Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts
Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts

Sunday, June 23, 2019

वीरगंज महानगरपालिकाको शैक्षिक हस्तक्षेप

वीरगंज महानगरपालिकाको शैक्षिक हस्तक्षेप

अनन्तकुमार लाल दास

    शिक्षा यस्तो उत्प्रेरक साधन हो जसबाट राष्ट्रका केटाकेटी र युवा पुस्ताको भविष्य रूपान्तरित हुन सक्छ । शिक्षाले हामी सबैलाई सम्पूर्ण मानव बनाउनुको साथै सभ्य समाजको निर्माण र मानवतालाई सही अर्थ प्रदान गर्न सक्षम बनाउँछ । वीरगंज महानगरपालिका यतिखेर आप्mनो शिक्षानीति बनाउने सवालमा विभिन्न सरोकारवालाहरूसँग संवाद चलाइरहेको छ र यस्ता पहललाई स्वयं नगरपिताले अभिभावकत्व प्रदान गरेका छन् । यस अर्थमा महानगरपालिका प्रमुखको सुन्ने खुबीको तारीफ गर्नुपर्छ । हामीले बहु तहको संरचनामा यस्ता अनेकौं जनप्रतिनिधि देखेका छौं जो आपैंm सबैकुरा जानेको दाबी गर्छन् । सरोकारवालासँग समन्वय नगरिकन नीति नियमहरू बनाउने गरेका छन् । यसले के भइरहेको छ भने एकातिर सम्बन्धित पक्षसँग द्वन्द्वको अवस्था छ भने अर्कोतिर अपेक्षित परिणाम निस्कन सकिरहेको छैन ।
    संविधान २०७२ ले स्थानीय तहलाई शिक्षासम्बन्धी केही आधारभूत अधिकार दिएको छ जुन महŒवपूर्ण र निर्णायक पक्ष हो । शिक्षाको तल्लो श्रेणी क्रममा जति राम्रो नीति हुन्छ, जति प्रभावकारी तरीकाले त्यसको कार्यान्वयन हुन्छ, परिणाम स्वभावतः त्यही अनुसार हुन्छ नै । यसले गर्दा पनि स्थानीय तहका शिक्षा सरोकारबारे बढी जनचासो देखिनुपर्छ, प्राज्ञिक निगरानी हुनुपर्छ । मूलभूत कुरा के हो भने पठनपाठन भनेको बाटो बनाउनु वा नाला बनाउनुजस्तो सहज होइन । जे काम आज गरिंदै छ त्यसले अहिलेको पुस्तालाई असर त पु¥याउँछ, नै भावी दिनमा पनि त्यसको प्रभाव देखापर्छ । यो भन्नुको अर्थ शैक्षिक नीतिको दीर्घकालीन प्रभाव हुन्छ । यो कुनै जनप्रतिनिधिको बतासे लहड, चुनावी नाफाघाटा वा कुनै स्वार्थ समूहको हित संरक्षणका लागि गरिने कार्य होइन । यसले देखाएको तथ्य के हो भने शिक्षा क्षेत्रमा केही गर्नुभन्दा पहिले स्थानीय सरकारले हजारपटक सोच्नुपर्छ ।
    वीरगंजले स्थानीय तहमा महानगरपालिका बन्ने अवसर पाएको छ । एउटा ऐतिहासिक शहरका निमित्त यो स्वाभाविक उपलब्धि हो, तर कुुरा यत्तिमैं सकिंदैन । महानगरपालिकाको शैक्षिक अवस्थाको ठूलो चुनौती भनेको स्वयं महानगरपालिका नै हो । त्यो कुन अर्थमा भने महानगरपालिकाभित्र मोटामोटी तीन प्रकारको शैक्षिक अवस्था छ । एउटा शहरी क्षेत्रको, दोस्रो अद्र्ध शहरी क्षेत्रको र तेस्रो देहातको । यसमा पनि सरकारी र निजी क्षेत्रको उपस्थिति छ । सरकारी भनिएका विद्यालयहरूको पनि शैक्षिक गुणस्तर समान स्तरको छैन । शहरभित्रकै सरकारी विद्यालयहरूको शिक्षण संस्कृतिको पृष्ठभूमि, शैक्षिक परिणामको परम्परा, प्रधानाध्यापकहरूको सामथ्र्य, विद्यार्थीहरूको पृष्ठभूमि, आवश्यकता अनुसार योग्य शिक्षकहरूको उपलब्धता, अभिभावक र विद्यालयबीच सम्बन्ध, विद्यालयको आम्दानीको स्रोत फरक–फरक छ । त्यसैगरी निजी क्षेत्रको पनि अवस्था छ ।
    कतिपय निजी विद्यालयहरूले वीरगंजको शैक्षिक छवि उजिल्याउन भरमग्दुर प्रयत्न गरेका छन् । यही कारण हो वीरगंजमा पछिल्ला वर्षहरूमा निजी विद्यालयहरू अभिभावकहरूको छनोटमा पर्दै गएका छन् । निजी विद्यालयको स्तर अनुसार त्यहाँ पुग्ने विद्यार्थीहरूको सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमि फरक–फरक छ । कुन विद्यालयमा कस्तो पृष्ठभूमिका विद्यार्थी आउँछन् र त्यहाँ अभिभावकको अपेक्षा अनुसारको कस्तो गुणस्तरको आर्जन हुन्छ त्यो पनि खोजीनीतिको विषय हो । यहाँनिर अर्को विषय पनि छ । वीरगंज, महानगरपालिका भएको कारण यहाँ अन्यत्रका विद्यार्थीहरू पनि शिक्षा लाभका लागि आउँछन् । विभिन्न पेशामा संलग्न अभिभावकका विद्यार्थीहरू पनि आवधिक रूपमा वीरगंजको पठनपाठनको हिस्सा बनेर फर्कन्छन् । यो कसरी र किन भन्नु प¥यो भने हामी कस्तो वीरगंज बनाउँछौं, हामी यहाँको कस्तो सामाजिक परिवेश बनाउन चाहन्छौं त्यसको आधारमा यहाँको शिक्षानीति बन्नुपर्ने हो ।
    शिक्षा क्षेत्रमा परिणाममुखी हस्तक्षेपका लागि महानगरपालिका समक्ष अहिले अनेकौं चुनौतीहरू छन् । विद्यमान चुनौतीको सही पहिचान, चुनौतीहरूको बहुआयामिक मापन नगरे अगाडि बढ्ने बाटो कोर्न सकिंदैन । वीरगंजको शैक्षिक अवस्था कस्तो छ ? त्यसको सही अभिलेख महानगरपालिकासँग हुनुप¥यो । यसबाट अवस्थासँगै चुनौतीको पहिचान गर्न सहज हुन्छ । महानगरपालिकाले कस्तो शिक्षा समिति बनाएको छ ? त्यसका सदस्यहरूको कार्य क्षमताले पनि धेरै अर्थ राख्छ । शिक्षा समिति भनेको पटके बैठक गर्ने, भत्ता खाने र विद्यालयहरूमा मनपरी हैकम चलाउने ठाउँ होइन । शिक्षा समितिको संरचनालाई क्रियाशील बनाउने उद्देश्यले यी सबै कुरा असल मनसायका साथ उठाइएको हो । महानगरपालिकासँग जुन शिक्षा विभाग छ त्यसमा कस्तो जनशक्ति छ ? त्यहाँ कस्तो मानसिकता छ ? तिनीहरू नगरप्रमुखको असल प्रयत्नमा कतिको सहभागी हुन खोज्दैछन् ? तिनीहरू आप्mना अनुभवबाट महानगरपालिकालाई कतिको साझेदार बनाउँछन् भन्ने कुरोले पनि अर्थ राख्दछ । त्यसैले यी सबै कुरा एउटै बैठक वा भेलाबाट पूरा हुने होइन । अर्को कुरो हो महानगरपालिकाले शैक्षिक पुनर्सरचनाका लागि कतिको बजेट छुट्याएको छ ? वीरगंजका शैक्षिक संस्थाहरू माझ साझा लक्ष्य निर्धारण र ऐक्यबद्ध कार्य संस्कृतिको विकास गर्न महानगरपालिका कसरी समन्वय र सामञ्जस्य स्थापित गर्छ ? त्यसले पनि अगाडिको बाटो देखाउँछ ।
    वीरगंजको पहिचान आर्थिक नगरीको रूपमा छ । यो राजनीतिक क्रान्ति गर्ने शहर पनि हो तर बिर्सन नहुने ऐतिहासिक तथ्य के हो भने वीरगंज यो शताब्दीको प्रारम्भदेखि नै नेपालको प्रमुख शैक्षिक केन्द्र बन्दै आएको छ । यस पृष्ठभूमिमा वीरगंज महानगरपालिकासँग हाँक र हौसलाको अवस्था छ । आज बीरगंजबाट विद्यार्थीहरूको ठूलो हिस्सा अन्यत्र पलायन भइरहेको छ । वीरगंजका उच्च शिक्षा प्रदान गर्ने शैक्षिक संस्थाहरूले काम गर्ने सहयोगी माहौल पाइरहेका छैनन् । यस तर्पm महानगरपालिकाले सबै संस्थासँग समन्वय र सहजीकरण गर्न सक्छ । वीरगंजलाई आकर्षक शिक्षा केन्द्रको रूपमा विकसित गर्न सक्छ । यसले टाढा–टाढासम्मका विद्यार्थीलाई यहाँ आश्रय दिन सक्छ । छात्रावासहरूमा सुरक्षित र शिष्ट वातावरण भएको विश्वास अभिभावकहरूमा पु¥याउन सक्छ ।
    प्रत्येक महानगरपालिकाले आप्mना लागि केही मौलिक पहिचान सुरक्षित गरेको हुन्छ । वीरगंजमा बहुआयामिक शिक्षण केन्द्र बन्न सक्ने प्रशस्त सम्भावना छ । यहाँ त आपूmखुशी स्थानीय प्रशासनले शैक्षिक संस्थाहरूसँग छेडछाड गर्ने घटना दोहोरिइरहन्छ । यस्तोमा नयाँ–नयाँ योजना र सपनाहरू कसरी वीरगंजमा आकर्षित हुन सक्छ ? त्यसैगरी वीरगंज महानगरपालिकाले विद्यालयहरूलाई शान्ति क्षेत्र स्थापना गर्न के कस्ता रणनीति राखेको छ ? यसप्रति सम्पूर्ण राजनीतिक शक्तिमाझ साझा प्रतिबद्धता गराउन के गर्दैछ ? त्यसैगरी विद्यार्थीहरू सुरक्षित ढङ्गले शिक्षा केन्द्रसम्म पुग्ने वातावरण आवश्यक छ । महानगरपालिकाको भूगोल ठूलो छ । सार्वजनिक यातायातमा विद्यार्थीहरूका लागि छूटको व्यवस्था गरिनुपर्छ । महानगरपालिकाभित्रका निजी विद्यालयहरूमा एउटै पाठ्यपुस्तक लागू हुनुपर्ने अपरिहार्य अवस्था हो । कोही–कोही प्रधानाध्यापक आपूmलाई खास सरकारी विद्यालयको नासोको रूपमा ठान्दछन् । अहिलेको अवस्थामा सबै सरकारी वा गैरसरकारी शिक्षक महानगरपालिकाको जनशक्ति हो । महानगरपालिकाको बृहत्तर शैक्षिक रणनीति अनुसार महानगरपालिकाले आप्mनो जनशक्ति जहाँ पनि असल उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्न पाउनुपर्छ । यसमा अनाहकको सस्तो राजनीति हुनुहुँदैन । शिक्षा क्षेत्रमा खेलाँची गरिनु हुँदैन ।
    निजी क्षेत्रका विद्यालयहरूले पनि बुझ्नुपर्ने के हो भने उनीहरूले आपूmखुशी गर्न पाउँदैनन् । महानगरपालिकाको निगरानीमा बस्नुपर्छ । शुल्क निर्धारण देखि यावत कुरामा महानगरपालिकासँग समन्वयमा रहनुपर्छ । यसैले यस्ता कुराहरूमा बरु फराकिलो छलफल हुनु जरूरी छ, नत्र साबिकको शिक्षा कार्यालय जस्तै अहिले महानगरपालिकाको शिक्षा समिति एउटा कमाउने अड्डाको रूपमा देखापर्नेछ । जब हाम्रो मनसाय अहिले भन्दा अझ राम्रो, सबैको लागि भलो गर्नु हो भने खुला, पारदर्शी र समाजशास्त्रीय विमर्श हुनुपर्छ । मूल कुरा हो महानगरपालिकाले सार्वजनिक शिक्षाप्रति जनविश्वास कसरी उकास्ने, आम वर्गका विद्यार्थीहरूमा शिक्षाको पहुँच कसरी बढाउने, दलित र महिला सहभागिता वृद्धि कसरी हुन्छ ? अहिले पनि महानगरपालिकाभित्र निरक्षरहरूको उल्लेख्य प्रतिशत छ, त्यसका लागि के गर्ने ? महानगरपालिकाको बासिन्दा भएपछि हरेकले सामाजिक अनुशासनको पालना गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यो सामाजिक अनुशासनलाई परिभाषित गर्ने र त्यसलाई जनशिक्षणको रूपमा जनस्तरमा लग्ने काम पनि महानगरपालिकाको बृहत् शैक्षिक अनुष्ठानभित्रकै पक्ष हो ।
    शैक्षिक हस्तक्षेपबारे विषयगतरूपमा प्रशस्त कुराहरू भन्न सकिन्छ । यो पङ्क्तिकारले यस विषयमा बहसको उठानको क्रमलाई निरन्तरता दिई नै रहन्छ । हामी शिक्षा क्षेत्रबारे खुलेर कुरै गर्न चाहन्नौं । सबै सरोकारवालाको आ–आप्mनै अडान र आग्रह छ । त्यसले भइ के दिएको छ भने वीरगंज महानगरपालिकाभित्रको शैक्षिक परिवेश कारपेटमुनि गन्हाइरहेको फोहरको अवस्था छ । उता कोठामा मगमग बास्ना आउने गरी स्प्रे गरिएको छ । महानगरपालिकाका पिता शिक्षाको महŒव बुझेका, सरकारी र निजी शैक्षिक संस्थानहरूसँग साझेदार भएर सहकार्य गरेका अनुभवी रहेको हुनाले उनले चाहे भने अरू ठाउँका लागि पनि उदाहरणीय शैक्षिक रणनीति र कार्यनीति बनाउन सक्छन् । लाख टकाको सवाल के हो भने नगरप्रमुख शिक्षा क्षेत्रले उब्जाएको हाँक र हौसलालाई व्यवस्थापन गर्न कतिको प्रतिबद्ध छन् ? यदि उनले रचनात्मक हस्तक्षेप गर्ने जाँगर देखाएनन् भने वीरगंजको शैक्षिक क्षेत्र ओरालो लागेर जे जस्ता विषम परिस्थिति देखापर्छ त्यसको नैतिक जिम्मेवार उनी नै हुनेछन् । इतिहास नगरप्रमुखको असल मनसायको साक्षी बन्न आतुर छ ।

Sunday, June 16, 2019

भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचारको समन्वय

भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचारको समन्वय

अनन्तकुमार लाल दास
    भ्रष्टाचार भयानक र घातक रोग हो । यसले समाजका विभिन्न क्षेत्रमा नकारात्मक असर पु¥याइरहेको छ । भ्रष्टाचार भन्नाले भ्रष्ट आचरणलाई मानिन्छ । यस अन्तर्गत सदाचारको पतन, नैतिक पतन, अधिकारको दुरुपयोग, पदीय दायित्वको दुरुपयोग, कर्तव्यहीनता, अपारदर्शिता, जवाफदेहिता र उत्तरदायित्वको कमी, आर्थिक लेनदेन र घूस आदि पर्दछ । यसरी यसले पारेको असरबारे लोकतान्त्रिक नेपालमा जनचासो बढ्दै गएको छ ।
    कक्षामा सामाजिक शिक्षा पढाउँदा विद्यार्थीहरू बढी उत्सुकता र कौतुहलताका साथ प्रश्न सोध्ने गर्छन् कि भ्रष्टाचार भनेको के हो ? यो कस्तो हुन्छ ? यो किन र कसरी हुन्छ ? यो कहाँ–कहाँ हुन सक्छ ? यसले कसरी शान्ति बिथोल्छ ? भ्रष्टाचारलाई कसरी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ? विद्यार्थीहरूको प्रश्नले पनि उनीहरूमा यो चासो रहेको प्रस्ट हुन्छ नै, भ्रष्टाचारले समाजको कति तल्लो तहसम्म जग हालिसकेको छ भन्ने पनि देखाउँछ ।
    भ्रष्टाचार गर्नेहरूले मानसम्मान पाउनु, दण्डविहीन अवस्थाको लाभ लिनु जस्ता कुराले वर्तमानलाई चिन्तित तुल्याएको छ । भ्रष्टाचारीलाई दण्डित र नाङ्गो बनाउन सबैले चासो देखाउनुपर्छ । प्रत्येक नागरिकलाई यसतर्पm अभिप्रेरित गर्न राज्य सक्रिय हुनुपर्दछ किनभने प्रत्येक चेतनशील नागरिक, समाज, समुदाय र राष्ट्रबाट भ्रष्टाचार नियन्त्रण र उन्मूलन गर्ने अठोट र प्रतिबद्धताका साथ संलग्न हुनुपर्ने बेला आइसकेको छ ।
    ट्रान्सपेरेन्सी इन्टरनेशनल नेपालको बर्सेनि प्रकाशित हुने प्रतिवेदनले पनि नेपालमा भ्रष्टाचारको ठूलो सञ्जाल रहेको देखाउँछ । विश्वका १७५ वटा मुलुक समावेश भएको प्रतिवेदनमा नेपालको स्थान १२४ औं छ ।  भ्रष्टाचारको निदान सहज छैन तर यसलाई रहिरहन दियौं भने यसको व्यापक पैmलावटले मानवीय नातामाथि सबैभन्दा पहिले कुठाराघात गर्छ । त्यसपछि सिङ्गो देशमा नै शान्ति रहन दिंदैन । कुनै पनि एक पक्षको प्रयासले मात्र मौलाउँदै गएको भ्रष्टाचारको नियन्त्रण सम्भव पनि छैन । सरकारी र गैरसरकारी सङ्घसंस्था तथा नागरिक समाजको साझा प्रयास एवं एक पारस्परिक सहकार्यबाट मात्र भ्रष्टाचार न्यून गर्न सकिन्छ । अर्को अर्थमा भ्रष्टाचार तथा आर्थिक अनियमितता घटाउन सबै पक्षको सङ्गठित दबाब आवश्यक पर्छ ।
    भ्रष्टाचारका दुई पाटा छन् – नैतिक भ्रष्टाचार र आर्थिक भ्रष्टाचार । यी दुवै अन्योन्याश्रित छन् । नैतिक भ्रष्टाचारमा सामाजिक व्यवस्थाका रीतिरिवाज र समाजको व्यावहारिक सम्बन्ध र मानवीय व्याख्या पर्दछ भने आर्थिक भ्रष्टाचारमा कानून, सामाजिक–आर्थिक अवस्था, काममा समान अवसर, योग्यतामा प्रतिस्पर्धा आदि पर्दछ । शारीरिक व्यायामका साथै मानसिक व्यायामको पनि जरूरत पर्दछ । मस्तिष्कमा रहेका फोहरमैला प्mयाक्ने उपाय सदाचारयुक्त नैतिक शिक्षाले नै प्रदान गर्न सक्दछ । यी भावनाहरूको जागरण बाल मस्तिष्कबाट नै शुरू गराउनुपर्दछ भन्ने धारणा लिएर विद्यालयस्तरीय भ्रष्टाचार विरोधी जन पैरवी एवं शिक्षणको खाँचो बढ्दै गएको छ ।
    भनिन्छ रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनु, किनभने आजको बाल मस्तिष्कको विकास नै भोलिको राष्ट्र निर्माण हो । त्यसैले आजको बाल मस्तिष्कमा भ्रष्टाचारविरुद्ध र सदाचारका पक्षमा ज्ञान, सीप र धारणा स्पष्ट पार्न सकिए भोलिको नेपाल स्वच्छ हुन सक्छ । त्यसैले विद्यार्थीहरूबीच यस विषयमा गम्भीर छलफलको खाँचो छ । यो छलफल दुई स्तरमा गर्न सकिन्छ । एउटा सामाजिक शिक्षा शिक्षण गराउँदा र दोस्रो विद्यालयस्तरीय अतिरिक्त क्रियाकलापको माध्यमबाट । विद्यार्थीहरूबाट समयको भ्रष्टाचार, सेवाको भ्रष्टाचार, नियमोल्लङ्घनबाट उत्पन्न अनियमितताका कारणले हुने भ्रष्टाचारसमेतको चर्चा गरेर उनीहरूको दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ । भ्रष्टाचारभित्र आर्थिक भ्रष्टाचार मात्र हुँदैन नैतिक पक्षबारे पनि विद्यार्थीलाई सजग बनाउनुपर्छ ।
    यहींनिर अर्को कुरा पनि उठ्छ । के हाम्रो शिक्षाले भ्रष्ट हुन त सिकाइरहेको छैन ? किनभने विद्यार्थीहरूको बुझाइ र हेराइमा शिक्षित व्यक्तिहरू नै बढी भ्रष्ट हुन्छन् । यस्तै हामीले विद्यार्थीहरूलाई जसरी सिकाउनुपर्दथ्यो त्यसरी नसिकाएर वा सिकाउने तत्परताको कमीका कारण त कतै भ्रष्टाचार मौलाउँदै गएको छैन ? वास्तवमा आप्mनैभित्रको भ्रष्टाचार हेर्ने र देख्ने क्षमताको विकासले निश्चय पनि विकारको उपचार हुन सक्छ । भ्रष्टाचार स्वयंबाट पनि पहिचान हुने अवस्था सृजना हुनु दिगो समाधानको उपाय हो । यसै क्रममा प्रायः प्रश्न उठ्ने गर्छ, हामीले विद्यार्थीहरूलाई दाँत माझ्न र सफा भएर आउन सिकाएका छौं तर त्यो किन सम्भव भइरहेको छैन ? कारण के भने ब्रश र मन्जन किन्ने क्षमता नहुनेलाई यसरी दाँत माझ्न सिकाउनु कतिको व्यावहारिक र उपयोगी हुन्छ ? अभिभावकको क्षमता अनुसार शिक्षा दिने कि समयको माग अनुसार । यसको निक्र्योल कसले र कहिले गर्ने भन्नेसमेत प्रश्न उठेको छ ।
    हाम्रो समाजमा आँखा छलेर खराब काम गर्ने संस्कृति छ । मबाट पनि केही खराब काम भएको छ कि भनेर कसैले पनि आपूmतिर फर्केर हेर्दैन । त्यस्तै प्रवृत्तिलाई सबैले सच्याउँदै जाने हो भने समाज ‘भ्रष्ट’ होइन ‘प्रस्ट’ दिशामा अग्रसर हुन्छ ।
    हाम्रो प्रयास भ्रष्टाचारीलाई सदाचारी बनाउनु नभएर अबको पुस्तालाई भ्रष्टाचारी नै बन्न नदिने हुनुपर्दछ । यी विद्यार्थीहरू नै भोलिको नूतन समाजका निर्माता भएकाले नयाँ बाटो खन्न हामीले उत्प्रेरणा जगाउनुपर्छ । विद्यार्थीहरूमा सदाचार विकासले अध्ययनमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्दछ ।
    विद्यार्थीहरू राष्ट्रका कर्णधार हुन् साथै भविष्यका निर्माता पनि । उनीहरूमा शारीरिक, मानसिक, मनोवैज्ञानिक, सांस्कृतिक एवं संवेगात्मक विकासका साथ सदाचारको समायोजन हुनु जरूरी छ । शिक्षामा सदाचारको जोड यस कारणले पनि बढी हुँदै गएको छ । एउटा भ्रष्टाचार विरोधी मानसिकता बोकेको पीढी तयार भयो भने त्यसले सार्वजनिक पद र सम्पत्तिको दुरुपयोग गर्नेमाथि कडा कानूनी प्रक्रिया, इमानदारलाई समाजमा इज्जत, आदर, प्रशंसा प्राप्त गराउन, भ्रष्टाचारका हाँगाबिंगा फिंजिए पनि त्यसको निवारणका लागि हाँगाबिगा छिमोल्नुभन्दा जरैदेखि उखेलेर फाल्ने प्रयास गर्दा ठूलो योगदान पुग्छ । त्यसैले एउटा उत्तरदायित्वपूर्ण पुस्ता विकसित गर्न विद्यालयदेखि नै विद्यार्थीहरूलाई प्रेरित गर्न भ्रष्टाचार र सदाचारको विषयमा प्रस्टता ल्याउनुपर्छ ।
    विद्यार्थीहरूलाई बुझाउनुपर्ने अर्को पक्ष के हो भने भ्रष्टाचार किन बढिरहेको छ ? भ्रष्टाचार बढ्नुको कारण जनचेतनाको कमी, आर्थिक एवं सामाजिक न्यायको अभाव, समस्याप्रतिे गैरजवाफदेहिता, नातावाद, कृपावादको बाहुल्य, दलगत पक्षपातजस्ता एकथरी कारण छन् भने नैतिकताको ¥हास, राजनीतिक असहज वातावरण, सामन्ती सोच र संस्कारको प्रबलता, खर्चिलो निर्वाचनजस्ता अर्कोथरी कारण छ् । सबैभन्दा ठूलो कारण त भ्रष्टाचार नियन्त्रणप्रति राजनीतिक तथा प्रशासनिक प्रतिबद्धताको अभाव नै हो । यी सब कारणहरूले गर्दा नै प्रशासनिक, राजनीतिक, न्यायिक ताथ आर्थिक सेवादेखि निजी क्षेत्रको सेवामा समेत भ्रष्टाचारी प्रवृति बढ्दै गएको छ । यसको व्यापकताले उत्पन्न जटिलता र सीमाहीनताका कारण सामाजिक मूल्य र मान्यताहरूको क्षय भइरहेको छ ।
    सदाचार मानवीय व्यवहारसँग सम्बद्ध विषय हो । यसले साधारणतया समाजमा सत्कर्म गर्न, सबैले एक आपसमा सहयोग गर्ने र लिने, अध्यात्मिक अनुष्ठानका विधिविधान स्विकार्ने, योगसाधना, पूजाआजा र भजनकीर्तनमा संलग्न रहनु, परोपकारी र सामाजिक बन्धुत्व विकासमा क्रियाशील भइरहनुजस्ता अनुक्रियालाई बुझाउँदै आएको पाइन्छ । तर वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा हामीले विद्यार्थीहरूलाई सामाजिक सदाचारको अवधारणा, त्यसको व्याख्या, विश्लेषण र अनुसरण गर्ने सवालमा व्यापक परिवर्तन गर्नुपर्छ । खास गरेर राजनीतिक, प्रशासनिक, न्यायिक क्षेत्रदेखि समाज सेवा तथा निजी क्षेत्र समेतलाई समेटिनुपर्दा यसको क्षेत्र व्यापक भएको तथ्य स्विकार्नु जरूरी छ भने यसै अनुसार सार्वजनिक सदाचारको विधि विधानको रेखाङ्कन र भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचार पद्धतिको विकास गर्नु आवश्यक छ ।
    यस्तो आवश्यकतालाई दृष्टि प्रदान गर्दै भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचार पद्धति विकास र कुशासनविरुद्ध सुशासन बहालीका सन्दर्भमा व्यक्ति र समाजबीच अन्तर्सम्बन्ध र सार्वजनिक संस्थामा व्यक्तिको भूमिकातर्पm बहस चलाउनुका साथै व्यक्तिमा अन्तर्निहित इमानदारिता, कर्तव्यपालना र देशभक्तिजस्ता उच्च नैतिक मूल्यको समायोजनलाई निरन्तरता दिनु आवश्यक हुन्छ किनभने सदाचार पद्धतिको विकास र सुशासन बहालीमा व्यक्तिको सामाजिक व्यवहारसित सम्बद्ध शिक्षा र सीप अनुसारको योग्यता, दक्षता सहितको कुशलताले बढी महŒव राख्दछ । महŒव यस कारणले पनि राख्दछ कि व्यक्तिको विवेचनामा विश्लेषणात्मक एवं विभेदात्मक क्षमता, कार्यमुखी एवं परिणाममुखी सोच, कार्य सम्पादन गर्ने र उत्तरदायित्व वहन गर्ने दृढ इच्छाशक्ति कै कारण सदाचार र सुशासनका मामिलामा राम्रो परिणाम प्राप्त हुने स्थिति तयार हुँदैजान्छ भने नयाँ–नयाँ कार्यक्रमको कार्यान्वयन हुने वातावरण अनुकूल बनी रहन्छ ।

Sunday, June 9, 2019

शिक्षालाई जीवनोपयोगी बनाउन आवश्यक

शिक्षालाई जीवनोपयोगी बनाउन आवश्यक

अनन्तकुमार लाल दास

    आज शिक्षाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती के छ भने यो जीवनोपयोगी नभएर मात्र परीक्षोन्मुखी भएको छ । सबै, विद्यार्थी होस् वा अभिभावक, शिक्षक वा विद्यालय, परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने वा परीक्षामा राम्रो ग्रेड कसरी हासिल गर्नेतर्पm मात्र सीमित छन् । कस्तो लाग्न थालेको छ भने शिक्षा परीक्षाको लागि मात्र हो, जीवनका लागि होइन । शिक्षक, अभिभावक र स्वयं विद्यार्थीको प्रमुख लक्ष्य परीक्षामा राम्रो प्रदर्शन गर्नु मात्र रहेको छ । सम्पूर्ण शिक्षा परीक्षा केन्द्रित भएको छ । परिणामस्वरूप शैक्षिक वातावरण प्रदूषित भएको छ र प्रतिस्पर्धाको नाउँमा शिक्षामा ‘लुटतन्त्र’ हावी हुँदै गइरहेको छ ।
    केटाकेटीहरूले परीक्षामा कसरी राम्रो ग्रेड हासिल गर्न सक्छन् भन्ने आधारमा शिक्षकहरूले अध्ययन–अध्यापन गराउन थालेका छन् । यही चाहना अभिभावकहरूको पनि रहेको छ । केटाकेटी भएको हुनाले विद्यार्थीहरू, अभिभावक र शिक्षकको महŒवकाङ्क्षाभित्र थुनिएका छन् । यस परिवेशमा परीक्षाबाहेक अन्य कुरो सोच्नु विद्यार्थीको लागि सम्भव छैन । परीक्षाले विद्यार्थीहरूलाई किताबी कीरा बनाएको छ । शिक्षाको अर्थ किताबी ज्ञान भएको छ । किताब पनि त्यो मात्र, जो पाठ्यपुस्तकको रूपमा लागू गरिएको छ । पाठ्यपुस्तकबाहेक अन्य पुस्तक पढ्नु भनेको समय खेर फाल्नु आम बुझाइ रहेको छ । शिक्षक र विद्यार्थी दुवैका लागि पाठ्यपुस्तक नै पाठ्यचर्चा बनेको छ । शिक्षक त्यही पढाउँछन् र विद्यार्थीहरू पनि त्यही पढ्न रुचाउँछन् जो परीक्षाको दृष्टिले महŒवपूर्ण र उपयोगी हुन्छ । परीक्षाको परिणामको आधारमा नै विद्यार्थी, शिक्षक र विद्यालयको मूल्याङ्कन गर्ने चलन बसेको छ । परीक्षामा पनि सबैभन्दा बढी महŒव लिखित परीक्षालाई मात्र दिइन्छ । सबै परीक्षामा सफलताको लागि तयारी गरिरहेका छन् ।
    विद्यार्थीहरूमा विषयप्रतिको बुझाई कस्तो र कति गहिरो छ ? उसले सिकेको कुरा, जीवनको बदलिंदो परिस्थितिमा कति उपयोगी हुन सक्छ ? विषयवस्तुको ज्ञान हासिल गरेपछि उसको व्यक्तित्वमा कतिको सकारात्मक परिर्वन देखापर्छ ? ऊ कति राम्रो मानिस वा नागरिक बन्न सक्छ ? यसतर्पm कसैले पनि ध्यान दिएको पाइँंदैन वा ध्यान दिने सोच नै छैन । पाठ्यपुस्तकमा दिएको कुरा घोक्नु र परीक्षामा जस्ताको त्यस्तै सार्नु सिकाइको पर्याय बन्दै गएको छ । परिणामस्वरूप शिक्षा जीवनसँग अलग्ग भएको छ तर आवश्यकता के छ भने विद्यार्थीहरूले कुरोलाई रचनात्मक तरीकाले चर्चापरिचर्चा गरून् । ज्ञान र सीप प्रयोग गरी समस्या समाधान गर्ने कला विद्यार्थीहरूमा हुनुपर्ने हो । कुनै घटनालाई फरक दृष्टिकोणले मूल्याङ्कन गरी त्यसप्रति आप्mनो धारणा प्रस्ट राख्न सकून् । समस्याहरूको विश्लेषण गरी त्यसको समाधानका लागि नयाँ रचनात्मक तरीका खोज्न सकून् तर विडम्बना के छ भने वर्तमान शिक्षाले यस प्रकारको समझ  विकसित गराउन सकिरहेको छैन । धेरैजसो परीक्षामा यस प्रकारको क्षमताको जाँच गरिंदैन ।
    शिक्षाको दस्तावेजमा निहित ‘जीवनको लागि शिक्षा’ लोकोक्ति बनेर सीमित भएको छ । शिक्षाको दुईवटा ध्रुव तयार गरिएको छ – एउटा विद्यालय शिक्षा र अर्को जीवनको शिक्षा । दुइटैमा कुनै तालमेल छैन । एउटा यस्तो वातावरण तयार गरिएको छ जसमा विद्यालयको ज्ञान बाह्य जीवनको ज्ञान भन्दा श्रेष्ठ र अलग हो । सत्य त के हो भने विद्यालयको ज्ञानले नै जीवनको सफलता र असफलतालाई निर्धारित गर्दछ तर विडम्बना विद्यालयको ज्ञान परीक्षाबाट नियन्त्रित भइरहेको छ । आज केटाकेटीहरूसँग खेल्ने समय वा फुर्सद नै छैन किनभने उनीहरूको जीवन त विषयगत युनिट टेस्ट, अद्र्धवार्षिक परीक्षा, वार्षिक परीक्षा, जिल्लास्तरीय र बोर्ड परीक्षाको भय र अन्य अनगिन्ती परीक्षाहरूद्वारा नियन्त्रित छ । जीवन प्रतियोगिताको लागि मात्र बनेकोजस्तो प्रतीत हुन थालेको छ । कोही तपाईंभन्दा अघि नजाओस्, यस कारण दौडिरहनु होस् । सँगसँगै अघि बढ्ने कुरो नै छैन । अभिभावकबाट पाउने मायाको अपेक्षा पनि आज परीक्षाको परिणाममाथि निर्भर हुन थालेको छ ।
    परीक्षा यति महŒवपूर्ण हुने कुरा जागीरसँग गाँसिएको छ । राम्रो जागीर प्राप्त गर्नको लागि शिक्षाको सोच जहाँबाट शुरू हुन्छ, त्यहींबाट शिक्षाको उद्देश्य सङ्कुचित हुन थाल्छ । यहाँ राम्रो जागीरको अर्थ त्यस जागीरसँग हो जसमा ‘राम्रो आम्दनी’ र ‘थोरै शारीरिक श्रम’ होस् । आज प्रत्येक अभिभावक आप्mनो सन्तानलाई बढी तलब पाउने जागीर दिलाउने प्रयासमा लागेको भेटिन्छ । पढेलेखेपछि यसो नभएमा उनीहरूले शिक्षालाई नै सराप्न थाल्छन् । औपनिवेशिक कालखण्डमा लिखित परीक्षामा फेल हुनुको अर्थ सरकारी जागीरसँग जोडिएको प्रतिष्ठा र तलबसँगै आर्थिक दृष्टिले सुरक्षित जीवनसँग वञ्चित हुनु थियो । आज पनि यही मानसिकता हावी छ । शिक्षा जागीरको माध्यम वा शिक्षा मात्र जगीरको लागि यसमाथि विचारविमर्श गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरिएको छ ।
    शिक्षा जागीरको लागि हुनु र परीक्षामा प्राप्त ग्रेडद्वारा त्यसको गुणस्तर निर्धारण गरिनु यस्ता कारणहरू हुन् जसले गर्दा बजारले शिक्षालाई मुनाफाको स्रोत बनाएको छ । आज बाजार बेग्ला–बेग्लै गुण स्तरको शिक्षा लिएर उपस्थित भइरहेको छ । थोरै पैसा भएकाका लागि एक प्रकारको शिक्षा र धेरै पैसा भएकाका लागि बेग्लै किसिमको शिक्षा । ‘आर्थिक स्थिति अनुसारको शिक्षा’ आज बाजारमा किनबेचको वस्तु भएको छ । ट्युशन वा कोचिङ एउटा नयाँ धन्धाको रूपमा अस्तित्वमा आएको छ । सञ्चार माध्यममा ठूल्ठूला विज्ञापन दिएर यस्ता शैक्षिक संस्थानहरू विद्यार्थी र अभिभावकलाई आपूmतिर आकर्षित गरिरहेका छन् । ‘कुँजी’ र ‘गाइड’ छाप्न सरकारले बन्द गरिदिएपछि अब ‘५० सेट वा १०० सेट’ र ‘म्यानुअल’को धन्धा फस्टाएको छ । सबैको ध्यान एउटै बिन्दुमाथि केन्द्रित छ र त्यो हो जसरी भएपनि परीक्षामा राम्रो ग्रेड कसरी ल्याउने ? सबै त्यही ‘उपाय’ अँगाल्न लागिपरेका छन् । विद्यार्थीहरूलाई सास फेर्ने फुर्सद छैन । एउटा अन्धदौड प्रारम्भ भइसकेको छ । सफल हुनेले आपूmलाई ‘सिकन्दर’ र असफल हुने कुण्ठा, तनाव वा मानसिक रोगले ग्रस्त भइरहेका छन् । यदि शिक्षा परीक्षोन्मुख र यसको उद्देश्य जागीर पाउनु नभएको भए के बFजारले यति मुनाफा कमाउन सक्थ्यो ? यो विचारणीय प्रश्न हो ।
    आज विश्वमा परीक्षाको बोझ कम गर्ने चर्चा भइरहेको छ । परीक्षालाई ‘बालमैत्री’ बनाउने कुरो चलिरहेको छ । हाम्रो देशमा पनि कुल प्राप्ताङ्कलाई अर्को वर्षदेखि घटाउने र प्राथमिक कक्षामा एकीकृत पाठ्यक्रम लागू गर्ने योजना बनिसकेको छ । ‘अङ्क’को साटो ‘ग्रेडिङ पद्धति’ लागू गरिएको छ । यसले परीक्षाको तनावलाई केही हदसम्म न्यून गरेको छ । तर मूल प्रश्न के हो भने जबसम्म परीक्षाद्वारा केटाकेटीहरूको स्तर निर्धारण गरिन्छ र यही नै जीवनमा सफलता र असफलताको मापदण्ड हुन्छ तबसम्म त्यससँग केटाकेटीहरू निरपेक्ष हुन सक्दैनन् । यो स्तर निर्धारण ग्रेडबाट होस् वा अङ्कबाट, कुनै फरक पर्दैन । परीक्षाको सम्बन्ध जबसम्म पास–फेल वा वर्गीकरणँंग गाँसिएको हुन्छ तबसम्म के तनाव समाप्त हुन सक्छ ? यो एउटा यक्ष प्रश्न हो ।
    परीक्षाले प्रतिस्पर्धा जन्माउँछ र प्रतिस्पर्धा तनावको कारण बन्छ । जबसम्म समाज प्रतिस्पर्धामुक्त हुँदैन तबसम्म विद्यालयबाट प्रतिस्पर्धा कसरी समाप्त हुन सक्छ ? प्रतिस्पर्धा पूँजीवादी व्यवस्थाको देन हो । यस कारण शिक्षामा आप्mनो प्रक्रिया र मूल्याङ्कनमा सफलता र प्रतिस्पर्धाको साटो सहभागिता, सार्थकता र आत्मावलोकनलाई महŒव दिनुपर्छ र यो तबमात्र सम्भव छ जब ज्ञानको प्रतिष्ठा उपयोगिताको कारण नभई आनन्द तथा सामाजिक प्रतिबद्धताको कारण बनोस् । तर जुन व्यवस्थाको मूलमन्त्र नै प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत सफलता छ भने के उसले सहभागिता, सार्थकता, आत्मावलोकन र आनन्दलाई महŒव दिन्छ ? यसमाथि सोच्नु अहिलेको आवश्यकता हो ।
    यदि शिक्षालाई बजारको चङ्गुलबाट मुक्त गर्नुछ भने यसलाई परीक्षोन्मुखीबाट जीवनोपयोगी बनाउनु आवश्यक हुन्छ । शिक्षा परीक्षाको लागि नभई परीक्षा शिक्षाको लागि हुनुपर्छ । परीक्षा केटाकेटीहरूको मूल्याङ्कनको लागि नभई शिक्षण पद्धतिको मूल्याङ्कन र त्यसमा सुधारको लागि हुनुपर्छ । परीक्षाबाट प्राप्त परिणामले केटाकेटीहरूको वर्गीकरण नगरी सिकाइमा हुने अप्ठेरो पत्ता लगाउन र त्यसलाई सजिलै पार गर्न सजिलो पद्धति विकसित गर्नको लागि हुनुपर्छ जसबाट सिकाइ प्रक्रियालाई सरल र रोचक बनाउन सहयोग पुग्न सकोस् । जसको परिणामस्वरूप केटाकेटीहरू ज्ञान निर्माणको दिशामा स्वयमेव अघि बढ्न सकून् ।
    केटाकेटीहरूलाई थाहा नहुनेगरी परीक्षा लिने प्रक्रिया विकसित गर्नुपर्छ र यसरी परीक्षाबाट हुने तनाव कम गर्न सकिन्छ । परीक्षा कोठामा लिइने परम्परागत परीक्षाबाहेक मूल्याङ्कनका विविध पक्षहरू–जस्तै मौखिक परीक्षा, समूह कार्य मूल्याङ्कन, समस्या समाधान विधिबाट मूल्याङ्कन, किताब खोलेर दिइने परीक्षालाई पनि प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ । विद्यार्थीलाई त्यत्तिकै विषयको परीक्षा दिने अधिकार होस् जति उसले तयारी गरेको छ । यस प्रकारको परीक्षाको लागि समयसीमा बढाउनुपर्ने हुन्छ । अन्त्यमा मात्र के भन्न चाहन्छु भने परीक्षालाई लिएर अहिले पनि धेरै सोचविचारको खाँचो छ ।

Sunday, June 2, 2019

यो केटो किन खेलिरहेको छैन ?

यो केटो किन खेलिरहेको छैन ?

अनन्तकुमार लाल दास

    ‘गृहकार्य पायौ कि पाएनौ’ भन्ने प्रश्नलाई वर्तमान युगमा डायरीले सङ्केत गर्न थालेको छ । डायरीमा अभिभावकहरूका लागि पनि के सन्देश हुन्छ भने सन्तानलाई गृहकार्य गराउन सहयोग गर्नुहोला । यदि ऊ पढिरहेको छैन भने उसलाई गृहकार्य गर्न याद दिलाउनुहोला र गृहकार्य समयमैं गराउनुहोला । विद्यालयसँग अभिभावकहरूले पनि धेरै अपेक्षा राखेका हुन्छन् र विद्यालयहरूले पनि अभिभावकसँग धेरै अपेक्षा गरेका हुन्छन् । तर नेपालको परिप्रेक्ष्यमा दुवैतिरबाट गल्तीहरू त्यत्तिकै भइरहेको पाइन्छ । उदाहरणका लागि अभिभावकहरूले समयमैं विद्यालयको शुल्क तिर्नुपर्छ, विद्यार्थी अनुपस्थित भएमा सोको जानकारी विद्यालयलाई दिनुपर्छ, घरमा विद्यार्थीले कसरी पढिरहेको छ विषयगत शिक्षकसँग सरसल्लाह गर्नुपर्छ । यसैगरी विद्यालयले पनि विद्यालय परिसरभित्र विद्यार्थीहरूको स्वभाव, उसले गरिरहेको सकारात्मक र नकारात्मक क्रियाकलाप, उसको प्रगतिबारे नियमित अभिभावकहरूलाई पनि अपडेट गराइराख्नुपर्छ । कमजोर विद्यार्थीका अभिभावकसँग छलफल गरी उनीहरूको कमी–कमजोरी हटाउन सक्दो प्रयास गर्नुपर्छ तर सही तरीकाले नियमित यसो भइरहेको भेटिंदैन । नेपालको सन्दर्भमा अभिभावकहरूको व्यस्तता र पाठ्यक्रम जसरी पनि पूरा गर्ने र ट्युशनको गोलचक्करमा शिक्षकहरूको भूमिकाले विद्यार्थीहरूको चौतर्फी विकासलाई प्रभावित गरिराखेको हुन्छ । वर्तमान परिवेशमा विद्यार्थीलाई प्राथमिकतामा राखेर दुवैले आआप्mनो भूमिका परिमार्जित गर्नुपर्ने खाँचो छ ।
    मेरो छिमेकीका छोरा जहिले पनि विद्यालयबाट केही गृहकार्य नपाएको बताउँछ । आमा–बुवाले सोधेपछि उसले केही नपाएको दोहो¥याउँछ र खेल्न थाल्छ । धेरैपछि आमाबुवालाई चिन्ता हुन थाल्यो । चिन्ता हुनु स्वाभाविक पनि थियो, किनभने उनीहरू पनि शिक्षक थिए । “कस्तो स्कूल रहेको छ, जहाँ गृहकार्य नै दिंदैनन् ? थाहा छैन, कसरी पढाउँछन् ?” अर्कोतिर नाम चलेको विद्यालय हुनाले उनीहरू सोध्न पनि हच्किरहेका थिए । उनीहरूको सोचाइमा “हुन सक्छ आधुनिक शिक्षा पद्धति होला, मन्टेसरी, किंडरगार्टनजस्तै कुनै नयाँ प्रयोग भइरहेको होला” भन्ने बुझाइ थियो । तर उनीहरूको मनले यसलाई स्वीकार गरिरहेको थिएन । अभिभावक आखिर अभिभावक नै हुन्छन् । उनीहरूलाई पनि शङ्का–उपशङ्का भइरहेको थियो । हिम्मत गरेर एक दिन उनीहरूले छोरोको डायरी चेक गर्दा आश्चर्यचकित भए । पृष्ठ ६ पछि सोझै पृष्ठ ३६ भेटियो । शिक्षक भएको कारण मूल्याङ्कनको सहज अभ्यास थियो । भयको कारण सोनुले पनि गल्ती स्वीकार ग¥यो । छुट्टीपछि उसले घर फर्कंदा बाटोमा डायरीको पाना च्यातेर झ्यालबाट बाहिर उडाएको कुरोलाई स्वीकार ग¥यो ।
    बाल मनोविज्ञानले के देखाउँछ भने यदि बच्चाले गलत लेख्यो भने त्यस पेजलाई च्यातेर फाल्छ । सुधारभन्दा च्यातेर फाल्नमा ध्यान हुन्छ । मानिसको सहज मनोवृत्ति त्रुटि लुकाउनु हो । विद्यार्थीले उसको गल्ती कसैलाई थाहा नहोस् भन्ने प्रयासमा पाना च्यातेर फाल्ने गर्छ । आप्mनो कमी–कमजोरी लुकाउनु मानिसको स्वाभाविक मनोवृत्ति हो । कक्षाकार्य वा गृहकार्य केटाकेटीहरूलाई व्यस्त राख्नको लागि दिइन्छ । तर केटाकेटी त केटाकेटी नै हुन् । खेलकूद र मौज–मस्तीको लागि समय जोगाउन उनीहरू गृहकार्य कक्षामैं पूरा गरिहाल्छन् । हरेक केटाकेटीको चाहना ‘पर्सनल एजेन्डा’सँग सम्झौता नगर्ने हुन्छ । अपवाद मात्र यस्ता केटाकेटी होलान् जो उत्साहपूर्वक गृहकार्य गर्छन् । गम्भीर स्वभावका केही केटाकेटी हुन्छन्, जो खुशी–खुशी आप्mनो गृहकार्य पूरा गर्छन् । गृहकार्य धेरैले गर्छन् तर तनाव, दबाब वा सजायको भयले गर्छन् । मनोरञ्जनका साथ गृहकार्य गर्ने विद्यार्थी ‘रेयरेस्ट अफ रेयर’ नै भेटिन्छन् ।
    गृहकार्य आजभन्दा ३० वर्ष पहिले पनि दिइन्थ्यो । आज मूल्य र मान्यताको व्यवसायीकरण भइसकेको छ । अर्थवादले भावनाको ठाउँ ओगटेको छ । शिक्षकहरूको प्रयोग विद्यार्थीहरूको सर्वाङ्गीण विकासको ठाउँमा विद्यालय र स्वविकासले लिएको छ । अङ्क वा ग्रेडलाई बढी महŒव दिन थालिएको छ । आज अभिभावक र शिक्षकहरूको चाहना के छ भने केटाकेटीहरूले जीवनोपयोगी कुरा सिकून् वा नसिकूनस् तर ९० प्रतिशत अङ्क जसरी पनि ल्याऊन् । आज केटाकेटीहरूलाई एउटा रोबोटिक जीवनको लागि तयार गर्ने होड चलेको छ । आप्mनो विषयमा ४० मिनेटको कैप्सुल तयार गरी पाठ्यक्रम पूरा गर्ने र केटाकेटीहरूले राम्रो अङ्क ल्याऊन् भन्ने दबाब शिक्षकहरूमाथि हुन्छ । परिणामस्वरूप सबै शिक्षकले केटाकेटीको परिस्थितिलाई नजरअन्दाज गरी गृहकार्य नै सही विकल्प ठान्न थालेका छन् । यसका लागि घरको पर्खालभित्र वा बाहिर एउटा शिक्षकको उपस्थितिमा त्यसलाई पूरा गर्नु नै पढाइ हो भन्ने बुझाइ विकसित भएको छ । यसबाट केटाकेटीहरूको मानसिक र शारीरिक विकासमा के असर पु¥याउँछ भन्ने कुरासँग कसैको सरोकार रहेको पाइँदैन ।
    आज गृहकार्यले कसैलाई खुशी प्रदान गर्दैन । यो केटाकेटी र अभिभावकलाई आतङ्कित गर्ने पर्याय बनिरहेको छ । एउटा सर्वे अनुसार धेरैजसो केटाकेटीको के गुनासो हुन्छ भने सबै शिक्षकलाई आआप्mनै विषयको चिन्ता रहन्छ आप्mनै विष्या सम्बन्धित गृहकार्य दिन्छन् । विद्यालय होस् वा घर दुवै ठाउँमा थाक्नु वर्जित छ । उनीहरूलाई एउटा यस्तो मेशिन ठानिएको छ जसमा कुनै भावना हुँदैन । कुनै पनि शिक्षकले उनीहरूको चिन्ता गर्दैन । उनीहरू प्रधानाध्यापकको दृष्टिमा राम्रो ग्रेड दिलाउने शिक्षक साबित हुन चाहन्छन् । यहाँ गल्तीमात्र विद्यार्थीको हुन्छ, शिक्षकको होइन । यो सम्पूर्ण दोष शिक्षा प्रणाली र व्यवस्थाको हो ।            गृहकार्य नगर्दा मानसिक र शारीरिक दण्ड दिने प्रावधान कुनै पनि विद्यालयमा हुनुहुँदैन । प्रत्येक विद्यालयको प्रत्येक कक्षामा केटाकेटीको आवश्यकता अनुसार सिकाइ हुनुपर्छ । विद्यार्थीका लागि गृहकार्य लाभदायक हो वा समयको बर्बादी सम्बन्धमा छलफल हुनुपर्छ । यसका साथै मध्यमार्ग खोज्नुपर्छ । कुशाग्र बुद्धि, मध्यम, कमजोर केटाकेटी, खेलकूद रुचाउने, प्रयोगवादी केटाकेटी, कला रुचाउने, सपना देख्ने केटाकेटीहरूको सूची तयार गर्नुपर्छ । केहीको मत यस सम्बन्धमा भिन्न हुन सक्छ तर मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार हरेक केटाकेटीको मानसिक र शारीरिक क्षमता आआप्mनै किसिमको हुन्छ । यदि उनीहरूको क्षमता अनुसार पाठ्यक्रम निर्माण गरियो भने उनीहरूले रुचि लिन्छन् । यसै अवधारणा अनुसार आउँदो वर्षदेखि केही कक्षामा एकीकृत पाठ्यक्रम लागू गर्ने सोच बनाइएको छ ।
    यसै सन्दर्भमा गरिएको एउटा सर्वेले के देखाएको छ भने अधिकांश केटाकेटीको ध्यान पढाइमा छैन । उनीहरू अभिभावक र शिक्षकको अपूर्ण महŒवाकाङ्क्षा पूरा गर्ने हाडमासुका कठपुतली हुन् । उनीहरूमाथि निरन्तर विषयगत दबाब रहन्छ । दिनभरि पेन्सिल–कलम समात्दा उनीहरूको हात र पाखुरा दुख्छ । आँखा पनि कमजोर हुन्छ । आज ससाना केटाकेटीहरूले पनि चश्मा लगाउन थालेका छन् । किनकि हरेक अभिभावक आप्mनो सन्तानसँग आवश्यकताभन्दा बढी अपेक्षा राख्न थालेका छन् । हरेक केटाकेटी अब्बल नै होस् भन्ने सम्भव छैन । गृहकार्यले केटाकेटीहरूमा मात्र होइन अभिभावकहरूमा पनि तनाव वृद्धि गर्छ । शिक्षकहरू पनि यसबाट अछूता छैनन् । उनीहरूलाई पनि हरेक विद्यार्थीको रिपोर्ट तयार गर्नुपर्छ, कापी जाँच गर्नुपर्छ र उनीहरूमाथि निगरानी गर्नुपर्छ ।
    तर आजका विद्यार्थीलाई स्मार्ट बनाइएन भने आजको बजारमा उनीहरूको माग हुँदैन । यस कारण विद्यार्थीलाई तेज मात्र होइन स्मार्ट बनाउने पनि चुनौती छ । यसको लागि विद्यालयमा गृहकार्यको साटो प्रायोगिक कक्षालाई बढी महŒव दिनुपर्छ । गृहकार्यको साटो घरेलू कार्यसम्बन्धी प्रोजेक्ट वर्क दिनुपर्छ । उनीहरूलाई सामाजिक र सांस्कृतिक कार्य गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । यसरी गर्दा केटाकेटीहरू आप्mनो लागि समय बचाउन सक्छन् । उनीहरूलाई इन्टरनेट र मोबाइलसँग सम्बन्धित कार्य दिनुपर्छ जसले उनीहरूको भविष्य बलियो हुन्छ साथसाथै गलत प्रयोग गर्नबाट जोगिन्छन् । यस्तो विषयको गृहकार्य किताबी नभएर अभ्यासमा आधारित हुनुपर्छ । गृहकार्य घरको वातावरणमा केही नयाँ खोज गर्ने खालको हुनुपर्छ । कक्षाकार्य पनि विद्यार्थीहरूको सहभागिता र छलफलमा आधारित हुनपर्छ ।
    गृहकार्य खराब होइन । गृहकार्य केटाकेटीहरूको एकाग्रता बढाउने खालको, अनुशासनमा रहेर अध्ययन गर्ने खालको, उनीहरूमा रचनात्मकता र कल्पनाशीलता बढाउने खालको हुनुपर्छ । अर्थात् केटाकेटीहरू लेख्नमात्र सीमित नभई अध्ययनतर्पm प्रेरित स्वप्रेरित हुनुपर्छ ।
    अन्त्यमा आचार्य रजनीशले ‘शिक्षामा क्रान्ति’ सम्बन्धमा एउटा प्रसङ्ग उल्लेख गर्दै के भनेका छन् भने शान्ति निकेतनमा अनौपचारिक अर्थात् खुला प्राङ्गण, रूख–बिरुवा, खुला वातावरणमा शिक्षा प्रदान गरिन्छ । केही प्रगतिशील अभिभावकले आप्mनो छोराछोरीहरूलाई त्यहाँ पढ्न पठाए । एक दिनको कुरो हो, केटाकेटीहरू रूखमा चढेका थिए । कोही फल टिपिरहेका थिए । उनीहरू आप्mनै काममा व्यस्त थिए । शिक्षक पनि त्यहाँ थिए तर उनी ध्यानमग्न थिए । मौका पाएर केटाकेटीहरू यताउता हाम्फालिरहेका थिए । तर एउटा केटो त्यहीं एउटा रूखमुनि बसेर पढाइमा तल्लीन थियो । ऊ अन्य केटाकेटीहरूभन्दा भिन्न थियो । ध्यान केन्द्रित गरेर किताब पढिरहेको थियो । त्यसैबेला केही अभिभावक त्यहाँ पुगे । केटाकेटीहरूको क्रियाकलाप हेरेर आश्चर्यचकित भए र भन्न थाले–“हामीले यहाँ केटाहरूलाई पढ्न पठाएका थियौं, तर उनीहरू त खेलिरहेका छन् र शिक्षक पनि ध्यानमग्न छन् ।” यो देखेर उनीहरूले शिक्षकलाई भने–“तपाईंलाई केटाकेटीहरूको अलिकति पनि चिन्ता छैन ? त्यो केटोजस्तो यदि सबै अनुशासित हुन्थे भने हामीलाई खुशी हुन्थ्यो ।” यो सुनेर शिक्षकले भने–“मलाई पनि धेरै चिन्ता छ । म पनि यही चिन्तामा छु कि यो केटो किन खेलिरहेको छैन ? उसको बालपन कहाँ गयो ? किन उसको बालपन समाप्त भयो ? म के सोचिरहेको छु भने उसको भविष्य कस्तो हुन्छ ?”

Sunday, May 26, 2019

सबैको लागि शिक्षाको सार्थकता

सबैको लागि शिक्षाको सार्थकता

अनन्तकुमार लाल दास

    ‘सबैको लागि शिक्षा’ वास्तवमा समावेशी समाजको आधारशिला हो । केही दशक पहिलेदेखि यो कुरो चर्चा–परिचर्चामा यस कारण आएको हो किनभने देशको एउटा ठूलो हिस्सा शिक्षाको पहुँचभन्दा बाहिर थियो । त्यसलाई पनि हाम्रो समाजमा बराबरीको हैसियत प्रदान गर्नको लागि ‘सबैको लागि शिक्षा’को अवधारणा ल्याइएको हो । निराशा, दरिद्रता, असमानता र अभावग्रस्त मानिसहरूको जीवनमा उत्साह, आत्मविश्वास र ज्ञान प्रदान गर्ने यो एउटा अवसर पनि हो । तर विचार गर्नुपर्ने कुरो के हो भने शिक्षाको मान्यता, प्रक्रिया र उपलब्ध संसाधन सबैको लागि शिक्षाको प्रतिबद्धतालाई साकार गर्न सकिन्छ वा सकिंदैन ?
    अन्तर्राष्ट्रिय आग्रह र दबाबबीच ‘सबैको लागि शिक्षा’ लाई हाम्रो देशमा पनि लागू गरिएको छ । यसलाई पढ्ने–लेख्ने दुनियाँमा प्रवेश गर्ने भ¥याड्ढो रूपमा निर्माण गरिएको छ । परिणामस्वरूप धेरै विद्यार्थीहरू विद्यालयमा भर्ना हुन थालेका छन् । परिवर्तनले जहिले पनि आपूmसँग केही अन्य परिवर्तन ल्याउँछ । शिक्षाको यस क्रममा हामीले धेरै नयाँ कुरोको थालनी पनि गरेका छौं । परिणामस्वरूप सामुदायिक विद्यालयमा धेरै सङ्ख्यामा शिक्षाबाट टाढा रहेका वर्ग, वर्ण र लिङ्गका केटाकेटीहरूको आगमन भएको छ भने सम्पन्न वर्गका केटाकेटीहरू सामुदायिक विद्यालयबाट टाढिंदै गएका छन् । अर्थात् आर्थिक दृष्टिले सम्पन्न वर्ग संस्थागत विद्यालयतर्पm उन्मुख हुँदै गइरहेका छन् । परिणामस्वरूप जहाँ विकल्प थियो अर्थात् सरकारी विद्यालय विस्तारै विकल्पहीन र गरीब पृष्ठभूमिका केटाकेटीहरूको विद्यालयको रूपमा परिवर्तित भए । यसको साथसाथै स्थानीय तहमा शिक्षाको जिम्मेवारी आएपछि निश्शुल्क शिक्षाको ठाउँमा अंग्रेजी माध्यमबाट शिक्षा प्रदान गर्ने भनेर जथाभावी शुल्क लिन थालियो । यसरी सामुदायिक विद्यालयहरू भ्रष्टाचारको थलो बन्दै गए र अंग्रेजीको नाउँमा नेपाली विद्यार्थीहरू उपेक्षित हुँदै गए ।
    जे जस्तो भए तापनि शिक्षक समुदाय र समाजमा ‘सबैको लागि शिक्षा’को चर्चा हुन थाल्यो । शिक्षाको नाउँमा विद्यार्थीहरूसँग जुन विभेद गरिएको छ, त्यो गौण हुन थाल्यो र शिक्षण–कर्ममा संलग्न शिक्षकहरू र अन्य शिक्षाप्रेमीहरूमा आशाको सञ्चार भएको देखियो । तर विद्यालयबाट शिक्षा, शिक्षक र केटाकेटीहरूको पलायन, केटाकेटीहरूमा पढाइप्रति रुचिको अभाव र देशबाट दक्ष जनशक्तिको पलायनले यस महाकर्मको असफलतालाई चित्रण गर्दछ । यस विरोधाभासबीच एउटा समानता के छ भने विभिन्न व्यक्ति र संस्थामा समाज र शिक्षालाई लिएर चासो बढेको छ । ‘सबैको लागि शिक्षा’ एउटा ठूलो चुनौती र नयाँ सामाजिक सन्दर्भ हो । जबसम्म यसमा अनुकूल पाठ्यक्रम, मूल्याङ्कन पद्धतिमा परिवर्तन हुँदैन तबसम्म यस कर्ममा लागेका सरकार देखि शिक्षक र बृहत् समाजलाई नजानिंदो किसिमले निराशाले पिरोल्छ ।
    हाम्रो देश विविधताले भरिएको छ । सँगसँगै यहाँ विभिन्न प्रकारका असमानता पनि छ । केटाकेटीहरू, शिक्षक र शिक्षासँग जोडिएका अन्य मानिस पुरुष प्रधान, सामन्ती मानसिकता र मान्यतायुक्त समाजबाट नै आउँछन् । यी सबै खाले सामाजिक–धार्मिक–आर्थिक असमानताबीच नै विद्यालय चलिरहेको छ । उदाहरणका लागि विद्यालयमा सफा लुगा लगाएर आउने केटाकेटीहरूलाई प्रोत्साहित गरिन्छ र मैलो लुगा लगाएर आएका केटाकेटीहरूलाई दण्डित गर्ने जस्ता घटना आम छ । यसमाथि गम्भीरतापूर्वक ध्यान नपु¥याउँदा यसबाट हुने नोक्सानीलाई बुझ्न गा¥हो हुन्छ । त्यहीं भाषा अर्को समस्या हो । जसले कुनै ठाउँको प्रचलित भाषा बुझ्ने कठिनाईलाई महसूस गरेको छ उसलाई के बुझ्न गा¥हो हुँदैन भने यसले असुविधाजनक मात्र होइन आत्मविश्वास नै हल्लाउने काम गर्छ । शिक्षकहरूले यस प्रकारको परिस्थितिबाट लडिरहेका विद्यार्थीहरूलाई ‘यसले सिक्न सक्दैन’को श्रेणीमा राख्ने गरेको थुप्रै उदाहरण छ । यस्ता घटनाले शिक्षाप्रतिको समझ र संवेदनामाथि प्रश्नचिह्न खडा गर्दछ । यहाँनिर एउटा ठूलो प्रश्न के छ भने विद्यार्थीहरूलाई तोकिएको ढाँचामा नै पढाउनुपर्छ वा शिक्षा प्रणालीमा केटाकेटीहरूको सांस्कृतिक पृष्ठभूमि अनुरूप केही परिवर्तन गर्ने सम्भावना छ ? सिकाइमा पूर्वज्ञानको महŒवलाई शिक्षकको समझ र विद्यालय प्रक्रियामा कसरी सामेल गर्ने ? ‘के गर्ने’ लाई ‘कसरी गर्ने’ सम्म पु¥याउन शिक्षकलाई सहयोग वा समस्या भइरहेको छ ।
    यहाँ एउटा संस्मरण राख्न चाहन्छु जसले मलाई धेरै सोच्न विवश गरेको थियो । त्यो के हो भने कक्षाको एउटा केटाको शिकायत अन्य केटाहरूले पटक–पटक गरेपछि मैले उसलाई बोलाएर भनें– “तिमी धेरै चकचक गर्छौ, कान समात ।” उसले केही प्रतिक्रिया नदिएको हुनाले रिसाउँदै ठूलो स्वरमा भने–“छिटो कान समात ।” यसपटक ऊ अघि स¥यो र उसले मेरो कान समात्यो । एक छिनको लागि धेरै रिस उठ्यो तर पछि झल्याँस्स भएँ–मैले उसलाई कान समात्न भनेको थिएँ, कसको कान समात्ने भनेको थिइनँ । यस घटनालाई आज पनि एउटा रोचक प्रसङ्गको रूपमा याद गर्छु तर ठूलो कुरो जसले मेरो ध्यानलाई आकर्षित ग¥यो त्यो के हो भने पहिलोपटक विद्यालय आउने केटाकेटीहरूसँग हुने समस्याको समाधान गर्ने तयारी शिक्षकसँग हुनुपर्ने हो त्यो त्यस बेला मसँग थिएन । विद्यालयको वातावरण, त्यहाँको शैक्षिक प्रक्रिया पहिलोपटक विद्यालय आउने विद्यार्थीहरूको समझ बाहिर र उनीहरूको तर्क विपरीत पनि हुन
सक्छ ।
    यस्तो समाजबाट आएका विद्यार्थीहरू जसलाई पानीको लागि घण्टौं पैदल हिंड्नुपर्छ, जो दिनभरि बाख्रा चराउने काम गर्छन्, जो खेतमा काम गर्न जान्छन्, जो रूखमा चढेर, नदी वा तलाउमा पौडी खेलेर आप्mनो दिन व्यतीत गर्छन्, उनीहरूलाई विद्यालय भर्ना गरेपछि निश्चितरूपले पाँच घण्टा एउटै ठाउँमा बस्न गा¥हो हुन्छ । उनीहरूको लागि पढाई चुनौतीपूर्ण काम हुन जान्छ । जुन ठाउँमा सोमवार हाट लाग्छ, त्यहाँ शनिवारको छुट्टीको कुनै महŒव हुँदैन । बीउ छर्ने, बाली काट्ने बेला साना किसान परिवारका केटाकेटीहरूको भूमिका परिवर्तन हुन्छ । यस सन्दर्भसँग विद्यालय सञ्चालनको के सम्बन्ध छ ? विद्यालय तहमा काम गर्ने सबैको सामु यस प्रकारको समस्या आउने गर्छ । यस कुरोले विद्यालयलाई नयाँ तरीकाले सोच्न बाध्य गर्दछ । मधेस र पहाडको सन्दर्भमा सिक्ने सिकाउने प्रक्रियाका लागि निर्धारित समय र त्यसमा ४५ मिनेट को विषय आधारित घण्टी  र निर्धारित अवधारणाबाट बाहिर गएर सोच्न अनिवार्य छ । केटाकेटीहरूको शारीरिक र सांस्कृतिक बनोट, उनीहरूको रुचिलाई ध्यानमा राखेर शिक्षालाई नयाँ तरीकाले पारिभाषित गर्न आवश्यक छ । ‘सबैको लागि शिक्षा’ को सन्दर्भ र विद्यार्थीहरूको रुचिलाई ध्यानमा राखेर नयाँ प्रयोग गर्ने खाँचो छ ।
    एउटा विद्यार्थी जब पहिलोपटक विद्यालयमा प्रवेश गर्छ, ऊ आपूmसँग किताब, कापी र पेन्सिल, सिलेट सँगसँगै आप्mनो सामाजिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि, आप्mनो भरिएको वा खाली पेट, जिज्ञासा, भय, अन्योल, आप्mनो मातृभाषा र अन्य के–के कुरा पनि लिएर आउँछ । यदि त्यो केटा वा केटी त्यस्तो परिवारबाट आउँछ जसको शिक्षासँग टाढा–टाढाको सम्बन्ध छैन भने विद्यालय र शिक्षकसँग झन् लचिलो व्यवहारको माग गर्छ । विद्यालय र शिक्षक कठोर छन् र उनीहरूमा विद्यार्थीको आवश्यकता अनुरूप परिवर्तन हुने क्षमता र इच्छाशक्ति छैन भने परिणाम एउटै हुन्छ र समाजले पनि त्यसलाई केटाकेटीहरूको असफलताको रूपमा हेर्दछ । ‘सबैको लागि शिक्षा’को यस महान् अभीष्टलाई पूरा गर्न मन्त्रीहरू, शिक्षासँग सम्बन्धित निकायका पदाधिकारीहरू, शिक्षाविद् र शिक्षकहरू के यसलाई सही अर्थमा लागू गर्न प्रतिबद्ध छन् ? यस कर्ममा सामाजिक संस्थाहरू पनि लागेका छन् । यी सबैबीच सबैभन्दा महŒवपूर्ण जिम्मेवारी शिक्षकहरूको नै छ । शिक्षकलाई सम्मान, स्वतन्त्रता र संसाधन उपलब्ध गराउने जिम्मा सरकारको हो।्, जसमा नीति निर्माता, प्रशासक, प्रशिक्षण दिने संस्था सबै सामेल छन् । यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने ‘सबैको लागि शिक्षा’का लागि काम गर्न जति बुझाइ, संसाधन र सम्मान शिक्षकलाई दिइएको छ के त्यो पर्याप्त छ ?
    ‘सबैको लागि शिक्षा’को सन्दर्भमा शिक्षकहरूलाई जसरी प्रशिक्षित गर्नुपर्ने हो त्यसरी सरकार र समाजले प्रशिक्षित गर्न सकेको छैन । कारण, चाहे विचारको कमी होस् वा संसाधनको अभाव । जब काम नयाँ र चुनौतीपूर्ण छ र तयारीमा पनि अधूरोपना छ भने बढी सकारात्मक परिणाम कसरी प्राप्त हुन सक्छ ? यदि हामीले ‘सबैको लागि शिक्षा’लाई समावेशी समाजतर्पm अग्रसर हुने पहिलो खुडकिलो ठान्छौं भने परम्परागत विषय शिक्षण र मूल्याङ्कनमाथि मात्र पूर्ण निर्भरता कहाँ सम्म उचित हुन्छ ? यसको लागि हामीले शिक्षा र त्यसबाट गरिएको अपेक्षालाई नयाँ तरीकाले पारिभाषित गर्ने र पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तकदेखि शिक्षकहरूको तयारीसमेतलाई नयाँ दृष्टिले हेर्नुपर्ने हुन्छ । एउटा यस्तो साझा बुझाइ बनोस् जसले एकातर्पm सामूहिक चेतनामा ‘सबैको लागि शिक्षा’लाई अझ राम्रो समाज बनाउने अवधारणाको केन्द्रमा स्थापित गर्न सकोस्, सँगसँगै शिक्षाका वाहक शिक्षकहरूलाई सम्मान, समर्थन र शक्ति प्रदान गरोस् । अनिमात्र ‘सबैको लागि शिक्षा’ सार्थक हुन सक्छ ।

Sunday, May 19, 2019

शिक्षामा गुणस्तरीयता–चासो, चुनौती र सम्भावना–२

शिक्षामा गुणस्तरीयता–चासो, चुनौती र सम्भावना–२

अनन्तकुमार लाल दास

    पाठ्यक्रमको स्वरूप यदि पुस्तकलाई कभर होइन अनकभर गर्ने खालको हुन्छ भने शिक्षकलाई पढाउनु कम र सीप सिकाउन सजिलो हुन्छ । हाम्रो पुस्तक विद्यार्थीहरूले पढेर बुझ्ने खालको हुनुपर्छ । आज विद्यार्थीहरूले ससाना गणितका प्रश्नहरू पनि दिमाग खियाएर होइन, क्यालकुलेटरको सहयोगले गरिरहेका छन् । यसको एकमात्र कारण पुस्तकलाई पढेर नबुझ्नु हो । यहींनिर के प्रश्न तेर्सिन्छ भने सिकाइ के हो ? सिकाइको अर्थ केही नयाँ गर्नु हो । फरक दृष्टिकोणले कुनै कुरोलाई हेर्नु हो । आज खाँचो छ त्यस्तो पुस्तक निर्माण गर्नु, जसले विद्यार्थीहरूलाई विवेक र सीप कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुरो सिकाउन सकोस्, न कि क्यालकुलेटर र कम्प्युटर कसरी चलाउने भनेर । जबसम्म शिक्षक स्वयं निर्माणशील हुँदैनन् तबसम्म विद्यार्थीहरू निर्माणशील हुन सक्दैनन् र अर्को हाम्रो कक्षाहरूमा यस्तो परिस्थिति सिर्जना गर्नुप¥यो जसमा विद्यार्थीहरू स्वयं पढेर बुझ्न सकूलन र निर्माणशील बन्न सकून् ।
    यस सम्बन्धमा केटाकेटीहरूसँग कुरा गर्दा के पाइयो भने शिक्षकहरूलाई पाठ्यपुस्तकको साटो फलानो पब्लिकेशनको ५० सेट वा १०० सेट राम्रो लाग्छ किनभने त्यसका प्रश्नहरू परीक्षामा सोधिन्छ । अर्को आमाबुवा वा विद्यालयको दृष्टिमा त्यो किताब नै होइन, जसलाई पढेर विद्यार्थीहरू आपैंm बुझ्न सक्छन् । आज विज्ञान, गणित र अंग्रेजीको प्रतिष्ठाले पनि यो स्थिति सृजना भएको हो । विडम्बना के हो भने जुन कुरो विद्यालयमा पढेर हामी बुझ्न सक्छौं त्यो महŒवपूर्ण नै होइन । आज समाजले पनि त्यसलाई नै महŒवपूर्ण ठान्छ जुन समझमा आउँदैन । आज हामीले जुन तर्कको प्रयोग गणितमा गर्छौं त्यसलाई केटाकेटीहरूले कसरी जाँच्न सक्छन्, त्यसलाई सिद्ध गर्नुको अर्थ के हो भन्ने कुरो सिकाउन चाहँदैनौ किनभने यो कुरो विद्यार्थीहरूले सिकेपछि शिक्षकहरूको धन्धा मन्दा हुन्छ । आजको पढाइ वा सिकाइ मात्र परीक्षा केन्द्रित भइरहेको छ । त्यसै कुरोलाई पटक–पटक घोकाइन्छ जसलाइै परीक्षामा सोध्ने सम्भावना बढी हुन्छ । शिक्षक तालीममा जुन कुरो सिकाइन्छ त्यसको प्रयोग हिजोआज कक्षामा भइरहेको छैन ।
    यस कारण यदि हामी विद्यार्थीहरूलाई वास्तविक रूपमा विज्ञान वा गणित सिकाउन चाहन्छौं भने यसप्रति हाम्रो दृष्टिकोणमा परिवर्तन आवश्यक छ । यो दृष्टिकोण परिवर्तन गर्ने जिम्मेवारी कसको हो भन्ने प्रश्नको दायित्व शिक्षक स्वयंले लिनुपर्छ । यसको जिम्मेवारी कुनै शिक्षा अधिकारी वा शिक्षासँग सम्बन्धित अन्य पदाधिकारीहरूको नभई विषयगत शिक्षक र प्रधानाध्यापकको हो । जुन प्रश्नको धेरै जवाफ हुन्छ त्यो नै प्रश्न हो किनभने त्यसबाट नै हाम्रो समझको जाँच हुन सक्छ तर धेरैजसो प्रश्न यस्तो हुँदैन । हामीलाई के डर छ भने यस्तो प्रश्न दिइयो भने विद्यार्थीहरूले मनपरि गर्न थाल्छन् । मनपरि त उनीहरूले गर्छन् किनभने हामी के चाहन्छौ भने विद्यार्थीहरू जसरीपनि उत्तीर्ण होऊन् । हामी लोकतान्त्रिक समाजका नागरिक हौं । हामी के भन्छौं भने हाम्रो नागरिक राष्ट्र निर्माणमा सहभागी होस् । देश विकासमा सहभागी होस् । यदि हामी आप्mनो शिक्षक, आप्mनो सन्तति र आप्mनो व्यवस्थालाई स्वतन्त्र भई सोच्ने मौका प्रदान गर्दैनौ भने कसरी हाम्रो नागरिकले स्वतन्त्र वातावरणमा खुलेर बहस गर्न सक्छ ?
    शैक्षिक गुणस्तरीयताको प्रश्न यस कारणले पनि आवश्यक छ कि हामी आप्mनो लोकतन्त्र, आप्mनो संविधान र त्यसमा हामीले गरेको वाचा–हामी हरेक मानिसलाई समाजमा सामेल हुने अवसर प्रदान गर्छौं, व्यवस्थामा सामेल हुने मौका दिन्छौं, अगाडि बढ्ने अवसर प्रदान गर्छौं–भन्ने कुराप्रति यदि प्रतिबद्ध हुन चाहन्छौं भने यस कुरोलाई आत्मसात् गर्नु आवश्यक हुन्छ । यो तब मात्र सम्भव छ जब बेग्ला–बेग्लै सोच, बेग्लाबेग्लै जवाफ, बेग्लाबेग्लै रचना सबै कक्षामा र परीक्षामा सोधियोस् । आज आवश्यकता सोच र तर्कको माध्यमप्रति संवेदनशील हुनु हो तर सबै जवाफ सही र त्यसको अङ्क पनि समान हुन्छ भन्ने छैन । सही र गलतबीचको पुलको महŒवको छ । केटाकेटीहरूको आवश्यकता, उनको परिवार र परिस्थिति, सोच्ने ढङ्ग, सिकाइप्रति दृष्टिकोणसमेत महŒवपूर्ण हुन्छ । यो जटिल प्रश्न हो र यसको समाधान पनि सजिलो छैन ।
    विद्यालय समयमा प्रारम्भ होस् र समयमा बन्द होस् भन्न जति सजिलो छ त्यतिकै मुश्किल पनि छ । विद्यालयमा चाँडो उपस्थित नहुने होड पनि चलनचल्तीमा छ । यदि प्रधानाधयापकले कसैलाई अलिकति छुट दियो भने सबैले माँग्न थाल्छन् । यसरी समझदारीको संस्कृति विकसित हुँदैन । एउटा प्रधानाध्यापकको रूपमा शिक्षकहरूबीच सामञ्जस्य स्थापित गर्नु र एक आपसको नकारात्मक भावनालाई कम गर्न चुनौती हुन्छ । समयमा विद्यालय आउनु भनेको केटाकेटीहरू पनि समयमा विद्यालयमा उपस्थित हुनु हो अन्यथा उनीहरूले पनि के भन्न थाल्छन् भने यहाँ यस्तै चलन छ । यदि सबै समयमा उपस्थित हुन्छन् भने सिस्टमले राम्ररी काम गरिरहेको अनुभव हुन्छ । उदाहरणका लागि यदि चारैतिर फोहर छ भने तपाईंले पनि फोहर त्यहीं फाल्नु हुन्छ तर यदि चारैतिर सफा छ भने त्यहाँ फोहर फाल्न तपाईंलाई सङ्कोच हुन्छ । बाहिरबाट विद्यालयलाई अवलोकन गर्दा एउटा व्यवस्थित विद्यालयको छवि देखा पर्नु आवश्यक हुन्छ । विद्यालयभित्र र बाहिर, शौचलयको सरसफाइ, समयमा घण्टी लाग्नु, कक्षामा विद्यार्थीहरू बसेको र जो बाहिर छन् उनीहरू केही काम गरिरहेकोले विद्यालयको छवि व्यवस्थित छ भन्ने देखाउँछ । विद्यालय समाजको एउटा हिस्सा भएको नाताले अभिभावक र विद्यालयबीच सम्बन्ध पनि राम्रो हुनुपर्छ । समाज र विद्यालयबीचको सम्बन्धले पनि विद्यालय प्रभावित हुने गर्छ । शैक्षिक गुणस्तरीयता कायम गर्न सबैको सहमति, सहकार्य र सौहार्दपूर्ण वातावरण आवश्यकता पर्दछ ।
    हिजोआज देशबारे धेरै कुरा भइरहेको छ । देशप्रति चिन्ता र आस्था वा विश्वास बनाउन विद्यालयको भूमिका हेर्नुपर्ने हुन्छ । तर देशलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि फरक–फरक छ । उदाहरणका लागि कसैले के सोच्छ भने देशका लागि गणितको जवाफ त्यति महत्वपूर्ण छैन जति उसलाई असल नागरिक बनाउनु आवश्यक छ । यसबाहेक विद्यालयसँग के–के अपेक्षा गरिन्छ भन्ने सवालमा विचार गर्दा फरक–फरक अपेक्षाहरू देखापर्छ । कसैले भन्छ लुप्त भइरहेको मानवीय संवेदना विकसित गर्ने शिक्षा दिनुपर्छ त कसैले एकआपसमा समझदारी र सम्मान विकसित गर्ने खालको । कसैले किताबी कीडा नबनाउने, कसैले घरमा आमाबुवालाई सहयोग गर्ने, कसैले के त कसैले के भन्छ । भन्नुको अर्थ के हो भने यदि विद्यालयको रूपमा तपाईंको दृष्टि नै सफा छैन भने गा¥हो हुनु स्वाभाविक हो । आज विद्यालयहरूले पनि परीक्षाको दृष्टिकोणले मात्र शिक्षा दिइरहेका छन् । परिणामस्वरूप धेरै कुरो गौण हुँदै गइरहेको छ । यस कारण जे गर्दा पनि त्यसमा सन्तुलन हुनु आवश्यक हुन्छ । विद्यालयमा कुनै पनि प्रकारको परिवर्तन वा सुधार गर्दा सबैको सहमति होइन सहभागिता आवश्यक हुन्छ । कुनै कुरोमा सबै सहमत होऊन्, आवश्यक छैन । विद्यालयले के गर्न खोजेको छ, त्यसको दृष्टिकोण के हो र कसरी यसमा सबैलाई सहभागी गराउन सकिन्छ भन्ने कुरो तय गर्नुपर्छ । सहभागिताविना विद्यालयले मात्र  काम गरेर विश्वास र सहमति बनाउन सक्दैन ।
    एउटा सानो फुच्चेले पनि जिद्दी गर्छ । कसैको कुरा टेर्दैन । त्यस्तै जिद्दी विद्यालय सुधार गर्ने सम्बन्धमा गर्नुपर्छ । यसो गर्दा विरोधको अपेक्षा बढी समर्थन नै प्राप्त हुन्छ । समयमा उपस्थित हुनु, उत्साहपूर्वक काम गर्नु र धैर्य राख्नु महŒवपूर्ण हुन्छ न कि अन्य कुरो । कसैलाई सिकाउनु आवश्यक छैन । मात्र के आवश्यक छ भने यसो गर्ने अठोट गरिसकेपछि जसरी भएपनि यसलाई पूरा गरेर नै छाड्छु । अन्त्यमा यस यस आलेखमा तीनवटा कुरामा विशेष जोड दिइएको छ । पहिलो शिक्षामा सबैको समान सहभागिता, न्याय र मानवीयता उत्पन्न गर्नको लागि हुन्छ र हरेक केटाकेटीले सिक्न सक्छ भन्ने विश्वासका साथ प्रयास गर्नुपर्छ । दोस्रो सिकाइको गति एकनासको हुँदैन । यस कारण सिकाइमा सन्तुलन आवश्यक छ । तेस्रो यहाँ गुणस्तरीय शिक्षाको कुरा होइन ‘शिक्षा’को कुरा गरिएको छ । शिक्षाको अघि कुनै पनि विशेषण लगाउने आवश्यकता छैन । शिक्षा तबमात्र शिक्षा हो, जब त्यो उपयोगी हुन्छ । शिक्षा भनेको नै गुणस्तरीयतापूर्ण प्रक्रिया हो । यस्तो प्रक्रिया र प्रयास जसले केटाकेटीहरूलाई स्वतन्त्ररूपले सिक्ने, अध्ययन गर्ने, सोचविचार गर्ने, स्वयं समस्या समाधान गर्ने खालको गुण दिन सकोस् ।

Sunday, May 12, 2019

पाठ्यपुस्तकको भारीमुनि रुँदै रचनात्मकता

पाठ्यपुस्तकको भारीमुनि रुँदै रचनात्मकता

 
अनन्तकुमार लाल दास
   रचनात्मकताको विकासका लागि काम गर्ने स्वतन्त्रता, अवसरको उपलब्धता र चुनौती आवश्यक हुन्छ। यस सम्बन्धमा गरिएको शोधले के देखाएको छ भने जुन बेला विद्यार्थीहरू स्वतन्त्रता र अवसर पाउँछन्,  उनीहरूभित्र रचनात्मकताको धेरै विकास हुन्छ। मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार डरले उत्पन्न दबाबले  मानिसको मस्तिष्क स्वाभाविक ढङ्गले काम गर्दैन। मनमा विकार उत्पन्न हुन्छ र भयग्रस्त मन कहिल्यै पनि सृजनशील हुँदैन। तनावले मस्तिष्कसम्म हुने रक्तसञ्चारलाई अवरूद्ध गर्छ भन्ने कुरा वैज्ञानिक तथ्यले देखाएको छ। यस कारण तनावको बेला हाम्रोे सोच्ने शक्ति क्षीण भएर जान्छ। आज हाम्रो शिक्षा व्यवस्थामा स्वतन्त्रता, अवसर र चुनौतीको अभाव छ। विद्यार्थी होस् वा शिक्षक सबैमाथि धेरै प्रकारका प्रतिबन्ध लादिएको छ। तीमध्ये पाठ्यपुस्तक पनि एक हो।
    आज पाठ्यपुस्तकको दबाबबाट, विद्यार्थी र शिक्षक दुवै बाहिर निस्कन सकिरहेका छैनन्। पाठ्यपुस्तकमा दिइएको विषयवस्तु पढ्नु र पढाउनु उनीहरूको एकमात्र उद्देश्य बनेको छ। आज पाठ्यपुस्तकको अनुकरण गर्नु शिक्षाको अन्तिम लक्ष्य बनेको छ। शिक्षकको प्रयास पाठ्यपुस्तकमा भएको विषयवस्तुलाई विद्यार्थीसम्म पु¥याउनु र विद्यार्थीहरूको लक्ष्य त्यसलाई जस्ताको त्यस्तै परीक्षामा ओक्लनु बनेको छ। बढी अङ्क ल्याउने गोलचक्करमा विद्यार्थीहरूसँग न खाने समय छ, न खेल्ने। यो तनाव त्यस बेला आतङ्कमा परिणत हुन्छ, जब शिक्षकले तोकिएको समयमा पाठ्यक्रम सम्पन्न गर्ने दबाबमा विद्यार्थीहरूको रुचि र आनन्दको ख्याल गर्दैनन् र परम्परागत निद्रा लाग्ने शिक्षण विधि प्रयोग गर्छन्। विज्ञान जस्ता विषयमा प्रयोगबेगर नयाँ–नयाँ प्रयोग विधि लेखाएर विद्यार्थीहरूलाई कण्ठस्थ पार्न भन्छन्।
    पाठ्यपुस्तकमाथिको निर्भरताले गर्दा शिक्षक र विद्यार्थी दुवैसँग पाठ्यपुस्तकबाट बाहिर निस्कने न अवसर छ, न स्वतन्त्रता नै। यस्तो प्रतीत हुन्छ, दुवै पाठ्यपुस्तकरूपी पर्खालभित्र कैद छन्। कहिलेकाहीं कसैले त्यस पर्खाललाई भत्काउन चाहे पनि परीक्षाको भयले यस्तो गर्न दिंदैन। विद्यार्थीहरूको मन खुला गगनमा विचरण गर्न चाहन्छ, कल्पनाको उडान भर्न चाहन्छ, दुनियाँलाई हेर्न चाहन्छ, मनभरि कुरा गर्न र खेल्न चाहन्छ तर शिक्षक र अभिभावकहरूले उनीहरूलाई गाईवस्तुजस्तै पटक–पटक पाठ्यपुस्तकको पर्खालभित्र लगेर बाँध्ने काम गर्छन्। उनीहरूको सफलता पाठ्यपुस्तकको पर्खालभित्र सीमित छ भन्ने कुरा पटक–पटक सम्झाइन्छ। यस कारण विद्यार्थीहरू पनि बिहानदेखि बेलुकासम्म त्यही पर्खालभित्र चक्कर लगाइरहन्छन्। विद्यार्थीहरू घरदेखि विद्यालयसम्म पाठ्यपुस्तककै पछि कुदिरहन्छन्। यसको साथसाथै जति पाठ्यपुस्तक त्यतिकै ट्युशन। यसबाट बाहिर निस्कने न विद्यार्थीहरूलाई फुर्सद छ, न छुट नै पाउँछन्। हद त त्यस बेला हुन्छ जब पाठ्यपुस्तकमा रचनात्मकताका लागि दिइएको अवसरलाई परीक्षाको दृष्टिले अनुपयोगी भनेर छेउमा मल्काइदिइन्छ।
    आज अध्यापक होस् वा अभिभावक सबैको चाहना विद्यार्थीहरूले पाठ्यपुस्तकलाई नै कण्ठस्थ गरोस् भन्ने हुन्छ। पाठ्यपुस्तक बाहिर जानु अपराध हो जस्तो लाग्न थालेको छ, किनभने पाठ्यपुस्तक बाहिरको जवाफ लेखेपछि शिक्षकले कम अङ्क दिने गरेको विद्यार्थीहरूको भनाइ छ। मेरो दृष्टिमा नेपाली शैक्षिक जगत्को सबैभन्दा ठूलो विडम्बना के छ भने हामीले पाठ्यपुस्तकको हूबहु सूचनालाई अङ्क दिने गर्छौं, र रचनात्मकतालाई पन्छाइदिन्छौंं । यहींनिर एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ– एउटा विद्यार्थी जसले पाठ्यवस्तु आपूmले बुझे अनुसार उत्तर दिन्छ उसले पाठ्यपुस्तकबाट प्राप्त जानकारीलाई जस्ताको त्यस्तै लेख्ने विद्यार्थीभन्दा कम अङ्क किन पाउँछ ?
    शैक्षिक सत्रको प्रारम्भमा यदि पाठ्यपुस्तक उपलब्ध छैन भने विद्यालयहरूमा शिक्षण कार्य नै हुँदैन भन्ने तथ्यले पनि विद्यालयहरूमा पाठ्यपुस्तकमाथिको निर्भरता दर्शाउँछ। त्यस बेला के तर्क दिइन्छ भने पाठ्यपुस्तक नै छैन भने पढाई कसरी हुन्छ ? यस प्रवृत्तिले विद्यार्थीहरूको रचनात्मकतालाई कैद गर्ने काम गर्छ र यसरी उनीहरू ज्ञान प्राप्त गर्ने दिशामा अगाडि बढ्न पाउँदैनन्। यसले पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित सूचना नै अन्तिम ज्ञान हो भन्ने भ्रम सृजना गर्दछ। एकजना शिक्षाविद्का अनुसार विद्यार्थीहरूले यदि यथार्थ विश्वभन्दा बढी समय पाठ्यपुस्तकको दुनियाँमा व्यतीत गर्छन् भने त्यस्ता विद्यार्थीहरू असफल हुने सम्भावना बढी हुन्छ। आज बेरोजगारीहरूको सङ्ख्या जुन गतिले बढिरहेको छ, त्यसबाट पनि के प्रस्ट हुन्छ भने पाठ्यपुस्तकको पढाइ मात्र व्यावहारिक जीवनको लागि महŒवपूर्ण हैन । यसरी पाठ्यपुस्तकमा मात्र सीमित पढाइले शिक्षाको उद्देश्यलाई नकारात्मक दिशा प्रदान गर्दछ।
    पाठ्यपुस्तकको रूढ संसार आज रचनात्मकताको शत्रु बनेको छ। पाठ्यपुस्तकको यस गोलचक्करमा विद्यार्थी र शिक्षक दुवैको कल्पनाशीलता र सुझबुझ लुप्त हुँदै गइरहेको छ। रचनात्मकताका लागि कल्पनाशील हुनु आवश्यक छ र पाठ्यपुस्तकमाथिको अन्तर्निर्भरताले कल्पनाशीलताको बाटोमा छेकबार लगाउने काम गर्दछ। महात्मा गाँधीले आप्mनो एक लेखमा भनेका छन्–“पाठ्यपुस्तकको सहायताले पढाउने शिक्षकले आप्mनो विद्यार्थीहरूलाई मौलिकताको पाठ सिकाउँदैन र स्वयं त्यसको गुलाम बन्दछ किनभने ऊ मौलिक हुने अवसर खोज्न सक्दैन।”
    पाठ्यपुस्तकको भाषाले पनि विद्यार्थीहरूको सृजनशीलतालाई बाधा पु¥याइरहेको छ। अङ्ग्रेजी माध्यममा पढ्ने माध्यमिक स्तरका प्रायः विद्यार्थी पाठ्यवस्तुलाई कण्ठ गर्ने काम त गर्छन् तर त्यसमा केही नयाँ थप गर्न सक्दैनन् किनभने यो मातृभाषाविपरीते विषय भएको हुनाले त्यसमा चिन्तन र कल्पना गर्नु साधारण विद्यार्थीका लागि स्वाभाविक हुँदैन। चिन्तन र कल्पनाले नै केही नयाँ गर्न सकिन्छ। यस कारण चिन्तन र कल्पनाबेगर रचनात्मकता कसरी सम्भव हुन्छ ?
    चुनौतीको अवसर प्राप्त नहुनुपनि रचनात्मकताको विकासमा बाधक हो । आज विद्यार्थीहरूको अगाडि अध्ययनसँग जोडिएको चुनौती कम हुँदै गइरहेको छ । अध्ययनको क्रममा विद्यार्थीहरूलाई त्यस्ता चुनौतीको सामना धेरै कम गर्नुपरिरहेको छ जसमा बढी चिन्तन–मनन आवश्यक छ। पाठ्यपुस्तकसँग सम्बन्धित समस्याको समाधानका लागि आज उनीहरूसँग ट्युशन, गेसपेपर, रिफ्रेशरकोर्स, कोचिङ्ग र इन्टरनेटजस्ता साधनहरू उपलब्ध छन् जहाँबाट उनीहले रेडिमेड सबैथोक प्राप्त गर्छन्। गल्ती गरेर सिक्ने अवसर त उनीहरूसँग छँदै छैन। यस्ता साधनहरूको प्रयोग गरेर विद्यार्थीहरूले स्यानो र ठूलो सबैखाले समस्याको जवाफ पाउँछन्। यसरी आपैंm खोज गर्ने प्रवृति जसले विद्यार्थीहरूको सृजनशीलतालाई बढावा दिन्छ, लुप्त हुँदै गइरहेको छ। गाइड, गेसपेपर वा नोट रचनात्मकताको हत्यारा हुनुको साथै परम्परागत, अलोकतान्त्रिक र अप्रामाणिक सूचना वा तथ्यलाई पनि बढावा दिने काम गर्छ। सत्य त के हो भने आजका विद्यार्थीहरू ‘परमुखापेक्षी’ बन्दै गइरहेका छन्।
    सृजनशीलताको विकासका लागि बढी भन्दा बढी अवलोकन, खोज र विश्लेषणको अवसर आवश्यक हुन्छ। विद्यार्थीहरूले प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष जति बढी हेर्छन् र बुझ्छन् त्यतिकै बढी सृजनशीलताको विकास हुन्छ। संसारलाई राम्ररी बुझ्नका लागि अध्ययन धेरै आवश्यक हुन्छ तर विद्यार्थीहरूलाई पाठ्यपुस्तकको भारले गर्दा अर्को पुस्तक पढ्ने अवसर नै हुँदैन। परिणामस्वरूप बाह्य संसारबारे उनीहरूको जानकारी धेरै कम हुन्छ। यस कारण उनीहरूलाई बाह्य संसारबारे बढी जानकारी पाप्त गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई आपैंm गर्ने अवसर दिनुपर्दछ। उनीहरूका सामु चुनौती प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
    रचनात्मकताको लागि तनावमुक्त परिवेश र वातावरण निर्माण गर्नु आजको खाँचो हो। अभिभावक र शिक्षकहरूले पनि के बुझ्नुपर्छ भने केही नयाँ गर्नु मानिसको मूल प्रवृत्ति हो। यस कारण उनीहरूको भूमिका वातावरण निर्माण गरिदिने मात्र हुनुपर्छ। हाम्रो देशमा वर्तमान परीक्षा पद्धतिमा पनि सुधार ल्याउनु अति आवश्यक छ। खस्कँदो शैक्षिक अवस्थामा र शैक्षिक गुण्स्तरीयतामा सुधार ल्याउनु हामी सबैको दायित्व हो। यसका लागि पाठ्यपुस्तकलाई विद्यार्थीहरूको रुचि र रचनात्मक क्रियाकलाप वृद्धि हुने खालको बनाउनुपर्छ, अनि मात्र विद्यार्थीहरू हरेक क्षेत्रमा अब्बल हुन सक्छन्।

Sunday, May 5, 2019

सन्तानको भविष्य अभिभावकको हातमा

सन्तानको भविष्य अभिभावकको हातमा

अनन्तकुमार लाल दास
    कक्षा बाहिर उभिएकी सीमाले सबै विद्यार्थीहरूको ध्यान आपूmतर्पm आकर्षित गरिन् । गीता मैडम ऊसँग उपेक्षित भावले सोधिरहेकी थिइन्–“किन फेरि आज विद्यालय आउन ढिलो भयो ? अबेरसम्म सुत्नुहुँदैन, अलि चाँडै उठ, हरेक दिन तिमी ढिलोगरी स्कूल आउँछ्यौ... ।” उनले विस्तारै जवाफ फर्काइन्–“मैडम, म त बिहानै उठ्छु तर मेरी आमा ढिलो उठ्छिन् । यस कारण मलाई सधैं स्कूल आउन ढिलो हुन्छ । ”
    एक दिन कक्षा दशका विद्यार्थीहरूको झोला जाँच गर्दा मैले एउटा विद्यार्थीको झोलामा खैनीको पुरिया भेटें । वास्ताविकता बुझ्न स्नेहयुक्त भावले ऊसँग सोधे–“कहिलेदेखि खैनी खान शुरू गरेको हो ?” पहिले त उसले खैनी खाने गरेको कुरा स्वीकार गरेन र भन्यो– कसैले मलाई पँmसाउन राखिदिएको हुन सक्छ तर पछि उसलाई अफिसमा बोलाई सम्झाइबुझाई सोध्दा, बुवा सधैं मलाई नै बजारबाट खैनी ल्याउन भन्नुहुन्छ, त्यसैलेजिज्ञासावश मैलै पनि खान शुरू गरें र यसरी मलाई पनि खैनी खाने बानी लाग्यो ।
    यस्ता उदाहरणहरूले केटाकेटीहरू माथि अभिभावक र घर परिवारको नचाहिंदो गतिविधिको प्रभाव देखिन्छ । यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने अभिभावकको प्रत्येक क्रियाकलापको गहिरो प्रभाव केटाकेटीहरूमाथि परेको हुन्छ । कालान्तरमा यो बानी, कमजोरी र दोष नै उनीहरूको स्वभावमा पनि देखा पर्छ र व्यक्तित्व विकासमा बाधकको रूपमा प्रकट हुन्छ ।
    प्रत्येक अभिभावकको चाहना वा अपेक्षा के हुन्छ भने उसको सन्तान सुसंस्कृत र चरित्रवान बनोस् । यस कारण अभिभावकले यदि बाल मनोविज्ञान बुझेर उनीहरूको व्यक्तित्व विकासमा रुचि लिन्छन् भने निश्चय नै सन्तानमा देखापर्ने धेरैजसो समस्याको समाधान गर्न सकिन्छ । एउटा अभिभावकले आप्mनो छोरोको प्रगति सम्बन्धमा शिक्षकसँग सोध्दा ऊ धेरै अचम्भित भयो जब शिक्ष्कले बताए, “तपाईंको छोरो गोपी त दुई महीनादेखि विद्यालय आएकै छैन ।”
    गोपीको सम्बन्धमा शिक्षकको कुरा सुनेर अभिभावकले भने–“सर, म त उसलाई हरेक दिन विद्यालय पठाउँछु, हिजै मैले फी पनि पठाएको छु । ऊ त प्रत्येक दिन समयमैं युनिफर्म लगाई विद्यालयको लागि निस्कन्छ र छुट्टी भएपछि घर फर्किन्छ...।”  “म जे भनि रहेको छु त्यो एकदम साँचो कुरो हो । हिजै मैले तपाईंलाई सूचना पनि पठाएको छु... ।” अभिभावकसँग कुनै जवाफ थिएन । अव्यक्त क्रोध, उत्तेजना र आत्मग्लानिको भाव उसको अनुहारमा स्पष्ट देखा परिरहेको थियो ।
    वास्तवमा यो कुनै एउटा अभिभावकको व्यथाकथा नभई हाम्रो पारिवारिक र सामाजिक परिवेशमा यस्ता कैयौं गोपी, महेश, रीतेश छन् जो उचित रेखदेख, संरक्षण र अभिभावकको उपेक्षाको कारण कुलत, गलत सङ्गतका शिकार हुन्छन् । अभिभावकहरू उनीहरूलाई दण्डित गरी सुधार्न चाहन्छन् तर उनीहरू सुध्रिनुको साटो झन् बिग्रँदै जान्छन् किनभने मारपीटले केटाकेटीहरूमा सुधार ल्याउन सकिंदैन ।
    यस कारण प्रत्येक अभिभावकले आआप्mना सन्तानको आवश्यकता बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ र आप्mनो स्तर अनुसार त्यसलाई पूरा पनि गर्नुपर्छ । सन्तानको सोच वा कार्य–व्यवहारमा कुनै बदलाव देख्नासाथ उसलाई हतोत्साहित गर्नुको साटो त्यहीं संशोधन गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई त्यस कार्यबाट हुन सक्ने सम्भावित दुष्परिणाम सम्बन्धमा अवगत गराउनुपर्छ । तपाईंलाई यो थाहा हुनुपर्छ कि यस्तो कार्य गर्ने प्रेरणा उनीहरूलाई घरबाट नै प्राप्त हुन्छ किनभने घर र घरको वातावरणले उनीहरूलाई यस्ता कार्य गर्न प्रेरित गर्छ । यस कारण अभिभावकले घरको वातावरण दूषित वा तनावपूर्ण बन्नुबाट जोगाउनुपर्छ । परिवारका सबै सदस्यबीच एक आपसमा विश्वास, आत्मीयता, स्नेह, सहयोग र सद्भाव होस् भन्ने कुरा ध्यानमा राख्नुपर्छ । छलकपटले एक अर्कालाई तल देखाउने प्रयास वा एक आपसमा अविश्वास, तनावजस्ता परिस्थितिको सृजना कसैको हितमा हुँदैन ।
    बदलिंदो सामाजिक परिवेशमा अभिभावकहरूले बाहिरी वातावरणबाट कसरी बालबालिकाहरू प्रभावित भइरहेका छन् भन्ने कुरामाथि ध्यान राख्नु नितान्त आवश्यक छ । उनीहरूले आप्mनो पाकेटखर्चको उपयोग कसरी गरिरहेका छन् ? कुन कुरोमाथि गरिरहेका छन् भन्ने कुरो पत्ता लगाउनुपर्छ । यदि तपाईंको सन्तानले त्यसको सही उपयोग गरिरहेको छ र उसलाई आप्mनो आवश्यकताको पूर्तिका लागि अझ पैसा चाहियो भने उसलाई हीनताभावबाट जोगाउनु र उनीहरूको अभिरुचि विकसित गर्न अझ पैसा दिनु पनि पर्छ । यदि उनीहरू त्यसको उपयोग चाटपकौडी खान, नराम्रो चलचित्र हेर्न आदिमा गरिरहेका छन् भने उसलाई यसबाट हुन सक्ने कुप्रभावबारे पनि सल्लाह दिनुपर्छ किनभने बाल्यकालमा नै यदि उनीहरूलाई यी कुराबारे थाहा हुन्छ भने उनी गल्ती हुनुबाट आपूmलाई सजिलै जोगाउन सक्छन् । यसबाट पहिलो फाइदा के हुन्छ भने उसको बानीमा सुधार हुन्छ, अर्को उनीहरूले गर्ने हरेक क्रियाकलापको जानकारी अभिभावकलाई हुन्छ ।
    केटाकेटीहरूको बानी थाहा पाउने सजिलो माध्यम विद्यालयका शिक्षकहरूसँग समय–समयमा सरसल्लाह र उनीहरूका साथीसँग कुरा गर्नु हो । यसरी अभिभावकले आप्mनो सन्तानको इच्छा, अपेक्षा, रुचि, प्रगति र समस्याबारे जानकारी राख्न सक्छ र कुनै अवगुण देखा पर्नासाथ त्यहीं त्यसको समाधान पनि गर्न सक्छ । यसको अर्थ सन्तानको व्यक्तित्व विकास क्रममा आउने गुण र दोषबारे जान्नु पनि हो । जसरी एउटा किसानले खेतमा फसलबीच उम्रेका अनावश्यक घाँसपात उखेलेर सफा गर्ने गर्छ, त्यसैगरी अभिभावकले पनि आप्mनो सन्तानको व्यक्तित्व विकासको मार्गमा कुनै अवगुणे बाधक बनिरहेको कुरा जानकारीमा आउँदा त्यसलाई हटाउन स्वयं अगाडि सर्नुपर्छ । पहिले सहायकको रूपमा त्यसबारे चर्चा गर्नुपर्छ र आवश्यक भएमा आप्mनो तेस्रो आँखा पनि उनीहरूको संरक्षण र सहयोगमा तेर्साउनुपर्छ । तर उनीहरूलाई कुट्नु हुँदैन किनभने कुटाइले उनीहरू विद्रोही, जिद्दी हुनुका साथै घरपरिवारबाट टाढा पनि हुँदै जान्छन् ।
    नेपाली परिवेशमा बालबालिकाहरू अभिभावकको व्यस्तताले गर्दा उपेक्षित रहन्छन् । गरीबी, महँगी, बढी सन्तान, बेरोजगारी, आर्थिक मन्दी, अवसरको अभावजस्ता समस्याले ग्रसित अभिभावकहरूसँग सन्तानको चाहना बुझ्ने र उनीहरूको कुरा सुन्ने समय नै हुँदैन । खासगरी केटीहरूको हृदयमा यसको गहिरो प्रभाव पर्दछ । पहिलो त केटीहरू भावुक र संवेदनशील हुन्छन् र दोस्रो उनीहरूलाई यदि अभिभावकको स्नेह प्राप्त हुँदैन भने उनीहरूको मानसिक विकास राम्ररी हुँदैन । यसै कारण उनीहरू छिट्टै अरूमाथि विश्वास गर्छन् र अनेक समस्याका शिकार हुन्छन् । अभिभावकलाई समस्याबारे त्यस बेला थाहा हुन्छ जब उनका सन्तान पूर्णरूपेण समस्याको चपेटामा परिसकेका हुन्छन् ।
    शहरमा किशोर र किशोरीहरूले एक आपसमा मिल्ने अनेकौं अवसर पाउँछन् र त्यहाँ एक अर्काको भावनासँग खेलवाड गर्नु साधारण कुरो बन्दै गइरहेको छ । यस कारण यदि अभिभावकहरूले आप्mनो सन्तानको कालो ओठ, पहेंलो पर्दै गएको आँखा, अबेरसम्म सुत्ने बानी, कसैसँग कुरा नगर्ने बानी, ठीक समयमा ननुहाउनु, नखानु, नहाँस्नु आदि कुरा देखिएमा त्यसलाई बेवास्ता गर्नुहुन्न किनभने तपाईंको सन्तान ड्रगको शिकार भएको पनि हुन सक्छ । भन्नुको आशय के हो भने सन्तानमा विकसित यस्ता बानी केलाउनु र समयमैं उपचार गर्नु बेस हुन्छ ।
    व्यस्तता अभिशाप होइन, तर सन्तानको बेवास्ता गर्नेगरी व्यस्त हुनु पनि राम्रो होइन । मेरो सुझाव सबै अभिभावकहरूका लागि के छ भने आप्mनो सन्तानका लागि व्यस्तताका बावजुद केही समय अवश्य निकाल्नुहोस् । सन्तानको हरेक कुरा ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस् र उनीहरूको समस्या हल गर्न उनीहरूलाई सहयोग पनि गर्नुहोस् । आमाले छोरीको कुरा एउटा सहेलीको रूपमा सुन्नुहोस् । आप्mनो सन्तानलाई साथीहरूसँग खेल्ने, पढ्ने र घुम्ने अवसर प्रदान गर्नुहोस् तर ध्यान राख्नुहोस्, तपाईंको छोरा वा छोरीको साथी समान आयु, समान आर्थिक स्थिति र समान समाजिक स्तरको छ वा छैन ।
    आप्mनो सन्तानमा निहित क्षमता, प्रतिभा र योग्यतालाई फक्रने समुचित अवसर प्रदान गर्नु हरेक अभिभावकको कर्तव्य हो । तपाईंको छोरा वा छोरीको अभिरुचि जुन विषयमा छ त्यही विषयसँग सम्बन्धित प्रशिक्षण, नयाँ–नयाँ जानकारी वा योग्यता हासिल गर्न उनीहरूलाई सहयोग गर्नुहोस् ।
    सन्तानको असफलता वा निष्क्रियताका लागि उनीहरूलाई मूर्ख, निकम्मा, अयोग्य आदि भन्नु उचित होइन बरु सफल र सक्रिय बनाउन सुविधा र साधन जुटाउनु अभिभावकको दायित्व हो । उनीहरूद्वारा गरिने हरेक क्रियाकलापको जानकारी अभिभावकलाई छ भन्ने कुरा सन्तानलाई बुझाउन उनीहरूसँग केही क्षण व्यतीत गर्नु आवश्यक छ । यसबाट एकातिर उनीहरूको मनोबल वृद्धि हुन्छ भने अर्कोतिर उनीहरू गलत क्रियाकलापमा संलग्न हुनबाट जोगिन्छन् ।
    बालबालिकाहरूमा आआप्mनो कमजोरी लुकाउने बानी हुन्छ । यस कारण अभिभावकले के ध्यान राख्नुपर्छ भने सन्तानले आप्mनो कमजोरी नलुकाऊन् । कमजोरी लुकाउँदा एकातिर गल्ती हुने सम्भावना बढ्छ भने अर्कोतिर कमजोरी प्रकट हुने डरले उनीहरू दब्बू, भीरु र एकलकाँटे हुँदै जान्छन् । यस कारण अभिभावकको दायित्व बालबालिकालाई गल्ती दोहो¥याउनुबाट जोगाउनु पनि हो ।
    आधुनिकताको नाउँमा चलेका फेसन, सामाजिक दिखावा, फिजुलखर्ची आदि केही यस्ता व्यवहार हुन् जसले बालबालिकाहरूलाई छिट्टै प्रभावित गर्दछ । यस कारण बालबालिकामा विकसित हुन सक्ने गलत संस्कारलाई रचनात्मक दिशा प्रदान गर्नु र त्यसलाई पारिवारिक र सामाजिक अपेक्षा अनुरूप ढाल्नु अभिभावकको कार्य हो ।
    यदि तपाईं आप्mनो चाहना अनुसार सन्तानलाई बनाउन चाहनुहुन्छ भने उनीहरूको सुखद वर्तमान र भविष्यको लागि सुनिश्चित आधार प्रदान गर्नुहोस् । श्रमको महŒव, स्वयं कार्यप्रति तत्परता, समयको सदुपयोग, सहयोग, उदारता आदि यस्ता आचरण हुन् जसलाई तपाईंले आप्mनो सन्तानको हृदयमा प्रवाहित गर्न सक्नुहुन्छ र तपाईको यस प्रकारको आचरणले उनीहरूलाई जीवनभरि तपाईंप्रति कृतज्ञ बनाउने छ ।

Sunday, April 28, 2019

शिक्षामा गुणस्तरीयता ः चासो, चुनौती र सम्भावना

शिक्षामा गुणस्तरीयता ः चासो, चुनौती र सम्भावना

अनन्तकुमार लाल दास

    लोकतन्त्रमा शिक्षा भनेको सबैको लागि समान अवसर, न्याय र मानवीयता उत्पन्न गर्ने खालको हुनुपर्छ । उपयोगी र अर्थपूर्ण छैन भने त्यो शिक्षा नै होइन । सँगसँगै शिक्षकप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोण सन्तुलित हुनुपर्छ । हाम्रो धर्मग्रन्थमा पनि भनिएको छ–“गुरु गोविन्द दोऊ खडे, काके लागूँ पाए/बलिहारी गुरु आपने, गोविन्द दियो बताए” अर्थात् गुरुकृपाबेगर ज्ञान हासिल गर्नु सम्भव छैन । यहाँ गुरु भनेको शिक्षक मात्र नभई हाम्रो आमा, हाम्रो परिवार, हाम्रो समाजपनि हो । कहिलेकाहीं उपस्थित परिस्थिति पनि गुरु नै हुन्छ । यसै सन्दर्भमा सन्त कबीरदासले  भनेका छन्–“गुरु कुम्हार शिष कुम्भ हैं, गढि गढि काढे खोट/अन्तर हाथ सहार दें, बाहर बाहै खोट।”
    शिक्षकले हाम्रो समाजमा केटाकेटीहरूको व्यक्तित्व तिखार्न सहयोग गर्छन् । हामी शिक्षकहरूले पनि कुनै न कुनै शिक्षकको माध्यमले ज्ञान हासिल गरेका हौं । बोनसाई नामक बिरुवालाई जसरी आपूmले रुचाएको आकार सानै हुँदा प्रदान गर्न सकिन्छ, त्यसैगरी बाल्यकालमा नै केटाकेटीहरूलाई एउटा आकार दिने प्रयास गर्नुपर्छ । तर विडम्बना के छ भने हाम्रो देशमा प्राथमिक शिक्षालाई हेला गर्ने चलन छ र महŒव माध्यमिक शिक्षालाई दिइन्छ । हाम्रो शैक्षिक प्रणालीमा देखा पर्ने समस्याको मुहान नै प्राथमिक शिक्षालाई हेला गर्नु हो । जुन देशमा प्राथमिक शिक्षालाई महŒव दिइन्छ त्यहाँ माध्यमिक शिक्षामा अनुशासन देखिन्छ । शिक्षित समाजको मापदण्ड भनेको त्यहाँ बसोवास गर्ने मानिसले कतिको नियम र कानूनको पालना गरिरहेको छ, एक अर्कासँग कसरी कुरा गर्छन्, एक अर्काको ख्याल कसरी गर्छन्, उनीहरूमा कतिको मानवीय भावना देखा परिरहेको छ, उनीहरूको व्यक्तित्व कस्तो छ भन्ने हो । शिक्षाको मूल उद्देश्य पनि यही हो, हासिल गर्ने डिग्री होइन ।
    एकातिर हामीहरू शिक्षकलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्छौं अर्कोतिर उसमाथि निगरानी गर्ने कुरा गछौं र स्वयं शिक्षकहरू पनि आपूmलाई कमजोर ठान्छन् भन्ने कुरामा नै शैक्षिक गुणस्तरीयता अड्केको जस्तो प्रतीत हुन्छ । यो कुरो यहाँ उठाउनुको कारण के हो भने स्वयं शिक्षकहरू पनि आप्mनो कामबाट सन्तुष्ट छैनन् । हुन सक्छ तीमध्ये धेरै बाध्यतावश शिक्षक बनेका होलान् तर यो कुरो पनि पूर्ण सत्य होइन । यदि मभित्र पढाउने चाहना छैन भने मलाई जतिसुकै तलब दिए पनि म काम चोरी गर्छु र कुनै हालतमा राम्ररी पढाउँदिनँ । यो एउटा गम्भीर मुद्दा हो र हामी सबैले यसमाथि चिन्तन–मनन गर्नैपर्छ । यहाँनिर के प्रश्न तेर्सिन्छ भने शिक्षा र शिक्षकको गरिमा कसरी बहाल गर्ने ? शिक्षण एउटा जटिल कार्य हो र शिक्षकसँग हरेकको बेग्लाबेग्लै अपेक्षा गाँसिएको हुन्छ । एउटा शिक्षकले हरेकको अपेक्षा एकसाथ कहिल्यै पनि पूरा गर्न सक्दैन । यस कारण शिक्षक र शिक्षालाई परिवर्तन गर्नुछ भने त्यसको जिम्मेवारी समाजले लिनुपर्छ ।
    मलाई सम्झना छ र तपाईंलाई पनि अवश्य होला कि हामीलाई पढाउने शिक्षक स्वतन्त्र थिए । उनले कुन किताब प्रयोग गर्ने, कसरी पढाउने र के गर्ने भन्ने कुरामा कसैको निगरानी थिएन । तीमध्ये पनि केही राम्रा शिक्षक थिए भने केही खराब । हामी केही शिक्षकका नजीक थियौं । हामीलाई के लाग्छ भने उनीहरू मेहनती थिए । त्यस बेला पनि सबै एकनाशका थिएनन् । यस कारण एउटा खराब छ भने सबै नराम्रा हुँदैनन् । आज विद्यालयमा पढाइने पुस्तक, विद्यालयमा गरिने कार्यक्रम र अन्य कुराहरू पहिलेदेखि नै निर्धारित गरिएको हुन्छ । सबैलाई सोही अनुरूप काम गर्नुपर्ने हुन्छ । शिक्षामा केन्द्रीयता झन्–झन् बढ्दै गइरहेको छ । हाम्रो बुझाइमा कम्प्युटर चाहियो वा रोबोट वा शिक्षक समझ बाहिरको कुरा हुँदै गइरहेको छ । शिक्षकको गरिमा सँगसँगै शिक्षकलाई स्वतन्त्रता प्रदान गर्नुपर्छ र उसको इमानदारितामाथि विश्वास गर्नुपर्छ । वर्तमान परिवेशमा जब उसले केही नयाँ गर्न सोच्न सक्दैन, कुनै नयाँ कार्यक्रम बनाउन सक्दैन भने ऊसँग केही अपेक्षा राख्नु बेकार हो । जब उनीहरूलाई स्वयं केही गर्ने अधिकार छैन भने केटाकेटीलाई केही गर्ने छुट दिन सक्दैन । यहींनिर शैक्षिक प्रणलीमा सन्तुलनको आवश्यकता रहेको छ ।
    केटाकेटीहरू विद्यालयमा आएर मात्र केही सिक्छन् भन्ने पनि होइन । हामी सबैलाई विद्यालय जानुपूर्व नै धेरै कुरो थाहा हुन्छ । आजका केटाकेटीहरूमा पहिलेकाभन्दा बढी समझ विकसित भएको छ । विद्यालयको मुख नहेरेका केटाकेटीहरू पनि आज राम्रो व्यापार गर्न सक्छन्, खेती गर्न सक्छन्, थरीथरीका काम गरेर जीवन धान्न सक्छन् । मानिसमा सिक्ने क्षमता बढी हुन्छ र विद्यालय केटाकेटीहरूलाई शिक्षित गर्ने एकमात्र थलो होइन ।
विद्यालयमा गएर पनि केटाकेटीहरूले किन सिक्न पाएनन् र किन सिक्न पाएनन् भन्ने कुरामा विचार गर्दा यसको जिम्मेवारी सबैभन्दा बढी सामुदायिक विद्यालयमाथि थुपारिन्छ । सामुदायिक विद्यालयमाथि थुपार्ने कारण के हो भने जुन अभिभावकको आर्थिक स्थिति अलिकति सबल हुन्छ उनीहरू एकअर्काको देखासिकी, अङ्ग्रेजीप्रतिको मोह, टाई र बेल्ट लगाउने शोखले गर्दा के सोच्छन् भने गरीब केटाकेटीहरूसँग बस्दा उनीहरूको सोच विकसित हुँदैन र उनीहरूले नराम्रो बानी मात्र सिक्छन् । त्यस्ता अभिभावकले आप्mनो सन्ततिलाई संस्थागत विद्यालयमा भर्ना गराउँछन् । तर सत्य के हो भने हाम्रो सरकारी विद्यालयमा पढ्ने केटाकेटीहरू राष्ट्रका मेरुदण्ड हुन् । सम्पूर्ण देश यिनैद्वारा बन्छ र देशको भावना, देशको भूमिका, देशले जे गर्छ त्यो यिनै केटाकेटीहरूले निर्धारण गर्छन् ।
    प्रायः हामीहरू के सुन्छौं भने सरकारी विद्यालयको तुलनामा निजी विद्यालयका विद्यार्थीहरू बढी सिक्छन् । यदि केटाकेटीहरूको पृष्ठभूमिलाई ध्यानमा राखेर हेर्ने हो भने सरकारी विद्यालयका केटाकेटीहरू पनि कम सिक्दैनन् । वास्तवमा हाम्रो मापदण्ड धेरै सीमित छ । हामी कहिल्यै पनि सरकारी विद्यालयका केटाकेटीहरू अन्य के–के सकारात्मक कुरो सिक्छन् भन्ने चर्चा गर्दैनौं र निजी विद्यालयका केटाकेटीहरू यस्ता के–के कुरो सिक्छन् जसलाई सिक्ने आवश्यकता हुँदैन भन्ने कुरो खोज्दैनौ । सरकारी विद्यालय फेल भइरहेका छन्, सरकारी विद्यालय बन्द गरिदिनुपर्छ, यसको निजीकरण गर्नुपर्छ भन्ने कुरा एक प्रकारको बाजारु विज्ञापन मात्र हो । यदि केटाकेटीहरूको पृष्ठभूमिको आधारमा मैपिङ्ग गरेर दुवै विद्यालयको विद्यार्थीहरूको विश्लेषण गर्ने हो भने उनीहरूमा कुनै अन्तर देखिंदैन ।
    आज एउटा अन्य कुरामाथि विचार गर्नुपर्ने आवश्यक छ र त्यो हो एउटा राम्रो विद्यालय कसलाई भन्ने ? यसमाथि सहमति जुटाउन कठिन छ तर केही कुरामाथि सहमति हुन सक्छ । राम्रो विद्यालय त्यो हो, जो ठीक समयमा प्रारम्भ हुन्छ र त्यहाँ पढाइ हुन्छ । साथै प्रश्न उठ्छ के पढाइ होस् ? कसलाई हामीले पढाइ भइरहेको ठान्ने ? कक्षामा विद्यार्थी र शिक्षकको उपस्थितिलाई, केही किताब पढ्नुलाई, कालोपाटीमा लेखिएको कुरा नक्कल गर्नुलाई वा पढाइको अर्थ अन्य पनि हुन सक्छ ? यसमाथि छलफल आवश्यक छ । यदि पढाइको अर्थ पाठ्यपुस्तक मात्र पढ्नु हो भने यो अधूरो पढाइ हो, किनभने हामीले प्रायः पढाइ पाठ्यपुस्तकमा मात्र सीमित नहुने कुरा गर्छौं । अब प्रश्न के उठ्छ भने पाठ्यपुस्तकमा सीमित नहुनुको अर्थ के हो ? यस सवालको जवाफबारे सोच्नुपर्ने हुन्छ ।
    यदि कक्षामा कुनै शिक्षक कवितालाई गीतको रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ भने त्यसलाई शिक्षण भइरहेको मान्ने कि नमान्ने ? यदि एउटा सामाजिक अध्ययनको शिक्षकले भन्दछ कि आज हामी किताब पढ्दैनौं । आज तिमीहरूले घुमेको ठाउँको चित्र कोर र त्यहाँ देखेको कुरालाई पाँच वाक्यमा बयान गर भन्छ भने त्यस कक्षामा सामाजिक अध्ययनको पढाइ भयो कि भएन ? यो मात्र एउटा उदाहरण हो । यदि हामीले यस्ता कुरामाथि विचार गर्छौं र शिक्षकलाई यस्तो गर्न प्रोत्साहित गर्छौ भने मात्र हामी पुस्तकबाट बाहिर निस्कन सक्छFैं । यहाँ एउटा अर्को समस्या जुन हामी प्रायः व्यक्त गर्छौ त्यो के हो भने पाठ्यक्रम कसरी ‘कभर’ हुन्छ ? यहाँ कुरो पाठ्यक्रमलाई कभर होइन अनकभर गर्ने चलिरहेको छ । जबसम्म पाठ्यक्रमको मूलभूत कुरा अनकभर हुँदैन तबसम्म विद्यार्थीहरू केही सिक्दैनन् । भन्न के खोजिएको हो भने पाठ्यक्रममा सामेल धारणामाथि परेको पर्दा हटाउन आवश्यक छ । त्यस पर्दालाई हटाउन के आवश्यक छ भने पाठ्यक्रमलाई मात्र पूरा गर्नुको साथै विद्यार्थीहरूलाई त्यसमा सामेल अवधारणा खोज्ने, त्यससँग जुध्ने र त्यसमाथि प्रश्न गर्ने अवसर पनि दिनुपर्छ । यो पाठ्यक्रम विश्लेषणको फरक दृष्टिकोण हो । शिक्षाको उद्देश्य त्यस किताबलाई कभर होइन अनकभर गर्नुरहेको छ । वास्तवमा किताब कहिल्यै पनि पूरा हुँदैन । जीवन जस्तै त्यो पनि सधैं अनकभर भइरहन्छ ।
    यस कारण आवश्यकता के छ भने विद्यार्थीहरूले त्यो तह खोल्न सिकोस् र स्वतन्त्ररूपले त्यसमा जान सिकोस् । शिक्षक र विद्यालयको जिम्मेवारी  विद्यार्थीहरूलाई त्यस बाटोबाट परिचित गराउनु हो जहाँ उनीहरू आपैंm पुग्न सक्दैनन् किनभने बाँकी कुरा उनीहरूले घरमा आपैंm सिक्छन् । उनीहरूले जे सिक्न सक्दैनन् त्यो हो औपचारिक रूपले बुझ्नु, सोच्नु, तर्क गर्नु र त्यस तर्कलाई अघि सार्नु । यदि हामीले एकपटक यो शुरू ग¥यौं भने विद्यार्थीहरू कसैमाथि आश्रित हुँदैनन् । यदि एक पटक तपाईंले कुनै किताब राम्ररी पढ्नुभयो भने अन्य किताब तपाईं स्वयं पढ्न थाल्नुहुन्छ । यदि जबर्दस्ती कुनै किताब पढ्न सिकाइयो र स्वयं तपाईंले त्यसलाई पढ्न सिक्नुभएन भने तपाईं त्यस किताबलाई पनि पूरा गर्न सक्नुहुन्न । विद्यालय, शिक्षक र प्रधानाध्यापकको अगाडि रहेको यक्ष प्रश्न पनि यही हो । हरेक शिक्षकलाई यसबारे सोच्नुपर्छ र यो कसरी सम्भव हुन्छ त्यो प्रणाली डिस्कभर गर्नुपर्छ ।      क्रमशः   

Sunday, April 7, 2019

गृहकार्यसँग परहेज किन

गृहकार्यसँग परहेज किन

अनन्तकुमार लाल दास

    गृहकार्यको कुरा गर्दा यसले केही सिक्ने र मूल्याङ्कन गर्ने दुवै पक्षलाई उजागर गर्दछ । अपेक्षित पाठ्यक्रम वा कुनै पाठको केही अंशलाई राम्ररी बुझेको छ वा छैन भन्ने मूल्याङ्कन गर्न गृहकार्य दिइन्छ । यदि यसलाई आदर्श स्थिति मान्ने हो भने गृहकार्य निश्चितरूपले केटाकेटीहरूको सिकाइमा सहयोगी हुन सक्छ । यसको विरोधमा स्वर नउठ्नुपर्ने हो तर उठिरहेको छ । हाम्रो देशमा मात्र होइन, विदेशमा पनि यसको विरोधमा स्वर उठिरहेको छ । त्यो पनि लेखक, पत्रकार र बुद्धिजीवीहरूको तर्पmबFट ।
    विकी अबेल्स जसले ‘रेस टू नोव्हेअर’ डक्युमेन्ट्री बनाएकी छन्–उनले भनेकी छन्–“गृहकार्यले युवाहरूमाथि नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ र यसबाट परिवार पनि नराम्ररी प्रभावित भइरहेको छ ।” ‘रेस टु नोव्हेअर’ ६,००० स्क्रीनमा ३० वटा देशहरूमा तीन वर्ष पहिले रिलिज भएको थियो । यसमा विकीले यस तथ्यलाई प्रमुखताका साथ उठाएकी छन् । यसमा उनले “कसरी विद्यालय व्यवस्थामा गृहकार्यको माध्यमले विद्यार्थीहरूलाई राम्रो प्रदर्शन गर्न निरन्तर दबाबमा राखिएको छ जसले उनीहरूमा सिकाइप्रतिको रुचि र मायालाई समाप्त पारिरहेको छ भन्ने कुरो देखाएकी छन् ।
    विश्वको नेतृत्वकर्ता र प्रगतिशील देश अमेरिकामा गृहकार्यको विरोधमा करीब सय वर्ष पहिले नै आवाज उठेको थियो । ‘लेडिज होम जर्नल’का सम्पादक एडवर्ड वोकले सन् १९०० मा आप्mनो आलेखमा गृहकार्यलाई राष्ट्रिय अपराधको संज्ञा दिएका थिए । ‘ए नेशनल क्राइम एट द फीट अफ पेरेन्ट्स’ शीर्षकको आप्mनो आलेखमा उनले लेखेका छन्–“गृहकार्य अमेरिकाका युवाहरूको ज्यान लिइरहेको छ । घरमा पढाइ गरिराख्दा खेल्ने, कुद्ने र हाम्फाल्ने स्वाभाविक गतिविधिमाथि रोक लागेको छ र यसले गर्दा उनीहरू शारीरिक र मानसिकरूपले भयाक्रान्त छन् ।”
    सन् १९९८ देखि २००३ सम्म अमेरिकाको ‘न्यूजवीक, टाइम, पिपुल’ आदि पत्रपत्रिकाहरूमा गृहकार्यको विरोधमा चर्को स्वर मुखरित भएको थियो । पत्रकार र लेखकहरूले यसलाई विद्यार्थीहरूको साथ अन्यायको रूपमा लिएका थिए । उनीहरूको बुझाइमा केटाकेटीहरूको बालपन यसले निलिरहेको छ र एउटा डराएको मानिसको रूपमा उनीहरू ठूला भइरहेका छन् । लेखकको भनाइ अनुसार गृहकार्यले गर्दा केटाकेटीहरूले के गर्ने र के नगर्ने अवस्थामा छन् । त्यहीं अर्कोतिर आमाबुवा र अभिभावकलाई समेत तनाव भइरहेको स्थिति छ । यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरो के हो भने किन केटाकेटीहरूलाई अप्ठ्यारो बाटोमा धकेलिइन्छ ? पिपुल पत्रिकामा छापिएको ‘ओभर बुक्ड’ शीर्षक लेखमा तेस्रो कक्षामा पढ्ने छात्रलाई चार घण्टाको गृहकार्य दिइएकोमा आश्चर्य व्यक्त गरिएको छ । उनले लेखेका छन्–“गृहकार्यले थाकेका विद्यार्थी र तिनका आमाबुवाबीच झगडा हुने सम्भावना बढी हुन्छ ।
    अमेरिकामात्र होइन, केही वर्ष पहिले इङ्गल्यान्डमा पनि गृहकार्यको विरोधमा आवाज उठेको थियो । हाम्रो देशमा पनि कहिलेकाहीं हलुको स्वरमा आवाज नउठेको होइन, तर विकसित मुलुकको तुलनामा यो स्वर निकै मन्द थियो । जुनसुकै स्वरमा विरोध भए तापनि के बुझ्नुपर्ने हुन्छ भने गृहकार्य प्रश्नको घेरामा आइसकेको छ।
    के गृहकार्यले आप्mनो उपयोगिता गुमाइसकेको छ ? के गृहकार्यबारे शिक्षकहरू प्रस्ट छन् ? गृहकार्यमा सोधिने प्रश्नहरूमाथि के शिक्षकहरूले मेहनत गर्छन् ? के गृहकार्यलाई लिएर प्रधानाध्यापक र विषयगत शिक्षकहरूबीच तालमेल हुन्छ ? सरसर्ती हेर्दा गृहकार्यको मुद्दा सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयहरूमा समान देखिन्छ । खासगरी हाम्रो देशको सन्दर्भमा जब हामी संस्थागत विद्यालयहरूको कुरा गर्छौं त्यसबेला केही अभिभावकलाई गृहकार्यबाट परेशानी भएको हामी पाउँछौं । अभिभावकहरूले केटाकेटीहरूलाई गृहकार्यले गर्दा टाउको उठाउने फुर्सद नभएको कुरा त गर्छन् तर उनीहरू अलिकति खाली समय पाउँदा पढ्न सचेत गराइहाल्छन् । अभिभावकहरूको यो वर्ग यस्तो हो जसमा शिक्षाप्रतिको समझ विकसित भएको छैन । यस वर्गको बुझाइ के छ भने केटाकेटीहरू जति पढ्छन् त्यतिकै उनीहरुको ज्ञान विकसित हुन्छ । पढाइ बाहेकका अन्य गतिविधिलाई उनीहरूले शिक्षाको बाधकका रूपमा लिन्छन् र त्यसलाई व्यर्थको कुरो ठान्छन् ।
    यस्ता अभिभावकलाई केटाकेटीहरू छ घण्टा विद्यालयमा व्यतीत गरेर आएका छन् र घरमा पनि निरन्तर पढिरहेका छन् भन्ने कुरासँग कुनै सरोकार ा रराख्दैनन् । यस्तै अभिभावकहरूको सोचले गर्दा संस्थागत विद्यालयहरू विद्यार्थीहरूमाथि नपढाइएको कुरा पनि गृहकार्यको निहुँमा थुपार्ने कैयन उदाहरण फेला पर्छ किनभने विद्यालयको भएभरका पाठ्यक्रम सीमित समयमा कुनै पनि हालतमा पूरा हुन सक्दैन । परिणामस्वरूप सम्पूर्ण परिवार गृहकार्यलाई जसरी पनि पूरा गर्न तत्परताका साथ लागिरहेका हुन्छन् र नसक्ने अवस्थामा ट्युशन शिक्षकमाथि यो बोझ हस्तान्तरण गरिदिन्छन् । यसरी हाँस्दै–खेल्दै हुने पढाइ केटाकेटीहरूको लागि टाउको दुखाइ बन्न पुग्छ । आश्चर्य त के कुरोको छ भने यसका बावजूद अभिभावकहरूलाई उनका सन्तान कसरी अघि बढिरहेका छन् भन्ने कुरोको कुनै ज्ञान हुँदैन । केटाकेटीहरूको ध्यान पढाइ बाहेक अन्य कुरामा छैन भन्ने कुरोले नै उनीहरूले सन्तोष प्राप्त गरिरहेका हुन्छन् ।
    अर्कोतिर सामुदायिक विद्यालयहरूमा गृहकार्यप्रति विपरीत स्थिति देखापर्छ । त्यहाँका अभिभावकहरू केटाकेटीहरूको पढाइप्रति संस्थागत विद्यालयजस्तो चिन्तित देखिंदैनन् । उनीहरूको चाहना तिनका सन्तानले पढून् भन्ने त हुन्छ तर यसको लागि उनीहरूको तर्पmबाट न केटाकेटीहरूमाथि कुनै दबाब हुन्छ, न उनीहरूलाई पढाउने शिक्षकहरूमाथि नै । धेरैजसो केटाकेटीहरू गृहकार्यप्रति यति उदासीन हुन्छन् र गृहकार्य नगरेको दिन विद्यालय नै जाँदैनन् । जुन दिन उनीहरू विद्यालय पुग्छन् कक्षामा पढाइने विषयको पाठ कहाँबाट कहाँ पुगिसकेको हुन्छ ।
    गृहकार्यलाई लिएर दुवै प्रकारको स्थितिले सुखद सङ्केत दिइरहेको छैन सँगसँगै गृहकार्यप्रति शिक्षकहरूको दृष्टिकोणपनि स्पष्ट नभएको सङ्केत गरिरहेको छ । त्यहीं के कुरो पनि प्रस्ट हु्न्छ भने शिक्षकहरू गृहकार्यका प्रश्नहरू माथि धेरै परिश्रम गर्दैनन् । हाम्रो देशमा धेरैजसो विषयको पाठ्यक्रम बढी भएको हुनाले त्यस्ता कुराहरू गृहकार्यमा दिने चलन छ, जसलाई कक्षामा पढाउन सम्भव हुँदैन । जुन विषयमा केटाकेटीहरूमा समझ विकसित भएको हुँदैन, त्यसका लागि बाजारमा पाइने गाइडहरूबाट नक्कल मात्र गर्नुपर्छ । यस कारण विद्यार्थीहरू गृहकार्यप्रति उदासीन हुन्छन् । गृहकार्यप्रति शिक्षकहरूको रवैया पनि राम्रो देखिंदैन किनभने गृहकार्य गरेर नल्याएको अवस्थामा उनीहरू विद्यार्थीलाई शारीरिक, मानसिक र भावनात्मकरूपले प्रताडित गर्छन् । यसरी पढाइ आनन्ददायक नभएर तनावमा परिणत हुन्छ जुन केटाकेटी र परिवारका लागि कष्टदायक हुन्छ ।
    त्यहीं अर्कोतर्पm गृहकार्यलाई लिएर विद्यालयहरूमा कुनै स्पष्ट नीति कोरिएको हुँदैन । विद्यालय प्रमुखद्वारा यो पनि निर्देशन दिइन्न कि सबै विषयमा यति धेरै गृहकार्य पनि दिनुहुँदैन जसले विद्यार्थीहरूको बालपन नै धरापमा परोस् । परिणामस्वरूप विषय शिक्षकले आप्mनै तरीकाबाट गृहकार्य दिइराखेका हुन्छन् र भोलिपल्ट गरेर देखाउने निर्देशन पनि दिन्छन् । पाँच–छ घण्टाको निरन्तर पढाइपछि विद्यार्थी शारीरिक र मानसिक रूपले थाक्छ र घरमा पनि गृहकार्य गर्ने कुरोलाई उसले अतिरिक्त तनावको रूपमा लिन्छ र पढाइबाट भाग्न थाल्छ ।
    गृहकार्यको कुरो चल्दा के बुझिन्छ भने परम्परागत तरीकाले दिइने गृहकार्यले केटाकेटीहरूलाई मानसिक, शारीरिक र भावनात्मकरूपमा क्षति पु¥याइरहेको छ । यसले केटाकेटीहरूको चौतर्फी विकासमा सघाउ पु¥याउँदैन । यस अर्थमा गृहकार्यलाई रुचिकर बनाउने खाँचो छ । ध्यान दिनुपर्ने कुरो मात्र के हो भने गृहकार्य पाठ्यक्रममा आधारित होस् तर पाठ्यपुस्तकमा दिइएको हुबहु प्रश्न नदिई पाठ्यवस्तुसँग सम्बन्धित यस्तो प्रश्न होस् जसले केटाकेटीहरूको मानसिक क्षमताको विकास गर्न सकोस् र पढाइप्रति भय होइन रुचिको वृद्धि गरोस् । सँगसँगै विद्यालयको संस्थापक वा प्रधानाध्यापकले विद्यार्थीमाथि सबै विषयमा समान बोझ नहोस् भन्ने निश्चित गर्नुपर्ने हुन्छ ।
    गृहकार्यलाई लिएर सबै देशका बुद्धिजीवीहरूमा रोष छ । यसको लागि हामी शिक्षकहरू नै मिलेर गृहकार्य सम्बन्धी भ्रम र मिथक तोड्नुपर्छ । नयाँ र रोचक मूल्याङ्कन पद्धति खोज्नु आवश्यक छ । शिक्षकहरूले के बिर्सनुहुन्न भने किताबी ज्ञानमात्र दिनु पर्याप्त होइन, तनावमुक्त वातावरणमा केटाकेटीहरूलाई शिक्ष्Fा प्रदान गर्नु मुख्य जिम्मेवारी हो । केटाकेटीहरूलाई भयमुक्त, स्वतन्त्र चिन्तन र पढाइलाई आनन्ददायक बनाउने जिम्मेवारी पनि हामी शिक्षहरूकै हो अरूको होइन ।

Sunday, March 31, 2019

शिक्षा र चरित्र

शिक्षा र चरित्र

अनन्तकुमार लाल दास

    शिक्षा भनेको अध्ययन र ज्ञान प्राप्ति हो । शिक्षाले मानिसको रुचि, योग्यता, सामाजिक मूल्य र मान्यतालाई ध्यानमा राखी आवश्यकता अनुरूप स्वतन्त्रता प्रदान गरी उसको सर्वाङ्गीण विकास गर्दछ । शिक्षाले हाम्रो सोच्ने, समाजमा घुलमिल गर्ने र जीवन यापन गर्ने तरीकालाई परिमार्जित गर्दछ । विवेकशीलता शिक्षाको देन हो । नेपालको प्राचीन शिक्षाले हामीलाई प्रकृति र सबैको सम्पर्कमा बस्न सहयोग गर्दथ्यो । त्यसले हाम्रो परिवेश, परिस्थिति र नेपाली संस्कारलाई राम्ररी बुझ्न सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्दथ्यो तर नेपालको वर्तमान शिक्षा प्रणाली जीविका चलाउने साधनमात्र बनेकोे छ ।
    वर्तमान शिक्षामा संस्कारको नितान्त अभाव छ । आजको शिक्षा प्रणाली व्यावहारिक ज्ञानबाट दिन प्रतिदिन टाढिंदै गएको छ । वर्तमान शिक्षा प्रणालीले मानिसलाई एकातिर स्वावलम्बी बनाएको छ भनें अर्कोतर्पm यो शोषणको नीतिमाथि आधारित छ । विकास र प्रगतिको नाउँमा यो प्रकृतिलगायत त्यस्ता हरेक कुराको शोषण गर्दछ जसको विनाशबाट मानिसलाई केही हासिल हुँदैन । मानवीय संवेदनासँग यसको कुनै सम्बन्ध छैन किनभने यस्तो शिक्षायुक्त व्यक्ति आज उच्च महŒवाकाङ्क्षाको गुलाम बनेको छ । ऊ हरेक व्यक्तिलाई आप्mनो प्रतिस्पर्धी देख्दछ । यस कारण ऊ वन विनाश गरेर ठूल्ठूला भवन निर्माण गर्दछ । एकातिर उसले रोगहरूमाथि विजय प्राप्त गरेको छ भने अर्कोतिर स्वयंलाई समस्याको कारण पनि बनाउँदै लगिरहेको छ ।
    स्वास्थ्य र धनमध्ये चरित्रको स्थान सर्वोपरि छ । भनिन्छ यदि धन चोरी भयो भने पुनः उपार्जन गर्न सकिन्छ, स्वास्थ्य खराब भयो भने पुनः हासिल गर्न सकिन्छ तर चरित्र गुम्यो भने सबैथोक समाप्त हुन्छ । चरित्र निर्माण सजिलो काम होइन । चरित्र निर्माणको लागि साहस र धैर्यको आवश्यकता पर्दछ । तर एउटा दुःखद सत्य के हो भने आजको विद्यार्थीले योग्यताको प्रमाणपत्र त प्राप्त गर्छ तर ज्ञानार्जन गर्दैन । अधिकांशलाई न ठीक–बेठीकको समझ हुन्छ, न नोकरी नै प्राप्त हुन्छ । यस कारण उनीहरू कि ख्याली पुलाव पकाउनमा व्यस्त हुन्छ वा धेरै निराशाको अँध्यारोमुनि बसेका हुन्छन् ।
    नेपालको वर्तमान शिक्षा प्रणालीमा न चरित्र निर्माणको कुनै ठाउँ छ, न त्यसलाई कुनै महŒव नै दिइन्छ । हाम्रो नेपाली संस्कृतिमा गुरु र शिष्यबीच सम्बन्ध पहिले धेरै मधुर र सुखद थियो । यसको एकमात्र कारण पारस्परिक विश्वास थियो । गुरुले शिष्यलाई आप्mनो छोराछोरी सरह र शिष्यले पनि गुरुलाई आमाबुवा जस्तै आदर प्रदान गर्दथे तर आज गुरु र शिष्यबीच केवल व्यापारिक सम्बन्ध छ । आजभोलि सञ्चार माध्यमहरूमा गुरु–शिष्य सम्बन्धमा यस्ता लज्जास्पद समाचार पढ्न र सुन्न पाइन्छ जसले हाम्रो टाउको निहुरिन्छ । यसको एकमात्र कारण शिक्षामा चरित्र निर्माणको कुरो माथि ध्यान नदिनु र विद्यार्थीमाथि शिक्षक वर्गको नैतिक प्रभाव नहुनु हो ।
    विद्यार्थीको चरित्र निर्माणमा परिवारको भूमिका पनि प्रमुख हुन्छ । यदि अभिभावक चरित्रवान छ भने उसको असर सन्तानमा पनि देखा पर्छ । परिवार सँगसँगै समाजको असर पनि व्यक्तिमाथि पर्दछ । समाजलाई दिशा निर्देश गर्ने राजनीतिक नेता र राजनीतिक कार्यकर्ताहरूको पनि राष्ट्रको चरित्र निर्माणमा महŒवपूर्ण भूमिका हुन्छ । ठूल्ठूला पदमा आसीन पदाधिकारीहरू स्वार्थबाट प्रेरित छन् । आज हाम्रो राष्ट्रको चारित्रिक स्तर खस्केको एकमात्र कारण राजनीतिक नेता र कार्यकर्ताहरूमा नैतिकता लुप्त हुनुपनि हो । धन र सत्ता प्राप्ति राजनीतिको एकमात्र लक्ष्य बनेको छ । आजभोलि कुनै पनि नेतामाथि भरोसा गर्नु मूर्खताबाहेक केही हुँदैन । यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने नेताहरूको चरित्र नै भ्रष्ट भएपछि साधारण नागरिकको चरित्र बलियो हुनु कठिन हुन्छ । भनिन्छ जस्तो नेतृत्व त्यस्तै जनता । लोकतन्त्र प्राप्तिका लागि सङ्घर्षरत नेपालीले जे सपना देखेका थिए ती सबै दिन प्रतिदिन दिवास्वप्नमा परिणत हुँदै गइरहेको छ । जब परिवारको मुखिया नै भ्रष्ट छ भने परिवारका अन्य सदस्यहरूमाथि कसरी भरोसा गर्ने ?
    विद्यार्थीहरूको चरित्र निर्माणका लागि शिक्षासँगसँगै रचनात्मक कार्यमा पनि उनीहरूलाई समावेश गराउनु र व्यस्त राख्नु जरूरी छ । तर विडम्बना के छ भने पढाइको अलावा उनीहरूलाई न कुनै रचनात्मक कार्यक्रममा व्यस्त राखिन्छ, न यस प्रकारको दिशा निर्देश नै दिइन्छ । सामुदायिक विद्यालयको त कुरै न गरौं किनभने त्यो राजनीतिक कार्यकर्ताको संरक्षण गर्ने थलो नै बनेको छ भने संस्थागत विद्यालयहरू जसले अतिरक्त पाठ्यक्रमको नाउँमा लाखौं वसुली गर्छन् तिनले पनि यसतर्पm ध्यान दिएको देखिंदैन । फलस्वरूप शिक्षोपरान्त बेरोजगारी आतङ्कबाट देश र समाज आक्रान्त हुन थाल्छ । जुन राष्ट्रको शिक्षित जनशक्ति घटिया कार्यहरू– जस्तै चन्दा असुली, एक अर्कालाई धम्काउने, अपहरण गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्ति तोडफोड गर्ने, लागू पदार्थको ओसारपसार गर्ने, जुवाताशमा रमाउने, जाँड–रक्सी सेवन गर्ने, दहेज लिनेदिने, यौन अपराधमा संलग्न हुने, गुण्डागर्दी गर्ने जस्ता कार्यहरूमा संलग्न हुन्छ वा निरन्तर मानसिक विकारको शिकार भइरहन्छ, त्यस राष्ट्रलाई कसरी उन्नति र प्रगतिपथमा अग्रसर गराउन सकिन्छ ?
    चरित्र ¥हासका लागि मूलतः देशको राजनीतिक नेताहरू नै जिम्मेवार छन् किनभने दुर्बल चरित्रसँग कैयौं समस्या जोडिएको हुन्छ । जसरी–जसरी राष्ट्रीय चरित्रमा ¥हास आएको छ त्यही गतिमा सामाजिक अपराधमा वृद्धि भएको छ । चरित्र ¥हास र अपराधमा अन्योन्याश्रित सम्बन्ध हुन्छ । अपराधीहरू पैसाको बलमा न्यायालयबाट छुट्छन् । प्रहरी प्रशासनलाई पैसा खुवाएर उम्केका अनेकौं समाचार सुनिएको छ । अपराधी उम्कनुको मूल कारण हो भ्रष्टाचार र शासनको मेचमा बसेका भ्रष्ट पदाधिकारीहरू । भ्रष्टाचारकै कारण दिन प्रतिदिन अपराध वृद्धि भइरहेको छ । महिलाको सम्मान हुनुपर्ने ठाउँमा शोषण भइरहेको छ । न्यायको अभावमा कानूनसँग खेलवाड हुन थालेको छ । यसरी दिन प्रतिदिन अराजकतामा वृद्धि हुँदै गइरहेको छ । यस्तो यौटा हैन अनेकौं समस्या दुर्बल चरित्रसँग उत्पन्न हुँदै गएको छ ।
    आप्mनो मौलिक संस्कृति र परम्परामा गर्व गर्ने नेपालमा दिन प्रतिदिन सांस्कृतिक प्रदूषण बढ्दै गएको छ । यसको एकमात्र कारण आँखा चिम्लेर पश्चिमी संस्कृति र परम्पराको नक्कल गर्नु हो र यसो हुनुमा नेपाल सुहाउँदो सही शिक्षाको अभाव हो । शिक्षामा बढ्दै गएको राजनीतिक हस्तक्षेपले गर्दा विद्यार्थीको अन्धकारमय भविष्यलाई यदि समयमैं सपार्न सकिएन भने आउँदो दिन झन् डरलाग्दो हुनेछ ।
    चरित्रको अभावमा कुनैपनि राष्ट्रको सम्यक विकास हुन सक्दैन । कुनैपनि राष्ट्रको चरित्र भन्नाले त्यस राष्ट्रको नागरिकहरूको चरित्रलाई जनाउँछ । चरित्रवान नागरिक यदि विवेकयुक्त हुन्छ भने साहित्य र विज्ञानको क्षेत्रमा केही कार्य गर्न सक्छ । आज कार्यालयमा कोही काम गर्न रुचाउँदैनन् । सबैको ध्यान काम भन्दा बढी तलबमाथि मात्र रहन्छ । परिस्थितिजन्य कारणले गर्दा आम मानिसको नैतिकतामा पनि ¥हास आउँदै गइरहेको छ ।
    आज सामूहिक अनुशासन, निष्ठा र इमानदारिताको खाँचो छ । आज एक अर्काबीच आपसी समझदारी र सम्मानको खाँचो छ । चरित्र निर्माणको आवश्यकता ज्ञानको खोजी गर्न, स्वतन्त्रतालाई राम्ररी बुझ्न, आप्mनो समस्याको हल आपैmं खोजी गर्न र आप्mनो ध्यान रचनात्मकता र परिश्रममाथि केन्द्रित गर्नका लागि पनि आवश्यक हुन्छ । यो यस कारणले भनिएको हो कि चरित्रगत शिक्षाले विद्यार्थीहरूमा सामाजिक र भावनात्मक शिक्षाको प्रवाह, जीवन कौशल शिक्षा, हिंसा निषेध, इमानदारिताको विकास गर्दछ । वर्तमान युग व्यवस्थापनको युग हो । यदि हामीले चरित्र शिक्षाको व्यवस्थापन आधुनिक शिक्षामा गर्न सक्यौं भने भविष्यमा गर्व गर्न सक्ने कल्पना साकार हुन सक्छ किनभने लोकतन्त्रको प्राप्तिका लागि बलिदान दिने ज्ञात–अज्ञात शहीदहरूको सपना साकार पार्न र समावेशी लोकतन्त्रको रक्षाका लागि पनि उच्च चरित्र आवश्यक पर्दछ । आर्थिक र सामाजिक विकासका लागि पनि इमानदार चरित्रको आवश्यकता पर्दछ । मानव अधिकारको सम्मान, पीडित, उत्पीडित, उपेक्षित, दलितको उत्थानका लागि पनि सच्चरित्रता आवश्यक हुन्छ। 
    यस प्रकारको चरित्र निर्माणका लागि नैतिक शिक्षा अत्यावश्यक छ । यसको अभावमा राम्रो चरित्रको कल्पना गर्नु निरर्थक हुन्छ । आज यस्तो शिक्षा व्यवस्थाको खाँचो छ जसले विद्यार्थी र शिक्षकबीच राम्रो सम्बन्ध जोडोस्, अभिभावक र विद्यालयबीचको खाल्डो पुरोस् । आज हामी सबैले सुखी नेपाली, समृद्ध नेपाल निर्माण गर्न जागरुक नागरिक बन्न आवश्यक छ । हामी सबैलाई चरित्रको महŒवबारे थाहा छ । हामी चरित्रवानको कदर पनि गर्छौं तर आवश्यकता मात्र के छ भने स्वयंले गर्ने गल्ती परित्याग गरी सच्चरित्रता अङ्गीकार गरौं ।

Sunday, March 24, 2019

गृहकार्यको अर्थ

गृहकार्यको अर्थ

अनन्तकुमार लाल दास

    शिक्षा निरन्तर जारी रहने एउटा प्रक्रिया हो जो कक्षाकोठा, त्यसबाहिर विद्यालयदेखि घरसम्म चलिरहन्छ । अर्थपूर्ण सिकाइका लागि केटाकेटीलाई पढ्ने वातावरण र अनुभव साटासाट गर्ने अवसर दिनु आवश्यक हुन्छ । ज्ञान प्रFप्तिका लागि विद्यार्थीहरूको परिवेशीय सन्दर्भलाई विद्यालयसँग जोड्नु आवश्यक हुन्छ । सँगसँगै विद्यालयको अनुभव घरसम्म पुग्नु र घरेलु दैनिक जीवनको अनुभव प्राप्त गर्न जरूरी छ । विद्यालय जाने केटाकेटीहरूको लागि दैनिक गतिविधिमा गृहकार्य एउटा अहम् गतिविधि हो । गृहकार्यको गुणस्तरीयता तीन कुरामाथि निर्भर छ ।
    पहिलो– गृहकार्य जुन उद्देश्य प्राप्तिका लागि दिइएको छ, त्यो उद्देश्य हासिल गर्नमा सहयोगी होस् । दोस्रो– गृहकार्यको सार्थकता अर्थात् गृहकार्य गर्ने विद्यार्थीको लागि ज्ञान प्रFप्तिमा सहयोगी होस् तर विषयवस्तुको नक्कल गरी सार्ने वा समान प्रश्न हल गर्ने प्रयासको रूपमा नहोस् । यदि यस्तो हुन्छ भने त्यो सार्थक हुँदैन । तेस्रो–विविधता, अर्थात् गृहकार्य विद्यार्थीको रुचि, सिक्ने गति र सिकाइ स्तरको आधारमा बेग्लाबेग्लै हुनुपर्छ । समान गृहकार्य सबै विद्यार्थीहरूको लागि समानरूपले उपयोगी हुँदैन ।
    विद्यालयमा शिक्षक यस प्रकारको अनुभव प्रदान गर्न र सिकाइको लागि वातावरण तयार गर्न सहजकर्ताको भूमिकामा हुन्छन्, तर विद्यालय बाहिर उनीहरूको प्रत्यक्ष्F संलग्नता हुँदैन । यस कारण शिक्षकहरू सामु एउटा चुनौती के देखिन्छ भने विद्यार्थीहरूको रुचि र सिकाइको गति अनुकूल कस्तो गृहकार्य दिने, जुन शिक्षकको अनुपस्थितिमा केटाकेटीले स्वतन्त्रतापूर्वक गर्न सकूस् । एउटा महŒवपूर्ण कुरा के छ भने हामीमध्ये धेरैजसो शिक्षक आप्mनो शिक्षणबाट विद्यार्थीहरू लाभान्वित भए वा भएनन् नबुझिकन गृहकार्य जाँच्न खर्च गरिराखेका हुन्छौं । अर्को कुरो आज पनि त्यस्ता शिक्षकहरूको कमी छैन, जो विद्यार्थीलाई बढीभन्दा बढी गृहकार्य दिने गर्छन् । यसो गर्नुको पछाडि विद्यार्थीहरूको ध्यान पढाइमा केन्द्रित गराउनु, उनीहरूलाई अनुशासनमा राखेर सिकाइमा सहयोग गरिरहेको बुझाइ रहेको छ ।
    गृहकार्य गरेर विद्यार्थीहरूको अनुहारमा देखिने आश्वस्त भावले के प्रस्ट हुन्छ भने यो उनीहरूका लागि बोझ हो र परिणामस्वरूप यसले पढाइमा रुचिको साटो अरुचि नै उत्पन्न गरिराखेको हुन्छ । हाम्रो सामाजिक विडम्बना के छ भने कुनै विद्यालयको गुणस्तरीयता त्यहाँ दिइने गृहकार्यको मात्रालाई जोडेर हेर्ने चलन छ । धेरैजसो अभिभावकहरू पनि यसै पक्षमा वकालत गरिरहेका हुन्छन् । धेरै गृहकार्य दिने शिक्षकहरूलाई सम्मानको दृष्टिले हेरिन्छ । “मेरो सन्तानले अबेरसम्म गृहकार्य गर्छ” भन्ने गर्वोक्ति पनि सुनिन्छ । विद्यालयमा प्रायः त्यस्ता विद्यार्थी अनुपस्थित हुन्छन् जसले गृहकार्य पूरा गरेका हुँदैनन् । यस प्रकारको विरोधाभासमा गृहकार्य किन, कति, कस्तो सम्बन्धी छलफल नेपथ्यमा पुग्छ । थोरैमात्र यस्ता विद्यालय, शिक्षक र अभिभावक छन् जोे केटाकेटीको शिक्षा सँगसँगै गृहकार्य, विद्यार्थीको लागि तनावको कारण वा निद्रा बाधित गर्ने वा स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्ने वा परिवारसँग घुलमिल गर्ने पर्याप्त समय वा रुचि अनुसारको काम गर्ने अवसर प्राप्त नहुने कुरामा, सजग छन् । यस्तो सोच राख्ने विद्यालय, शिक्षक वा अभिभावकहरूको सङ्ख्या दुर्भाग्यले बढी छैन ।
    अब प्रश्न उठ्छ गृहकार्य किन दिनुपर्छ ? कक्षाकोठामा सिवद्यार्थीले प्रायः अल्पकालीन स्मृति (क्जयचत त्भचm ःझयचथ) नै प्रयोग गर्छन्, जसलाई स्थायी स्मृति (एभचmबलभलत ःझयचथ) मा बदल्न आवश्यक हुन्छ । हाम्रो विद्यालयको कक्षाकोठामा चल्ने शिक्षण प्रक्रियामा विद्यार्थीहरू एकपछि अर्को विषयको पढाइ–लेखाइमा संलग्न हुन्छन् । परिणामस्वरूप विगतको घण्टीमा सिकेको कुरा सोच्ने–बुझ्ने र आत्मसात् गर्ने समय नै उनीहरूसँग हुँदैन । यस कारण अल्पकालीन स्मृतिमा रहेको कुरा विस्तारै विस्मृत हुन थाल्छ । यही कारण हो, उनीहरू प्राप्त सूचनालाई घोक्न थाल्छन् । सूचना घोक्नु शिक्षा होइन । हुनुपर्ने के हो भने विद्यार्थीहरूले प्राप्त सूचना आप्mनो परिवेशसँग आवश्यकता अनुसार जोड्न सकून् र नयाँ परिस्थितिमा त्यसको प्रयोग गर्न सकून् । यस कारण गृहकार्य कक्षाकोठाको अनुभव र सूचनाहरूलाई पुनः स्मृतिमा ल्याउने (च्भतचष्भखभ) र परिस्थिति अनुसार त्यसको उपयोग गर्ने खालको हुनुपर्छ । उदाहरणका लागि कक्षामा यदि ‘प्रकृति’सँग सम्बन्धित कुनै कविता पढाइन्छ भने गृहकार्यमा त्यस कवितालाई आप्mनै ढङ्गले पुनर्लेखन, कविताको कुन पार्ट विद्यार्थीलाई राम्रो लाग्यो र किन, कवितासँग सम्बन्धित चित्र बनाउन, सो कवितासँग मिल्दोजुल्दो अर्को कविता सङ्कलन, कवितालाई कथाको रूपमा प्रस्तुत गर्नेजस्ता गृहकार्य दिइयो भने विद्यालयको अल्पकालीन स्मृतिलाई स्थायी स्मृतिमा परिवर्तन गर्न सजिलो हुन्छ ।
    अब प्रश्न उठ्छ कस्तो गृहकार्य दिने ? विद्यालयमा गृहकार्य विद्यार्थीहरूलाई अनुशासनमा राख्न दिइने एउटा महŒवपूर्ण उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिन्छ र अभिभावकको दृष्टिमा यो सही पनि मानिन्छ । हिजोआज माध्यमिक तहमा कुनै मेधावी विद्यार्थीले बनाएको गृहकार्य अन्य विद्यार्थीले हुबहू सारेको सजिलै भेटिन्छ । गृहकार्य विद्यार्थीहरूको सिक्ने प्रक्रियामा महŒवपूर्ण उपक्रम हुन सक्छ तर यो कस्तो हुनुपर्छ ? यसको लागि कक्षा कोठामा पढाइएका कुराहरूलाई विस्तारपूर्वक आआप्mनो तरीकाले खोज गर्ने अवसर प्रदान गर्नुपर्छ । गृहकार्यमा आमाबुवा र अभिभावकको भूमिका सहजकर्ताको रूपमा हुनुपर्छ । गृहकार्य यस्तो दिनुपर्छ जसबाट विद्यार्थीहरूमा स्वतन्त्र अध्ययन गर्ने, खोजबीन र जाँच–पडताल गर्ने बानी विकसित हुन सकोस् । उदाहरणका लागि गणितमा क्षेत्रफलको सूत्र प्रयोग गर्दै आप्mनो घर, आँगन, बारी र खेतको क्षेत्रफल निकाल्ने गृहकार्य दिनुपर्छ । त्यस्तै सामाजिक शिक्षा विषयमा पाठ अनुकूल उदाहरणका लागि आप्mनो परिवेशको लोकगीत, लोकनृत्य, लोककथा, लोकसंस्कृति सङ्कलन गर्ने गृहकार्य दिन सकिन्छ । यसैगरी विद्यार्थीहरूले आप्mनो परिवेशको इतिहास, भूगोल, आर्थिक क्रियाकलापको सर्वेक्षण, सूचना एकत्रित गर्ने र त्यसलाई प्रतिवेदनको रूपमा कक्षामा प्रस्तुत गर्न लगाउनुपर्छ ।
    गृहकार्य शिक्षण प्रक्रियाको महŒवपूर्ण गतिविधि हो । यदि यसलाई शिक्षाको उद्देश्यलाई ध्यानमा राखेर दिइयो भने शैक्षिक लक्ष्य सजीलै हासिल गर्न सकिन्छ । यसको लागि शिक्षकहरूले गृहकार्य दिंदा शैक्षिक लक्ष्यप्रति प्रस्ट हुनुपर्छ । यसलाई मात्र केटाकेटीहरूलाई व्यस्त राख्न प्रयोग गर्नुहुँदैन । गृहकार्यलाई ‘एक रातको युद्ध’को रूपमा लिनुहुँदैन । यो विद्यार्थीहरूको बुझाइ बलियो बनाउने साधनको रूपमा हुनुपर्छ । ध्यान राख्नुपर्ने अर्को कुरो के हो भने गृहकार्य एउटै अवधारणामा आधारित हुनुपर्छ । यसको लागि विषयसँग सम्बन्धित बेग्लाबेग्लै विद्यार्थीलाई दिइने गृहकार्य निर्माण गर्नुपर्छ । आधारभूत र माध्यमिक तहमा पढ्ने केटाकेटीहरूलाई अबेरसम्म एउटै विषयमा ध्यान केन्द्रित गर्न गा¥हो हुने भएकोले उमेर समूह र गृहकार्यबीच समन्वय मिलाउनुपर्छ । शिक्षाविद् हैरिसले प्राथमिक तहका लागि बढीमा ९० मिनेट र माध्यमिक तहका लागि बढीमा १५० मिनेट सम्मको गृहकार्य दिने कुरामा जोड दिएका छन् र यदि त्यो गतिविधिमा आधारित छ भने समयसीमा गौण हुन जान्छ । साथै गृहकार्यमा के गर्नुपर्ने छ भन्ने कुरोमा विद्यार्थीहरू प्रस्ट हुनुपर्छ । यस कारण गृहकार्य दिंदा शिक्षकहरूले त्यसबारे ब्रिफिङ गर्नुपर्छ । कक्षामा सिक्ने र अभिव्यक्त गर्ने तरीका विद्यार्थीपिच्छे फरक भएको हुनाले यो ब्रिफिङ सोही अनुरूप हुनुपर्छ ।
    प्रत्येक विद्यार्थीको रुचि, सिक्ने तरीका र सिक्ने गति बेग्लाबेग्लै हुन्छ भन्ने कुरामा सबै शिक्षाविद्को मत एकनास भएको हुनाले समान गृहकार्य दिनु शिक्षाशास्त्रीय सिद्धान्तको अवहेलना गर्नुजस्तै हो । यस कारण कक्षाको हरेक विद्यार्थीलाई फरकफरक गृहकार्य दिनुपर्ने हुन्छ तर व्यवहारमा यसो गरिंदैन । गृहकार्यसँग सम्बन्धित जुन कुराको विद्यालयमा सबैभन्दा बढी उपेक्षा गरिन्छ त्यो हो गृहकार्यको जाँच । विद्यार्थीले परिश्रमले तयार गरेको गृहकार्यको सरसर्ती जाँच गरिन्छ । हुनुपर्ने के हो भने गृहकार्यलाई विद्यार्थीकै सामु जाँच्नुपर्छ । विद्यार्थीलाई कहाँ समस्या भयो र के सुधार गर्नुपर्छ, त्यसबारे चर्चा गर्नुपर्छ । यसले विद्यार्थीहरूलाई सिक्न सहयोग पुग्छ । उनीहरूलाई आप्mनो क्षमता र कमजोरी थाहा पाउन मदत मिल्छ र लक्ष्यसम्म पुग्न सहयोग गर्छ ।
    उपर्युक्त विवेचनाको आधारमा के प्रस्ट हुन्छ भने गृहकार्य पनि महŒवपूर्ण शैक्षणिक गतिविधि हो । यसलाई शैक्षिक लक्ष्य प्राप्तिमा व्यवहारमा उतार्ने खाँचो छ । गृहकार्य निर्माण र कार्यान्वयनको लागि प्रत्येक कक्षामा विषयगत शिक्षक हुनु आवश्यक हुन्छ । जबसम्म हामी यसो गर्न सक्दैनौंं तबसम्म गृहकार्य एउटा रुटिन वर्कको रूपमा भइरहन्छ, केटाकेटीहरू पनि त्यसैगरी गृहकार्य बनाइरहन्छन् र शिक्षकहरू पनि त्यसलाई सरसर्ती जाँच्न विवश हुन्छन् ।

Sunday, March 17, 2019

गृहकार्य दिनुपर्छ कि पर्दैन

गृहकार्य दिनुपर्छ कि पर्दैन

अनन्तकुमार लाल दास
    गृहकार्य सुन्नासाथ हाम्रो मस्तिष्कमा विद्यालय र विद्यार्थीहरूको चित्र झल्कन थाल्छ । गृहकार्यको विद्यालय र विद्यार्थीसँग गहिरो सम्बन्ध गाँसिएको हुन्छ । गृहकार्यबेगर पढाई अधूरो हुन्छ जस्तो लाग्दछ । गृहकार्यको प्रचलन दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको छ । कोही–कोही अभिभावक त आप्mनो सन्तानलाई गृहकार्य गराइदिनका लागि पनि ट्युशन पढ्न पठाउँछन् । आश्चर्य त त्यस बेला हुन्छ जब ट्युशनमा पनि विद्यार्थीले गृहकार्य पाउँछन् । परिणामस्वरूप विद्यार्थीहरूसँग न खेल्ने–कुद्ने समय हुन्छ, न केहीबेर सुस्ताउने समय नै हुन्छ । गृहकार्यले गर्दा नष्ट हुँदै गइरहेको बालपन जोगाउन आज दुनियाँभरिमा बहस चलिरहेको छ । केहीले गृहकार्य दिनुपर्छ भन्छन् भने केहीले यसलाई समाप्त गर्ने वकालत गरिरहेका छन् । प्रस्तुत आलेखको माध्यमले यिनै सेरोफेरोमा बहस गर्न खोजिएको हो ।
    नेपाली परिवेशमा सबै विद्यालयहरूमा गृहकार्य दिने चलन छ । गहिरिएर कारण खोतल्दा यसबाट सिकाइ कम र केटाकेटीहरूलाई बढी व्यस्त राख्नु बुझिन्छ । यस कारण प्रत्येक विषयमा कक्षामा जे पढाइन्छ त्यसलाई नै घरमा लेख्न लगाइन्छ । यहाँसम्म कि सानो कक्षामा दश–बीसपटक लेख्ने कार्य नै गृहकार्य हुन्छ जसले नकेटाकेटीहरूलाई केही नयाँ कुरो सिक्न उत्साहित गर्छ, न पढाइप्रति खासै रुचि जगाउँछ । यस प्रक्रियाले केटाकेटीहरूलाई मात्र मेशिन र घोकन्ते सुगा बनाउँछ । मेरो विचारमा केटाकेटीहरूलाई गृहकार्य दिनुहुँदैन । यदि दिनु नै छ भने विषय र पाठ सम्बन्धित त्यस बिन्दुमाथि गृहकार्य दिनुपर्छ जसलाई केटाकेटीहरूले आप्mनो छरछिमेकमा हेरेर गर्न सकून् र ज्ञान निर्माणको क्रममा दक्षता पनि हासिल गर्न सकून् ।
    उदाहरणका लागि यदि ‘कृषि’ पाठमा कुनै काम दिनुछ भने सिद्धान्त लेख्नुको साटो सिद्धान्तसँग सम्बन्धित गतिविधि आधारित कार्य दिनुपर्छ । जसले गर्दा उनीहरू किसानसँग भेट गरेर त्यस बुँदामाथि छलफल गरून् वा खेतमा गएर काम वा कसरी खेती गरिन्छ भन्ने कुरो अवलोकन गरून् । नेपाली भाषामा नामको परिभाषा लेख्नुको साटो परिवेशमा नाम खोज्न र त्यसलाई वर्गीकरण गर्न लगाउनुपर्छ । यस प्रकारको कार्यले विद्यार्थीहरूमा पढाइप्रति रुचि जागृत हुन्छ । सँगसँगै त्यस विषयमा समझ पनि विकसित हुन्छ । यस प्रकारको गृहकार्यलाई विद्यार्थीहरूले बोझको रूपमा नलिई गतिविधिको रूपमा लिन्छन् र खेलखेलमैं धेरै कुरो पनि सिक्छन् । यस प्रकार क्रियाकलापमा आधारित गृहकार्य बढी र वर्तमानमा दिइने गृहकार्यलाई समयानुसार परिवर्तन गर्दै लैजानुपर्छ ।
    तर एउटा संस्थागत विद्यालयको शिक्षक भएकोले के अनुभव गरिएको छ भने त्यहाँ अभिभावकहरूले शिक्षकहरूलाई बढी गृहकार्य दिन दबाब दिइरहेका हुन्छन् । यहाँ अभिभावकहरूले पनि के बुझ्नुपर्ने हुन्छ भने गृहकार्य एक प्रकारको बोझ हो, जसलाई विद्यार्थीहरूले विद्यालयबाट घर लिएर जान्छन् । वर्तमानको सिकाइ प्रक्रिया पूर्णतया कृत्रिम हुँदै गएको छ । धेरैजसो विद्यालयहरूले कुनै कुरो बुझ्ने र आत्मसात् गर्ने समय प्रदान नगरी घोक्ने र लेख्ने कुरामा मात्र जोड दिइरहेका छन् । कक्षामा विद्यार्थीहरूलाई कुनै पाठ्य सामग्री बेस्सरी कराएर पढेको सजिलै हेर्न सकिन्छ र घरमा त्यसलाई नै विद्यार्थीहरूले लेखिरहेको पनि भेटिन्छ । एक हदसम्म यसले त्यस कुरोलाई बुझ्न सघाउ पु¥याउँछ तर विद्यालयहरूको एक आपसमा हुने प्रतिस्पर्धाले ‘गृहकार्य’लाई डरलाग्दो स्थितिसम्म पु¥याएको छ । अभिभावकहरूको पनि सोच के हुन्छ भने जुन विद्यालयले बढी गृहकार्य दिन्छ त्यो राम्रो विद्यालय हो । दुई अभिभावकबीच हुने कुराकानीमा ‘मेरो छोरोलाई त टाउको उठाउने समय पनि हुँदैन’ भन्ने कुरो सुनिन्छ । अभिभावकहरूका लागि यो गर्वको कुरो हुन्छ । यस कारण विद्यालयहरूमा बढी गृहकार्य दिने प्रवृति बढेको छ ।
    शनिवारको बिदा र अन्य बिदाको दिन पनि गृहकार्य दिने परम्परा बनिसकेको छ । विडम्बना के छ भने अब शनिवारको दिन पनि कक्षा सञ्चालन गर्ने वा परीक्षा लिने चलन आएको छ । गर्मी र जाडो बिदामा पनि विद्यार्थीहरू गृहकार्य गरिरहेका हुन्छन् । तीतो सत्य के हो भने गृहकार्यले केटाकेटीहरूमा आप्mनो परिवेशमा संवाद गर्ने सम्भावना लगभग समाप्त गरिदिएको छ । बिदाको रचनात्मकतापनि यसबाट प्रभावित भएको छ । केटाकेटीहरू यस प्रकारको अतिरिक्त बोझले स्वाँ–स्वाँ गरिरहेका छन् । परिणामस्वरूप सिक्ने–सिकाउने प्रक्रियामा उनीहरूको रुचि कम भइरहेको छ । कक्षाकार्यको अनुपूरकको रूपमा गृहकार्यको अवधारणा विकसित भएको हो । यस कारण यसलाई अनुपूरककै रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ सँगसँगै यसलाई अनौपचारिक बनाउने खाँचो पनि छ । गृहकार्य प्रकृति र संस्कृतिसँग संवाद गर्ने खालको हुनुपर्छ र यसलाई रोचक पनि बनाउनु आवश्यक छ । गृहकार्य केटाकेटीहरूलाई आनन्दको अनुभूति गराउने खालको हुनुपर्छ जसमा केही स्वयं गर्ने र रचनात्मकतापनि होस् । त्यसमा अभिभावकको भूमिका मात्र मार्गदर्शकको रूपमा हुनुपर्छ ।
    आजभोलि विद्यालयमा पढ्ने केटाकेटीहरूले गृहकार्य पाउनु स्वाभाविक शिक्षण प्रक्रिया मानिन्छ । यो सोच नेपालमात्र हैन, अन्य मुलुकहरूमा पनि रहेको छ । यस विषयमा धेरै शोध भएको छ । केही शोधले गृहकार्य आवश्यक छ, तर बढी दिनुहुँदैन भनेका छन् भने धेरै शोधले गृहकार्यलाई समाप्त नै गरिदिने भनेका छन् । गृहकार्य अनावश्यक र केटाकेटीहरूमाथि प्रतिकूल प्रभाव पार्ने विशेषज्ञहरूको सुझाव छ । पाँच–छ घण्टा विद्यालयमा, डेढ–दुई घण्टा ट्युशनमा र पुनः पाँच–छ घण्टाको गृहकार्यले विद्यार्थीहरूको मस्तिष्क र शरीरमा प्रतिकूल प्रभाव पार्दछ । आज विद्यार्थीहरूमा देखापर्ने तनाव, रीस, बेचैनी, डर, बिर्सने बानी, थकावट, विद्यालय जान नखोज्ने, आत्मविश्वासमा कमी यसै कारणले हो । धेरैजसो अभिभावकलाई न केटाकेटीलाई कसरी हुर्काउने भन्ने थाहा हुन्छ, न मनोविज्ञानको समझ । उनीहरूले नै चाहिएभन्दा बढी दबाव आप्mनो सन्तानमाथि दिन्छन् र परिणाम सकारात्मक नआएमा झन् मानसिक र शारीरिक दण्ड दिन्छन् । जुन आमाबुबाले “मेरो छोरोलाई त टाउको उठाउने समय पनि हुँदैन” भन्छन्, उनीहरूलाई त्यस परिस्थितिमा केटाकेटीहरूलाई कस्तो परिस्थितिको सामना गर्नुपर्छ भन्ने थाहा हुँदैन ।
    यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने दिनभरि कैदीजस्तै विद्यार्थीहरू कक्षाकोठामा समय व्यतीत गर्छन् । सजिलै बाथरूम जाने अनुमति पाउँदैनन् र टिफिनमा पनि धेरै कम समय पाउँछन् । कहिलेकाहीं सानो गल्तीमा पनि शिक्षकहरूबाट सजाय पाउने डर हुन्छ । जुन बेला उनीहरूको खेल्ने र आराम गर्ने वा कुराकानी गर्ने समय हुन्छ त्यसबेला गृहकार्यले उनीहरूको रुचि अनुसारको काम गर्न बाधा पु¥याउँछ । उनीहरू दिनभरिको मानसिक तनाव र शारीरिक थकान केटाउने समय नै पाउँदैनन् । यस कारण पनि गृहकार्य हटाउनुपर्छ र कक्षाकोठामा हुने पढाइलाई अझ रोचक बनाउनुपर्छ । यहाँ ध्यान दिनुपर्ने अर्को कुरो के हो भने गृहकार्यको निहुमा विद्यालयमा पढाइने पाठ्यक्रमलाई घरमा पूरा गराउनु शिक्षालाई धोखा दिनु हो । गृहकार्यको रूपमा विषयवस्तुसँग जोडिएको त्यस्ता गतिविधिलाई मात्र सामेल गर्नुपर्छ जसमा परिवार वा समाजको एउटा सदस्यको नाताले केटाकेटीहरूको परिवेशलाई जोड्न सकिन्छ । त्यही गृहकार्य केटाकेटीहरू र तिनका अभिभावकहरूका लागि सजिलो हुन सक्छ जसमा उनीहरूको रुचि होस् । यस कारण शिक्षकहरूले केटाकेटीहरूलाई सामाजिक परिवेश र उनीहरूको रुचि अनुसार गृहकार्य दिनुपर्छ । केटाकेटीहरूको क्षमता र सीपको आधारमा विषयगत ज्ञानलाई फराकिलो बनाउने खालको गृहकार्य तयार गर्नुपर्छ ।
    प्रायः गृहकार्य दिंदा न शिक्षकहरूसँग कुनै कार्ययोजना हुन्छ, न गृहकार्य गर्दा केटाकेटीहरूको मस्तिष्कमा कुनै दबाब पर्छ । गृहकार्य दिनु शिक्षकको ड्यूटी र त्यसलाई पूरा गर्नु विद्यार्थीको दायित्व भन्दा फरक यदि यो कक्षा शिक्षणसँग जोडिएको छ भने फाइदा हुन सक्छ । उदाहरणका लागि विद्यालयमा पढाइएको विषयवस्तुबारे केटाकेटीहरूको व्यक्तिगत सुझाव वा पाठमा आधारित समझको मूल्याङ्कन गर्ने प्रश्न, खोजमा आधारित वा मौलिकतामा आधारित प्रश्न र त्यो पनि सीमित मात्रामा हुन्छ भने केटाकेटीहरूका लागि धेरै लाभदायक हुन्छ । वर्तमानमा जुन प्रकारको गृहकार्य दिइन्छ त्यसले केटाकेटीहरूमा मौलिकता सँगसँगै बालपनपनि नष्ट भइरहेको छ ।
    यहींनिर के प्रश्न उठ्छ भने यदि केटाकेटीहरू छ–सात घण्टा विद्यालयमा पढ्छन् भने उनीहरूलाई गृहकार्य गर्ने आवश्यकता किन ? विद्यालयको परिवेश र शिक्षकहरूको कुशलताले यदि विद्यार्थीहरूमा सिक्ने प्रवृति जागृत गर्दछ भने गृहकार्यको आवश्यकता नै पर्दैन । गृहकार्यको दबाबले गर्दा केटाकेटीहरूलाई सामाजिक, रचनात्मक र संवेदनशील हुने कुरा सिक्नबाट पूर्णतया वञ्चित राख्छ किनभने यो बोध खेलकूद, कथा, कहानी, कविता, गीत, नृत्य, सङ्गीतले प्राप्त हुन्छ जसको लागि उनीहरूसँग समय नै हुँदैन । नेपालको शिक्षा पद्धतिले केटाकेटीहरूलाई विद्यालयको पढाइ र गृहकार्यले यति दबाएको छ जसले गर्दा कला र साहित्यबारे जान्नु त धेरै टाढाको कुरो हो उनीहरू त स्वतन्त्र रूपले सोच्न पनि सकिरहेका छैनन् ।
    शिक्षण प्रक्रियामा गृहकार्यको भूमिका नकार्न सकिंदैन । विद्यालयमा कुनै विषयमाथि चर्चा भएपछि स्वतन्त्र चिन्तन गर्ने, त्यसलाई परिवेशसँग गाभ्ने र घर वा समुदायलाई विद्यालयसँग जोड्ने किसिमले एउटा स्यानो काम घरको लागि पनि छोड्नुपर्छ तर यो कार्य चुनौतीपूर्ण र रमाइलो हुनुपर्छ । यो केटाकेटीहरूको क्षमता अनुकूल हुनुपर्छ । त्यसलाई पूरा गर्नको लागि उनीहरू आप्mनो छरछिमेकमा चर्चा गर्न सकून् । उनीहरू परिवेशीय अध्ययनको लागि प्रेरित होऊन् ।

Find us