुनुपर्छ । महानगरपालिका प्रमुखले नगरको छवि निर्माण गर्न खेलेको एक्लो भूमिकाले मात्र रचनात्मक परिणाम हासिल हुन सक्दैन । यसका लागि पालिकाको विभिन्न क्षेत्रमा योगदान दिन सक्ने दक्ष जनशक्ति चाहिन्छ । दक्ष जनशक्ति महानगरपािलका विकासको पहिलो आधार हो । दक्ष जनशक्तिविना महानगरपालिकाको विकासको कल्पना पनि गर्न सकिंदैन । महानगरपािलकालाई सही दिशा प्रदान गर्न सक्ने दक्ष जनशक्ति नभई नहुने मानवीय स्रोत हो ।
    महानगरपालिका प्रमुखमा जिम्मेवारी लिएर आइसकेपछि नगरप्रमुखले यस कोणबाट कतिको चिन्तन–मनन गरेका छन् ? नगरप्रमुख भनेको नगरको निर्वाचित नेता मात्र होइन, नगरलाई दृष्टि दिने अगुवा पनि हो । नगरप्रमुखको भूमिकाले, तिनको कार्यप्रणालीले नगरको वर्तमान र भविष्य प्रभावित हुन्छ । यसर्थ नगरप्रमुखको भूमिका गुरुत्वपूर्ण हुन्छ । नगरप्रमुख आप्mनो भूमिकाप्रति बेखबर भएर बस्न सक्दैन । यस सन्दर्भमा सबैभन्दा पहिले सार्वजनिक विद्यालयहरूको गुणस्तर सुधार नगरी महानगरपालिकाको समग्र शिक्षाको अवस्था सुध्रिन सक्दैन । अहिलेसम्म सार्वजनिक शिक्षाका मुद्दा प्रायशः नारामा मात्रै सीमित हुने गरेको पाइएको छ । कर्मचारीहरूले चलाइराखेको महानगरपालिका र राजनीतिक नेतृत्वले निर्वाचित जिम्मेवारी वहन गरिरहेको महानगरपालिकामा कुनै खासै अन्तर देखिएको छैन । यस्तो अवस्था मुलुकभरि छ । संविधानले समाजवाद उन्मुख नेपाली समाजको परिकल्पना गरेको छ । यसका लागि संविधानले नै आधारभूत तहको शिक्षा अनिवार्य र निश्शुल्क अनि माध्यमिक तहको शिक्षासमेत निश्शुल्क गरेको छ, तर के राज्य यो संवैधानिक प्रावधान लागू गर्ने दिशातिर बढेको छ ? सबै बालबालिकाले गुणस्तरीय शिक्षा पाउने अधिकार प्रत्याभूत गर्न राज्य लागिपरेको छ ? सार्वजनिक विद्यालय सुधार गर्न राज्यले मुख्यरूपमा के–के कुरामा जोड दिनुपर्छ ? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने प्रयास के महानगरपालिका नेतृत्वले गरेको छ ? स्वयं महानगरपालिका एउटा सरकार भएको हुनाले उसको भूमिकाबारे अरूमाथि दोष थोपर्न मिल्दैन ।
    गुणस्तरीय विद्यालय–शिक्षाका लागि विद्यालयको स्तर वृद्धिका लागि स्थानीय सरकारको लगानी बढाउन कञ्जुस्याइँ गरेर हुँदैन, तर विद्यालय सुधारको लागि चाहिने पूर्वाधार र अन्य नवीनतम प्रविधि र सीपको खोजी र प्रयोग गर्ने कुरामा सरकारी लगानी कमजोर छ । सार्वजनिक शिक्षामा सरकारको लगानी घट्नु भनेको घुमाउरो पारामा सार्वजनिक विद्यालयलाई कमजोर पारेर निजी विद्यालयको आवश्यकता र औचित्य पुष्टि गर्नु हो । सरकारको थोरै लगानीले गर्दा संविधानले प्रत्याभूत गरेको निश्शुल्क र अनिवार्य शिक्षाको अधिकार प्राप्त हुन सक्दैन । विद्यालय शिक्षा सुधारको लागि महानगरपालिका र यहाँका राजनीतिक दलहरूले सर्वप्रथम एउटा सङ्कल्प गर्न जरूरी छ, “विद्यालय शिक्षा सार्वजनिक सेवा हो र यसलाई गुणस्तरीय
बनाउने जिम्मा स्थानीय सरकारको हो ।” यसका लागि महानगरपालिकाले बजारमुखी शिक्षालाई निरुत्साहित गर्नैपर्छ र सार्वजनिक विद्यालयहरूको गुणस्तर बढाउन विशेष योजना बनाउनुपर्छ ।
    यस बहसलाई अर्को तरीकाले पनि हेरौं । नगरप्रमुखले सार्वजनिक विद्यालयको गुणस्तर बढाउन विशेष योजनाहरू ल्याउन त भने तर त्यो विशेष योजना भनेको के हो ? नगरप्रमुखका लागि विद्यार्थीहरू भनेको केवल जनशक्ति होइन, सूचनाको स्रोत पनि हो । त्यो कसरी ? विद्यार्थीहरू यही समाजका अङ्ग हुन् । यी सबै परिवारका सदस्य हुन् जो नगरका स्थायी वा अस्थायी बासिन्दा छन् । विद्यार्थीहरूलाई थाहा हुन्छ टोलको बाटो कस्तो छ ? दिनहुँ सरसफाइ हुन्छ वा हुँदैन ? नालाबाट पानी बग्छ कि बग्दैन ? सडक बत्ती छ कि छैन ? टोलको स्वास्थ्य चौकीमा सेवा दिने हुन्छन् कि हुँदैनन् ? वडा कार्यालयहरूबाट पाउनुपर्ने सुविधा सहज उपलब्ध हुन्छ कि हुँदैन ? वडाहरूमा भइराखेको विकास निर्माणको गुणस्तर र गति कस्तो छ ? महानगरपालिकाबारे आम नगरवासीले के सोचिरहेका छन् ? यी प्रश्नहरूको जवाफ सत्य र तथ्यरूपमा विद्यार्थीहरूबाट नगरप्रमुखले पाउन सक्छन् । सामाजिक विसङ्गतिहरूबारे पनि उनी अवगत हु्न सक्छन् ।
    तर यसका लागि नगरप्रमुख विद्यार्थीहरूमाझ पुग्नुपर्छ । मलाई लाग्छ अहिलेसम्म नगरप्रमुख विद्यालयहरूको औपचारिक सभा–समारोहबाहेक विद्यार्थीहरू माझ पुग्ने कोशिश गरेका छैनन् । नगरप्रमुख विजय सरावगी पढेलेखेका व्यक्ति हुन् । उनले चाहेमा र रुचि देखाएमा कक्षाकोठामै पुगेर संवाद गर्न सक्छन् । त्यहाँ पुगेर त्यहाँको शिक्षण स्तर र शिक्षकहरूको प्रयासबारे सही जानकारी पाउन सक्छन् । त्यसबाट सही मार्गदर्शन र निर्णय लिन उनलाई सजिलो हुन्छ । विद्यालयमा गएर सामूहिकरूपमैं विद्यार्थीहरूसँग संवाद गर्नु सबभन्दा उपयुक्त तरीका हुन सक्छ । यसलाई ‘विद्यार्थीहरू माझ नगरप्रमुख’ भनेर कार्यक्रममको नाम दिन सकिन्छ । यस कार्यक्रममा विद्यार्थीहरूलाई नगरप्रमुखले सोझै जिज्ञासाहरू राख्न उत्प्रेरित गर्न सक्छन् । स्वयं नगरप्रमुखले पनि शिक्ष्Fा र विद्यालयको यथार्थ बुझ्न विद्यार्थीहरूबाट सही सूचना पाउन प्रोत्साहित गर्न सक्छन् ।
    यस कार्यक्रमबाट हुने फाइदा भनेको पहिलो नगरप्रमुखको छवि उजिलिन्छ । तल्लो तहसम्म उनको पहुँच र प्रभाव बढ्छ । विद्यालयमा शिक्षण र शिक्षा संस्कृतिबारे सही सूचना पाउँदा निर्णय सटीक हुन्छ । नगरप्रमुख विद्यालयहरूमा घुम्न थालेपछि शिक्षकहरू पढाइ र सरसफाइप्रति केन्द्रित हुन्छन् । विद्यालयमा नगरप्रमुख आउने भएपछि अभिभावकहरूले पनि चासो राख्छन् । टोल–टोल र वडाहरूको सही तस्वीर विद्यार्थीहरूमार्पmत उजागर हुन थालेपछि वडा अध्यक्षहरू वा वडाका कर्मचारीहरू सेवा–सुविधा दिने तरीकामा सुधार गर्छन् । स्थानीय सरकारबाट विद्यार्थीहरू परिचित हुन्छन् । विद्यालय तहदेखि नै उनीहरूमा लोकतन्त्र, सङ्घीयता र स्थानीय सरकारप्रति भरोसा बढेर जान्छ । अरू ठाउँका पालिकाहरूले पनि वीरगंज महानगरपालिकाको सिको गर्छन् । यसरी विद्यार्थीहरूमाझ पुग्ने आँट र हौसला देखाउन सके, नगर प्रमुखको राजनीतिक र नैतिक नेतृत्व उच्च बन्न सक्छ ।
उनले आप्mनो कार्यसेवा, विनाकुनै विज्ञापन, बहुसङ्ख्यक जनतामाझ पु¥याउन सक्छन् ।

Sunday, August 11, 2019

वीरगंज महानगरपालिकामा पुस्तकालय संस्कृति

वीरगंज महानगरपालिकामा पुस्तकालय संस्कृति

अनन्तकुमार लाल दास

    नेपाली शब्दकोषमा पुस्तकालयको अर्थ इच्छुक व्यक्तिहरूलाई पढ्ने सुविधा दिने उद्देश्यले पुस्तक, पत्रपत्रिका आदि पाठ्य सामग्रीहरू सङ्ग्रह गरी व्यवस्थित रूपमा राखिएको घर, पुस्तकघर वा त्यस्तो कोठालाई भनिएको छ । यसरी पुस्तकालयलाई सरकारी र गैरसरकारी गरी दुईथरीको रूपमा लिन सकिन्छ । सरकारीतर्पm विशेषगरी विद्यालय, क्याम्पस वा विश्वविद्यालयमा पुस्तकालयको व्यवस्था गरिएको हुन्छ । तहगत सरकारले सर्वसाधारणका लागि पुस्तकालयको व्यवस्था गरेको हुन्छ । त्यसैगरी विभिन्न अनुसन्धान केन्द्र, प्रतिष्ठानहरूमा समेत विषयगत वा बहुआयामिक पुस्तकालयहरू हुन्छन् । पुस्तकालयलाई स्वतन्त्र अस्तित्वको रूपमा पनि खडा गरिएको हुन्छ । गैरसरकारी तर्पmको पुस्तकालयमा समुदाय आपैंmं मिलेर कुनै संस्थामार्पmत खोलेको हुन सक्छ । धेरै पुस्तकालयहरू यसरी पनि खोलिएका छन् । पुस्तक पढ्ने विशेष रुचि भएका व्यक्तिले पनि आप्mनो पारिवारिक सङ्ग्रहमा पुस्तकालयको व्यवस्था गरेको हुन्छ । यसरी पुस्तकालय अस्तित्वमा आएको हुन्छ ।
    वीरगंजमा पुस्तकालयको इतिहास निकै पुरानो छ । २००७ सालको जनक्रान्तिको शुरूआत वीरगंजमैं भएको थियो । त्यस ताका वीरगंजमा ‘सेवा सदन’ भन्ने प्रगतिशील चिन्तनको केन्द्र थियो । यहाँ विशेषगरी विभिन्न वामपन्थी रुझान भएकाहरू देशभरिबाट आउँथे र पुस्तकको लाभ लिंदै वैचारिक विमर्श गर्थे । यसै सेवा सदनबाट २००८ सालमा ‘सेवा’ नामको पत्रिका प्रकाशन भयो जसलाई मोफसलकै पहिलो पत्रिका मानिन्छ । अहिले त वीरगंजमा वामपन्थी विचारका हस्ती मानिनेहरूले समेत यो पुस्तकालयलाई बिर्सिसकेका छन् । त्यस ताका नै स्टडी सर्कलको रूपमा कैयौं प्रयत्नहरू भएको पाइन्छ जहाँ पुस्तकहरू एकअर्कासँग आदान–प्रदान गर्ने, पढ्ने र त्यसमाथि मन्थन गर्ने गर्थे । त्यस बेला भारततिरबाट पुस्तकहरू आउँथ्यो जो प्रायः हिन्दी र अंग्रेजीका हुन्थ्यो । राजनीतिमा रुचि राख्नेहरू पुस्तक पढ्न चाहन्थे । अहिलेको पुस्तालाई आश्चर्य लाग्छ होला राजनीति गर्न पुस्तक पनि पढ्नुपर्छ ? तर त्यतिखेर राजनीतिमा सामान्य रुचि राख्नेहरू पनि केवल पत्रपत्रिका मात्र होइन, किताब पनि पढ्थे । त्यसपछि साहित्यमा रुचि राख्नेहरू पुस्तक पढ्ने संस्कृतिको उपभोक्ता थिए । विभिन्न पेशागत वृत्ति अँगल्न चाहनेहरू पनि ज्ञान वृद्धिका लागि पुस्तक पढ्थे । कस्तोसम्म थियो भने नेपाल गभर्नमेन्ट रेल्वेको ट्रेन वीरगंजमा रोकिएपछि काठमाडौबाट आउने ‘गोरखापत्र’ पढ्न त्यहाँ युवाहरूको भीड हुन्थ्यो । भनिन्छ ट्रेन आउने टाइमलाई उनीहरू पर्खेर बसिरहेका हुन्थे र जब ट्रेन आउँथ्यो पत्रिकाको बन्डल कतिखेर खोलिन्छ सबैमा उत्सुकता हुन्थ्यो । काठमाडौंबाट आएकाहरूबाट नेपाल खाल्डोको हालचाल पनि बुझिन्थ्यो ।
    भारततिरबाट वीरगंजमा पढाउन आएका शिक्षकहरू पनि पुस्तक पढ्न हौंस्याउँथे । यहाँका क्याम्पसमा आएका कतिपय भारतीय प्राध्यापकहरूले साहित्य, संस्कृति र गैरआख्यान पुस्तकहरूबारे चर्चा गर्ने, आपूmसँग भएका किताब विद्यार्थीहरूलाई पढ्न दिने तथा धनीमानीका सन्तानलाई बनारस, पटना, बेतियातिरबाट सिफारिश गरेको किताब किन्न प्रेरणा दिन्थे । त्यस ताका रक्सौल नेपालकै पुस्तक आयातको प्रमुख मार्ग थियो । त्यसको लाभ स्वाभाविकरूपमा जिज्ञासुहरूले पाउने गर्दथे ।
    वीरगंजमा पुस्तकालय स्थापना र पुस्तक संस्कृतिबारे वैज्ञानिक र व्यवस्थित अभिलेख पाइँदैन तर पुराना मान्छेहरूबाट जान्दाबुझ्दा केही कुरा टिपोट गर्न सकिन्छ । यो आलेख शोधलेख होइन । यस आलेखभित्र पङ्क्तिकारले यतिमात्र प्रयत्न गर्न खोजेको छ कि पुस्तकालयको अलिकति विगत खोत्लौं, वर्तमानलाई नियालौं र भविष्यका लागि सरसल्लाह गरौं । उसो त अहिले इन्टरनेटको जमाना छ । धेरै पुस्तक निश्शुल्क इन्टरनेटमा पढ्न पाइन्छ । आपूmले रोजेको र खोजेको पुस्तकहरू शुल्क दिएर पनि पढ्न पाइन्छ । समाचार पोर्टलहरूको विशेषता त छँदैछ तर पुस्तकालयबारे कुरा गर्नुपरेको छ । यसको केही खास कारण छ ।
    अहिले शिक्षा स्थानीय सरकारको मातहतमा गएको छ । विद्यालय क्षेत्र सुधार कार्यक्रमहरू पहिलेदेखि नै चलिराखेको छ । कुनै पनि विद्यार्थीको मूल्याङ्कन भनेको त्यस विद्यार्थीले के जानेको र बुझेको छ ? उसले सिकाइलाई व्यवहारमा कसरी प्रयोग गर्न सक्छ ? उसको सिकाइ क्षमता कसरी परिमार्जन गर्न सकिन्छ ? यहींनिर पुस्तकालयको भूमिका आवश्यक हुन आउँछ । पुस्तकालयले प्रत्येक व्यक्तिमा निहित सार्वभौम मानवीय मूल्यका साथै राष्ट्रिय संस्कृति र अस्मिता, सामाजिक मान्यता र आस्थाहरूको सन्दर्भमा जीवन्त अनुभवहरू समेट्दै स्वस्थ सामाजिक तथा सामूहिक जीवन पद्धति विकास गर्न चरित्रवान एवं नैतिकवान नागरिक तयार गर्ने काम गर्दछ । पुस्तकालयले व्यक्तिको समाजीकरणमा सहयोग गर्दै सामाजिक एकतालाई सुदृढ बनाउँछ । सामाजिक समानता र न्यायबारे चिन्तन गर्दै तदनुरूप आचरण विकास गर्ने र समावेशी समाज निर्माणमा मदत गर्ने गर्दछ । त्यो कसरी भने एउटा पुस्तकालयमा विभिन्न क्षेत्र र वर्गका मान्छे आउँछन् । आआप्mनो रुचि अनुसार पुस्तक र पत्रिकाहरू पढ्छन् । विस्तारै उनीहरूबीच चिनारी बढ्छ । विचारको आदानप्रदान हुन थाल्छ । सबैमा एकअर्काप्रति सम्मान र स्वीकार्यता थपिंदै जान्छ । यसरी हामी के पाउँछौं भने पुस्तकालयबाट यही वीरगंजमा कतिपय असल अभियानको थालनी भएको छ ।
    अहिलेको वीरगंजको कतिपय पुस्तालाई समाजको आधुनिकीकरणमा पुस्तकालयले कसरी सहयोग गरी देश निर्माणका निम्ति मानव–संसाधन विकास गर्ने काम गरेको छ त्यो थाहा छैन होला । गीतामन्दिर छेउको जेसीज भवनमा पुस्तकालय छ, कतिलाई थाहा छ ? नेशनल ट्रेडिङ्ग चोकमा सामुदायिक पुस्तकालय खोलियो, हरायो, थाहा छ ? नगरपालिकाले पुस्तकालय भवन बनाउनुभन्दा पहिले त्यो पुस्तकालय कहाँकहाँ सञ्चालन भयो अहिले कतिलाई याद छ ? ठाकुरराम क्याम्पसमा कुन स्तरको पुस्तकालय छ ? त्यो क्षेत्रीय स्तरको पुस्तकालयका पुस्तकहरू घरमा चोरेर राख्ने नेता र प्राध्यापकहरूबारे थाहा छ ? अलख पुस्तकालय कसले बनायो ? आदर्श पुस्तकालयको भवनलाई कुन राजनीतिक दलले कब्जा ग¥यो ? देवकोटा अध्ययन मण्डलभित्र पुस्तकालय स्थापना गर्न श्रीपुर र मुर्लीका को–को व्यक्तिहरू समर्पित र संलग्न थिए ? वीरगंज उद्योग वाणिज्य सङ्घले पुस्तकालय खोलेर, दाताहरूबाट पुस्तक बटुलेर कसरी त्यसमा छेकबार लगायो ? छ कोही सोध्नेवाला ? अलख पुस्तकालय किन बन्द भयो ? त्यहाँका पुस्तकहरू कहाँ गए ? देवकोटा अध्ययनमण्डलको जग्गा कब्जा गरेर बसेको नेपाल राष्ट्रिय विद्यापीठले त्यहाँका दुर्लभ पुस्तकहरूलाई कति जोगाएको छ  वा श्रीपुर र मुर्लीका युवाहरूले त्यहाँबाट पुस्तक लगेर कति फर्काएका छन् ? कैयौं विद्यालयहरू छन् जोसँग पुराना पुस्तक छन्, अहिले त्यो कहाँ छ ? यी कुराहरू सोच्दा–सोच्दै आँखा रसाउँछ । वीरगंजका पत्रकारहरू किन लेख्दैनन् ? यहाँका बुद्धिजीवीहरू किन चर्चा गर्दैनन् ?
    पुस्तकालयले व्यक्तिको संवेगात्मक, मानसिक, भाषिक र सामाजिक भावनाको विकासमा सहयोग गर्छ । विज्ञान, कला, सौन्दर्यप्रति अभिरुचि जगाई सिर्जनशील सीपको विकास गर्छ । विभिन्न जातजाति, धर्मभाषा, संस्कृति र क्षेत्रप्रति समभाव जगाई समावेशी समाज निर्माणमा सहयोग पु¥याउँछ । मानव अधिकार तथा सामाजिक मूल्य मान्यताप्रति सचेत भई जिम्मेवारीपूर्ण आचरणको विकास गर्ने अवसर दिन्छ । राष्ट्र, राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र अधिकारप्रति सम्मान गर्ने समालोचनात्मक तथा रचनात्मक सोच भएका, स्वाभिमानी तथा अरूलाई सम्मान गर्ने र एउटा योग्य नागरिक तयार गर्ने झ्यालढोका खोल्छ । आधुनिक सूचना प्रविधिसँग परिचित गराई त्यसको प्रयोग गर्न सक्ने खुबी तयार गर्छ । समाजमा पछि परेका व्यक्तिहरूलाई मूलधारमा समाहित गर्न सहयोग पु¥याउँछ । पुस्तकालय प्रत्येक दिन धाउने व्यक्तिको अन्तर्निहित प्रतिभा र व्यक्तित्वको विकास गर्न सहयोग पु¥याउँछ । व्यक्तिको सार्वभौम मानवीय मूल्य, राष्ट्रिय तथा सामाजिक मान्यता र आस्थालाई सम्बोधन गरी स्वीकार्य सामाजिक जीवनको विकासका निमित्त सहयोग गर्दछ ।
    आलेखको शुरूमा भनियो वीरगंजमा पुस्तकालयको सही अभिलेख छैन । अहिले त झन् महानगरपालिकाभित्र अनेकौं गाउँहरू जोडिएका छन् । ती गाउँहरूको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि छ । ती गाउँ विशेषमा पनि पुस्तकालयहरू कसरी खोलिए, आज ती अस्त्त्विमा छन् वा छैनन् भनेर कसले खोजी गर्ने ? महानगरपालिकाले चाहे वडाहरूमार्पmत सबै पुस्तकालयहरूको अवस्था, अस्तित्व, सम्पत्ति र आवश्यकताबारे लेखाजोखा राख्न सक्छ । वडाहरूको जिम्मेवारी पनि हो यो । इतिहास जोगाउने, वर्तमानको संरक्षण गर्ने र भविष्यका लागि भूमिका तयार गर्ने काम उनीहरूको हो तर यसका लागि वडाध्यक्षहरूले पुस्तकालयको महŒव बुझ्नुप¥यो । वीरगंजको श्रीपुर–मुर्लीमा कुनै बखत नेपालको पहिलो विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने परिकल्पना गरिएको थियो, जहाँ महाकविका नाममा व्यवस्थित पुस्तकालय बनाइयो । जो बाहिरबाट आउने पुस्तकपे्रेमीहरूका लागि तीर्थस्थल नै थियो । विडम्बना, आज यो क्षेत्र भट्टी पसलको क्षेत्र भएको छ । समयसँगै इतिहास र परम्परा मेटिंदै छ । जतिखेर मुर्ली र श्रीपुरमा कम साक्षर थिए त्यतिखेर ऐतिहासिक महŒवका कामहरू भयो । आज पढेलेखेका छन्, सम्पत्तिवाल पनि छन् तर त्यो क्षेत्र बेलुका सेकुवा खाने क्षेत्र भएको छ । के यस क्षेत्रका जनप्रतिनिधि र युवाहरूलाई आप्mनो गौरवशाली क्षेत्रको फेरिएको छविको जानकारी छ ?
    महानगरपालिकाले महानगरस्तरको पुस्तकालय बनाउनुप¥यो । जहाँ विभिन्न रुचि र विषयका पुस्तकहरू होस् । इन्टरनेट प्रविधिको पनि त्यतिकै सुविधा होस् । दृश्य माध्यमबाट पनि सिकाइका स्रोतहरू त्यहाँ उपलब्ध होऊन् । पढेलेखेको व्यक्ति राजनीतिको सिलसिलामा मेयर पदमा आसीन हुँदैमा ऊ पुस्तकालयप्रेमी हुने होइन रहेछ । पुस्तकालयप्रेमी हुन सबैभन्दा पहिले एउटा गतिलो पुस्तकालय खोल्ने समर्पण भाव चाहिने रहेछ । एउटा असल नगरप्रमुख हुनको निम्ति यो नै पूर्व शर्त हो । तर समर्पण भाव मात्र पनि पर्याप्त हुँदैन । यससँगै पुस्तकालयको महŒवबारे जानकारी र स्थापना गर्ने हौसला पनि उत्तिकै महŒवपूर्ण हुन्छ । पुस्तकालयबारे अवधारणागत गहिरो जानकारी राख्नुपछस् । त्यसपछि मात्र बजेट निकासा, विज्ञहरूको समूह गठन, पुस्तक सूची तयार, त्यसको वैज्ञानिक व्यवस्थापनजस्तो पक्ष आउँछ । महानगरका लागि कस्तो पुस्तकालय चाहिन्छ वा भनौं वीरगंजका लागि कस्तो सुविधासम्पन्न पुस्तकालय हुनुपर्छ यसबारे पनि त्यत्तिकै चनाखो हुन जरूरी छ ।

Sunday, August 4, 2019

आफ्नो कमजोरीलाई तागत बनाउनुहोस्

आफ्नो कमजोरीलाई तागत बनाउनुहोस्

अनन्तकुमार लाल दास

    ‘अहा जिन्दगी’ भन्ने पत्रिकाको आयुर्वेद विशेषाङ्कमा मैले के पढेको थिएँ भने “जुन कुराको प्रयोगले रोग हुन्छ यदि त्यही कुरोलाई प्रशोधित गरेर प्रयोग गरियो भने त्यो रोग निको हुन सक्छ ।” मलाई यो सिद्धान्त धेरै अद्भूत लाग्यो । यसलाई मैले कसरी बुझें भने विष खाँदा मानिस मर्छ भने विषलाई प्रशोधित गरेर जहर खाएको मानिसलाई खुवाइयो भने जहरको असर समाप्त हुन्छ ।
    धेरै दिनसम्म चिन्तन–मनन र एक अर्कासँग छलफल गरेपछि आज बल्ल यो आलेख लेख्ने आधार प्राप्त गरें । यो आलेख यसै सिद्धान्तमा आधारित छ । मेरो सोच के रहेको छ भने यदि विद्यार्थीहरूले आप्mनो कमजोरीलाई बुझेर त्यसको सही तरीकाले उपयोग गर्न प्रारम्भ गर्छन् भने त्यो नै उनीहरूको ताकत बन्न सक्छ । वास्तवमा भन्ने हो भने एउटै कुरो हाम्रो कमजोरी र ताकत दुवै हुन्छ । हरेक आमाबुवाका लागि उनका सन्तान उनीहरूका कमजोरी हुन् । यदि सन्तानलाई केही कष्ट हुन्छ भने आमाबुवा उनीहरूको लागि गलत–सही जे पनि गर्न तयार हुन्छन्, र त्यही सन्तान वृद्धावस्थामा उनीहरूको ताकतको रूपमा देखापर्छ ।
    मेरो मान्यता के रहेको छ भने हरेक मानिसमा केही न केही कमजोरी हुन्छ । यो कम वा बढी हुन सक्छ । यो बेग्लाबेग्लै वा समान पनि हुन सक्छ । मानिसहरू लगातार आप्mनो कमजोरीसँग सङ्घर्ष गरिरहेका हुन्छन् । केही मानिस कमजोर भएकै कारण कमजोरीको सामना गरिरहेका हुन्छन् भने केही त्यस कमजोरीबाट छुटकारा पाउन सङ्घर्ष गरिरहेका हुन्छन् । यहाँनिर ‘छुटकारा’ शब्दको दुईवटा अर्थ निकाल्न सकिन्छ । पहिलो हामीभित्र रहेको कमजोरी लोप भएपछि त्यसबाट स्वतः छुटकारा पाउन सकिन्छ भने अर्को आप्mनो कमजोरी बुझेर त्यसको उपयोग आप्mनो क्षमता वृद्धिका लागि गर्नुपर्छ अनिमात्र कमजोरीबाट छुटकारा पाउन सकिन्छ ।
    धेरै विद्यार्थी गाउँबाट शहर र एक शहरबाट अर्को शहरमा पढ्नका लागि जाने गर्दछन् । आजभोलि त्यस्ता विद्यार्थीहरूमा देखापर्ने एउटा प्रमुख कमजोरी हो ‘होम सिकनेस’ । नयाँ ठाउँमा गएर छात्रावास वा डेरा लिई बसेर पढिरहेका विद्यार्थीहरूलाई गाउँ वा आप्mनो शहरको धेरै सम्झना आउने गरेको मैलै महसूस गरेको छु । कहिलेकाहीं त उनीहरू यसले गर्दा बिरामी पनि पर्छन् । म यस्ता थुप्रै विद्यार्थीसँग परिचित छु जो ‘होम सिकनेस’ ले गर्दा डिप्रेशनको शिकार भएका छन् । मेरा एकजना साथी जो यस कमजोरीले गर्दा बीचमैं पढाइ छोडे, आज त्यति बेलाको निर्णयले पछुताउ गर्दैछन् ।
    यो ‘होम सिकनेस’ धेरै भावुकताले गर्दा उत्पन्न हुन्छ । घरबाट टाढा जानुको अर्थ सधैंका लागि घर छाड्नु हैन । लामो समयका लागि पनि त्यहाँ जानु हैन । मात्र के हुन्छ भने तपाईं प्रत्येक दिन आप्mनो घर नगएर कुनै–कुनै दिन केही दिनका लागि मात्र जानुहुन्छ तर घरका सदस्य, गाउँ वा शहरका साथीहरू तपाईंलाई त्यतिकै माया गर्छन् जति पहिले गर्दथे । सही त के हो भने उनीहरूसँग तपाईंको दूरीले झन् आपसी सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ ।
    तर भावुकताले गर्दा विद्यार्थीहरूको समझमा यो कुरो आउँदैन । उनीहरूलाई के भ्रम हुन्छ भने सबैसँग उनीहरू सधैंका लागि टाढा भइसकेका छन् । यहाँ स्मरण गर्नुपर्ने कुरो के हो भने चौध वर्षको वनवासबाट भगवान् राम पनि घर फर्केका थिए । घर फर्कंदा अयोध्यावासीले उनको स्वागत कसरी गरेका थिए ? तपाईंले पनि केही हासिल गर्न, केही दिनको लागि गृहत्याग गर्नुभएको छ । जुन दिन तपाईं आप्mनो लक्ष्य प्राप्त गरेर फर्कनुहुन्छ त्यस दिन तपाईंको पनि भव्य स्वागत गरिन्छ किनभने तपाईंलाई माया गर्ने सबै खुशीपूर्वक तपाईंको स्वागत गर्न बसेका हुन्छन् । विद्यार्थीहरूले धैर्यशील त्यस दिनको प्रतीक्षा गर्नुपर्छ ।
    तपाईं घरबाट टाढा हुँदा घरमैं बसेर पढ्दा कति राम्रो हुन्थ्यो भन्ने यदि सोच्नुहुन्छ भने तपाईंको यो सोच वैज्ञानिक नभई भावुकताले भरिएको सोच हुन्छ । यदि तपाईंले घरमैं बसी पढिरहेका साथीलाई सोध्नुहुन्छ भने उनीहरूले तपाईंलाई भाग्यशाली र आपूmलाई दुर्भाग्यशाली बताउँछन् । यहाँसम्म कि उनीहरूका परिवारजन पनि धेरै खुशी छैनन् किनभने उनीहरूले आप्mनो सन्तानलाई पढ्नका लागि बाहिर पठाउन सकेनन् । अर्को कुरो के भने तपाईंलाई बाहिर पठाएर तपाईंको परिवारजन पनि सा¥है खुशी छैनन् तर यी दुवै परिवारको आँखाको आँसुले दुई फरक कुरा बयान गर्छ । तपाईंको साथीको परिवारको आँसु स्थायी दुःखका आँसु हुन् भने तपाईंको आमाबुवाको आँसु बिदाइका आँसु हुन् अर्थात् खुशीका आँसु हुन् । के यो ठूलो अन्तर होइन ?
    प्रत्येक मानिसले आप्mनो जिन्दगीमा केही न केही गर्नुपर्ने हुन्छ र त्यसका लागि एउटा उमेर निर्धारित गरिएको हुन्छ । त्यस निर्धारित उमेरसम्म मात्र विद्यार्थीहरूले घरपरिवारको सहारा लिनुपर्छ । कसैसँग आउने सात पुस्तासम्म केही नगरी खाने सम्पत्ति हुन्छ, तर उसको आमाबुवाले पनि के चाहन्छन् भने उनका सन्तानले केही राम्रा काम गरो्स्, आप्mनो नाम उज्ज्वल गरोस् । तपाईं पनि गृहत्याग गरेर यही गर्न जानुभएको त हो नि १
    विद्यार्थीहरूले घरबाहिर जाने निर्णय आपैंm वा आमाबुवाको सल्लाहले लिने गर्छन्, किनभने उनीहरू केही विशेष दक्षता हासिल गर्न चाहन्छन् । वास्तवमा भन्ने हो भने विशेष दक्षता प्राप्त गर्न केही ‘विशेष’ गर्नुपर्छ । घर बाहिर गएर तपाईंले यही त गर्नुभएको छ । तपाईंले जे गर्नुभएको छ त्यो धेरै कमलाई प्राप्त हुन्छ । धेरैले त यसको कल्पना मात्र गर्ने गरेका छन् । यसमा चिन्ता वा दुःखी हुने कुनै कारण छैन । यो गर्व र खुशीको कुरो हो ।
    मैले तपाईंलाई ‘होम सिकनेस’बाट छुटकारा पाउने केही उपाय बताएँ । यदि तपाईंमा यो कमजोरी छ भने त्यो केही कम भएको पक्कै महसुस गर्नुभएको होला । यदि यो अहिले पनि विद्यमान छ भने तपाईंलाई आप्mनो सोचमा केही सकारात्मक परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । ंमैले भनेको कुरामा विश्वास गरेर पुनः कोशिश गरेर हेर्दा तपाईंलाई अवश्य नै मेरो कुरामा विश्वास हुन्छ ।
    तपाईंलाई आप्mनो यस ‘होम सिकनेस’को कमजोरीलाई ताकतमा परिवर्तन गर्नुछ । तपाईंले विचार गरेर हेर्नुहोस् नेपालका कति प्रतिशत विद्यार्थीलाई यो सुनौलो अवसर प्राप्त भएको छ ? कति प्रतिशतले आप्mनो घर त्याग गरी निश्चिन्त भएर आप्mनो सम्पूर्ण समय र ध्यान पढाइमा मात्र लगाउने गरेका छन् ? यस्तो एक प्रतिशत मानिसले मात्र गर्न पाउँछन् र तपाईं त्यसमध्ये एक हुनुहुन्छ । बाँकी आप्mनो घरमैं बसी आप्mनो पढाइ पूरा गर्छन् । ईश्वरले तपाईंलाई यो अनौठो अवसर प्रदान गरेका छन् । यो यस कारणले कि तपाईं केही विलक्षण काम गर्नुहोस् ।
    यस कारण तपाईं आप्mनो मनलाई यति फराकिलो बनाउनुहोस्, जसबाट यस अरू विद्यार्थी, जसलाई ईश्वरले यो अवसर प्रदान गरेका छैनन् उनीहरूको भलो गर्न सक्नुहोस् । यो मात्र तपाईंको इच्छा हैन । यसर्थ ईश्वरको इच्छा पनि यही भएको कारण त्यस इच्छाको पूर्तिका लागि तपाईंले आप्mनो समस्त क्षमताको उपयोग गर्नुपर्छ । यसरी सोचेर नै तपाईंले आप्mनो परिवारजन, आप्mनो समाज र आप्mनो राष्ट्रका लागि र अर्को शब्दमा भन्ने हो भने ईश्वरीय इच्छासँग पनि सही न्याय गर्न सक्नुहुन्छ । यस कारण आप्mनो यस अस्थायी गृहत्याग, जसले तपाईंलाई कमजोर बनाइरहेको छ, आप्mनो ताकत बनाउनुहोस् । यो यस्तो बल हो जो तपाईंको जिन्दगीमा अर्को पटक पाउने छैन ।
    तपाईंले घर बाहिरको संसारमा धेरै थरीका र धेरै ठाउँका साथीहरू पाउनु हुन्छ जसले तपाईंको परिचय चारैतिर पैmलाउने काम गर्छन् । तपाईं एकपटकमा एउटै ठाउँ घुम्न सक्नुहुन्छ तर साथीहरूको माध्यमले तपाईं एकपटकमै धेरै ठाउँ पुग्न सक्नुहुन्छ । यो यस्तो सुनौलो मौका हो, जसको माध्यमबाट तपाईंले आपूmलाई धेरै ठाउँमा पैmलाउन सक्नुहुन्छ ।
    यस कारण आप्mनो मित्रताको दायरा फराकिलो पार्नुहोस् । एक अर्कासँग परिचय गर्नुहोस् र त्यसलाई प्रगाढ बनाएर स्थायी बनाउनुहोस् । यसबाट तपाईंलाई बल प्राप्त हुनेछ र सफलताको बाटो पनि प्रशस्त हुनेछ । यसबाट तपाईंको आत्मविश्वास बलियो र भविष्य उज्ज्वल हुनेछ । यसर्थ आप्mनो कमजोरीलाई कमजोरी नठानी तागत बनाउने प्रयासको थालनी आजैबाट प्रारम्भ गर्नुहोस् ।

Sunday, July 28, 2019

वीरगंज महानगरपालिकामा शिक्ष्Fक आचारसंहिता

वीरगंज महानगरपालिकामा शिक्ष्Fक आचारसंहिता

अनन्तकुमार लाल दास

    आचारसंहिताको आवश्यकता किन पर्न गयो ? यस लोकप्रिय दैनिकका पाठकहरूले थाहा पाइराख्नुपर्ने विषय हो। वीरगंज महानगरपालिकामा रहेका सरकारी वा निजी विद्यालयमध्ये बहुसङ्ख्यक शिक्षकहरूलाई स्थानीय सरकारले आचारसंहिता लागू गरेको छ भनेर सोध्दा सम्भवतः उनीहरू अलमलमा पर्न सक्छन्। यसैसँग जोडिएर सवाल उठ्छ– के विद्यालयका प्रधानाध्यापकहरूले आचारसंहिताबारे आप्mना शिक्षकहरूलाई जानकारी गराएका छन् ? के विद्यालयमा शिक्षक आचारसंहिता सार्वजनिक ठाउँमा वा स्टाफरूममा सबैले पढ्नेगरी झुन्ड्याइएको छ ? यो प्रश्न यस कारणले पनि उठाइएको छ किनभने प्रधानाध्यापकको काम, कर्तव्य र अधिकार विद्यालयमा शैक्षिक वातावरण, गुणस्तर र अनुशासन कायाम राख्ने तथा विद्यालयका शिक्षक  र कर्मचारीहरूसँग समन्वय गरी शिक्षक, कर्मचारी, विद्यार्थी र अभिभावकहरूबीच पारस्परिक सहयोगको वातावरण सृजना गर्नु हो। यसैगरी प्रधानाध्यापकको व्यवस्था प्रत्येक विद्यालयमा विद्यालयको प्राज्ञिक तथा प्रशासकीय प्रमुखको रूपमा स्वीकृत दरबन्दीबमोजिम गरिएको छ। यिनका अनेकौं महŒवपूर्ण काममध्ये एउटा हो– विद्यालयमा अनुशासन, सच्चरित्रता र शिष्टता कायम गर्नु।
    आचारसंहिता भनेको कुनै पनि पेशा वा व्यवसायका लागि नैतिक पक्षसँग जोडिएको सीमा र सम्भावनाको सँगालो हो। यसभित्र तिनका उत्तरदायित्व, कार्यभार र जवाफदेहिता सन्निहित हुन्छ । आचारसंहिताले बाध्यकारी केही परिधि कोरेको हुन्छ जसको उल्लङ्घन जुनसुकै शर्तमा गर्न पाइन्न। आचारसंहिताले सम्बन्धित पेशाधर्मीलाई आवश्यक हाँक र हौसला दिन्छ। यसले पेशाको महŒव र गरिमालाई प्रस्ट्याउँछ । आचारसंहिताले लक्ष्यलाई उजिल्याउँछ। आचारसंहिताले लक्ष्यसम्म पुग्ने गोरेटो देखाउँछ। आचारसंहिताको आवश्यकता र महŒवबारे प्रष्ट्याउन रामायणमा लक्ष्मणले सीताका लागि कोरिदिएको लक्ष्मणरेखाको प्रसङ्ग आउँछ। लक्ष्मणरेखाभित्र सीता बसिराख्दा जसरी उनी सुरक्षित र जोखिममुक्त थिइन्, उल्लङ्घन गरिदिंदा अपहरणमा परिन्। अर्थात् लक्ष्मणरेखाले तपाईंलाई सहज, सरल र सन्तुष्टिको अवस्था दिन्छ। यसको प्रतिबद्धतापूर्वक पालन गर्दा पालकको मर्यादा वृद्धि हुन्छ । आचारसंहिताले कर्ताको छवि उजिल्याउँछ ।
    आप्mनो रुचि, इच्छा, चाहना, अवस्था अनुसार ‘स्कूलिङ’ वा ‘शिक्षा’ मध्ये कुन बाटो रोज्ने भन्ने स्वतन्त्रता शिक्षकहरूलाई दिनुपर्छ, किनभने सबै मानिसमा सगरमाथा चढ्ने न साहस हुन्छ, न सामथ्र्य। साहस हुनेलाई सगरमाथा चढ्न प्रोत्साहन दिनुपर्छ र साहस नहुनेलाई विकल्प दिनुपर्छ। यसैमा सबैको कल्याण हुनेछ। यस बहसमा विद्यार्थीको विकासक्रमलाई पनि लिन सकिन्छ। यसलाई एउटा प्राचीन कथाबाट व्याख्या गर्न सकिन्छ। पत्नी विद्योत्तमाबाट तिरस्कृत कालीदासले संसार कै श्रेष्ठ कृति प्रदान गरी घृणाबाट शिक्षा प्राप्त गरेका संस्कृत साहित्यका महाकवि हुन्। वेतनभोगी ड्राइभरले आइन्सटाइनको सङ्गत पाएर सापेक्षतावादको सिद्धान्तको व्याख्या गर्नसक्नु स्कूलिङ नभएर शिक्षा हो। शिक्षा जहाँकहीं हुन्छ। त्यसलाई ग्रहण गर्न सक्नुपर्छ। त्यसैले होला देवकोटाले प्रश्नोत्तर कवितामा भनेका छन्–“खुल्दो गुलाबबीच ज्ञान अनेक फुल्छन्, उद्यानमा बस गई तब तŒव खुल्छन्।” रत्नाकर डाकू वाल्मीकिमा परिणत भएको स्कूले शिक्षाले होइन। विश्वविद्यालय र महाविद्यालयका मुख नदेखेका कवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ र कवि मोहन कोइरालाले नेपाली काव्य भण्डार भर्नु र हाम्रै वीरगंजमा पुख्र्यौली घर भएका तथा मोफसलको पत्रकारिताको जनक श्यामप्रसाद शर्माले नेपाली आख्यान साहित्यको श्रीवृद्धि गर्नुको कारण शिक्षा हो। यस्तो शिक्षा जीवन र जगत्बाट सिकिन्छ।
    यस विमर्शलाई अझ बढी गहिरिएर हेरौं। स्कूलमा प्रविष्टिक्रमका आधारमा शब्दकोश हेर्न शिक्षकले सिकाएको शिक्षा भन्दा आपैंm यो शब्द कहाँ छ भन्दै, खोज्दै जाँदा अनेक अरू शब्द उत्साहपूर्वक हेर्दा अध्येताको शब्दभण्डार वृद्धि हुन्छ । त्यसैले शिक्षा आपैmले कार्य गरेर प्राप्त भयो भने त्यो दीर्घकालीन हुन्छ। रूखबाट झरेको स्याउको दाना टाउकोमा लागेपछि न्यूटनले त्यसको कारण खोजी गुरुत्वाकर्षण बलको पत्ता लगाउनु र जेम्सवाटले केतलीमा पानीको वाफले बिर्को उचालेको देखेर वाष्प इन्जिन तयार गर्नु शिक्षाका उदाहरण हुन्। त्यसैले इमर्सनले भने–“विद्यालय, विश्व विद्यालयमा जे पढाइन्छ त्यो शिक्षा होइन, शिक्षाको माध्यम मात्र हो।” आजको संसारलाई प्रविधिले साँघुरो बनाएको छ । विगतमा पाइथागोरस, गणित र विज्ञानका सूत्रसिद्धान्त घोक्ने, अमरकोषमा पर्यायवाची शब्द र शब्दको व्युत्पत्ति खोज्ने हाम्रा विद्यार्थी आज गुगल, ओपेरामिनी, यु–ट्युब वेबसाइट र इन्टरनेटमा सर्च गर्छन्। ६ जोड ९ को योगफल निकाल्न क्यालकुलेटर झिक्छन् । यो हाम्रो स्कूलिङ शिक्षाको उदाहरण हो। स्कूलिङ र एजुकेशनबारे आज विश्वव्यापी बहस चलिरहेको छ।
    सामान्य पाठकलाई के लाग्छ भने यस आलेखभित्र यो विषय किन प¥यो ? स्थानीय सरकारको हैसियतमा वीरगंज महानगरपालिकाले एउटा राजपत्र निकालेको छ, २०७४ चैत २४ गते। त्यसको दफा १०४ मा ‘शिक्षक तथा कर्मचारी’ले पालन गर्नुपर्ने आचारसंहिताबारे दशवटा बुँदा कोरिएको छ। सबैभन्दा पहिले शिक्षक तथा कर्मचारीलाई एउटै टोकरीमा राखिएको छ। शिक्षण संस्थामा बृहत्तररूपमा एउटै लक्ष्य प्राप्तिका लागि, तर विभिन्न प्रयोजनका निमित्त जनशक्ति संलग्न हुन्छ। यसका बावजूद पनि शिक्षक फरक पक्ष हो। महानगरपालिकाले नीति निर्माण गर्दा शिक्षणसंस्थासँग जोडिएको सबै जनशक्तिलाई एउटै वर्गको रूपमा हेर्नु उसको दृष्टिदोष हो। कर्मचारी र शिक्षक समानान्तरमा सहयात्रामा रहे पनि दुई फरक दायित्व निर्वाह गर्ने पक्ष हुन्। यो राम्रो कुरा हो महानगरपालिकाले शिक्षा नियमावली २०७४ मा आचारसंहिताको परिकल्पना ग¥यो। निश्चितरूपमा आचारसंहिता चाहिन्छ। योविना शिक्षण पेशाको कल्पना गर्न सकिंदैन। यस अर्थमा शिक्षा नियमावलीभित्र आचारसंहिताको दफा पर्नु नियमावलीको सबल पक्ष हो।
    अर्को कोणबाट हेरौं। यो नियमावली बनायो कसले ? यसमा शिक्षकहरूको सहभागिता किन गराइएन ? जसको सहभागिता नै छैन, उसलाई यसबारे भिज्ञता नहुन पनि सक्छ। त्यसप्रति उसको चिन्ता र चासो नझल्किन सक्छ। त्यो भन्दा पनि मुख्य हो स्वामित्वको कुरा। पत्रकारहरू पनि शिक्षणजस्तै विशिष्ट पेशाका हुन्। सामाजिक रूपान्तरणमा यिनको अहम् भूमिका हुन्छ। पत्रकारहरूले आपैंmले आचारसंहिता निर्माण गरेका छन् । पाँचौं अङ्ग भनिन्छ उद्योगी व्यवसायीहरूलाई। उनीहरूले आप्mना लागि आपैंm आचारसंहिता बनाएका छन् । जसको पेशा बढी सेवामूलक र विशिष्ट छ तिनले आप्mना लागि आपैंm आचारसंहिता बनाएका छन्। महानगरपालिकाले नियमावली बनाउँदा सरोकारवालालाई संलग्न गराइएको पाइएन। यस स्थितिमा निजी विद्यालयका शिक्षकहरूले यो नियमावलीलाई कसरी आप्mनो मान्ने ? आचारसंहिता आत्ममैत्री भएन भने त्यसको प्रतिबद्धतापूर्वक पालन हुन सक्दैन । थोपरिएको आचारसंहिताप्रति बेवास्ता हुन्छ। स्थानीय सरकारको यो राजपत्र प्रधानाध्यापकहरूको टेबुल वा तिनको दराज वा मोटरसाइकलको डिक्कीमा थन्किएको छ। स्वयं प्रधानाध्यापकयस आचारसंहिताप्रति गम्भीर देखाएका छैनन् ।
    आचारसंहिता शिक्षकका लागि हो भने सबै शिक्षक यसबारे सुसूचित हुनुपर्छ । त्यसको मर्मबारे अवगत हुनुपर्छ। अन्तर्मनबाट त्यसको अनुपालन गरेको हुनुपर्छ। अहिले विश्वभरि स्कूलिङ र एजुकेशनजस्तै आचारसंहिताबारे पनि बहस चल्दैछ। आचारसंहिता त प्रत्येक शिक्षकले आप्mना लागि आपैंm बनाउने हो। आचारसंहिताको बृहत्तर अवधारणा, औचित्य र आवश्यकताबारे प्रधानाध्यापकले शिक्षकहरूसँग विमर्श गर्नुपर्छ। त्यसका लागि बाहिरबाट विज्ञहरू बोलाउन सकिन्छ जसले शिक्षकहरूमा आचारसंहितासम्बन्धी दृष्टिकोण निर्माणका लागि सघाउ पु¥याइदिन सक्छ । प्रत्येक शिक्षकले त्यसको इमानदारीपूर्वक अनुपालन गर्न आपैंmले र आप्mनै शब्दमा आचारसंहिता बनाउनुपर्छ। यसरी निर्माण गरिएको आचारसंहिताको पालना सही हुन्छ। यो नै तर्कसङ्गत यथार्थ हो।
    यसरी आचारसंहिता निर्माण गर्नुको अर्को सबल पक्ष के हो भने त्यसबारे गहिरो र फराकिलो ढङ्गले शिक्षकहरूमा बुझाइको विकास हुन्छ। स्कूलिङभन्दा एजुकेशनले सिकाएजस्तै यसले शिक्षकको व्यक्तित्वमा सार्थक रूपान्तरण ल्याउँछ किनभने उसले व्यक्तिगतरूपमा आप्mना लागि आफैले आचारसंहिता निर्माण गरेको हुन्छ। प्रत्येक कक्षाकोठामा शिक्षक आचारसंहिता सबैले पढ्न मिल्नेगरी झुन्ड्याउनुपर्छ। यसले विद्यार्थीले पनि शिक्षकको परीक्षण गर्न पाउँछ। यसरी प्रत्येक दिन अभिभावक र विद्यार्थीको निगरानीबाट गुज्रिनुपर्ने हुँदा शिक्षक आप्mनो भूमिकाप्रति गम्भीर हुन्छ।
    अहिले अवस्था के छ ? कतिपय शिक्षकहरू पढाउन पुगेका हुन् कि चना चटपटे बेच्न छुट्टिंदैन। सबैको सामुन्ने नै खैनी खाने, पानपराग खाने जस्ता विसङ्गति त महानगरपालिकाभित्र सामान्य हो। शिक्षकले कति महँगो लुगा लगाएको छ वा ऊ कस्तो गाडीमा चढेर आयो भन्दा पनि सफा र सुसंस्कृत हुनुपर्छ। शिक्षक विद्यार्थीका लागि पहिलो प्रेरणा र आदर्श हो। एउटा राम्रो शिक्षकको लवाइको सिको विद्यार्थीहरू गर्छन्। त्यसैले आचारसंहिता शब्दहरूको थुप्रोमात्र होइन । यो निश्चित मूल्य र मान्यताहरूको सँगालो हो। त्यसको अनुपालनप्रति शिक्षकहरू स्वयं निष्ठावान नभएसम्म शिक्षण पेशा मर्यादित हुन सक्दैन। महानगरपालिकाले जे जस्तो आचारसंहिता बनाइदिएको छ त्यसलाई आधार मानेर अब प्रत्येक विद्यालयमा महानगरपालिकाले आचारसंहिता विमर्शका लागि फराकिलो पृष्ठभूमि तयार गरिदिनुपर्छ। नगरमा आचारसंहिताविज्ञहरूको कमी छैन। उनीहरूको अनुभव, प्रेरणा र प्रोत्साहनबाट एउटा गतिलो हस्तक्षेप हुन सक्छ। यस्तो भयो भने वीरगंज महानगरपालिका नेपालको शैक्षिक मानचित्रमा फरक र मौलिक हुन सक्छ ।
    पछिल्लो अङ्कमा मैले सुपर ३० फिल्मको चर्चा गरेको थिएँ। त्यसमा के देखाइएको छ भने कमजोर पूर्वाधार हुँदाहुँदै पनि एउटा सुयोग्य एवं दूरदृष्टियुक्त शिक्षकले शिक्षामा क्रान्ति ल्याइदिन सक्छ । हाम्रै समाजमा केही दशक पहिले सम्म विद्यालयहरूमा न्यूनतम पूर्वाधार थियो। शिक्षकहरूको कमजोर आर्थिक अवस्था थियो तर पठनपाठन उच्च थियो किनभने शिक्षकहरूले आप्mनो मार्गचित्र आर्फैंले बनाएका थिए। उनको शिक्षणप्रति निष्ठा थियो। विद्यार्थीको चौतर्फी विकासलाई उनीहरू आप्mनो जिम्मेवारी ठान्थे। त्यतिखेर शिक्षक आचारसंहिताको परिकल्पना गरिएको थिएन तर प्रत्येक शिक्षकको आचारसंहिताप्रतिको एजुकेशन पक्ष बलियो थियो। आचारसंहिताका सवालमा निर्देशन होइन नियत, नियम होइन निष्ठा अपरिहार्य हुन्छ।

Sunday, July 21, 2019

 वीरगंज महानगरपालिकामा ‘सुपर ३०’ को खोजी

वीरगंज महानगरपालिकामा ‘सुपर ३०’ को खोजी

अनन्तकुमार लाल दास

    
    शिक्षणको एउटा माध्यम चलचित्र पनि हो । चलचित्र भन्नेबित्तिकै कतिपय अभिभावकहरू डराउँछन्, रिसाउँछन् र जब घरमा केटाकेटीले चलचित्र हेरिरहेको थाहा पाउँछन् तिनको पहिलो प्रतिक्रिया बच्चाहरूमाथि रीस पोख्नु हुन्छ । यद्यपि यो आलेखको उठान चलचित्रबाटै हुन्छ । 
    अहिले वीरगंजका केही सिनेमा हलहरूमा हिन्दी चलचित्र ‘सुपर ३०’ चलिरहेको छ । यो फिल्म मैले पनि हेरें । मलाई लाग्यो यो फिल्म वीरगंज महानगरपालिकाका नगरप्रमुखले पनि हेर्नुपर्छ । त्यहाँका शिक्षा समिति, नागरिक समाज र पत्रकारहरूले पनि हेर्नुपर्छ । जो शिक्षण पेशामा छन् तिनले त एकपटक हेर्नैपर्छ । यो चलचित्र हेर्न सिफारिश गरिरहँदा यो फिल्मको कथ्य, सन्देश र औचित्यबारे मैले आप्mनो बुझाइ साझा गर्नुपर्छ । पछिल्ला केही अङ्कदेखि यो स्तम्भमार्पmत म लगातार वीरगंज महानगरपालिका केन्द्रित शैक्षिक सरोकारका विषयहरू उठाइरहेको छु । नगरप्रमुखले आप्mनो करीब डेढ वर्षको कार्यकालमा यस स्तम्भकारलाई पहिलोपटक एउटा शैक्षिक संवाद विषयमा बोलाएका थिए । त्यो बैठकपश्चात् मलाई लाग्यो यस विषयमा निरन्तर बहुकोणीय विमर्श आवश्यक छ । त्यस उसले पनि म लगातार वीरगंज महानगरपालिका केन्द्रित शैक्षिक सवाल जनतामाझ राख्न खोजिरहेको छु ।
    सुपर ३० को कथावस्तु एकजना शिक्षकको वरिपरि घुम्छ । त्यो शिक्षक वास्तवमा एउटा जीवित पात्र हो । त्यो पात्र हाम्रै छिमेक बिहारको राजधानी पटनाको हो । यसले गर्दा पनि यो चलचित्रको कथावस्तु हामीसँग धेरै नजीक छ । सुपर ३० मा नायक आनन्द कुमारको वास्तविक नाम पनि आनन्द कुमार नै हो । आनन्द कुमारको जन्म १ जनवरी १९७३ मा भएको हो । उनीबारे विकीपिडियाले जनाए अनुसार उनी शिक्षाविद् र गणितसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय पत्रिकाहरूमा लेखिरहने एक स्तम्भकार पनि हुन् । उनको प्रसिद्धि सुपर ३० नामक कार्यक्रमको कारण भयो, जुन उनले सन् २००२ मा बिहारको पटनाबाट शुरू गरेका थिए । भारतमा इन्जिनीयरिड्ढा लागि ‘आइआइटी’ को जाँच र पढाइ अत्यन्त महŒवपूर्ण मानिन्छ । आइआइटीको कोर्स अत्यन्त उच्च स्तरको छ । त्यसैले इन्जिनीयर बन्ने प्रत्येक मेधावी विद्यार्थीको सपना हुन्छ त्यही कोर्स पढ्ने ।
    बिहारमा लालू यादवको उदय भएपछि तीनवटा उद्योग फस्टायो । पहिलो मेडिकल, दोस्रो कोचिङ सेन्टर । यी दुई उद्योगमा बेपत्ता अम्दानी हुन्थ्यो । त्यसैले यी दुईबाट अवैध असुली गर्न तेस्रो अपहरण उद्योग चलेको थियो । अपहरण उद्योगको बाछिटा नेपालभित्र पनि पथ्र्यो । एक समय त वीरगंज क्षेत्रका व्यापारीहरू पनि बिहारको अपहरण उद्योगको आतङ्कमा परे । बिहारमा नीतीश कुमारको उदय भएपछि अपहरण उद्योग समाप्त भयो । नीतीशले के गरे भने हिजोसम्म जो अपहरण गर्थे तिनलाई ठेक्कापट्टा व्यवसायमा लगाइदिए । तर अहिलेसम्म बिहारको स्वास्थ्य सेवा र शिक्षण क्षेत्रको गुणस्तर अत्यन्त कमजोर छ । यो क्षेत्रसँग जोडिएको सरकारी र निजी क्षेत्रमा व्यापक हेराफेरी हुन्छ । बिहारको शिक्षण क्षेत्रको दुरवस्था नबुझी आनन्द कुमारको भूमिका बुझ्न सकिन्न ।
    आनन्द कुमारले सुपर ३० को अवधारणा ल्याए, जस अन्तर्गत आर्थिक रूपले कमजोर तर मेधावी विद्यार्थीका लागि उनले विशेष प्रशिक्षण दिन थाले । सन् २०१८ सम्मको तथ्याङ्क अनुसार उनीद्वारा प्रशिक्षित ४८० मध्ये ४२२ विद्यार्थी आइआइटीमा छनोट भए । त्यसैले उनी भारतमा बिहारलाई चिनाउने शिक्षा क्षेत्रको एउटा चम्किलो अभियन्ता भएका थिए । यिनै कारणले गर्दा डिस्कभरी च्यानलले यिनको कार्यमाथि लघुफिल्म बनायो । हावर्ड विश्वविद्यालयले उनलाई प्रवचनका लागि निम्त्यायो ।
    आनन्द कुमारले सोचे अनुसार अत्यन्त गरीब विद्यार्थी, जोभित्र सपना छ, सामथ्र्य छ तर आर्थिक शक्ति छैन, उनीहरूको सामथ्र्य अनुसार उनको सपना साकार गर्न लागिपरे । सुपर ३० त्यसैको परिणति हो । आनन्द कुमार गणितज्ञ हुनुको साथै राम्रा शिक्षक पनि हुन् । उनले गरीब र मेधावी विद्यार्थीलाई निश्शुल्क प्रशिक्षण दिए, किनभने ती विद्यार्थीहरूसँग यति पैसा थिएन कि कोचिङ सेन्टरको महँगो शुल्क तिर्न सकून् । सुपर ३० विभिन्न प्रक्रियाबाट छनोट गरी ल्याइएका ऊर्जावान् विद्यार्थीहरूको समूह हो । सन् १९९२ मा उनले एउटा संस्था खोले – रामानुजम स्कूल अफ मेथेमेटिक्स । त्यसैको सहउत्पादनको रूपमा सुपर ३० समूहको निर्माण भयो । सफलता यति चुलियो कि द न्युयोर्क टाइम्सले आधा पेजमा यिनको सङ्घर्ष कथा लेख्यो । जापानकी चर्चित अभिनेत्री नोरीका फुजीवाराले पटना आएर उनको कार्यक्रम केन्द्रित एउटा लघु फिल्म बनाइन् । बिबिसीले पनि यिनको उच्च मूल्याङ्कन ग¥यो । विश्वका प्रतिष्ठित संस्थाहरूले यिनलाई मन्तव्य दिन बोलाए । टाइम्स पत्रिकाले यिनलाई एशियाको प्रमुख व्यक्तिहरूको सूचीमा राख्यो । अमेरिकाका राष्ट्रपति बराक ओबामाले यिनीप्रति प्रोत्साहनका शब्द व्यक्त गरे । भारतका विभिन्न ठाउँमा यिनलाई अनेकौं पुरस्कार र सम्मान दिइयो । पुरस्कFर त धेरैले पाउँछन् तर त्यो भीडमा आनन्द कुमार कसरी पृथक भए ? आनन्द कुमारको कार्यबारे किन हिन्दीमा ठूलो पर्दाको फिल्म बनाइयो ?
    बिहारसँग जोडिएको नेपालको यो महानगर वीरगंजमा बसेर म यो सवाल किन गर्दैछु ? मेरो यो पछिल्लो प्रश्नको जवाफमा यो सिङ्गो आलेखको अभीष्ट लुकेको छ । जहाँ बढी विसङ्गति हुन्छ, जहाँ बढी प्रदूषण हुन्छ, जहाँ बढी अराजकता हुन्छ त्यहाँ एउटा जुनकीरीले पनि उज्यालो छर्छ । अँध्यारो रातमा जुनकीरीको प्रकाशले आशा जगाउँछ । आनन्द कुमार बिहारको अन्धकारमय शिक्षाक्षेत्रमा जुनकीरी सरह उदाए । सुपर ३० फिल्ममा पटक–पटक एउटा संवाद दोहोरिन्छ “अब राजाका बेटा राजा नहीं होगा ।” यो संवादको मूल मर्म हो अब केवल धनीमानीका सन्तान मात्र उच्च शिक्षाको हकदार रहने छैनन् । पैसाको बलमा, राम्रो स्कूलमा पढेर, महँगो कोचिङ गरेरमात्र उच्च प्राविधिक शिक्षा पाउन सकिन्छ  भन्ने अवधारणको उनले मर्ममा प्रहार गरे । यदि विद्यार्थी मेधावी छ, परिश्रमी छ र ऊसँग सपना छ भने आनन्द कुमारजस्ता शिक्षकको सहयोगमा आप्mनो सपनालाई मूर्त रूप दिन सक्छ । आनन्द कुमारले एक वा दुईजनालाई होइन त्यस्ता पिछडिएका ४०० जनाभन्दा बढीलाई माथि उक्लन सघाए । आनन्द कुमार स्वयं उच्च कोटिका मेधावी भएर पनि आर्थिक अभावले उच्च शिक्षाका लागि विदेश जान पाएनन् । आर्थिक अभावले उनी ट्युशन पढाउन थाले । उनले एउटा गरीब विद्यार्थीको नियति बुझेका थिए । अहिलेको जमानामा पैसाको अभावमा कसरी असमयमैं प्रतिभा ओइलाउँछ उनलाई बोध थियो ।
    वीरगंज महानगरपालिकाभित्र यतिका सङ्ख्यामा सरकारी र निजी विद्यालय, क्याम्पसहरू छन् । कोचिङ सेन्टरहरू छन् । पहिले केवल अंग्रेजी सिकाउने कोचिङ सेन्टर र ट्युशन पढाउनेहरू थिए । पछिल्ला समयमा ट्युशनको स्वरूप कोचिङ सेन्टरमा फेरिएको छ । विभिन्न विषयगत कोचिङ सेन्टर खुलेका छन् । छोटो समयमा कोचिङ सेन्टरबाट कमाएर पलायन हुनेहरू पनि छन् । खासगरी ग्रामीण क्षेत्रबाट आएका विद्यार्थीहरूको सपनालाई ब्लैकमेल गरेर तिनको दोहन गर्ने र छोटो समयमा अकुत सम्पत्ति कमाउनेहरू कैयौं भए । वीरगंजको बाजार यस्ता कथाले भरिएको छ । ट्युशनबाट महल ठड्याउने र गतिलो बैङ्क बेलेन्स बनाउनेहरूको कमी छैन । निजी विद्यालय र कलेजबाट नवधनाढ्य हुनेहरू कम छैनन् । अभाव छ भने वीरगंजमा एकजना आनन्द कुमारको, जसले आप्mनो दूरदृष्टि, साहस र उदारताले बिहारको शिक्षा क्षेत्रमा नवचेतना ल्याएजस्तै यहाँ पनि गर्न सकोस् ।
    आनन्द कुमार बन्न सजिलो छैन । बिहारका आनन्द कुमारले कम चुनौती बेहोर्नुपरेन । आज उनको तारीफ भइरहेको छ, अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा पाएका छन् र उनको कामबारे ठूलो पर्दाको फिल्म बनेको छ, यो अवस्था शुरूआती दिनमा थिएन । कोचिङ चलाउँदा उनले ठूलो आर्थिक अभाव भोग्नुप¥यो । पटनाका स्थापित कोचिङ माफियाहरूले यिनीमाथि भौतिक आक्रमण गरे । पटनाका कोचिङ माफियाहरूलाई त्यहाँको राजनीतिको बलियो खम्भाको सहारा छ, किनभने राजनीतिकर्मीहरूले, कमाउने ठूलो ठाउँ ठानेर कोचिङमा निवेश गरेका छन् । वीरगंजमैं कतिपय शिक्षा केन्द्र छन्, जसमा राजनीतिकर्मीहरूको लगानी छ । अहिले के बुझाइ के छ भने शिक्षण केन्द्रमा लगानी गरियो भने त्यसले जग्गा र सुन किन्नुभन्दा बढी लाभ दिन्छ । त्यसले गर्दा शिक्षा केन्द्रहरूमा नयाँ–नयाँ लगानी आइरहेको छ ।
    भौतिक पूर्वाधार राम्रो छ भने त्यहाँको शिक्षण गुणस्तर पनि उच्च कोटिको हुन्छ भन्ने मनोविज्ञान स्थापित गर्न ठूल्ठूला भवन, महँगा गाडी र ठूला होटलहरूमा कार्यक्रम गरेर विद्यार्थीहरूको दोहन भइरहेको छ । यो दोहनको व्यवस्थापन गर्न परीक्षा केन्द्र किन्ने, निरीक्षकहरूलाई मुद्राको प्रभावमा राख्ने, मिडियालाई राम्रो विज्ञापन दिने र तिनबाट प्रायोजित समाचार लेखाउने काम भइराखेको छ । यसको प्रभाव सोझासाझा अभिभावकहरूमाथि परिरहेको छ । जो यस्ता शैक्षिक जादूगरको प्रलोभनमा परी महँगा शुल्क तिरिरहेका छन् । आनन्द कुमारले स्थापित गरेको तथ्य के हो भने कमजोर पूर्वाधार हुँदाहुँदै पनि समर्पित र सुयोग्य शिक्षक छन् भने तिनले चमत्कारी परिणाम दिन सक्छन् । वीरगंजमा पनि हेर्नुपर्ने भएको छ शिक्षकहरू, निजी हुन् वा सरकारी, कति सुयोग्य र समर्पित छन् ? शिक्षक आप्mना विद्यार्थीको मानसको कति समीप छ ? शिक्षकले आप्mनो विद्यार्थीको सपना र सामथ्र्यलाई आनन्द कुमार जसरी नै चिन्न सकेको छ कि छैन ?
    वीरगंज महानगरपालिकाले भौतिक पूर्वाधारमा लगानी गरेर शिक्षा र संस्कृति उकास्ने अन्धसोच राखेको छ भने उसले फेरि एकपटक सोच्नुपर्छ । सुपर ३० ले यही कुरा बताएको छ । वीरगंजको शैक्षिक क्षेत्रमा समर्पित शिक्षकहरूको कमी देखिएको छ । शिक्षक विद्यार्थीको मानसको समीप हुनुपर्छ । त्यस्तो बुझाइ राख्ने शिक्षकहरू अपवाद हुँदै गएका छन् । गरीब तर मेहनती, आर्थिकरूपमा पछौटे तर तीक्ष्ण बुद्धिका विद्यार्थीलाई सपना देखाउने र सपना साकार गराइदिने अभिभावकत्व महानगरपालिकाले दिन सक्छ ।
    वीरगंज महानगरपालिकाले मेडिकल, इन्जिनीयरिङ, नर्सिङ, लोकसेवाजस्ता क्षेत्रका लागि निश्श्ुल्क कोचिङ सेन्टर सञ्चालन गर्न सक्छ । फेरि चेतावनीको रूपमा शुरूमैं भन्नुपर्छ यस्ता कोचिङ्ग सेन्टरहरू ठेक्कामा दिने होइन । आप्mना केही कार्यकर्तामार्का शिक्षकहरूलाई दानापानी खुवाउनका लागि होइन । मानिलिउँ नगरपालिकाले सुपर ३० को परिकल्पना लोकसेवा अधिकृतको लागि राख्यो । हेटौडा वा काठमाडौं जानुपर्ने बाध्यतालाई वीरगंजमैं व्यवस्थापन गरिदियो र राम्रो परिणाम दिन सक्यो भने नेपालभित्र वीरगंज महानगरपालिको सुपर ३० चर्चित बन्न सक्छ । हामी कहाँ पनि सुयोग्य शिक्षकहरू छन् र आवश्यकता छ महानगरपालिकाले राजनीतिको कालो चश्मा फुकालेर असल शिक्षक खोजी गरोस्, तिनको सम्मान गरोस् र तिनलाई प्रोत्साहन देओस् । वीरगंजमा आनन्द कुमार उदय हुने प्रशस्त अवसर छ । एउटा शिक्षकले स्वयं पनि यो अवसरको पहिचान गरेर ख्याति आर्जन गर्न सक्छ । अर्कोतर्पm महानगरपालिका स्वयं पनि सुपर ३० अवधारणाको अभिभावक बन्न सक्छ । लाख टकाको प्रश्न छ, के वीरगंज महानगरपालिकाले यस कोणबाट शिक्षा सुधार गर्न चाहेको छ ? के कुनै शिक्षकले वीरगंजमा शिक्षा माफियाको गोलचक्करबाट आपूmलाई आनन्द कुमारको रूपमा खडा गर्ने सपना देखेको छ ? कोही न कोही आनन्द कुमार भएर अगाडि आउनैपर्छ अनि पो ‘सुपर ३०’ फिल्म बन्छ ।

Sunday, July 14, 2019

वीरगंज महानगरपालिकामा शिक्षा संस्कृति

वीरगंज महानगरपालिकामा शिक्षा संस्कृति

अनन्तकुमार लाल दास

    वीरगंजमा उच्च तहका शिक्षा संस्थानहरू छन् । संस्थागतरूपमा पठनपाठनको पुरानो परम्परा छ । सङ्ख्यात्मकरूपमा पनि विभिन्न तहका शिक्षण संस्थानहरू छन् । कैयन नाम चलेका शिक्षकहरू छन् । यहाँबाट शिक्षा प्राप्त गरेका विद्यार्थीहरूले स्वदेश र विदेशमा अनेकन क्षेत्रमा ख्याति कमाएका छन् । शैक्षिक आन्दोलनका विभिन्न स्वरूपहरू यहाँ अभिरेखाङ्कित भएका छन् । निजी वा सरकारी दुवैको लामो पृष्ठभूमि छ । जुन जमानामा प्रवेशिका परीक्षा शुरूआती चरणमा थियो, बोर्ड प्रथम गर्नेहरू वीरगंजकै विद्यार्थी थिए । अर्थात् वीरगंज महानगरपालिकाको शिक्षा, संस्कृति उत्तम छ ? निश्चितरूपमा यस प्रश्नको जवाफ सरल छैन । कसैले पनि हो वा होइन स्पष्ट जवाफ दिन सक्दैन ।
    दुई दशकदेखि म वीरगंजलगायत तराईको शिक्षा अवस्थाबारे बहुकोणीय गम्भीर अध्ययन गर्दै आएको छु । म आफैं करीब चार दशकदेखि शिक्षण पेशामा संलग्न छु । संयोगले मेरो शिक्षणको मूल विषय सामाजिक शिक्षा नै हो । यस कारण केवल पाठ्यपुस्तकका पानाहरूमा रमाउनुभन्दा समाजभित्र पनि नियाल्ने गरेको छु । प्रायः के हुन्छ भने विद्यालय/ क्याम्पस र समाजबीच एउटा पर्खाल तेर्सिएको देखिन्छ । अधिकांश शिक्षक आप्mना विषयमा योग्य हुन्छन् तर आप्mनो कथ्यलाई समाजसँग जोड्न सकिरहेका छैनन् । लामो अनुभवले मलाई के लाग्यो भने वीरगंजको शिक्षाक्षेत्रमा गुणात्मक परिवर्तन ल्याउने हो भने हामीले शिक्षा–संस्कृतिबारे खुला विमर्श गर्नैपर्छ ।
    के भौतिक पूर्वाधार भव्य हुनु, शिक्षकहरू राम्रा सर्टिफिकेटधारी हुनु, विद्यार्थी सङ्ख्या प्रशस्त हुनु वा उत्तीर्ण हुनेको सङ्ख्या बढी हुनु नै शिक्षा–संस्कृति हो ? कुनै एउटै अवस्था शिक्षा–संस्कृति हो ? शिक्षा–संस्कृति भनेको केवल विद्यालयभित्रको सरोकार हो ? यी प्रश्नको सोझो जवाफ मसँग पनि छैन तर मलाई के थाहा छ भने वीरगंज महानगरपालिकाले शिक्षा क्षेत्रमा असल मनसाय राख्छ भने उसले शिक्षा–संस्कृतिबारे ‘बुझ्न, गम्न र गर्न’ शुरू गर्नुपर्छ । एउटा फराकिलो कार्य हो शिक्षा–संस्कृति वा यसरी पनि भनौं बहुपक्षीय प्रयत्नहरूको साझा परिणाम हो शिक्षा–संस्कृति । नेपाली शब्दकोषले ‘संस्कृति’ शब्दको व्याख्यामा भनेको छ– देश वा जातिको कला, साहित्य, सङ्गीत, आचार–व्यवहार तथा बौद्धिकता र त्यसलाई मौलिक पहिचान दिन सक्ने विशेषता । यसले सम्बन्धित क्षेत्रसँग जोडिएको पर्यावरणको पनि प्रतिनिधित्व गर्छ ।
    अब वीरगंजको शिक्षण पद्धतिलाई परिवर्तनको वाहक बनाउने होइन त ? नगर प्रमुख सरावगीको सार्वजनिक अभिव्यक्ति हेर्दा उनले यसप्रति रुचि लिएको देखिन्छ, तर रुचि देखिनु, केही पहल गर्नुले मात्र सकारात्मक परिणाम दिंदैन । उनी विभिन्न सरोकारवालासँग साना–ठूला परामर्श–गोष्ठी गर्न सक्छन् । महानगरपालिकाको नीति तथा कार्यक्रममा केही अकर्षक योजना ल्याउन सक्छन् । बजेटको केही अंश शिक्षा क्षेत्रका लागि छुट्याउन सक्छन् तर यी सबका बावजूद हात आयो शून्य हुन सक्छ ।
    मेरो लामो अनुभवले के भन्न थालेको छ भने अब शिक्षा संस्कृतिबारे कुरा गर्नुपर्छ । मेरो बुझाइको समानान्तर अरूको पनि दृष्टिकोण आउन सक्छ । ती तर्क र कथ्यहरूलाई म गम्भीरताका साथ श्रवण गर्छु, मनन गर्छु र ती तर्कवानलाई आप्mनो अनुभवजन्य कुराहरूको साझेदारी गर्छु । मैले पञ्चायत बेहोरें, बहुदलीय व्यवस्था हेरे र अहिले गणतान्त्रिक व्यवस्थाको परिवेशमा शिक्षातन्त्रलाई हेर्दैछु । नेपालको शिक्षातन्त्र यतिखेर एउटा अँध्यारो गोलचक्करमा छिरेको छ । छिर्न त त्यसलाई छिराइयो तर लखनऊको भुलभुलैया महलजस्तै यो सुरुङबाट कहाँ र कतिखेर फुत्किने  भेउ छैन । त्यसैले नेपाललाई माया गर्ने सबै यतिखेर चिन्तित छन् । उनीहरू आपसमा चिन्ता र चासो प्रकट गर्दैछन् । हो, मैले पनि वीरगंज महानगरपालिकाको सेरोफेरोमा आप्mनो गम्भीर चिन्ता र चासो सार्वजनिकरूपमा राख्न चाहेको हो ।
    कुनै समय यस्तो थियो जहाँ विद्यार्थीहरू घरमा मनोरञ्जनका लागि कथा र कमिक्सका किताब पढ्न रुचि राख्थे तर समयक्रमसँगै भएको विज्ञान र प्रविधिको विकासका कारण उनीहरूको रुचि फेरिएको छ । हिजोआज उनीहरू घरमा टेलिभिजनमा कार्टून हेर्छन्, कम्प्युटर चलाउँछन् र मोबाइलमा गेम खेल्छन् । अर्थात् उनीहरूको श्रव्यदृश्यमा रुचि बढेको छ । यही कारण हो कक्षा कोठामा शिक्षकले किताब र बोर्डमा लेखेको भरमा मात्र पढाउँदा उनीहरू त्यति ध्यान दिंदैनन् । ध्यान नदिएपछि पढाएको पाठ राम्ररी बुझ्दैनन्, तर परीक्षामा जसरी पनि पास हुनुपर्ने, आमाबुवालाई राम्रो अङ्कसहितको ‘प्रमाणपत्र’ दिनुपर्ने बाध्यताले विद्यार्थीलाई बुझेर पढ्नुभन्दा घोकेर पाठ सिक्न प्रेरित गरेको हुन्छ । यसरी आर्जन गरेको शिक्षाले कुनै पनि हालतमा व्यावहारिक ज्ञान दिन सक्दैन । कक्षामा राम्रो गर्ने विद्यार्थी पनि घर आएको पाहुनासँग सहज र सटीक कुराकानी गर्न सक्दैन । बजारबाट गतिलो सामग्री किनेर ल्याउन सक्दैन ।
    विद्यार्थीहरूमाथि यी प्रश्नहरू तेस्र्याइराख्दा अभिभावकसँग पनि अनेकौं कुरा गाँसिन पुग्छ । लामो शैक्षिक अनुभवले देखाएको के छ भने बाबुआमा हुन सजिलो छैन, हो त्यति गा¥हो पनि छैन । बालबालिकासित मित्रवत् व्यवहार गर्नुहोस् । उनीहरूका कुनै व्यवहार मन परेन भने अरूलाई नसुनाउनुहोस् । पहिले उनीहरूलाई नै भन्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस् । यसो गर्नुभयो भने तपाईका धेरै समस्या स्वतः समाधान हुन सक्छ । उनीहरूबारे अरूसामु कुरा गरेको बालबालिकालाई पटक्कै मन पर्दैन । विद्यालयले स्कूलमा केटाकेटीहरूलाई शिक्षा दिन्छ तर घरको परम्परा, रीतिरिवाज र मूल्य प्रणालीको शिक्षा अभिभावकले नै दिने हो । अनुभवले के भन्छ भने अभिभावक दिवसमा अभिभावकहरू आइदिंदैनन्, अभिभावकलाई पत्र लेख्दा जवाफ फर्काउँदैनन् । यसको अर्को पाटो पनि छ, यस्ता भव्य दिवस वा आमा मिलन समारोह राख्ने अहिलेको जुन प्रचलित मोडेल छ, त्यसले अभिभावक र विद्यार्थीबीच सामीप्य बढाउने खासै यत्न गर्दैन । विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासका लागि घरभित्रको वातावरण पनि पठनमैत्री हुनुपर्छ । त्यहाँ जीवनसँग सिक्ने व्यावहारिक शिक्षण पद्धति हुनुपर्छ । विद्यालयमा अंकुरित पालुवाहरूलाई हुर्काउने र मलजल दिने त घरपरिवार नै हो ।  एउटा अन्धतर्क के हो भने मैले त बच्चा पढाउन यति खर्चे, यो स्कूलबाट हटाएर अर्को स्कूलमा हालें । तर हामी के बिर्सन्छौं भने ती अभिभावकले घरभित्र सिकाइको माहौल बनाउन सके कि सकेनन् ?
    अर्को कोणबाट पनि हेरौं । भनिन्छ मोबाइल, कम्प्युटर आदिको लतबाट जोगाउने भरपर्दो उपाय नै उनीहरूलाई खुला ठाउँमा साथी–साथी भएर खेल्न र उफ्रिन अवसर दिनु हो । वीरगंज महानगरपालिकाभित्र बहुसङ्ख्यक विद्यार्थीहरू साँगुरो कोठामा बस्छन् । टोल–टोलमा खुला चौर छैन । शहरमा रमाउने उद्यान छैन । यस्तो कुनै खुला ठाउँ छैन, जहाँ दुईचार घण्टा मन रमाउन सकियोस् । त्यसैगरी लाउडस्पीकरको आतङ्क छ । विद्यार्थीहरू सुरक्षित हिलडुल गर्ने फुटपाथ छैन । गल्लीहरूमा समेत स्पीडमा गाडीहरू दगुर्दा दुर्घटना भइराखेको हुन्छ । होर्डिङ्ग बोर्डहरूमा उत्प्रेरणाका विज्ञापन कतै देखिंदैन । त्यो भन्दा पनि छात्राहरू बहुसङ्ख्यक भएको विद्यालय वा क्याम्पसका अगाडि जिस्काउने केटाहरूलाई हतोत्साहित गर्ने व्यवस्था छैन । वीरगंजभित्र गतिलो पुस्तकालय छैन । इ–लाइब्रेरी छैन । यस परिवेशमा शिक्षामा केही गर्छु भन्नु सार्वजनिक खपतका लागि गफ दिनु मात्र ठहरिन्छ ।
    हाम्रा अधिकांश सामुदायिक विद्यालयहरू बेथिति, अनियमितता, राजनीति र भ्रष्टाचारले थिलथिलो बन्दै गएका छन् । फलतः विद्यालयको गुणस्तर र बालबालिको भविष्य जर्जर बनेको छ । प्रायः सामुदायिक विद्यालय लथालिङ्ग छन् । त्यहाँ जसले जे गरे पनि हुने मान्यता स्थापित हुँदै गएको देखिन्छ । सामुदायिक विद्यालय तहसनहस हुँदै जानुमा भ्रष्टाचार नै प्रमुख कारण पाइन्छ । भ्रष्टाचारको अर्थ आर्थिक अनियमितता वा हिनामिना गर्नु हो भन्ने आम बुझाइ रहेको छ तर यथार्थमा कुनै पनि व्यक्तिको बिग्रिएको खुराक, असभ्य र गलत आचरणको बानीबेहोरा पनि भ्रष्टाचार हो । यो परिभाषा व्यक्ति, संस्था वा समुदाय सबैमा लागू हुन्छ । सार्वजनिक विद्यालयमा हुने शैक्षिक भ्रष्टाचार सामुदायिक विद्यालयको उन्नतिको बाधक हो । पहिले कतिपय शिक्षक जिल्ला शिक्षा कार्यालयको चाकरीमा दिनभरि व्यस्त रहन्थे महानगरपालिकाको ।
    हाम्रा अधिकांश विद्यालय भ्रष्टाचारमा डुब्दै गएका छन् । कतिपय विद्यालय, व्यवस्थापन समिति, प्रअ र शिक्षकहरू राम्रा छन् तर ती सबै आझेलमा पर्दै गएका छन् । नराम्रो प्रवृत्तिले तिनलाई हतोत्साहित पारेको छ । नियमन र नियन्त्रण छैन । त्यसैले मिलेर लुट्ने मान्यता स्थापित हुँदै गएको छ । शिक्षकहरूको सरुवा र प्रोत्साहनमा हुने राजनीतिक भ्रष्टाचार यति घिनलाग्दो छ कि पहिले पार्टी पहिचान गरेर मात्र सरुवा वा कार्य जिम्मेवारी दिइन्छ । अँध्यारो कोठामा विषाक्त राजनीतिक गन्धबाट नै शुरू हुन्छ–फलानो हाम्रो पार्टीको, ढिस्कानो अर्को पार्टीको ।
    समग्रमा विद्यालय, परिवार र समाज तीनवटै तहमा विद्यार्थीमैत्री वातावरण हुनुप¥यो । महानगरपालिकाले यो महान् लक्ष्य प्राप्तिका लागि के कति ध्यान दिन सक्छ त्यसबाट नै परिणामको आशा गर्न सकिन्छ । उसो त व्यक्तिगतरूपमा नगरप्रमुख स्वयंको सरकारी विद्यालयसँग आबद्धता र निजी विद्यालय सञ्चालनको अनुभव छ । आप्mना सन्तानलाई उच्च स्तरका शिक्षा दिएका छन् । यस्तोमा आप्mनै सन्तान जस्तै यी नगरपिताले हजारौं सन्तानलाई कस्तो शिक्षा संस्कृति उत्तराधिकारमा दिन्छन् त्यसमा नै इतिहासले यिनको कार्यकालको मूल्याङ्कन गर्नेछ । म चाहन्छु यस विषयमा गहिरो, उन्नत र बहुकोणीय विमर्श होस् । शिक्षा संस्कृतिमा सुधार नगरी वीरगंजको शैक्षिक छवि उज्यालो हुँदैन । नेशनल मेडिकल कलेजमा पढ्ने मेडिकलका विद्यार्थीहरू के एक बजे राति वीरगंज माईस्थानमा आइसक्रीम खान आउन सक्छन् ? के दक्षिण एशियाका प्रसिद्ध जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय परिसरभित्र रहेको गङ्गा ढाबाजस्तो चौबीसै घण्टा खुला संवादका लागि कफी हाउस छ ? कोही भन्लान्, के भनेको यसले ? उपरोक्त दुई प्रश्नभित्र संवाद र सुरक्षाको गहिरो सरोकार जोडिएको छ जो शिक्षा संस्कृतिको प्राणवायु हो ।

Find us