Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts
Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts

Sunday, August 11, 2019

वीरगंज महानगरपालिकामा पुस्तकालय संस्कृति

वीरगंज महानगरपालिकामा पुस्तकालय संस्कृति

अनन्तकुमार लाल दास

    नेपाली शब्दकोषमा पुस्तकालयको अर्थ इच्छुक व्यक्तिहरूलाई पढ्ने सुविधा दिने उद्देश्यले पुस्तक, पत्रपत्रिका आदि पाठ्य सामग्रीहरू सङ्ग्रह गरी व्यवस्थित रूपमा राखिएको घर, पुस्तकघर वा त्यस्तो कोठालाई भनिएको छ । यसरी पुस्तकालयलाई सरकारी र गैरसरकारी गरी दुईथरीको रूपमा लिन सकिन्छ । सरकारीतर्पm विशेषगरी विद्यालय, क्याम्पस वा विश्वविद्यालयमा पुस्तकालयको व्यवस्था गरिएको हुन्छ । तहगत सरकारले सर्वसाधारणका लागि पुस्तकालयको व्यवस्था गरेको हुन्छ । त्यसैगरी विभिन्न अनुसन्धान केन्द्र, प्रतिष्ठानहरूमा समेत विषयगत वा बहुआयामिक पुस्तकालयहरू हुन्छन् । पुस्तकालयलाई स्वतन्त्र अस्तित्वको रूपमा पनि खडा गरिएको हुन्छ । गैरसरकारी तर्पmको पुस्तकालयमा समुदाय आपैंmं मिलेर कुनै संस्थामार्पmत खोलेको हुन सक्छ । धेरै पुस्तकालयहरू यसरी पनि खोलिएका छन् । पुस्तक पढ्ने विशेष रुचि भएका व्यक्तिले पनि आप्mनो पारिवारिक सङ्ग्रहमा पुस्तकालयको व्यवस्था गरेको हुन्छ । यसरी पुस्तकालय अस्तित्वमा आएको हुन्छ ।
    वीरगंजमा पुस्तकालयको इतिहास निकै पुरानो छ । २००७ सालको जनक्रान्तिको शुरूआत वीरगंजमैं भएको थियो । त्यस ताका वीरगंजमा ‘सेवा सदन’ भन्ने प्रगतिशील चिन्तनको केन्द्र थियो । यहाँ विशेषगरी विभिन्न वामपन्थी रुझान भएकाहरू देशभरिबाट आउँथे र पुस्तकको लाभ लिंदै वैचारिक विमर्श गर्थे । यसै सेवा सदनबाट २००८ सालमा ‘सेवा’ नामको पत्रिका प्रकाशन भयो जसलाई मोफसलकै पहिलो पत्रिका मानिन्छ । अहिले त वीरगंजमा वामपन्थी विचारका हस्ती मानिनेहरूले समेत यो पुस्तकालयलाई बिर्सिसकेका छन् । त्यस ताका नै स्टडी सर्कलको रूपमा कैयौं प्रयत्नहरू भएको पाइन्छ जहाँ पुस्तकहरू एकअर्कासँग आदान–प्रदान गर्ने, पढ्ने र त्यसमाथि मन्थन गर्ने गर्थे । त्यस बेला भारततिरबाट पुस्तकहरू आउँथ्यो जो प्रायः हिन्दी र अंग्रेजीका हुन्थ्यो । राजनीतिमा रुचि राख्नेहरू पुस्तक पढ्न चाहन्थे । अहिलेको पुस्तालाई आश्चर्य लाग्छ होला राजनीति गर्न पुस्तक पनि पढ्नुपर्छ ? तर त्यतिखेर राजनीतिमा सामान्य रुचि राख्नेहरू पनि केवल पत्रपत्रिका मात्र होइन, किताब पनि पढ्थे । त्यसपछि साहित्यमा रुचि राख्नेहरू पुस्तक पढ्ने संस्कृतिको उपभोक्ता थिए । विभिन्न पेशागत वृत्ति अँगल्न चाहनेहरू पनि ज्ञान वृद्धिका लागि पुस्तक पढ्थे । कस्तोसम्म थियो भने नेपाल गभर्नमेन्ट रेल्वेको ट्रेन वीरगंजमा रोकिएपछि काठमाडौबाट आउने ‘गोरखापत्र’ पढ्न त्यहाँ युवाहरूको भीड हुन्थ्यो । भनिन्छ ट्रेन आउने टाइमलाई उनीहरू पर्खेर बसिरहेका हुन्थे र जब ट्रेन आउँथ्यो पत्रिकाको बन्डल कतिखेर खोलिन्छ सबैमा उत्सुकता हुन्थ्यो । काठमाडौंबाट आएकाहरूबाट नेपाल खाल्डोको हालचाल पनि बुझिन्थ्यो ।
    भारततिरबाट वीरगंजमा पढाउन आएका शिक्षकहरू पनि पुस्तक पढ्न हौंस्याउँथे । यहाँका क्याम्पसमा आएका कतिपय भारतीय प्राध्यापकहरूले साहित्य, संस्कृति र गैरआख्यान पुस्तकहरूबारे चर्चा गर्ने, आपूmसँग भएका किताब विद्यार्थीहरूलाई पढ्न दिने तथा धनीमानीका सन्तानलाई बनारस, पटना, बेतियातिरबाट सिफारिश गरेको किताब किन्न प्रेरणा दिन्थे । त्यस ताका रक्सौल नेपालकै पुस्तक आयातको प्रमुख मार्ग थियो । त्यसको लाभ स्वाभाविकरूपमा जिज्ञासुहरूले पाउने गर्दथे ।
    वीरगंजमा पुस्तकालय स्थापना र पुस्तक संस्कृतिबारे वैज्ञानिक र व्यवस्थित अभिलेख पाइँदैन तर पुराना मान्छेहरूबाट जान्दाबुझ्दा केही कुरा टिपोट गर्न सकिन्छ । यो आलेख शोधलेख होइन । यस आलेखभित्र पङ्क्तिकारले यतिमात्र प्रयत्न गर्न खोजेको छ कि पुस्तकालयको अलिकति विगत खोत्लौं, वर्तमानलाई नियालौं र भविष्यका लागि सरसल्लाह गरौं । उसो त अहिले इन्टरनेटको जमाना छ । धेरै पुस्तक निश्शुल्क इन्टरनेटमा पढ्न पाइन्छ । आपूmले रोजेको र खोजेको पुस्तकहरू शुल्क दिएर पनि पढ्न पाइन्छ । समाचार पोर्टलहरूको विशेषता त छँदैछ तर पुस्तकालयबारे कुरा गर्नुपरेको छ । यसको केही खास कारण छ ।
    अहिले शिक्षा स्थानीय सरकारको मातहतमा गएको छ । विद्यालय क्षेत्र सुधार कार्यक्रमहरू पहिलेदेखि नै चलिराखेको छ । कुनै पनि विद्यार्थीको मूल्याङ्कन भनेको त्यस विद्यार्थीले के जानेको र बुझेको छ ? उसले सिकाइलाई व्यवहारमा कसरी प्रयोग गर्न सक्छ ? उसको सिकाइ क्षमता कसरी परिमार्जन गर्न सकिन्छ ? यहींनिर पुस्तकालयको भूमिका आवश्यक हुन आउँछ । पुस्तकालयले प्रत्येक व्यक्तिमा निहित सार्वभौम मानवीय मूल्यका साथै राष्ट्रिय संस्कृति र अस्मिता, सामाजिक मान्यता र आस्थाहरूको सन्दर्भमा जीवन्त अनुभवहरू समेट्दै स्वस्थ सामाजिक तथा सामूहिक जीवन पद्धति विकास गर्न चरित्रवान एवं नैतिकवान नागरिक तयार गर्ने काम गर्दछ । पुस्तकालयले व्यक्तिको समाजीकरणमा सहयोग गर्दै सामाजिक एकतालाई सुदृढ बनाउँछ । सामाजिक समानता र न्यायबारे चिन्तन गर्दै तदनुरूप आचरण विकास गर्ने र समावेशी समाज निर्माणमा मदत गर्ने गर्दछ । त्यो कसरी भने एउटा पुस्तकालयमा विभिन्न क्षेत्र र वर्गका मान्छे आउँछन् । आआप्mनो रुचि अनुसार पुस्तक र पत्रिकाहरू पढ्छन् । विस्तारै उनीहरूबीच चिनारी बढ्छ । विचारको आदानप्रदान हुन थाल्छ । सबैमा एकअर्काप्रति सम्मान र स्वीकार्यता थपिंदै जान्छ । यसरी हामी के पाउँछौं भने पुस्तकालयबाट यही वीरगंजमा कतिपय असल अभियानको थालनी भएको छ ।
    अहिलेको वीरगंजको कतिपय पुस्तालाई समाजको आधुनिकीकरणमा पुस्तकालयले कसरी सहयोग गरी देश निर्माणका निम्ति मानव–संसाधन विकास गर्ने काम गरेको छ त्यो थाहा छैन होला । गीतामन्दिर छेउको जेसीज भवनमा पुस्तकालय छ, कतिलाई थाहा छ ? नेशनल ट्रेडिङ्ग चोकमा सामुदायिक पुस्तकालय खोलियो, हरायो, थाहा छ ? नगरपालिकाले पुस्तकालय भवन बनाउनुभन्दा पहिले त्यो पुस्तकालय कहाँकहाँ सञ्चालन भयो अहिले कतिलाई याद छ ? ठाकुरराम क्याम्पसमा कुन स्तरको पुस्तकालय छ ? त्यो क्षेत्रीय स्तरको पुस्तकालयका पुस्तकहरू घरमा चोरेर राख्ने नेता र प्राध्यापकहरूबारे थाहा छ ? अलख पुस्तकालय कसले बनायो ? आदर्श पुस्तकालयको भवनलाई कुन राजनीतिक दलले कब्जा ग¥यो ? देवकोटा अध्ययन मण्डलभित्र पुस्तकालय स्थापना गर्न श्रीपुर र मुर्लीका को–को व्यक्तिहरू समर्पित र संलग्न थिए ? वीरगंज उद्योग वाणिज्य सङ्घले पुस्तकालय खोलेर, दाताहरूबाट पुस्तक बटुलेर कसरी त्यसमा छेकबार लगायो ? छ कोही सोध्नेवाला ? अलख पुस्तकालय किन बन्द भयो ? त्यहाँका पुस्तकहरू कहाँ गए ? देवकोटा अध्ययनमण्डलको जग्गा कब्जा गरेर बसेको नेपाल राष्ट्रिय विद्यापीठले त्यहाँका दुर्लभ पुस्तकहरूलाई कति जोगाएको छ  वा श्रीपुर र मुर्लीका युवाहरूले त्यहाँबाट पुस्तक लगेर कति फर्काएका छन् ? कैयौं विद्यालयहरू छन् जोसँग पुराना पुस्तक छन्, अहिले त्यो कहाँ छ ? यी कुराहरू सोच्दा–सोच्दै आँखा रसाउँछ । वीरगंजका पत्रकारहरू किन लेख्दैनन् ? यहाँका बुद्धिजीवीहरू किन चर्चा गर्दैनन् ?
    पुस्तकालयले व्यक्तिको संवेगात्मक, मानसिक, भाषिक र सामाजिक भावनाको विकासमा सहयोग गर्छ । विज्ञान, कला, सौन्दर्यप्रति अभिरुचि जगाई सिर्जनशील सीपको विकास गर्छ । विभिन्न जातजाति, धर्मभाषा, संस्कृति र क्षेत्रप्रति समभाव जगाई समावेशी समाज निर्माणमा सहयोग पु¥याउँछ । मानव अधिकार तथा सामाजिक मूल्य मान्यताप्रति सचेत भई जिम्मेवारीपूर्ण आचरणको विकास गर्ने अवसर दिन्छ । राष्ट्र, राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र अधिकारप्रति सम्मान गर्ने समालोचनात्मक तथा रचनात्मक सोच भएका, स्वाभिमानी तथा अरूलाई सम्मान गर्ने र एउटा योग्य नागरिक तयार गर्ने झ्यालढोका खोल्छ । आधुनिक सूचना प्रविधिसँग परिचित गराई त्यसको प्रयोग गर्न सक्ने खुबी तयार गर्छ । समाजमा पछि परेका व्यक्तिहरूलाई मूलधारमा समाहित गर्न सहयोग पु¥याउँछ । पुस्तकालय प्रत्येक दिन धाउने व्यक्तिको अन्तर्निहित प्रतिभा र व्यक्तित्वको विकास गर्न सहयोग पु¥याउँछ । व्यक्तिको सार्वभौम मानवीय मूल्य, राष्ट्रिय तथा सामाजिक मान्यता र आस्थालाई सम्बोधन गरी स्वीकार्य सामाजिक जीवनको विकासका निमित्त सहयोग गर्दछ ।
    आलेखको शुरूमा भनियो वीरगंजमा पुस्तकालयको सही अभिलेख छैन । अहिले त झन् महानगरपालिकाभित्र अनेकौं गाउँहरू जोडिएका छन् । ती गाउँहरूको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि छ । ती गाउँ विशेषमा पनि पुस्तकालयहरू कसरी खोलिए, आज ती अस्त्त्विमा छन् वा छैनन् भनेर कसले खोजी गर्ने ? महानगरपालिकाले चाहे वडाहरूमार्पmत सबै पुस्तकालयहरूको अवस्था, अस्तित्व, सम्पत्ति र आवश्यकताबारे लेखाजोखा राख्न सक्छ । वडाहरूको जिम्मेवारी पनि हो यो । इतिहास जोगाउने, वर्तमानको संरक्षण गर्ने र भविष्यका लागि भूमिका तयार गर्ने काम उनीहरूको हो तर यसका लागि वडाध्यक्षहरूले पुस्तकालयको महŒव बुझ्नुप¥यो । वीरगंजको श्रीपुर–मुर्लीमा कुनै बखत नेपालको पहिलो विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने परिकल्पना गरिएको थियो, जहाँ महाकविका नाममा व्यवस्थित पुस्तकालय बनाइयो । जो बाहिरबाट आउने पुस्तकपे्रेमीहरूका लागि तीर्थस्थल नै थियो । विडम्बना, आज यो क्षेत्र भट्टी पसलको क्षेत्र भएको छ । समयसँगै इतिहास र परम्परा मेटिंदै छ । जतिखेर मुर्ली र श्रीपुरमा कम साक्षर थिए त्यतिखेर ऐतिहासिक महŒवका कामहरू भयो । आज पढेलेखेका छन्, सम्पत्तिवाल पनि छन् तर त्यो क्षेत्र बेलुका सेकुवा खाने क्षेत्र भएको छ । के यस क्षेत्रका जनप्रतिनिधि र युवाहरूलाई आप्mनो गौरवशाली क्षेत्रको फेरिएको छविको जानकारी छ ?
    महानगरपालिकाले महानगरस्तरको पुस्तकालय बनाउनुप¥यो । जहाँ विभिन्न रुचि र विषयका पुस्तकहरू होस् । इन्टरनेट प्रविधिको पनि त्यतिकै सुविधा होस् । दृश्य माध्यमबाट पनि सिकाइका स्रोतहरू त्यहाँ उपलब्ध होऊन् । पढेलेखेको व्यक्ति राजनीतिको सिलसिलामा मेयर पदमा आसीन हुँदैमा ऊ पुस्तकालयप्रेमी हुने होइन रहेछ । पुस्तकालयप्रेमी हुन सबैभन्दा पहिले एउटा गतिलो पुस्तकालय खोल्ने समर्पण भाव चाहिने रहेछ । एउटा असल नगरप्रमुख हुनको निम्ति यो नै पूर्व शर्त हो । तर समर्पण भाव मात्र पनि पर्याप्त हुँदैन । यससँगै पुस्तकालयको महŒवबारे जानकारी र स्थापना गर्ने हौसला पनि उत्तिकै महŒवपूर्ण हुन्छ । पुस्तकालयबारे अवधारणागत गहिरो जानकारी राख्नुपछस् । त्यसपछि मात्र बजेट निकासा, विज्ञहरूको समूह गठन, पुस्तक सूची तयार, त्यसको वैज्ञानिक व्यवस्थापनजस्तो पक्ष आउँछ । महानगरका लागि कस्तो पुस्तकालय चाहिन्छ वा भनौं वीरगंजका लागि कस्तो सुविधासम्पन्न पुस्तकालय हुनुपर्छ यसबारे पनि त्यत्तिकै चनाखो हुन जरूरी छ ।

Sunday, August 4, 2019

आफ्नो कमजोरीलाई तागत बनाउनुहोस्

आफ्नो कमजोरीलाई तागत बनाउनुहोस्

अनन्तकुमार लाल दास

    ‘अहा जिन्दगी’ भन्ने पत्रिकाको आयुर्वेद विशेषाङ्कमा मैले के पढेको थिएँ भने “जुन कुराको प्रयोगले रोग हुन्छ यदि त्यही कुरोलाई प्रशोधित गरेर प्रयोग गरियो भने त्यो रोग निको हुन सक्छ ।” मलाई यो सिद्धान्त धेरै अद्भूत लाग्यो । यसलाई मैले कसरी बुझें भने विष खाँदा मानिस मर्छ भने विषलाई प्रशोधित गरेर जहर खाएको मानिसलाई खुवाइयो भने जहरको असर समाप्त हुन्छ ।
    धेरै दिनसम्म चिन्तन–मनन र एक अर्कासँग छलफल गरेपछि आज बल्ल यो आलेख लेख्ने आधार प्राप्त गरें । यो आलेख यसै सिद्धान्तमा आधारित छ । मेरो सोच के रहेको छ भने यदि विद्यार्थीहरूले आप्mनो कमजोरीलाई बुझेर त्यसको सही तरीकाले उपयोग गर्न प्रारम्भ गर्छन् भने त्यो नै उनीहरूको ताकत बन्न सक्छ । वास्तवमा भन्ने हो भने एउटै कुरो हाम्रो कमजोरी र ताकत दुवै हुन्छ । हरेक आमाबुवाका लागि उनका सन्तान उनीहरूका कमजोरी हुन् । यदि सन्तानलाई केही कष्ट हुन्छ भने आमाबुवा उनीहरूको लागि गलत–सही जे पनि गर्न तयार हुन्छन्, र त्यही सन्तान वृद्धावस्थामा उनीहरूको ताकतको रूपमा देखापर्छ ।
    मेरो मान्यता के रहेको छ भने हरेक मानिसमा केही न केही कमजोरी हुन्छ । यो कम वा बढी हुन सक्छ । यो बेग्लाबेग्लै वा समान पनि हुन सक्छ । मानिसहरू लगातार आप्mनो कमजोरीसँग सङ्घर्ष गरिरहेका हुन्छन् । केही मानिस कमजोर भएकै कारण कमजोरीको सामना गरिरहेका हुन्छन् भने केही त्यस कमजोरीबाट छुटकारा पाउन सङ्घर्ष गरिरहेका हुन्छन् । यहाँनिर ‘छुटकारा’ शब्दको दुईवटा अर्थ निकाल्न सकिन्छ । पहिलो हामीभित्र रहेको कमजोरी लोप भएपछि त्यसबाट स्वतः छुटकारा पाउन सकिन्छ भने अर्को आप्mनो कमजोरी बुझेर त्यसको उपयोग आप्mनो क्षमता वृद्धिका लागि गर्नुपर्छ अनिमात्र कमजोरीबाट छुटकारा पाउन सकिन्छ ।
    धेरै विद्यार्थी गाउँबाट शहर र एक शहरबाट अर्को शहरमा पढ्नका लागि जाने गर्दछन् । आजभोलि त्यस्ता विद्यार्थीहरूमा देखापर्ने एउटा प्रमुख कमजोरी हो ‘होम सिकनेस’ । नयाँ ठाउँमा गएर छात्रावास वा डेरा लिई बसेर पढिरहेका विद्यार्थीहरूलाई गाउँ वा आप्mनो शहरको धेरै सम्झना आउने गरेको मैलै महसूस गरेको छु । कहिलेकाहीं त उनीहरू यसले गर्दा बिरामी पनि पर्छन् । म यस्ता थुप्रै विद्यार्थीसँग परिचित छु जो ‘होम सिकनेस’ ले गर्दा डिप्रेशनको शिकार भएका छन् । मेरा एकजना साथी जो यस कमजोरीले गर्दा बीचमैं पढाइ छोडे, आज त्यति बेलाको निर्णयले पछुताउ गर्दैछन् ।
    यो ‘होम सिकनेस’ धेरै भावुकताले गर्दा उत्पन्न हुन्छ । घरबाट टाढा जानुको अर्थ सधैंका लागि घर छाड्नु हैन । लामो समयका लागि पनि त्यहाँ जानु हैन । मात्र के हुन्छ भने तपाईं प्रत्येक दिन आप्mनो घर नगएर कुनै–कुनै दिन केही दिनका लागि मात्र जानुहुन्छ तर घरका सदस्य, गाउँ वा शहरका साथीहरू तपाईंलाई त्यतिकै माया गर्छन् जति पहिले गर्दथे । सही त के हो भने उनीहरूसँग तपाईंको दूरीले झन् आपसी सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ ।
    तर भावुकताले गर्दा विद्यार्थीहरूको समझमा यो कुरो आउँदैन । उनीहरूलाई के भ्रम हुन्छ भने सबैसँग उनीहरू सधैंका लागि टाढा भइसकेका छन् । यहाँ स्मरण गर्नुपर्ने कुरो के हो भने चौध वर्षको वनवासबाट भगवान् राम पनि घर फर्केका थिए । घर फर्कंदा अयोध्यावासीले उनको स्वागत कसरी गरेका थिए ? तपाईंले पनि केही हासिल गर्न, केही दिनको लागि गृहत्याग गर्नुभएको छ । जुन दिन तपाईं आप्mनो लक्ष्य प्राप्त गरेर फर्कनुहुन्छ त्यस दिन तपाईंको पनि भव्य स्वागत गरिन्छ किनभने तपाईंलाई माया गर्ने सबै खुशीपूर्वक तपाईंको स्वागत गर्न बसेका हुन्छन् । विद्यार्थीहरूले धैर्यशील त्यस दिनको प्रतीक्षा गर्नुपर्छ ।
    तपाईं घरबाट टाढा हुँदा घरमैं बसेर पढ्दा कति राम्रो हुन्थ्यो भन्ने यदि सोच्नुहुन्छ भने तपाईंको यो सोच वैज्ञानिक नभई भावुकताले भरिएको सोच हुन्छ । यदि तपाईंले घरमैं बसी पढिरहेका साथीलाई सोध्नुहुन्छ भने उनीहरूले तपाईंलाई भाग्यशाली र आपूmलाई दुर्भाग्यशाली बताउँछन् । यहाँसम्म कि उनीहरूका परिवारजन पनि धेरै खुशी छैनन् किनभने उनीहरूले आप्mनो सन्तानलाई पढ्नका लागि बाहिर पठाउन सकेनन् । अर्को कुरो के भने तपाईंलाई बाहिर पठाएर तपाईंको परिवारजन पनि सा¥है खुशी छैनन् तर यी दुवै परिवारको आँखाको आँसुले दुई फरक कुरा बयान गर्छ । तपाईंको साथीको परिवारको आँसु स्थायी दुःखका आँसु हुन् भने तपाईंको आमाबुवाको आँसु बिदाइका आँसु हुन् अर्थात् खुशीका आँसु हुन् । के यो ठूलो अन्तर होइन ?
    प्रत्येक मानिसले आप्mनो जिन्दगीमा केही न केही गर्नुपर्ने हुन्छ र त्यसका लागि एउटा उमेर निर्धारित गरिएको हुन्छ । त्यस निर्धारित उमेरसम्म मात्र विद्यार्थीहरूले घरपरिवारको सहारा लिनुपर्छ । कसैसँग आउने सात पुस्तासम्म केही नगरी खाने सम्पत्ति हुन्छ, तर उसको आमाबुवाले पनि के चाहन्छन् भने उनका सन्तानले केही राम्रा काम गरो्स्, आप्mनो नाम उज्ज्वल गरोस् । तपाईं पनि गृहत्याग गरेर यही गर्न जानुभएको त हो नि १
    विद्यार्थीहरूले घरबाहिर जाने निर्णय आपैंm वा आमाबुवाको सल्लाहले लिने गर्छन्, किनभने उनीहरू केही विशेष दक्षता हासिल गर्न चाहन्छन् । वास्तवमा भन्ने हो भने विशेष दक्षता प्राप्त गर्न केही ‘विशेष’ गर्नुपर्छ । घर बाहिर गएर तपाईंले यही त गर्नुभएको छ । तपाईंले जे गर्नुभएको छ त्यो धेरै कमलाई प्राप्त हुन्छ । धेरैले त यसको कल्पना मात्र गर्ने गरेका छन् । यसमा चिन्ता वा दुःखी हुने कुनै कारण छैन । यो गर्व र खुशीको कुरो हो ।
    मैले तपाईंलाई ‘होम सिकनेस’बाट छुटकारा पाउने केही उपाय बताएँ । यदि तपाईंमा यो कमजोरी छ भने त्यो केही कम भएको पक्कै महसुस गर्नुभएको होला । यदि यो अहिले पनि विद्यमान छ भने तपाईंलाई आप्mनो सोचमा केही सकारात्मक परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । ंमैले भनेको कुरामा विश्वास गरेर पुनः कोशिश गरेर हेर्दा तपाईंलाई अवश्य नै मेरो कुरामा विश्वास हुन्छ ।
    तपाईंलाई आप्mनो यस ‘होम सिकनेस’को कमजोरीलाई ताकतमा परिवर्तन गर्नुछ । तपाईंले विचार गरेर हेर्नुहोस् नेपालका कति प्रतिशत विद्यार्थीलाई यो सुनौलो अवसर प्राप्त भएको छ ? कति प्रतिशतले आप्mनो घर त्याग गरी निश्चिन्त भएर आप्mनो सम्पूर्ण समय र ध्यान पढाइमा मात्र लगाउने गरेका छन् ? यस्तो एक प्रतिशत मानिसले मात्र गर्न पाउँछन् र तपाईं त्यसमध्ये एक हुनुहुन्छ । बाँकी आप्mनो घरमैं बसी आप्mनो पढाइ पूरा गर्छन् । ईश्वरले तपाईंलाई यो अनौठो अवसर प्रदान गरेका छन् । यो यस कारणले कि तपाईं केही विलक्षण काम गर्नुहोस् ।
    यस कारण तपाईं आप्mनो मनलाई यति फराकिलो बनाउनुहोस्, जसबाट यस अरू विद्यार्थी, जसलाई ईश्वरले यो अवसर प्रदान गरेका छैनन् उनीहरूको भलो गर्न सक्नुहोस् । यो मात्र तपाईंको इच्छा हैन । यसर्थ ईश्वरको इच्छा पनि यही भएको कारण त्यस इच्छाको पूर्तिका लागि तपाईंले आप्mनो समस्त क्षमताको उपयोग गर्नुपर्छ । यसरी सोचेर नै तपाईंले आप्mनो परिवारजन, आप्mनो समाज र आप्mनो राष्ट्रका लागि र अर्को शब्दमा भन्ने हो भने ईश्वरीय इच्छासँग पनि सही न्याय गर्न सक्नुहुन्छ । यस कारण आप्mनो यस अस्थायी गृहत्याग, जसले तपाईंलाई कमजोर बनाइरहेको छ, आप्mनो ताकत बनाउनुहोस् । यो यस्तो बल हो जो तपाईंको जिन्दगीमा अर्को पटक पाउने छैन ।
    तपाईंले घर बाहिरको संसारमा धेरै थरीका र धेरै ठाउँका साथीहरू पाउनु हुन्छ जसले तपाईंको परिचय चारैतिर पैmलाउने काम गर्छन् । तपाईं एकपटकमा एउटै ठाउँ घुम्न सक्नुहुन्छ तर साथीहरूको माध्यमले तपाईं एकपटकमै धेरै ठाउँ पुग्न सक्नुहुन्छ । यो यस्तो सुनौलो मौका हो, जसको माध्यमबाट तपाईंले आपूmलाई धेरै ठाउँमा पैmलाउन सक्नुहुन्छ ।
    यस कारण आप्mनो मित्रताको दायरा फराकिलो पार्नुहोस् । एक अर्कासँग परिचय गर्नुहोस् र त्यसलाई प्रगाढ बनाएर स्थायी बनाउनुहोस् । यसबाट तपाईंलाई बल प्राप्त हुनेछ र सफलताको बाटो पनि प्रशस्त हुनेछ । यसबाट तपाईंको आत्मविश्वास बलियो र भविष्य उज्ज्वल हुनेछ । यसर्थ आप्mनो कमजोरीलाई कमजोरी नठानी तागत बनाउने प्रयासको थालनी आजैबाट प्रारम्भ गर्नुहोस् ।

Sunday, July 28, 2019

वीरगंज महानगरपालिकामा शिक्ष्Fक आचारसंहिता

वीरगंज महानगरपालिकामा शिक्ष्Fक आचारसंहिता

अनन्तकुमार लाल दास

    आचारसंहिताको आवश्यकता किन पर्न गयो ? यस लोकप्रिय दैनिकका पाठकहरूले थाहा पाइराख्नुपर्ने विषय हो। वीरगंज महानगरपालिकामा रहेका सरकारी वा निजी विद्यालयमध्ये बहुसङ्ख्यक शिक्षकहरूलाई स्थानीय सरकारले आचारसंहिता लागू गरेको छ भनेर सोध्दा सम्भवतः उनीहरू अलमलमा पर्न सक्छन्। यसैसँग जोडिएर सवाल उठ्छ– के विद्यालयका प्रधानाध्यापकहरूले आचारसंहिताबारे आप्mना शिक्षकहरूलाई जानकारी गराएका छन् ? के विद्यालयमा शिक्षक आचारसंहिता सार्वजनिक ठाउँमा वा स्टाफरूममा सबैले पढ्नेगरी झुन्ड्याइएको छ ? यो प्रश्न यस कारणले पनि उठाइएको छ किनभने प्रधानाध्यापकको काम, कर्तव्य र अधिकार विद्यालयमा शैक्षिक वातावरण, गुणस्तर र अनुशासन कायाम राख्ने तथा विद्यालयका शिक्षक  र कर्मचारीहरूसँग समन्वय गरी शिक्षक, कर्मचारी, विद्यार्थी र अभिभावकहरूबीच पारस्परिक सहयोगको वातावरण सृजना गर्नु हो। यसैगरी प्रधानाध्यापकको व्यवस्था प्रत्येक विद्यालयमा विद्यालयको प्राज्ञिक तथा प्रशासकीय प्रमुखको रूपमा स्वीकृत दरबन्दीबमोजिम गरिएको छ। यिनका अनेकौं महŒवपूर्ण काममध्ये एउटा हो– विद्यालयमा अनुशासन, सच्चरित्रता र शिष्टता कायम गर्नु।
    आचारसंहिता भनेको कुनै पनि पेशा वा व्यवसायका लागि नैतिक पक्षसँग जोडिएको सीमा र सम्भावनाको सँगालो हो। यसभित्र तिनका उत्तरदायित्व, कार्यभार र जवाफदेहिता सन्निहित हुन्छ । आचारसंहिताले बाध्यकारी केही परिधि कोरेको हुन्छ जसको उल्लङ्घन जुनसुकै शर्तमा गर्न पाइन्न। आचारसंहिताले सम्बन्धित पेशाधर्मीलाई आवश्यक हाँक र हौसला दिन्छ। यसले पेशाको महŒव र गरिमालाई प्रस्ट्याउँछ । आचारसंहिताले लक्ष्यलाई उजिल्याउँछ। आचारसंहिताले लक्ष्यसम्म पुग्ने गोरेटो देखाउँछ। आचारसंहिताको आवश्यकता र महŒवबारे प्रष्ट्याउन रामायणमा लक्ष्मणले सीताका लागि कोरिदिएको लक्ष्मणरेखाको प्रसङ्ग आउँछ। लक्ष्मणरेखाभित्र सीता बसिराख्दा जसरी उनी सुरक्षित र जोखिममुक्त थिइन्, उल्लङ्घन गरिदिंदा अपहरणमा परिन्। अर्थात् लक्ष्मणरेखाले तपाईंलाई सहज, सरल र सन्तुष्टिको अवस्था दिन्छ। यसको प्रतिबद्धतापूर्वक पालन गर्दा पालकको मर्यादा वृद्धि हुन्छ । आचारसंहिताले कर्ताको छवि उजिल्याउँछ ।
    आप्mनो रुचि, इच्छा, चाहना, अवस्था अनुसार ‘स्कूलिङ’ वा ‘शिक्षा’ मध्ये कुन बाटो रोज्ने भन्ने स्वतन्त्रता शिक्षकहरूलाई दिनुपर्छ, किनभने सबै मानिसमा सगरमाथा चढ्ने न साहस हुन्छ, न सामथ्र्य। साहस हुनेलाई सगरमाथा चढ्न प्रोत्साहन दिनुपर्छ र साहस नहुनेलाई विकल्प दिनुपर्छ। यसैमा सबैको कल्याण हुनेछ। यस बहसमा विद्यार्थीको विकासक्रमलाई पनि लिन सकिन्छ। यसलाई एउटा प्राचीन कथाबाट व्याख्या गर्न सकिन्छ। पत्नी विद्योत्तमाबाट तिरस्कृत कालीदासले संसार कै श्रेष्ठ कृति प्रदान गरी घृणाबाट शिक्षा प्राप्त गरेका संस्कृत साहित्यका महाकवि हुन्। वेतनभोगी ड्राइभरले आइन्सटाइनको सङ्गत पाएर सापेक्षतावादको सिद्धान्तको व्याख्या गर्नसक्नु स्कूलिङ नभएर शिक्षा हो। शिक्षा जहाँकहीं हुन्छ। त्यसलाई ग्रहण गर्न सक्नुपर्छ। त्यसैले होला देवकोटाले प्रश्नोत्तर कवितामा भनेका छन्–“खुल्दो गुलाबबीच ज्ञान अनेक फुल्छन्, उद्यानमा बस गई तब तŒव खुल्छन्।” रत्नाकर डाकू वाल्मीकिमा परिणत भएको स्कूले शिक्षाले होइन। विश्वविद्यालय र महाविद्यालयका मुख नदेखेका कवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ र कवि मोहन कोइरालाले नेपाली काव्य भण्डार भर्नु र हाम्रै वीरगंजमा पुख्र्यौली घर भएका तथा मोफसलको पत्रकारिताको जनक श्यामप्रसाद शर्माले नेपाली आख्यान साहित्यको श्रीवृद्धि गर्नुको कारण शिक्षा हो। यस्तो शिक्षा जीवन र जगत्बाट सिकिन्छ।
    यस विमर्शलाई अझ बढी गहिरिएर हेरौं। स्कूलमा प्रविष्टिक्रमका आधारमा शब्दकोश हेर्न शिक्षकले सिकाएको शिक्षा भन्दा आपैंm यो शब्द कहाँ छ भन्दै, खोज्दै जाँदा अनेक अरू शब्द उत्साहपूर्वक हेर्दा अध्येताको शब्दभण्डार वृद्धि हुन्छ । त्यसैले शिक्षा आपैmले कार्य गरेर प्राप्त भयो भने त्यो दीर्घकालीन हुन्छ। रूखबाट झरेको स्याउको दाना टाउकोमा लागेपछि न्यूटनले त्यसको कारण खोजी गुरुत्वाकर्षण बलको पत्ता लगाउनु र जेम्सवाटले केतलीमा पानीको वाफले बिर्को उचालेको देखेर वाष्प इन्जिन तयार गर्नु शिक्षाका उदाहरण हुन्। त्यसैले इमर्सनले भने–“विद्यालय, विश्व विद्यालयमा जे पढाइन्छ त्यो शिक्षा होइन, शिक्षाको माध्यम मात्र हो।” आजको संसारलाई प्रविधिले साँघुरो बनाएको छ । विगतमा पाइथागोरस, गणित र विज्ञानका सूत्रसिद्धान्त घोक्ने, अमरकोषमा पर्यायवाची शब्द र शब्दको व्युत्पत्ति खोज्ने हाम्रा विद्यार्थी आज गुगल, ओपेरामिनी, यु–ट्युब वेबसाइट र इन्टरनेटमा सर्च गर्छन्। ६ जोड ९ को योगफल निकाल्न क्यालकुलेटर झिक्छन् । यो हाम्रो स्कूलिङ शिक्षाको उदाहरण हो। स्कूलिङ र एजुकेशनबारे आज विश्वव्यापी बहस चलिरहेको छ।
    सामान्य पाठकलाई के लाग्छ भने यस आलेखभित्र यो विषय किन प¥यो ? स्थानीय सरकारको हैसियतमा वीरगंज महानगरपालिकाले एउटा राजपत्र निकालेको छ, २०७४ चैत २४ गते। त्यसको दफा १०४ मा ‘शिक्षक तथा कर्मचारी’ले पालन गर्नुपर्ने आचारसंहिताबारे दशवटा बुँदा कोरिएको छ। सबैभन्दा पहिले शिक्षक तथा कर्मचारीलाई एउटै टोकरीमा राखिएको छ। शिक्षण संस्थामा बृहत्तररूपमा एउटै लक्ष्य प्राप्तिका लागि, तर विभिन्न प्रयोजनका निमित्त जनशक्ति संलग्न हुन्छ। यसका बावजूद पनि शिक्षक फरक पक्ष हो। महानगरपालिकाले नीति निर्माण गर्दा शिक्षणसंस्थासँग जोडिएको सबै जनशक्तिलाई एउटै वर्गको रूपमा हेर्नु उसको दृष्टिदोष हो। कर्मचारी र शिक्षक समानान्तरमा सहयात्रामा रहे पनि दुई फरक दायित्व निर्वाह गर्ने पक्ष हुन्। यो राम्रो कुरा हो महानगरपालिकाले शिक्षा नियमावली २०७४ मा आचारसंहिताको परिकल्पना ग¥यो। निश्चितरूपमा आचारसंहिता चाहिन्छ। योविना शिक्षण पेशाको कल्पना गर्न सकिंदैन। यस अर्थमा शिक्षा नियमावलीभित्र आचारसंहिताको दफा पर्नु नियमावलीको सबल पक्ष हो।
    अर्को कोणबाट हेरौं। यो नियमावली बनायो कसले ? यसमा शिक्षकहरूको सहभागिता किन गराइएन ? जसको सहभागिता नै छैन, उसलाई यसबारे भिज्ञता नहुन पनि सक्छ। त्यसप्रति उसको चिन्ता र चासो नझल्किन सक्छ। त्यो भन्दा पनि मुख्य हो स्वामित्वको कुरा। पत्रकारहरू पनि शिक्षणजस्तै विशिष्ट पेशाका हुन्। सामाजिक रूपान्तरणमा यिनको अहम् भूमिका हुन्छ। पत्रकारहरूले आपैंmले आचारसंहिता निर्माण गरेका छन् । पाँचौं अङ्ग भनिन्छ उद्योगी व्यवसायीहरूलाई। उनीहरूले आप्mना लागि आपैंm आचारसंहिता बनाएका छन् । जसको पेशा बढी सेवामूलक र विशिष्ट छ तिनले आप्mना लागि आपैंm आचारसंहिता बनाएका छन्। महानगरपालिकाले नियमावली बनाउँदा सरोकारवालालाई संलग्न गराइएको पाइएन। यस स्थितिमा निजी विद्यालयका शिक्षकहरूले यो नियमावलीलाई कसरी आप्mनो मान्ने ? आचारसंहिता आत्ममैत्री भएन भने त्यसको प्रतिबद्धतापूर्वक पालन हुन सक्दैन । थोपरिएको आचारसंहिताप्रति बेवास्ता हुन्छ। स्थानीय सरकारको यो राजपत्र प्रधानाध्यापकहरूको टेबुल वा तिनको दराज वा मोटरसाइकलको डिक्कीमा थन्किएको छ। स्वयं प्रधानाध्यापकयस आचारसंहिताप्रति गम्भीर देखाएका छैनन् ।
    आचारसंहिता शिक्षकका लागि हो भने सबै शिक्षक यसबारे सुसूचित हुनुपर्छ । त्यसको मर्मबारे अवगत हुनुपर्छ। अन्तर्मनबाट त्यसको अनुपालन गरेको हुनुपर्छ। अहिले विश्वभरि स्कूलिङ र एजुकेशनजस्तै आचारसंहिताबारे पनि बहस चल्दैछ। आचारसंहिता त प्रत्येक शिक्षकले आप्mना लागि आपैंm बनाउने हो। आचारसंहिताको बृहत्तर अवधारणा, औचित्य र आवश्यकताबारे प्रधानाध्यापकले शिक्षकहरूसँग विमर्श गर्नुपर्छ। त्यसका लागि बाहिरबाट विज्ञहरू बोलाउन सकिन्छ जसले शिक्षकहरूमा आचारसंहितासम्बन्धी दृष्टिकोण निर्माणका लागि सघाउ पु¥याइदिन सक्छ । प्रत्येक शिक्षकले त्यसको इमानदारीपूर्वक अनुपालन गर्न आपैंmले र आप्mनै शब्दमा आचारसंहिता बनाउनुपर्छ। यसरी निर्माण गरिएको आचारसंहिताको पालना सही हुन्छ। यो नै तर्कसङ्गत यथार्थ हो।
    यसरी आचारसंहिता निर्माण गर्नुको अर्को सबल पक्ष के हो भने त्यसबारे गहिरो र फराकिलो ढङ्गले शिक्षकहरूमा बुझाइको विकास हुन्छ। स्कूलिङभन्दा एजुकेशनले सिकाएजस्तै यसले शिक्षकको व्यक्तित्वमा सार्थक रूपान्तरण ल्याउँछ किनभने उसले व्यक्तिगतरूपमा आप्mना लागि आफैले आचारसंहिता निर्माण गरेको हुन्छ। प्रत्येक कक्षाकोठामा शिक्षक आचारसंहिता सबैले पढ्न मिल्नेगरी झुन्ड्याउनुपर्छ। यसले विद्यार्थीले पनि शिक्षकको परीक्षण गर्न पाउँछ। यसरी प्रत्येक दिन अभिभावक र विद्यार्थीको निगरानीबाट गुज्रिनुपर्ने हुँदा शिक्षक आप्mनो भूमिकाप्रति गम्भीर हुन्छ।
    अहिले अवस्था के छ ? कतिपय शिक्षकहरू पढाउन पुगेका हुन् कि चना चटपटे बेच्न छुट्टिंदैन। सबैको सामुन्ने नै खैनी खाने, पानपराग खाने जस्ता विसङ्गति त महानगरपालिकाभित्र सामान्य हो। शिक्षकले कति महँगो लुगा लगाएको छ वा ऊ कस्तो गाडीमा चढेर आयो भन्दा पनि सफा र सुसंस्कृत हुनुपर्छ। शिक्षक विद्यार्थीका लागि पहिलो प्रेरणा र आदर्श हो। एउटा राम्रो शिक्षकको लवाइको सिको विद्यार्थीहरू गर्छन्। त्यसैले आचारसंहिता शब्दहरूको थुप्रोमात्र होइन । यो निश्चित मूल्य र मान्यताहरूको सँगालो हो। त्यसको अनुपालनप्रति शिक्षकहरू स्वयं निष्ठावान नभएसम्म शिक्षण पेशा मर्यादित हुन सक्दैन। महानगरपालिकाले जे जस्तो आचारसंहिता बनाइदिएको छ त्यसलाई आधार मानेर अब प्रत्येक विद्यालयमा महानगरपालिकाले आचारसंहिता विमर्शका लागि फराकिलो पृष्ठभूमि तयार गरिदिनुपर्छ। नगरमा आचारसंहिताविज्ञहरूको कमी छैन। उनीहरूको अनुभव, प्रेरणा र प्रोत्साहनबाट एउटा गतिलो हस्तक्षेप हुन सक्छ। यस्तो भयो भने वीरगंज महानगरपालिका नेपालको शैक्षिक मानचित्रमा फरक र मौलिक हुन सक्छ ।
    पछिल्लो अङ्कमा मैले सुपर ३० फिल्मको चर्चा गरेको थिएँ। त्यसमा के देखाइएको छ भने कमजोर पूर्वाधार हुँदाहुँदै पनि एउटा सुयोग्य एवं दूरदृष्टियुक्त शिक्षकले शिक्षामा क्रान्ति ल्याइदिन सक्छ । हाम्रै समाजमा केही दशक पहिले सम्म विद्यालयहरूमा न्यूनतम पूर्वाधार थियो। शिक्षकहरूको कमजोर आर्थिक अवस्था थियो तर पठनपाठन उच्च थियो किनभने शिक्षकहरूले आप्mनो मार्गचित्र आर्फैंले बनाएका थिए। उनको शिक्षणप्रति निष्ठा थियो। विद्यार्थीको चौतर्फी विकासलाई उनीहरू आप्mनो जिम्मेवारी ठान्थे। त्यतिखेर शिक्षक आचारसंहिताको परिकल्पना गरिएको थिएन तर प्रत्येक शिक्षकको आचारसंहिताप्रतिको एजुकेशन पक्ष बलियो थियो। आचारसंहिताका सवालमा निर्देशन होइन नियत, नियम होइन निष्ठा अपरिहार्य हुन्छ।

Sunday, July 21, 2019

 वीरगंज महानगरपालिकामा ‘सुपर ३०’ को खोजी

वीरगंज महानगरपालिकामा ‘सुपर ३०’ को खोजी

अनन्तकुमार लाल दास

    
    शिक्षणको एउटा माध्यम चलचित्र पनि हो । चलचित्र भन्नेबित्तिकै कतिपय अभिभावकहरू डराउँछन्, रिसाउँछन् र जब घरमा केटाकेटीले चलचित्र हेरिरहेको थाहा पाउँछन् तिनको पहिलो प्रतिक्रिया बच्चाहरूमाथि रीस पोख्नु हुन्छ । यद्यपि यो आलेखको उठान चलचित्रबाटै हुन्छ । 
    अहिले वीरगंजका केही सिनेमा हलहरूमा हिन्दी चलचित्र ‘सुपर ३०’ चलिरहेको छ । यो फिल्म मैले पनि हेरें । मलाई लाग्यो यो फिल्म वीरगंज महानगरपालिकाका नगरप्रमुखले पनि हेर्नुपर्छ । त्यहाँका शिक्षा समिति, नागरिक समाज र पत्रकारहरूले पनि हेर्नुपर्छ । जो शिक्षण पेशामा छन् तिनले त एकपटक हेर्नैपर्छ । यो चलचित्र हेर्न सिफारिश गरिरहँदा यो फिल्मको कथ्य, सन्देश र औचित्यबारे मैले आप्mनो बुझाइ साझा गर्नुपर्छ । पछिल्ला केही अङ्कदेखि यो स्तम्भमार्पmत म लगातार वीरगंज महानगरपालिका केन्द्रित शैक्षिक सरोकारका विषयहरू उठाइरहेको छु । नगरप्रमुखले आप्mनो करीब डेढ वर्षको कार्यकालमा यस स्तम्भकारलाई पहिलोपटक एउटा शैक्षिक संवाद विषयमा बोलाएका थिए । त्यो बैठकपश्चात् मलाई लाग्यो यस विषयमा निरन्तर बहुकोणीय विमर्श आवश्यक छ । त्यस उसले पनि म लगातार वीरगंज महानगरपालिका केन्द्रित शैक्षिक सवाल जनतामाझ राख्न खोजिरहेको छु ।
    सुपर ३० को कथावस्तु एकजना शिक्षकको वरिपरि घुम्छ । त्यो शिक्षक वास्तवमा एउटा जीवित पात्र हो । त्यो पात्र हाम्रै छिमेक बिहारको राजधानी पटनाको हो । यसले गर्दा पनि यो चलचित्रको कथावस्तु हामीसँग धेरै नजीक छ । सुपर ३० मा नायक आनन्द कुमारको वास्तविक नाम पनि आनन्द कुमार नै हो । आनन्द कुमारको जन्म १ जनवरी १९७३ मा भएको हो । उनीबारे विकीपिडियाले जनाए अनुसार उनी शिक्षाविद् र गणितसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय पत्रिकाहरूमा लेखिरहने एक स्तम्भकार पनि हुन् । उनको प्रसिद्धि सुपर ३० नामक कार्यक्रमको कारण भयो, जुन उनले सन् २००२ मा बिहारको पटनाबाट शुरू गरेका थिए । भारतमा इन्जिनीयरिड्ढा लागि ‘आइआइटी’ को जाँच र पढाइ अत्यन्त महŒवपूर्ण मानिन्छ । आइआइटीको कोर्स अत्यन्त उच्च स्तरको छ । त्यसैले इन्जिनीयर बन्ने प्रत्येक मेधावी विद्यार्थीको सपना हुन्छ त्यही कोर्स पढ्ने ।
    बिहारमा लालू यादवको उदय भएपछि तीनवटा उद्योग फस्टायो । पहिलो मेडिकल, दोस्रो कोचिङ सेन्टर । यी दुई उद्योगमा बेपत्ता अम्दानी हुन्थ्यो । त्यसैले यी दुईबाट अवैध असुली गर्न तेस्रो अपहरण उद्योग चलेको थियो । अपहरण उद्योगको बाछिटा नेपालभित्र पनि पथ्र्यो । एक समय त वीरगंज क्षेत्रका व्यापारीहरू पनि बिहारको अपहरण उद्योगको आतङ्कमा परे । बिहारमा नीतीश कुमारको उदय भएपछि अपहरण उद्योग समाप्त भयो । नीतीशले के गरे भने हिजोसम्म जो अपहरण गर्थे तिनलाई ठेक्कापट्टा व्यवसायमा लगाइदिए । तर अहिलेसम्म बिहारको स्वास्थ्य सेवा र शिक्षण क्षेत्रको गुणस्तर अत्यन्त कमजोर छ । यो क्षेत्रसँग जोडिएको सरकारी र निजी क्षेत्रमा व्यापक हेराफेरी हुन्छ । बिहारको शिक्षण क्षेत्रको दुरवस्था नबुझी आनन्द कुमारको भूमिका बुझ्न सकिन्न ।
    आनन्द कुमारले सुपर ३० को अवधारणा ल्याए, जस अन्तर्गत आर्थिक रूपले कमजोर तर मेधावी विद्यार्थीका लागि उनले विशेष प्रशिक्षण दिन थाले । सन् २०१८ सम्मको तथ्याङ्क अनुसार उनीद्वारा प्रशिक्षित ४८० मध्ये ४२२ विद्यार्थी आइआइटीमा छनोट भए । त्यसैले उनी भारतमा बिहारलाई चिनाउने शिक्षा क्षेत्रको एउटा चम्किलो अभियन्ता भएका थिए । यिनै कारणले गर्दा डिस्कभरी च्यानलले यिनको कार्यमाथि लघुफिल्म बनायो । हावर्ड विश्वविद्यालयले उनलाई प्रवचनका लागि निम्त्यायो ।
    आनन्द कुमारले सोचे अनुसार अत्यन्त गरीब विद्यार्थी, जोभित्र सपना छ, सामथ्र्य छ तर आर्थिक शक्ति छैन, उनीहरूको सामथ्र्य अनुसार उनको सपना साकार गर्न लागिपरे । सुपर ३० त्यसैको परिणति हो । आनन्द कुमार गणितज्ञ हुनुको साथै राम्रा शिक्षक पनि हुन् । उनले गरीब र मेधावी विद्यार्थीलाई निश्शुल्क प्रशिक्षण दिए, किनभने ती विद्यार्थीहरूसँग यति पैसा थिएन कि कोचिङ सेन्टरको महँगो शुल्क तिर्न सकून् । सुपर ३० विभिन्न प्रक्रियाबाट छनोट गरी ल्याइएका ऊर्जावान् विद्यार्थीहरूको समूह हो । सन् १९९२ मा उनले एउटा संस्था खोले – रामानुजम स्कूल अफ मेथेमेटिक्स । त्यसैको सहउत्पादनको रूपमा सुपर ३० समूहको निर्माण भयो । सफलता यति चुलियो कि द न्युयोर्क टाइम्सले आधा पेजमा यिनको सङ्घर्ष कथा लेख्यो । जापानकी चर्चित अभिनेत्री नोरीका फुजीवाराले पटना आएर उनको कार्यक्रम केन्द्रित एउटा लघु फिल्म बनाइन् । बिबिसीले पनि यिनको उच्च मूल्याङ्कन ग¥यो । विश्वका प्रतिष्ठित संस्थाहरूले यिनलाई मन्तव्य दिन बोलाए । टाइम्स पत्रिकाले यिनलाई एशियाको प्रमुख व्यक्तिहरूको सूचीमा राख्यो । अमेरिकाका राष्ट्रपति बराक ओबामाले यिनीप्रति प्रोत्साहनका शब्द व्यक्त गरे । भारतका विभिन्न ठाउँमा यिनलाई अनेकौं पुरस्कार र सम्मान दिइयो । पुरस्कFर त धेरैले पाउँछन् तर त्यो भीडमा आनन्द कुमार कसरी पृथक भए ? आनन्द कुमारको कार्यबारे किन हिन्दीमा ठूलो पर्दाको फिल्म बनाइयो ?
    बिहारसँग जोडिएको नेपालको यो महानगर वीरगंजमा बसेर म यो सवाल किन गर्दैछु ? मेरो यो पछिल्लो प्रश्नको जवाफमा यो सिङ्गो आलेखको अभीष्ट लुकेको छ । जहाँ बढी विसङ्गति हुन्छ, जहाँ बढी प्रदूषण हुन्छ, जहाँ बढी अराजकता हुन्छ त्यहाँ एउटा जुनकीरीले पनि उज्यालो छर्छ । अँध्यारो रातमा जुनकीरीको प्रकाशले आशा जगाउँछ । आनन्द कुमार बिहारको अन्धकारमय शिक्षाक्षेत्रमा जुनकीरी सरह उदाए । सुपर ३० फिल्ममा पटक–पटक एउटा संवाद दोहोरिन्छ “अब राजाका बेटा राजा नहीं होगा ।” यो संवादको मूल मर्म हो अब केवल धनीमानीका सन्तान मात्र उच्च शिक्षाको हकदार रहने छैनन् । पैसाको बलमा, राम्रो स्कूलमा पढेर, महँगो कोचिङ गरेरमात्र उच्च प्राविधिक शिक्षा पाउन सकिन्छ  भन्ने अवधारणको उनले मर्ममा प्रहार गरे । यदि विद्यार्थी मेधावी छ, परिश्रमी छ र ऊसँग सपना छ भने आनन्द कुमारजस्ता शिक्षकको सहयोगमा आप्mनो सपनालाई मूर्त रूप दिन सक्छ । आनन्द कुमारले एक वा दुईजनालाई होइन त्यस्ता पिछडिएका ४०० जनाभन्दा बढीलाई माथि उक्लन सघाए । आनन्द कुमार स्वयं उच्च कोटिका मेधावी भएर पनि आर्थिक अभावले उच्च शिक्षाका लागि विदेश जान पाएनन् । आर्थिक अभावले उनी ट्युशन पढाउन थाले । उनले एउटा गरीब विद्यार्थीको नियति बुझेका थिए । अहिलेको जमानामा पैसाको अभावमा कसरी असमयमैं प्रतिभा ओइलाउँछ उनलाई बोध थियो ।
    वीरगंज महानगरपालिकाभित्र यतिका सङ्ख्यामा सरकारी र निजी विद्यालय, क्याम्पसहरू छन् । कोचिङ सेन्टरहरू छन् । पहिले केवल अंग्रेजी सिकाउने कोचिङ सेन्टर र ट्युशन पढाउनेहरू थिए । पछिल्ला समयमा ट्युशनको स्वरूप कोचिङ सेन्टरमा फेरिएको छ । विभिन्न विषयगत कोचिङ सेन्टर खुलेका छन् । छोटो समयमा कोचिङ सेन्टरबाट कमाएर पलायन हुनेहरू पनि छन् । खासगरी ग्रामीण क्षेत्रबाट आएका विद्यार्थीहरूको सपनालाई ब्लैकमेल गरेर तिनको दोहन गर्ने र छोटो समयमा अकुत सम्पत्ति कमाउनेहरू कैयौं भए । वीरगंजको बाजार यस्ता कथाले भरिएको छ । ट्युशनबाट महल ठड्याउने र गतिलो बैङ्क बेलेन्स बनाउनेहरूको कमी छैन । निजी विद्यालय र कलेजबाट नवधनाढ्य हुनेहरू कम छैनन् । अभाव छ भने वीरगंजमा एकजना आनन्द कुमारको, जसले आप्mनो दूरदृष्टि, साहस र उदारताले बिहारको शिक्षा क्षेत्रमा नवचेतना ल्याएजस्तै यहाँ पनि गर्न सकोस् ।
    आनन्द कुमार बन्न सजिलो छैन । बिहारका आनन्द कुमारले कम चुनौती बेहोर्नुपरेन । आज उनको तारीफ भइरहेको छ, अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा पाएका छन् र उनको कामबारे ठूलो पर्दाको फिल्म बनेको छ, यो अवस्था शुरूआती दिनमा थिएन । कोचिङ चलाउँदा उनले ठूलो आर्थिक अभाव भोग्नुप¥यो । पटनाका स्थापित कोचिङ माफियाहरूले यिनीमाथि भौतिक आक्रमण गरे । पटनाका कोचिङ माफियाहरूलाई त्यहाँको राजनीतिको बलियो खम्भाको सहारा छ, किनभने राजनीतिकर्मीहरूले, कमाउने ठूलो ठाउँ ठानेर कोचिङमा निवेश गरेका छन् । वीरगंजमैं कतिपय शिक्षा केन्द्र छन्, जसमा राजनीतिकर्मीहरूको लगानी छ । अहिले के बुझाइ के छ भने शिक्षण केन्द्रमा लगानी गरियो भने त्यसले जग्गा र सुन किन्नुभन्दा बढी लाभ दिन्छ । त्यसले गर्दा शिक्षा केन्द्रहरूमा नयाँ–नयाँ लगानी आइरहेको छ ।
    भौतिक पूर्वाधार राम्रो छ भने त्यहाँको शिक्षण गुणस्तर पनि उच्च कोटिको हुन्छ भन्ने मनोविज्ञान स्थापित गर्न ठूल्ठूला भवन, महँगा गाडी र ठूला होटलहरूमा कार्यक्रम गरेर विद्यार्थीहरूको दोहन भइरहेको छ । यो दोहनको व्यवस्थापन गर्न परीक्षा केन्द्र किन्ने, निरीक्षकहरूलाई मुद्राको प्रभावमा राख्ने, मिडियालाई राम्रो विज्ञापन दिने र तिनबाट प्रायोजित समाचार लेखाउने काम भइराखेको छ । यसको प्रभाव सोझासाझा अभिभावकहरूमाथि परिरहेको छ । जो यस्ता शैक्षिक जादूगरको प्रलोभनमा परी महँगा शुल्क तिरिरहेका छन् । आनन्द कुमारले स्थापित गरेको तथ्य के हो भने कमजोर पूर्वाधार हुँदाहुँदै पनि समर्पित र सुयोग्य शिक्षक छन् भने तिनले चमत्कारी परिणाम दिन सक्छन् । वीरगंजमा पनि हेर्नुपर्ने भएको छ शिक्षकहरू, निजी हुन् वा सरकारी, कति सुयोग्य र समर्पित छन् ? शिक्षक आप्mना विद्यार्थीको मानसको कति समीप छ ? शिक्षकले आप्mनो विद्यार्थीको सपना र सामथ्र्यलाई आनन्द कुमार जसरी नै चिन्न सकेको छ कि छैन ?
    वीरगंज महानगरपालिकाले भौतिक पूर्वाधारमा लगानी गरेर शिक्षा र संस्कृति उकास्ने अन्धसोच राखेको छ भने उसले फेरि एकपटक सोच्नुपर्छ । सुपर ३० ले यही कुरा बताएको छ । वीरगंजको शैक्षिक क्षेत्रमा समर्पित शिक्षकहरूको कमी देखिएको छ । शिक्षक विद्यार्थीको मानसको समीप हुनुपर्छ । त्यस्तो बुझाइ राख्ने शिक्षकहरू अपवाद हुँदै गएका छन् । गरीब तर मेहनती, आर्थिकरूपमा पछौटे तर तीक्ष्ण बुद्धिका विद्यार्थीलाई सपना देखाउने र सपना साकार गराइदिने अभिभावकत्व महानगरपालिकाले दिन सक्छ ।
    वीरगंज महानगरपालिकाले मेडिकल, इन्जिनीयरिङ, नर्सिङ, लोकसेवाजस्ता क्षेत्रका लागि निश्श्ुल्क कोचिङ सेन्टर सञ्चालन गर्न सक्छ । फेरि चेतावनीको रूपमा शुरूमैं भन्नुपर्छ यस्ता कोचिङ्ग सेन्टरहरू ठेक्कामा दिने होइन । आप्mना केही कार्यकर्तामार्का शिक्षकहरूलाई दानापानी खुवाउनका लागि होइन । मानिलिउँ नगरपालिकाले सुपर ३० को परिकल्पना लोकसेवा अधिकृतको लागि राख्यो । हेटौडा वा काठमाडौं जानुपर्ने बाध्यतालाई वीरगंजमैं व्यवस्थापन गरिदियो र राम्रो परिणाम दिन सक्यो भने नेपालभित्र वीरगंज महानगरपालिको सुपर ३० चर्चित बन्न सक्छ । हामी कहाँ पनि सुयोग्य शिक्षकहरू छन् र आवश्यकता छ महानगरपालिकाले राजनीतिको कालो चश्मा फुकालेर असल शिक्षक खोजी गरोस्, तिनको सम्मान गरोस् र तिनलाई प्रोत्साहन देओस् । वीरगंजमा आनन्द कुमार उदय हुने प्रशस्त अवसर छ । एउटा शिक्षकले स्वयं पनि यो अवसरको पहिचान गरेर ख्याति आर्जन गर्न सक्छ । अर्कोतर्पm महानगरपालिका स्वयं पनि सुपर ३० अवधारणाको अभिभावक बन्न सक्छ । लाख टकाको प्रश्न छ, के वीरगंज महानगरपालिकाले यस कोणबाट शिक्षा सुधार गर्न चाहेको छ ? के कुनै शिक्षकले वीरगंजमा शिक्षा माफियाको गोलचक्करबाट आपूmलाई आनन्द कुमारको रूपमा खडा गर्ने सपना देखेको छ ? कोही न कोही आनन्द कुमार भएर अगाडि आउनैपर्छ अनि पो ‘सुपर ३०’ फिल्म बन्छ ।

Sunday, July 14, 2019

वीरगंज महानगरपालिकामा शिक्षा संस्कृति

वीरगंज महानगरपालिकामा शिक्षा संस्कृति

अनन्तकुमार लाल दास

    वीरगंजमा उच्च तहका शिक्षा संस्थानहरू छन् । संस्थागतरूपमा पठनपाठनको पुरानो परम्परा छ । सङ्ख्यात्मकरूपमा पनि विभिन्न तहका शिक्षण संस्थानहरू छन् । कैयन नाम चलेका शिक्षकहरू छन् । यहाँबाट शिक्षा प्राप्त गरेका विद्यार्थीहरूले स्वदेश र विदेशमा अनेकन क्षेत्रमा ख्याति कमाएका छन् । शैक्षिक आन्दोलनका विभिन्न स्वरूपहरू यहाँ अभिरेखाङ्कित भएका छन् । निजी वा सरकारी दुवैको लामो पृष्ठभूमि छ । जुन जमानामा प्रवेशिका परीक्षा शुरूआती चरणमा थियो, बोर्ड प्रथम गर्नेहरू वीरगंजकै विद्यार्थी थिए । अर्थात् वीरगंज महानगरपालिकाको शिक्षा, संस्कृति उत्तम छ ? निश्चितरूपमा यस प्रश्नको जवाफ सरल छैन । कसैले पनि हो वा होइन स्पष्ट जवाफ दिन सक्दैन ।
    दुई दशकदेखि म वीरगंजलगायत तराईको शिक्षा अवस्थाबारे बहुकोणीय गम्भीर अध्ययन गर्दै आएको छु । म आफैं करीब चार दशकदेखि शिक्षण पेशामा संलग्न छु । संयोगले मेरो शिक्षणको मूल विषय सामाजिक शिक्षा नै हो । यस कारण केवल पाठ्यपुस्तकका पानाहरूमा रमाउनुभन्दा समाजभित्र पनि नियाल्ने गरेको छु । प्रायः के हुन्छ भने विद्यालय/ क्याम्पस र समाजबीच एउटा पर्खाल तेर्सिएको देखिन्छ । अधिकांश शिक्षक आप्mना विषयमा योग्य हुन्छन् तर आप्mनो कथ्यलाई समाजसँग जोड्न सकिरहेका छैनन् । लामो अनुभवले मलाई के लाग्यो भने वीरगंजको शिक्षाक्षेत्रमा गुणात्मक परिवर्तन ल्याउने हो भने हामीले शिक्षा–संस्कृतिबारे खुला विमर्श गर्नैपर्छ ।
    के भौतिक पूर्वाधार भव्य हुनु, शिक्षकहरू राम्रा सर्टिफिकेटधारी हुनु, विद्यार्थी सङ्ख्या प्रशस्त हुनु वा उत्तीर्ण हुनेको सङ्ख्या बढी हुनु नै शिक्षा–संस्कृति हो ? कुनै एउटै अवस्था शिक्षा–संस्कृति हो ? शिक्षा–संस्कृति भनेको केवल विद्यालयभित्रको सरोकार हो ? यी प्रश्नको सोझो जवाफ मसँग पनि छैन तर मलाई के थाहा छ भने वीरगंज महानगरपालिकाले शिक्षा क्षेत्रमा असल मनसाय राख्छ भने उसले शिक्षा–संस्कृतिबारे ‘बुझ्न, गम्न र गर्न’ शुरू गर्नुपर्छ । एउटा फराकिलो कार्य हो शिक्षा–संस्कृति वा यसरी पनि भनौं बहुपक्षीय प्रयत्नहरूको साझा परिणाम हो शिक्षा–संस्कृति । नेपाली शब्दकोषले ‘संस्कृति’ शब्दको व्याख्यामा भनेको छ– देश वा जातिको कला, साहित्य, सङ्गीत, आचार–व्यवहार तथा बौद्धिकता र त्यसलाई मौलिक पहिचान दिन सक्ने विशेषता । यसले सम्बन्धित क्षेत्रसँग जोडिएको पर्यावरणको पनि प्रतिनिधित्व गर्छ ।
    अब वीरगंजको शिक्षण पद्धतिलाई परिवर्तनको वाहक बनाउने होइन त ? नगर प्रमुख सरावगीको सार्वजनिक अभिव्यक्ति हेर्दा उनले यसप्रति रुचि लिएको देखिन्छ, तर रुचि देखिनु, केही पहल गर्नुले मात्र सकारात्मक परिणाम दिंदैन । उनी विभिन्न सरोकारवालासँग साना–ठूला परामर्श–गोष्ठी गर्न सक्छन् । महानगरपालिकाको नीति तथा कार्यक्रममा केही अकर्षक योजना ल्याउन सक्छन् । बजेटको केही अंश शिक्षा क्षेत्रका लागि छुट्याउन सक्छन् तर यी सबका बावजूद हात आयो शून्य हुन सक्छ ।
    मेरो लामो अनुभवले के भन्न थालेको छ भने अब शिक्षा संस्कृतिबारे कुरा गर्नुपर्छ । मेरो बुझाइको समानान्तर अरूको पनि दृष्टिकोण आउन सक्छ । ती तर्क र कथ्यहरूलाई म गम्भीरताका साथ श्रवण गर्छु, मनन गर्छु र ती तर्कवानलाई आप्mनो अनुभवजन्य कुराहरूको साझेदारी गर्छु । मैले पञ्चायत बेहोरें, बहुदलीय व्यवस्था हेरे र अहिले गणतान्त्रिक व्यवस्थाको परिवेशमा शिक्षातन्त्रलाई हेर्दैछु । नेपालको शिक्षातन्त्र यतिखेर एउटा अँध्यारो गोलचक्करमा छिरेको छ । छिर्न त त्यसलाई छिराइयो तर लखनऊको भुलभुलैया महलजस्तै यो सुरुङबाट कहाँ र कतिखेर फुत्किने  भेउ छैन । त्यसैले नेपाललाई माया गर्ने सबै यतिखेर चिन्तित छन् । उनीहरू आपसमा चिन्ता र चासो प्रकट गर्दैछन् । हो, मैले पनि वीरगंज महानगरपालिकाको सेरोफेरोमा आप्mनो गम्भीर चिन्ता र चासो सार्वजनिकरूपमा राख्न चाहेको हो ।
    कुनै समय यस्तो थियो जहाँ विद्यार्थीहरू घरमा मनोरञ्जनका लागि कथा र कमिक्सका किताब पढ्न रुचि राख्थे तर समयक्रमसँगै भएको विज्ञान र प्रविधिको विकासका कारण उनीहरूको रुचि फेरिएको छ । हिजोआज उनीहरू घरमा टेलिभिजनमा कार्टून हेर्छन्, कम्प्युटर चलाउँछन् र मोबाइलमा गेम खेल्छन् । अर्थात् उनीहरूको श्रव्यदृश्यमा रुचि बढेको छ । यही कारण हो कक्षा कोठामा शिक्षकले किताब र बोर्डमा लेखेको भरमा मात्र पढाउँदा उनीहरू त्यति ध्यान दिंदैनन् । ध्यान नदिएपछि पढाएको पाठ राम्ररी बुझ्दैनन्, तर परीक्षामा जसरी पनि पास हुनुपर्ने, आमाबुवालाई राम्रो अङ्कसहितको ‘प्रमाणपत्र’ दिनुपर्ने बाध्यताले विद्यार्थीलाई बुझेर पढ्नुभन्दा घोकेर पाठ सिक्न प्रेरित गरेको हुन्छ । यसरी आर्जन गरेको शिक्षाले कुनै पनि हालतमा व्यावहारिक ज्ञान दिन सक्दैन । कक्षामा राम्रो गर्ने विद्यार्थी पनि घर आएको पाहुनासँग सहज र सटीक कुराकानी गर्न सक्दैन । बजारबाट गतिलो सामग्री किनेर ल्याउन सक्दैन ।
    विद्यार्थीहरूमाथि यी प्रश्नहरू तेस्र्याइराख्दा अभिभावकसँग पनि अनेकौं कुरा गाँसिन पुग्छ । लामो शैक्षिक अनुभवले देखाएको के छ भने बाबुआमा हुन सजिलो छैन, हो त्यति गा¥हो पनि छैन । बालबालिकासित मित्रवत् व्यवहार गर्नुहोस् । उनीहरूका कुनै व्यवहार मन परेन भने अरूलाई नसुनाउनुहोस् । पहिले उनीहरूलाई नै भन्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस् । यसो गर्नुभयो भने तपाईका धेरै समस्या स्वतः समाधान हुन सक्छ । उनीहरूबारे अरूसामु कुरा गरेको बालबालिकालाई पटक्कै मन पर्दैन । विद्यालयले स्कूलमा केटाकेटीहरूलाई शिक्षा दिन्छ तर घरको परम्परा, रीतिरिवाज र मूल्य प्रणालीको शिक्षा अभिभावकले नै दिने हो । अनुभवले के भन्छ भने अभिभावक दिवसमा अभिभावकहरू आइदिंदैनन्, अभिभावकलाई पत्र लेख्दा जवाफ फर्काउँदैनन् । यसको अर्को पाटो पनि छ, यस्ता भव्य दिवस वा आमा मिलन समारोह राख्ने अहिलेको जुन प्रचलित मोडेल छ, त्यसले अभिभावक र विद्यार्थीबीच सामीप्य बढाउने खासै यत्न गर्दैन । विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासका लागि घरभित्रको वातावरण पनि पठनमैत्री हुनुपर्छ । त्यहाँ जीवनसँग सिक्ने व्यावहारिक शिक्षण पद्धति हुनुपर्छ । विद्यालयमा अंकुरित पालुवाहरूलाई हुर्काउने र मलजल दिने त घरपरिवार नै हो ।  एउटा अन्धतर्क के हो भने मैले त बच्चा पढाउन यति खर्चे, यो स्कूलबाट हटाएर अर्को स्कूलमा हालें । तर हामी के बिर्सन्छौं भने ती अभिभावकले घरभित्र सिकाइको माहौल बनाउन सके कि सकेनन् ?
    अर्को कोणबाट पनि हेरौं । भनिन्छ मोबाइल, कम्प्युटर आदिको लतबाट जोगाउने भरपर्दो उपाय नै उनीहरूलाई खुला ठाउँमा साथी–साथी भएर खेल्न र उफ्रिन अवसर दिनु हो । वीरगंज महानगरपालिकाभित्र बहुसङ्ख्यक विद्यार्थीहरू साँगुरो कोठामा बस्छन् । टोल–टोलमा खुला चौर छैन । शहरमा रमाउने उद्यान छैन । यस्तो कुनै खुला ठाउँ छैन, जहाँ दुईचार घण्टा मन रमाउन सकियोस् । त्यसैगरी लाउडस्पीकरको आतङ्क छ । विद्यार्थीहरू सुरक्षित हिलडुल गर्ने फुटपाथ छैन । गल्लीहरूमा समेत स्पीडमा गाडीहरू दगुर्दा दुर्घटना भइराखेको हुन्छ । होर्डिङ्ग बोर्डहरूमा उत्प्रेरणाका विज्ञापन कतै देखिंदैन । त्यो भन्दा पनि छात्राहरू बहुसङ्ख्यक भएको विद्यालय वा क्याम्पसका अगाडि जिस्काउने केटाहरूलाई हतोत्साहित गर्ने व्यवस्था छैन । वीरगंजभित्र गतिलो पुस्तकालय छैन । इ–लाइब्रेरी छैन । यस परिवेशमा शिक्षामा केही गर्छु भन्नु सार्वजनिक खपतका लागि गफ दिनु मात्र ठहरिन्छ ।
    हाम्रा अधिकांश सामुदायिक विद्यालयहरू बेथिति, अनियमितता, राजनीति र भ्रष्टाचारले थिलथिलो बन्दै गएका छन् । फलतः विद्यालयको गुणस्तर र बालबालिको भविष्य जर्जर बनेको छ । प्रायः सामुदायिक विद्यालय लथालिङ्ग छन् । त्यहाँ जसले जे गरे पनि हुने मान्यता स्थापित हुँदै गएको देखिन्छ । सामुदायिक विद्यालय तहसनहस हुँदै जानुमा भ्रष्टाचार नै प्रमुख कारण पाइन्छ । भ्रष्टाचारको अर्थ आर्थिक अनियमितता वा हिनामिना गर्नु हो भन्ने आम बुझाइ रहेको छ तर यथार्थमा कुनै पनि व्यक्तिको बिग्रिएको खुराक, असभ्य र गलत आचरणको बानीबेहोरा पनि भ्रष्टाचार हो । यो परिभाषा व्यक्ति, संस्था वा समुदाय सबैमा लागू हुन्छ । सार्वजनिक विद्यालयमा हुने शैक्षिक भ्रष्टाचार सामुदायिक विद्यालयको उन्नतिको बाधक हो । पहिले कतिपय शिक्षक जिल्ला शिक्षा कार्यालयको चाकरीमा दिनभरि व्यस्त रहन्थे महानगरपालिकाको ।
    हाम्रा अधिकांश विद्यालय भ्रष्टाचारमा डुब्दै गएका छन् । कतिपय विद्यालय, व्यवस्थापन समिति, प्रअ र शिक्षकहरू राम्रा छन् तर ती सबै आझेलमा पर्दै गएका छन् । नराम्रो प्रवृत्तिले तिनलाई हतोत्साहित पारेको छ । नियमन र नियन्त्रण छैन । त्यसैले मिलेर लुट्ने मान्यता स्थापित हुँदै गएको छ । शिक्षकहरूको सरुवा र प्रोत्साहनमा हुने राजनीतिक भ्रष्टाचार यति घिनलाग्दो छ कि पहिले पार्टी पहिचान गरेर मात्र सरुवा वा कार्य जिम्मेवारी दिइन्छ । अँध्यारो कोठामा विषाक्त राजनीतिक गन्धबाट नै शुरू हुन्छ–फलानो हाम्रो पार्टीको, ढिस्कानो अर्को पार्टीको ।
    समग्रमा विद्यालय, परिवार र समाज तीनवटै तहमा विद्यार्थीमैत्री वातावरण हुनुप¥यो । महानगरपालिकाले यो महान् लक्ष्य प्राप्तिका लागि के कति ध्यान दिन सक्छ त्यसबाट नै परिणामको आशा गर्न सकिन्छ । उसो त व्यक्तिगतरूपमा नगरप्रमुख स्वयंको सरकारी विद्यालयसँग आबद्धता र निजी विद्यालय सञ्चालनको अनुभव छ । आप्mना सन्तानलाई उच्च स्तरका शिक्षा दिएका छन् । यस्तोमा आप्mनै सन्तान जस्तै यी नगरपिताले हजारौं सन्तानलाई कस्तो शिक्षा संस्कृति उत्तराधिकारमा दिन्छन् त्यसमा नै इतिहासले यिनको कार्यकालको मूल्याङ्कन गर्नेछ । म चाहन्छु यस विषयमा गहिरो, उन्नत र बहुकोणीय विमर्श होस् । शिक्षा संस्कृतिमा सुधार नगरी वीरगंजको शैक्षिक छवि उज्यालो हुँदैन । नेशनल मेडिकल कलेजमा पढ्ने मेडिकलका विद्यार्थीहरू के एक बजे राति वीरगंज माईस्थानमा आइसक्रीम खान आउन सक्छन् ? के दक्षिण एशियाका प्रसिद्ध जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय परिसरभित्र रहेको गङ्गा ढाबाजस्तो चौबीसै घण्टा खुला संवादका लागि कफी हाउस छ ? कोही भन्लान्, के भनेको यसले ? उपरोक्त दुई प्रश्नभित्र संवाद र सुरक्षाको गहिरो सरोकार जोडिएको छ जो शिक्षा संस्कृतिको प्राणवायु हो ।

Sunday, July 7, 2019

शिक्षामा परिवर्तन कि परिवर्तनका लागि शिक्षा

शिक्षामा परिवर्तन कि परिवर्तनका लागि शिक्षा

अनन्तकुमार लाल दास

    आधुनिक युगमा शिक्षा सिर्जनात्मकता र विवेकशीलताको विकासका लागि मिशन नभई मुनाफाको धन्धा बन्दै गइरहेको छ । आज शिक्षा सिर्जनामुखी नभएर बाजारमुखी भएको छ । कसरी बढीभन्दा बढी धन आर्जन गर्न सकिन्छ भन्ने कुराको माध्यम शिक्षा बन्दै गएको छ । आज शिक्षालाई मात्र जागीरसँग जोडेर हेर्ने चलन विकसित भएको छ । कैरियर त्यसको केन्द्रमा रहेको छ । ठूलोभन्दा पनि ठूलो जागीर दिलाउने शिक्षालाई नै राम्रो शिक्षा मान्न थालिएको छ । केटाकेटीहरूलाई संवेदनशील, सभ्य, सुसंस्कृत, सचेत र जिम्मेवार नागरिक बनाउने कुरा गौण हुँदै गएको छ । लुप्त हुँदै गइरहेको मानवीय मूल्य र मान्यताहरूको कसैलाई चिन्ता छैन । नैैतिक मूल्य भनाइमा सीमित हुन थालेको छ । संवेदनशील, स्वतन्त्र र पूर्ण मानव होइन, अर्थ–मानव तयार गर्नु शिक्षाको प्रमुख लक्ष्य भएको छ । मानिसलाई संसाधनको रूपमा विकसित गरिंदै छ । एउटा यस्तो संसाधन, जो बाजारको हितमा काम गर्न सक्षम होस् । कार्पोरेट घरानाद्वारा सञ्चालित शिक्षण संस्थानहरूमा संसाधनको रूपमा केटाकेटीहरूलाई सजाउने, सिंगार्ने, ठोक्ने, पिट्ने, काट्ने र ताछ्ने काम चलिरहेको छ । यस प्रक्रियामा के क्षरित भइरहेको छ, यसको परवाह कसैलाई छैन । केटाकेटीहरूको सिर्जनशीलताको कुनै कदर छैन । उनीहरूलाई उपभोक्ता सामग्री तयार गर्नेहरूले एउटा साधनको रूपमा तयार गरिरहेका छन् । वर्तमान पीढी बाजारमा बेचिने सामान बन्दै गइरहेको छ ।
    नौलो उदारवादको नाउँमा सामुदायिक विद्यालय प्रणालीलाई ध्वस्त पार्ने षड्यन्त्र चलिरहेको छ । वर्तमान सरकारीतन्त्र यस अभियानलाई अगाडि बढाउन लागिपरेको छ । सरकारी शिक्षातन्त्रलाई बदनाम गरिने यस्तो वातावरण तयार गरिंदै छ जसबाट जनताको विश्वास हट्दै जाओस् र आउने समयमा सार्वजनिक शिक्षा पूर्णतया निजी वा कार्पोरेट क्षेत्रको हातमा दिन सजिलो होस् र आम जनताले त्यसबेला सरकारको विरोध गर्ने आँट पनि गर्दैन । यसलाई निजी सार्वजनिक भागीदारी पनि भन्न सकिन्छ । यो एउटा योजनाबद्ध रणनीति अन्तर्गत भइरहेको छ ।             नेपालको संविधान २०७२ ले शिक्षालाई मौलिक अधिकार अन्तर्गत राखेको छ । जस अन्तर्गत माध्यमिक शिक्ष्Fा निश्शुल्क र अनिवार्य गरिएको छ । यहींनिर के प्रश्न उठ्छ भने यो कस्तो मौलिक अधिकार हो ? कुन शिक्षालाई निश्शुल्क दिने कुरा गरिएको छ ? एउटै विद्यालयमा सञ्चालित नेपाली माध्यमको शिक्षालाई वा अङ्ग्रेजी माध्यमको शिक्षालाई, बुझ्न गा¥हो भइरहेको छ ।
    बाजारमा कैयन प्रकारका गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्ने पसल खुलेका छन् । ती सबै प्रकारको शिक्षा केन्द्र खोल्ने अनुमति सरकारले नै दिएको हो । बाजारको एउटा किनारमा संसाधन विहीन शिक्षण संस्थान छ, जहाँ पर्याप्त शिक्षकको अभाव छ भने अर्को किनारमा समस्त संसाधनले भरिपूर्ण, हाइटेक र महँगो शिक्षण संस्थानहरू छन्, जसको आप्mनो बेग्लै माध्यम र पाठ्यक्रम छ । यदि सरकारी शैक्षिक संस्थाहरूको नै अध्ययन गर्ने हो भने शहरी क्षेत्रका विद्यालय र ग्रामीण क्षेत्रका विद्यालयबीच धेरै असमानता देखिन्छ । आज शिक्षा सुधारका धेरै कुराहरू पत्रपत्रिकाहरूको माध्यमबाट प्रकाशित भइरहेको छ तर ती कुराहरू भूसतहसम्म पुग्न सकिरहेको छैन । सामुदायिक विद्यालयहरूको यदि गहरिएर अध्ययन गर्ने हो भने यस्ता शिक्षकहरूले पनि केटाकेटीहरूलाई शिक्षा दिइरहेको भेटिन्छ जोसंँग न अपेक्षित शैक्षिक योग्यता छ, न कुनै प्रकारको प्रशिक्षण ।
    जहाँ सम्म शिक्षाको निजीकरणको प्रश्न छ, त्यहाँ पनि सरकारले त्यतिकै भाउचर दिने हो, जति उसले आजको मितिमा सरकारी विद्यालयमा एउटा बच्चामाथि एक वर्षमा खर्च गरिरहेको छ भने सजिलै बुझ्न सकिन्छ त्यस भाउचरले वर्तमान बाजारमा कस्तो र कुन शिक्षा किन्न सकिन्छ ? यो शिक्षा चयन गर्ने कस्तो स्वतन्त्रता हो ? यो कस्तो मौलिक अधिकार हो जसको मूलमैं असमानता लुकेको छ ? यो कस्तो निश्शुल्क शिक्षा हो, जसमा निजी विद्यालयलाई लुट गर्ने छुट दिइएको छ ? निश्शुल्क शिक्षा त्यसलाई भन्न मिल्छ जब सरकारले धनी र गरीब सबैखाले केटाकेटीहरूलाई समान र सार्वजनिक शिक्षाको व्यवस्था गथ्र्यो । यहाँ त बेग्लाबेग्लै वर्ग र क्षेत्रका लागि विभिन्न गुणस्तरको शिक्षा दिइन्छ । आज शिक्षा दुई प्रकारको होइन्, बहुप्रकारको छ, जो बाजारको आवश्यकता अनुसार निर्धारित गरिएको छ ।
    यस परिस्थितिमा एउटा महŒवपूर्ण प्रश्न के उठ्छ भने शिक्षामा परिवर्तन चाहिएको हो कि परिवर्तनको लागि शिक्षा । परिवर्तन किन चाहियो र कसको हितमा ? जहाँसम्म शिक्षामा परिवर्तनको कुरो छ– केही नयाँ गरिराख्नुपर्छ, त्यसमा परिवर्तन पनि देखापर्छ, त्यो भइ पनि रहेको छ तर जहाँ परिवर्तनका लागि शिक्षाको कुरो छ, त्यो एउटा व्यापक र गम्भीर प्रश्न हो । जब हामी परिवर्तनको लागि शिक्षाको कुरा गर्छौं तब केही नयाँ गरिराख्नुपर्छ भन्ने सोचले मात्र काम चल्दैन । यसको लागि आप्mनो समय र समाजको राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक प्रश्नहरूमा समग्रतामा विचार गर्नुपर्ने हुन्छ किनभने शिक्षा व्यवस्था यसबाट अलग नभई त्यसकै अङ्ग हो । यस कारण शिक्षालाई यसकै आधारमा हेर्नुपर्ने हुन्छ । यसबाट बाहिर गएर हेरियो भने केही हासिल हुनेछैन । यथास्थिति बनिरहन्छ । ती सबै प्रश्नमाथि विचार गर्नुपर्ने हुन्छ, जो शिक्षामा हुने वर्तमान परिवर्तनका लागि जिम्मेवार छन् । त्यस कारकलाई बुझ्ुपर्ने हुन्छ जसले पूर्ण व्यवस्थालाई सञ्चालित गरिरहेको छ । सञ्चालित गर्नेहरूको नियतलाई बुझ्नुपर्छ । सत्ता र शिक्षाको अन्तर्सम्बन्ध नयाँ तरीकाले खोज गर्नुपर्छ । सत्ताको मूल चरित्र बुझ्नुपर्छ । वैश्विक राजनीतिको गति समात्नुपर्छ । यी सबै कुरालाई नबुझेसम्म शिक्षामा परिवर्तन वा परिवर्तनका लागि शिक्षाको कुरा गर्नु व्यर्थ हुन्छ । यस परिप्रेक्ष्यमा आज शिक्षामाथि समग्रताका साथ चिन्तन र हस्तक्षेप गर्नु आवश्यक छ । कुनै एउटा पक्ष विशेषमाथि ध्यान दिएर वस्तुस्थितिमा परिवर्तन सम्भव छैन । शिक्षा परिवर्तनको वाहक तबमात्र बन्न सक्छ जब शिक्षाको सैद्धान्तिक, व्यावहारिक, नीतिगत वा क्रियान्वयनको क्षेत्रमा एक साथ काम गर्न सकिन्छ । त्यसको लागि स्थानीय र वैश्विक स्वरूपलाई बुझ्नु आवश्यक छ ।
    एउटा शिक्षकका लागि आज जति इमानदारीका साथ काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ, त्यतिकै शिक्षाको सैद्धान्तिक पक्षलाई बुझ्नु र आत्मसात् गर्नु तथा त्यतिकै राज्यको नीति बुझ्ने र हस्तक्षेप गर्नु पनि आवश्यक छ । यदि शिक्षाको सैद्धान्तिक पक्षको समझ गहिरो र स्पष्ट छैन भने नीतिहरू जतिसुकै सही र जति इमानदारीका साथ लागू गरिए पनि अपेक्षित परिणाम प्राप्त हुँदैन । ठीक विपरीत सैद्धान्तिक समझदारी र कार्यप्रति इमानदारिता जतिकै उच्चकोटिको भए तापनि यदि सरकारी नीति वा व्यवस्था कार्य अनुकूल छैन भने चाहिएको जति परिणाम हासिल हुन सक्दैन । प्रायः के देखिएको छ भने यस्ता थुप्रै शिक्षक छन् जसमा शिक्षासम्बन्धी सैद्धान्तिक समझदारी गहिरो छ र कार्यप्रति इमानदारिता र समर्पणमा पनि कुनै कमी छैन तर पनि नीतिगत वा व्यवस्थागत कमजोरीले गर्दा उनीहरू धेरै केही गर्न सकिरहेका छैनन् र आप्mनो चाहना अनुसार केही गर्न नसकेको अवस्थामा उनीहरू कुण्ठा र निराशाका शिकार भएका छन् ।   
    यस्तो परिवेशमा केटाकेटीहरूलाई कसरी सिर्जनशील र विवेकशील बनाउन सकिन्छ ? यो शिक्षासँग सम्बद्ध सबै संवेदनशील मानिसहरूका लागि चुनौतीको विषय हो । शिक्षक त्यसको एउटा महŒवपूर्ण घटक हो । यस कारण सिर्जनशीलताको मार्गमा आउने सबैखाले बाधाहरूलाई एउटा शिक्षकले बुझ्नुको साथै सङ्गठित भएर त्यसको विरोधमा सङ्घर्ष गर्नुपर्छ ।  यो पनि सिर्जनशीलताको नै एउटा अङ्ग हो । सिर्जनात्मकता समान शिक्षाको अवधारणाप्रति समझ विकसित गर्ने प्रस्थान बिन्दु हो । लोकतान्त्रिक सरकार पनि आप्mनो जिम्मेवारीबाट पन्छिरहेको सन्दर्भमा शिक्षकहरूसँगसँगै समाजका हरेक सदस्यले हस्तक्षेप गर्ने र समान शिक्षाको लागि सरकारमाथि दबाब बनाउने खाँचो छ । शिक्षामा परिवर्तन गरेर मात्र काम चल्दैन । यसको लागि शिक्षालाई नै परिवर्तनको माध्यम बनाउनु आवश्यक छ ।

Sunday, June 30, 2019

वीरगंज महानगरपालिकामा आधारभूत शिक्षा

वीरगंज महानगरपालिकामा आधारभूत शिक्षा

अनन्तकुमार लाल दास

    वीरगंज महानगरपालिका पुरानो शिक्षा केन्द्र हो । वर्तमान संविधानले स्थानीय तहलाई आधारभूत शिक्षाको सन्दर्भमा प्रशस्त अधिकार दिएको छ । त्यसले गर्दा जे कुरा महानगरपालिकाको कार्य क्षेत्रभित्र पर्दछ त्यसबारे बहुकोणीय विमर्श हुनु जरूरी छ । आधारभूत शिक्षालाई जनसामान्यले प्राथमिक शिक्षा भनेर अहिले पनि चिनारी दिन्छ । आधारभूत शिक्षा, शिक्षाको त्यो श्रेणी क्रम हो जसले जग बनाउने काम गर्छ । उसो त आजभोलि मात्र होइन, २००७ सालदेखि नै विभिन्न समय क्रममा वीरगंजमा विश्वविद्यालय खोल्ने चर्चा हुँदै आएको हो । यसबारे केही अध्ययन भएको छ । एउटा त साबिकको वीरगंज उपमहानगरपालिकाकै शिक्षा समिति मार्पmत अध्ययन भएको हो । प्रसिद्ध शिक्षाविद् स्वर्गीय मोहनप्रसाद लाखेको संयोजकत्वमा त्यो अध्ययन भएको थियो । त्यसैगरी हरिखेतान बहुमुखी क्याम्पसका डा. भगवान यादवको सहजीकरणमा वीरगंज विश्वविद्यालय निर्माणका लागि सङ्गठितरूपमा लामो कसरत भएको छ । निजी क्षेत्रबाट करीब बीस वर्ष पहिले प्रतिष्ठित केडिया समूहको पहलमा बृजलाल केडिया विश्वविद्यालयको परिकल्पना अगाडि आएको थियो । विभिन्न कोणबाट गणेशमान सिंह खुला विश्वविद्यालय, कृषि विश्वविद्यालयका सपना नबाँडिएका होइनन् तर यो आलेख आधारभूत शिक्षाको सन्दर्भमा केन्द्रित रहेको हुनाले वीरगंजमा विश्वविद्यालय किन खुल्न सम्भव भएन त्यसको लेखाजोखा गर्नु यहाँ सान्दर्भिक छैन । आधारभूत शिक्षाबारे बहस उठान गरिराख्दा विश्वविद्यालयको सन्दर्भले किन प्रवेश पायो भने टुप्पो बलियो हुनका लागि जग मजबुत हुनैपर्छ ।
    वीरगंजलाई बहुपक्षीय उच्च शिक्षाको हृदयस्थल बनाउने कुरा पटक–पटक उठेको छ । विभिन्न कोणबाट थोरबहुत प्रयत्न पनि भएकै छ । मेडिकल, नर्सिङ तथा इंन्जियरीड्ढो पढाइ भइराखेको छ । चार्टेड एकाउन्टेन्टको पढाइको चाँजोपाँजो भएको छ । पत्रकारिता पढाइका लागि ढोका खुलेको छ । इच्छुक शोधार्थीले यहींबाट विद्यावारिधि हासिल गर्न सक्छन् । वीरगंजमा प्रशस्त सम्भावना छ । त्यसका आधारमा अरू बढी गर्नुपर्ने हाँक र हौसला आइपुगेको छ । यी सबैका बावजूद आधारभूत शिक्षालाई विशेष प्राथमिकता दिनैपर्छ । वीरगंज महानगरपालिकाको राजनीतिक भूगोलभित्र शिक्षा क्षेत्रमा सबैभन्दा दुर्बल अवस्था आधारभूत शिक्षा तर्पm हो । यसको कारण ग्रामीण, अद्र्धशहरी र शहरी अभिभावक र विद्यार्थीहरूको उपस्थिति हो । शहरी क्षेत्रमा निजी विद्यालयको चमकदमकमा सरकारी आधारभूत विद्यालयहरू चेपुवामा परेका छन् । ग्रामीण क्षेत्रमा कहलिएका माध्यमिक विद्यालयहरूको रापले आधारभूत विद्यालयहरूलाई कान्तिहीन बनाइदिएको छ । फलस्वरूप आधारभूत विद्यालयमार्पmत नागरिकले पाउने सेवा र सुविधाबाट वञ्चितिको अवस्था भयो ।
    बडो दुःखका साथ भन्नुपर्छ वीरगंजमा विश्वविद्यालय खोल्ने कुरा जति जोडतोडले विभिन्न मौसममा उठ्ने गर्छ तर आधारभूत शिक्षाबारे कहिल्यै पनि विमर्शले उच्च प्राथमिकता पाएन । यहाँका शिक्षाविद् हुन् वा राजनीतिबाजले कहिले पनि विद्यालयसँग जम्काभेट हुने संस्थाबारे चिन्ता र चासो देखाएनन् । जनप्रतिनिधिहरू नभएको बेला होस् वा अहिले भएको बेला होस्, आधारभूत शिक्षाबारे गम्भीरतापूर्वक सोच्ने काम भएको छैन । सबैले बिर्सिरहेको कुरो के हो भने जबसम्म आधारभूत शिक्षा वीरगंज महानगरपालिकाभित्र गुणस्तरीय हुँदैन, माथिल्लो शिक्षण सन्तोषजनक हुनै सक्दैन । आधारभूत शिक्षालाई सार्वजनिक महŒवको विषय बनाउन र त्यसको गुणस्तरको प्रत्याभूति वीरगंज महानगरपालिकाको चासोको कुरा हो ।
    विद्यालय छनोटको अधिकार अभिभावकमा हुनुपर्छ । के विषय, कुन विद्यालयमा पढाउने हो त्यो अभिभावकको रुचिमा भर पर्ने हो । विद्यालय सार्वजनिक होस् वा निजी, त्यहाँको शिक्षण गुणस्तरबारे निगरानी गर्ने जवाफदेही महानगरपालिकासँग छ । विद्यार्थीलाई त्यहाँ कसरी व्यवहार गरिन्छ, तिनलाई के कसरी सिकाइन्छ, तिनीहरू के सिक्दैछन्, सिकाउने तरीका र विद्यार्थीको ग्रहणशीलतामा सामञ्जस्य छ वा छैन, आपूmभन्दा फरक वर्ग र पृष्ठभूमिका सहपाठीलाई विद्यार्थीले कसरी हेर्छन्, विविधता र बहुलताले उसको मनोविज्ञानमा कसरी जरो हाल्दैछ त्यसको शुरूआत आधारभूत शिक्षाबाट नै हुन्छ । लोकतान्त्रिक चिन्तन र बुझाइको विकास गर्ने र गराउने ठाउँ आधारभूत विद्यालयहरू नै हो । एउटा विद्यार्थीमा निहित प्रतिभा, सामथ्र्य र रुझानको पहिचान गर्ने र परिष्कार गर्ने ठाउँ यही हो । त्यसैले आधारभूत विद्यालयहरू न्यूनतम पूर्वाधारबाट वञ्चित हुनुहुँदैन । विद्यालयहरूको भौतिक संरचना, कक्षाकोठाको सङ्गठन, सरसफाइ, शौचालय, विद्यालय परिसरभित्र खुला ठाउँ, शिक्षकहरूको व्यवहार, विद्यालय गेटमा रहेका स्थायी र अस्थायी पसलहरू यी सबबारे विवेचना हुनुपर्छ । यहाँ जाडो र गर्मी त्यतिकै हुन्छ । कक्षा कोठामा सहज तरीकाले बस्ने, उज्यालो र खुलापन छ वा छैन ? शिक्षकहरू कस्ता छन् ? शिक्षकहरूले आधारभूत शिक्षाको महŒव बुझेका छन् कि छैनन् ? प्रायः शिक्षकहरूलाई आधारभूत शिक्षाको महŒवबारे बोल्न भनियो भने उनीहरू बोल्न सक्ने स्थितिमा छैनन् । उनीहरू स्वयं विषयबारे पोख्त छैनन् । घोकन्ते शैलीमा, जे जानेका छन्, घोकइरहेका हुन्छन् । उसमा थप नवीनता, आधुनिकता र वैज्ञानिक क्रियाशीलता आएको छैन । एउटा आधारभूत विद्यालयमा पढाउने शिक्षकले बुवा पीढीलाई जे पढायो, त्यही छोरापीढीलाई पनि पढाइरहेको हुन्छ । पुस्तान्तरले जन्माएको खाडल र नयाँ पुस्तामा जागेको नवीनताको भोकको तुष्टि शिक्ष्Fकबाट भइरहेको हुँदैन । निजी विद्यालयतर्पm पनि पूर्वाधारमा केही सबलता भएपनि त्यहाँ पनि अनेकानेक समस्या छन् । कतिपय निजी विद्यालयहरूको परिसर साँघुरो छ जहाँ कलिला विद्यार्थीहरू कैदीजस्तो अवस्थामा पढ्छन् । नाफामुखी शिक्षाले धन हुने र नहुने समुदायबीच असमान पहुँचको आधारमा बनेको खाडललाई झन् गहिरो बनाइदिएको छ । मन्टेसरी विद्यालयको अवधारणा अन्तर्गत सञ्चालनमा रहेका विद्यालयहरू कति बालमैत्री छन् ? यी सब कुरा किन गर्नुप¥यो भने महानगरपालिकाले कस्तो नागरिक निर्माण गर्न चाहँदैछ, यो त्यससँग जोडिएको कुरो हो । आधारभूत शिक्षा तर्पm निजी र सरकारीबीच प्रतिस्पर्धा र दूरीको व्याख्या नै गर्न सकिंदैन । नाफामुखी शिक्षाले दुई खाले समुदाय र वर्गको निर्माण गर्छ । यसले पहुँच हुने र नहुने समुदायका बच्चाहरूमाझ अन्तत्र्रिmया गर्ने वातावरण बनाउन सक्दैन । निजी र सामुदायिक विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थी माझ अन्तक्र्रिया नहुँदा उनीहरूको समाजप्रतिको बुझाइ पूर्ण हुन सक्दैन । बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुजातीय समाज बुझ्नका लागि एकलभाषी शिक्षा पर्याप्त हुँदैन । भाषा, संस्कृति र धनको आधारमा हुने विभाजनलाई आधारभूत शिक्षाले जोड्न सक्नुपर्छ । त्यसका निमित्त वीरगंज महानगरपालिकाले नाफामुखी विद्यालय शिक्षालाई निरुत्साहित गर्दै आधारभूत विद्यालयको गुणस्तर सुधारमा संस्थागत ध्यान दिनुपर्छ । यसका लागि महानगरपालिकासँग रणनीति र कार्यनीति दुईटै हुनुपर्छ । आधारभूत शिक्षा सुधारका लागि स्थानीय सरकार र राजनीतिक दलहरूले सर्वप्रथम एउटा सङ्कल्प लिनु जरूरी छ, विद्यालय शिक्षा सार्वजनिक शिक्षा हो र यसलाई गुणस्तरीय बनाउने जिम्मा राज्यको हो । यसका लागि स्थानीय सरकारले बाजारमुखी शिक्षालाई निरुत्साहित गर्नैपर्छ र सार्वजनिक विद्यालयको गुणस्तर बढाउन विशेष योजना बनाउनुपर्छ ।
    स्थानीय सरकारले स्थानीय पाठ्यक्रम निर्माण गर्दा स्थानीय परम्परा, संस्कृति, विविधता, सीप, पारम्परिक ज्ञानबारे बुझेको हुनुपर्छ । हाम्रा विद्यार्थीहरू कोशी र कर्णालीबारे सूचना राख्छन् तर सिर्सिया खोलाको प्रदूषणबारे बेखबर हुन्छन् । उनीहरूलाई विश्वको सबैभन्दा ठूलो सूर्यमन्दिर कहाँ छ भन्ने थाहा त हुन्छ तर आप्mनै महानगरभित्र रहेको प्रसिद्ध सूर्यमन्दिर र घडिअर्वा पोखरीबारे थाहा हुँदैन । उनीहरूलाई त्यो सरकारी विद्यालय निर्माणमा कुन व्यक्तिको योगदान छ, थाहा हुँदैन । विद्यार्थीले पाठ्य पुस्तकमा जे पढ्छ, त्यो उसले देखेको, भोगेको र बाँचेको समाजमा पाउँदैन र जे समाजमा देख्छ, त्यो पाठ्यपुस्तकमा पाउँदैन । विरलै शिक्षक हुन्छन् जो आप्mनो सिर्जनशीलता र कल्पनाशीलताको प्रयोग गर्दै भएकै पाठ्यपुस्तकमार्पmत विद्यार्थीलाई वर्तमान समाजबारे अवगत गराउँछन् ।
    यहींंनिर अर्को विषय हो मातृभाषामा आधारभूत शिक्षा । प्राथमिक शिक्षा पाउने कालखण्ड त्यो बेला हो जुन घरमा आमाबाट अपेक्ष्Fित हुन्छ । यो त्यही समय हो जहाँबाट जीवनको प्रत्येक सम्भावनाको बीजारोपण हुन्छ । यस उमेरमा प्राप्त शिक्षाको जीवनभरि प्रभाव र असर रहन्छ । सम्भावनाले भरिएको यो उमेरमा उसले पाउने शिक्षाको दिशा त्यतिकै सही हुन्छ, जब उसको शिक्षाको दिशा सही हुन्छ । सही दिशाको तात्पर्य हो बच्चाको शारीरिक, संज्ञानात्मक, बौद्धिक, सिर्जनात्मक, अभिव्यक्ति र सौन्दर्यबोधको विकास । शिक्षाले यी लक्ष्य त्यतिखेर पूरा गर्न सक्छ जब विद्यार्थीले आप्mनो मातृभाषामा शिक्षा प्राप्त गर्छ । शिक्षा बालकेन्द्रित हुनुपर्छ र शिक्षकको भूमिका पथप्रदर्शकको । यस्तोमा के अपरिहार्य हुन्छ भने उसलाई मातृभाषामा शिक्षा दिइयोस् । के विद्यार्थीले शिक्षकको कुरा बुझ्न सकिरहेको छ ? विद्यार्थीले जति सहज तरीकाले शिक्षकको कुरा बुझ्न र गम्न सक्छ, त्यसै अनुपातमा उसको स्वाभाविक विकास हुन्छ । शिक्षकको सम्प्रेषण र विद्यार्थीको ग्रहणशीलतामा भाषिक कारणले दूरी हुनुहुन्न । यस कारणले पनि मातृभाषामा शिक्षणमा जोड दिनुपर्छ ।   
    वीरगंज महानगरपालिकाले आधारभूत विद्यालयहरूका निम्ति एउटा मापदण्ड तोक्नुपर्छ । महानगरपालिकाले चाह्यो भने स्थानीय तहमैं विज्ञहरूको कमी छैन । विज्ञहरूसँग समन्वय गरेर आधारभूत शिक्षाबारे विशेष शिक्षानीति ल्याउन सक्छ । यसको लागि महानगरपालिकाले आधारभूत शिक्षा समिति गठन गर्नुपर्छ । यो समितिले क्रमवार आधारभूत विद्यालयहरूको स्तर अनुगमन, शिक्षकहरूको सामथ्र्य मापन, पूर्वाधार विकासको अभिलेखीकरण गर्छ । आधारभूत तहमा योग्य शिक्षकहरूको उपस्थिति हुनुपर्छ । आधारभूत शिक्षण गराउनेहरूलाई महानगरपालिकाले विशेष परामर्श तालीम दिनुपर्छ ।
    त्यसैगरी मातृभाषामा पठनपाठनका लागि पाठ्यपुस्तक निर्माणका लागि चाहिने विशेषज्ञता खडा गर्न आधारभूत शिक्षा समितिलाई विभिन्न अवसर उपलब्ध गराउन सक्छन् । गाँठी कुरा के हो भने के महानगरपालिकाले यस्ता दीर्घकालीन महŒवका सरोकारमा रुचि देखाउँछ ? के आधारभूत शिक्षासम्बन्धी विमर्शलाई महानगरीय विमर्शको स्वरूप दिन सक्छ ? महानगरपालिकासँग चुनौतीसँगै अवसर पनि छ । उसले अवसरलाई चिन्न सक्यो, केही गर्न सक्यो भने अन्यत्रका लागि पनि त्यो उदाहरणीय र अनुकरणीय हुन सक्छ ।

Sunday, June 23, 2019

वीरगंज महानगरपालिकाको शैक्षिक हस्तक्षेप

वीरगंज महानगरपालिकाको शैक्षिक हस्तक्षेप

अनन्तकुमार लाल दास

    शिक्षा यस्तो उत्प्रेरक साधन हो जसबाट राष्ट्रका केटाकेटी र युवा पुस्ताको भविष्य रूपान्तरित हुन सक्छ । शिक्षाले हामी सबैलाई सम्पूर्ण मानव बनाउनुको साथै सभ्य समाजको निर्माण र मानवतालाई सही अर्थ प्रदान गर्न सक्षम बनाउँछ । वीरगंज महानगरपालिका यतिखेर आप्mनो शिक्षानीति बनाउने सवालमा विभिन्न सरोकारवालाहरूसँग संवाद चलाइरहेको छ र यस्ता पहललाई स्वयं नगरपिताले अभिभावकत्व प्रदान गरेका छन् । यस अर्थमा महानगरपालिका प्रमुखको सुन्ने खुबीको तारीफ गर्नुपर्छ । हामीले बहु तहको संरचनामा यस्ता अनेकौं जनप्रतिनिधि देखेका छौं जो आपैंm सबैकुरा जानेको दाबी गर्छन् । सरोकारवालासँग समन्वय नगरिकन नीति नियमहरू बनाउने गरेका छन् । यसले के भइरहेको छ भने एकातिर सम्बन्धित पक्षसँग द्वन्द्वको अवस्था छ भने अर्कोतिर अपेक्षित परिणाम निस्कन सकिरहेको छैन ।
    संविधान २०७२ ले स्थानीय तहलाई शिक्षासम्बन्धी केही आधारभूत अधिकार दिएको छ जुन महŒवपूर्ण र निर्णायक पक्ष हो । शिक्षाको तल्लो श्रेणी क्रममा जति राम्रो नीति हुन्छ, जति प्रभावकारी तरीकाले त्यसको कार्यान्वयन हुन्छ, परिणाम स्वभावतः त्यही अनुसार हुन्छ नै । यसले गर्दा पनि स्थानीय तहका शिक्षा सरोकारबारे बढी जनचासो देखिनुपर्छ, प्राज्ञिक निगरानी हुनुपर्छ । मूलभूत कुरा के हो भने पठनपाठन भनेको बाटो बनाउनु वा नाला बनाउनुजस्तो सहज होइन । जे काम आज गरिंदै छ त्यसले अहिलेको पुस्तालाई असर त पु¥याउँछ, नै भावी दिनमा पनि त्यसको प्रभाव देखापर्छ । यो भन्नुको अर्थ शैक्षिक नीतिको दीर्घकालीन प्रभाव हुन्छ । यो कुनै जनप्रतिनिधिको बतासे लहड, चुनावी नाफाघाटा वा कुनै स्वार्थ समूहको हित संरक्षणका लागि गरिने कार्य होइन । यसले देखाएको तथ्य के हो भने शिक्षा क्षेत्रमा केही गर्नुभन्दा पहिले स्थानीय सरकारले हजारपटक सोच्नुपर्छ ।
    वीरगंजले स्थानीय तहमा महानगरपालिका बन्ने अवसर पाएको छ । एउटा ऐतिहासिक शहरका निमित्त यो स्वाभाविक उपलब्धि हो, तर कुुरा यत्तिमैं सकिंदैन । महानगरपालिकाको शैक्षिक अवस्थाको ठूलो चुनौती भनेको स्वयं महानगरपालिका नै हो । त्यो कुन अर्थमा भने महानगरपालिकाभित्र मोटामोटी तीन प्रकारको शैक्षिक अवस्था छ । एउटा शहरी क्षेत्रको, दोस्रो अद्र्ध शहरी क्षेत्रको र तेस्रो देहातको । यसमा पनि सरकारी र निजी क्षेत्रको उपस्थिति छ । सरकारी भनिएका विद्यालयहरूको पनि शैक्षिक गुणस्तर समान स्तरको छैन । शहरभित्रकै सरकारी विद्यालयहरूको शिक्षण संस्कृतिको पृष्ठभूमि, शैक्षिक परिणामको परम्परा, प्रधानाध्यापकहरूको सामथ्र्य, विद्यार्थीहरूको पृष्ठभूमि, आवश्यकता अनुसार योग्य शिक्षकहरूको उपलब्धता, अभिभावक र विद्यालयबीच सम्बन्ध, विद्यालयको आम्दानीको स्रोत फरक–फरक छ । त्यसैगरी निजी क्षेत्रको पनि अवस्था छ ।
    कतिपय निजी विद्यालयहरूले वीरगंजको शैक्षिक छवि उजिल्याउन भरमग्दुर प्रयत्न गरेका छन् । यही कारण हो वीरगंजमा पछिल्ला वर्षहरूमा निजी विद्यालयहरू अभिभावकहरूको छनोटमा पर्दै गएका छन् । निजी विद्यालयको स्तर अनुसार त्यहाँ पुग्ने विद्यार्थीहरूको सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमि फरक–फरक छ । कुन विद्यालयमा कस्तो पृष्ठभूमिका विद्यार्थी आउँछन् र त्यहाँ अभिभावकको अपेक्षा अनुसारको कस्तो गुणस्तरको आर्जन हुन्छ त्यो पनि खोजीनीतिको विषय हो । यहाँनिर अर्को विषय पनि छ । वीरगंज, महानगरपालिका भएको कारण यहाँ अन्यत्रका विद्यार्थीहरू पनि शिक्षा लाभका लागि आउँछन् । विभिन्न पेशामा संलग्न अभिभावकका विद्यार्थीहरू पनि आवधिक रूपमा वीरगंजको पठनपाठनको हिस्सा बनेर फर्कन्छन् । यो कसरी र किन भन्नु प¥यो भने हामी कस्तो वीरगंज बनाउँछौं, हामी यहाँको कस्तो सामाजिक परिवेश बनाउन चाहन्छौं त्यसको आधारमा यहाँको शिक्षानीति बन्नुपर्ने हो ।
    शिक्षा क्षेत्रमा परिणाममुखी हस्तक्षेपका लागि महानगरपालिका समक्ष अहिले अनेकौं चुनौतीहरू छन् । विद्यमान चुनौतीको सही पहिचान, चुनौतीहरूको बहुआयामिक मापन नगरे अगाडि बढ्ने बाटो कोर्न सकिंदैन । वीरगंजको शैक्षिक अवस्था कस्तो छ ? त्यसको सही अभिलेख महानगरपालिकासँग हुनुप¥यो । यसबाट अवस्थासँगै चुनौतीको पहिचान गर्न सहज हुन्छ । महानगरपालिकाले कस्तो शिक्षा समिति बनाएको छ ? त्यसका सदस्यहरूको कार्य क्षमताले पनि धेरै अर्थ राख्छ । शिक्षा समिति भनेको पटके बैठक गर्ने, भत्ता खाने र विद्यालयहरूमा मनपरी हैकम चलाउने ठाउँ होइन । शिक्षा समितिको संरचनालाई क्रियाशील बनाउने उद्देश्यले यी सबै कुरा असल मनसायका साथ उठाइएको हो । महानगरपालिकासँग जुन शिक्षा विभाग छ त्यसमा कस्तो जनशक्ति छ ? त्यहाँ कस्तो मानसिकता छ ? तिनीहरू नगरप्रमुखको असल प्रयत्नमा कतिको सहभागी हुन खोज्दैछन् ? तिनीहरू आप्mना अनुभवबाट महानगरपालिकालाई कतिको साझेदार बनाउँछन् भन्ने कुरोले पनि अर्थ राख्दछ । त्यसैले यी सबै कुरा एउटै बैठक वा भेलाबाट पूरा हुने होइन । अर्को कुरो हो महानगरपालिकाले शैक्षिक पुनर्सरचनाका लागि कतिको बजेट छुट्याएको छ ? वीरगंजका शैक्षिक संस्थाहरू माझ साझा लक्ष्य निर्धारण र ऐक्यबद्ध कार्य संस्कृतिको विकास गर्न महानगरपालिका कसरी समन्वय र सामञ्जस्य स्थापित गर्छ ? त्यसले पनि अगाडिको बाटो देखाउँछ ।
    वीरगंजको पहिचान आर्थिक नगरीको रूपमा छ । यो राजनीतिक क्रान्ति गर्ने शहर पनि हो तर बिर्सन नहुने ऐतिहासिक तथ्य के हो भने वीरगंज यो शताब्दीको प्रारम्भदेखि नै नेपालको प्रमुख शैक्षिक केन्द्र बन्दै आएको छ । यस पृष्ठभूमिमा वीरगंज महानगरपालिकासँग हाँक र हौसलाको अवस्था छ । आज बीरगंजबाट विद्यार्थीहरूको ठूलो हिस्सा अन्यत्र पलायन भइरहेको छ । वीरगंजका उच्च शिक्षा प्रदान गर्ने शैक्षिक संस्थाहरूले काम गर्ने सहयोगी माहौल पाइरहेका छैनन् । यस तर्पm महानगरपालिकाले सबै संस्थासँग समन्वय र सहजीकरण गर्न सक्छ । वीरगंजलाई आकर्षक शिक्षा केन्द्रको रूपमा विकसित गर्न सक्छ । यसले टाढा–टाढासम्मका विद्यार्थीलाई यहाँ आश्रय दिन सक्छ । छात्रावासहरूमा सुरक्षित र शिष्ट वातावरण भएको विश्वास अभिभावकहरूमा पु¥याउन सक्छ ।
    प्रत्येक महानगरपालिकाले आप्mना लागि केही मौलिक पहिचान सुरक्षित गरेको हुन्छ । वीरगंजमा बहुआयामिक शिक्षण केन्द्र बन्न सक्ने प्रशस्त सम्भावना छ । यहाँ त आपूmखुशी स्थानीय प्रशासनले शैक्षिक संस्थाहरूसँग छेडछाड गर्ने घटना दोहोरिइरहन्छ । यस्तोमा नयाँ–नयाँ योजना र सपनाहरू कसरी वीरगंजमा आकर्षित हुन सक्छ ? त्यसैगरी वीरगंज महानगरपालिकाले विद्यालयहरूलाई शान्ति क्षेत्र स्थापना गर्न के कस्ता रणनीति राखेको छ ? यसप्रति सम्पूर्ण राजनीतिक शक्तिमाझ साझा प्रतिबद्धता गराउन के गर्दैछ ? त्यसैगरी विद्यार्थीहरू सुरक्षित ढङ्गले शिक्षा केन्द्रसम्म पुग्ने वातावरण आवश्यक छ । महानगरपालिकाको भूगोल ठूलो छ । सार्वजनिक यातायातमा विद्यार्थीहरूका लागि छूटको व्यवस्था गरिनुपर्छ । महानगरपालिकाभित्रका निजी विद्यालयहरूमा एउटै पाठ्यपुस्तक लागू हुनुपर्ने अपरिहार्य अवस्था हो । कोही–कोही प्रधानाध्यापक आपूmलाई खास सरकारी विद्यालयको नासोको रूपमा ठान्दछन् । अहिलेको अवस्थामा सबै सरकारी वा गैरसरकारी शिक्षक महानगरपालिकाको जनशक्ति हो । महानगरपालिकाको बृहत्तर शैक्षिक रणनीति अनुसार महानगरपालिकाले आप्mनो जनशक्ति जहाँ पनि असल उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्न पाउनुपर्छ । यसमा अनाहकको सस्तो राजनीति हुनुहुँदैन । शिक्षा क्षेत्रमा खेलाँची गरिनु हुँदैन ।
    निजी क्षेत्रका विद्यालयहरूले पनि बुझ्नुपर्ने के हो भने उनीहरूले आपूmखुशी गर्न पाउँदैनन् । महानगरपालिकाको निगरानीमा बस्नुपर्छ । शुल्क निर्धारण देखि यावत कुरामा महानगरपालिकासँग समन्वयमा रहनुपर्छ । यसैले यस्ता कुराहरूमा बरु फराकिलो छलफल हुनु जरूरी छ, नत्र साबिकको शिक्षा कार्यालय जस्तै अहिले महानगरपालिकाको शिक्षा समिति एउटा कमाउने अड्डाको रूपमा देखापर्नेछ । जब हाम्रो मनसाय अहिले भन्दा अझ राम्रो, सबैको लागि भलो गर्नु हो भने खुला, पारदर्शी र समाजशास्त्रीय विमर्श हुनुपर्छ । मूल कुरा हो महानगरपालिकाले सार्वजनिक शिक्षाप्रति जनविश्वास कसरी उकास्ने, आम वर्गका विद्यार्थीहरूमा शिक्षाको पहुँच कसरी बढाउने, दलित र महिला सहभागिता वृद्धि कसरी हुन्छ ? अहिले पनि महानगरपालिकाभित्र निरक्षरहरूको उल्लेख्य प्रतिशत छ, त्यसका लागि के गर्ने ? महानगरपालिकाको बासिन्दा भएपछि हरेकले सामाजिक अनुशासनको पालना गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यो सामाजिक अनुशासनलाई परिभाषित गर्ने र त्यसलाई जनशिक्षणको रूपमा जनस्तरमा लग्ने काम पनि महानगरपालिकाको बृहत् शैक्षिक अनुष्ठानभित्रकै पक्ष हो ।
    शैक्षिक हस्तक्षेपबारे विषयगतरूपमा प्रशस्त कुराहरू भन्न सकिन्छ । यो पङ्क्तिकारले यस विषयमा बहसको उठानको क्रमलाई निरन्तरता दिई नै रहन्छ । हामी शिक्षा क्षेत्रबारे खुलेर कुरै गर्न चाहन्नौं । सबै सरोकारवालाको आ–आप्mनै अडान र आग्रह छ । त्यसले भइ के दिएको छ भने वीरगंज महानगरपालिकाभित्रको शैक्षिक परिवेश कारपेटमुनि गन्हाइरहेको फोहरको अवस्था छ । उता कोठामा मगमग बास्ना आउने गरी स्प्रे गरिएको छ । महानगरपालिकाका पिता शिक्षाको महŒव बुझेका, सरकारी र निजी शैक्षिक संस्थानहरूसँग साझेदार भएर सहकार्य गरेका अनुभवी रहेको हुनाले उनले चाहे भने अरू ठाउँका लागि पनि उदाहरणीय शैक्षिक रणनीति र कार्यनीति बनाउन सक्छन् । लाख टकाको सवाल के हो भने नगरप्रमुख शिक्षा क्षेत्रले उब्जाएको हाँक र हौसलालाई व्यवस्थापन गर्न कतिको प्रतिबद्ध छन् ? यदि उनले रचनात्मक हस्तक्षेप गर्ने जाँगर देखाएनन् भने वीरगंजको शैक्षिक क्षेत्र ओरालो लागेर जे जस्ता विषम परिस्थिति देखापर्छ त्यसको नैतिक जिम्मेवार उनी नै हुनेछन् । इतिहास नगरप्रमुखको असल मनसायको साक्षी बन्न आतुर छ ।

Sunday, June 16, 2019

भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचारको समन्वय

भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचारको समन्वय

अनन्तकुमार लाल दास
    भ्रष्टाचार भयानक र घातक रोग हो । यसले समाजका विभिन्न क्षेत्रमा नकारात्मक असर पु¥याइरहेको छ । भ्रष्टाचार भन्नाले भ्रष्ट आचरणलाई मानिन्छ । यस अन्तर्गत सदाचारको पतन, नैतिक पतन, अधिकारको दुरुपयोग, पदीय दायित्वको दुरुपयोग, कर्तव्यहीनता, अपारदर्शिता, जवाफदेहिता र उत्तरदायित्वको कमी, आर्थिक लेनदेन र घूस आदि पर्दछ । यसरी यसले पारेको असरबारे लोकतान्त्रिक नेपालमा जनचासो बढ्दै गएको छ ।
    कक्षामा सामाजिक शिक्षा पढाउँदा विद्यार्थीहरू बढी उत्सुकता र कौतुहलताका साथ प्रश्न सोध्ने गर्छन् कि भ्रष्टाचार भनेको के हो ? यो कस्तो हुन्छ ? यो किन र कसरी हुन्छ ? यो कहाँ–कहाँ हुन सक्छ ? यसले कसरी शान्ति बिथोल्छ ? भ्रष्टाचारलाई कसरी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ? विद्यार्थीहरूको प्रश्नले पनि उनीहरूमा यो चासो रहेको प्रस्ट हुन्छ नै, भ्रष्टाचारले समाजको कति तल्लो तहसम्म जग हालिसकेको छ भन्ने पनि देखाउँछ ।
    भ्रष्टाचार गर्नेहरूले मानसम्मान पाउनु, दण्डविहीन अवस्थाको लाभ लिनु जस्ता कुराले वर्तमानलाई चिन्तित तुल्याएको छ । भ्रष्टाचारीलाई दण्डित र नाङ्गो बनाउन सबैले चासो देखाउनुपर्छ । प्रत्येक नागरिकलाई यसतर्पm अभिप्रेरित गर्न राज्य सक्रिय हुनुपर्दछ किनभने प्रत्येक चेतनशील नागरिक, समाज, समुदाय र राष्ट्रबाट भ्रष्टाचार नियन्त्रण र उन्मूलन गर्ने अठोट र प्रतिबद्धताका साथ संलग्न हुनुपर्ने बेला आइसकेको छ ।
    ट्रान्सपेरेन्सी इन्टरनेशनल नेपालको बर्सेनि प्रकाशित हुने प्रतिवेदनले पनि नेपालमा भ्रष्टाचारको ठूलो सञ्जाल रहेको देखाउँछ । विश्वका १७५ वटा मुलुक समावेश भएको प्रतिवेदनमा नेपालको स्थान १२४ औं छ ।  भ्रष्टाचारको निदान सहज छैन तर यसलाई रहिरहन दियौं भने यसको व्यापक पैmलावटले मानवीय नातामाथि सबैभन्दा पहिले कुठाराघात गर्छ । त्यसपछि सिङ्गो देशमा नै शान्ति रहन दिंदैन । कुनै पनि एक पक्षको प्रयासले मात्र मौलाउँदै गएको भ्रष्टाचारको नियन्त्रण सम्भव पनि छैन । सरकारी र गैरसरकारी सङ्घसंस्था तथा नागरिक समाजको साझा प्रयास एवं एक पारस्परिक सहकार्यबाट मात्र भ्रष्टाचार न्यून गर्न सकिन्छ । अर्को अर्थमा भ्रष्टाचार तथा आर्थिक अनियमितता घटाउन सबै पक्षको सङ्गठित दबाब आवश्यक पर्छ ।
    भ्रष्टाचारका दुई पाटा छन् – नैतिक भ्रष्टाचार र आर्थिक भ्रष्टाचार । यी दुवै अन्योन्याश्रित छन् । नैतिक भ्रष्टाचारमा सामाजिक व्यवस्थाका रीतिरिवाज र समाजको व्यावहारिक सम्बन्ध र मानवीय व्याख्या पर्दछ भने आर्थिक भ्रष्टाचारमा कानून, सामाजिक–आर्थिक अवस्था, काममा समान अवसर, योग्यतामा प्रतिस्पर्धा आदि पर्दछ । शारीरिक व्यायामका साथै मानसिक व्यायामको पनि जरूरत पर्दछ । मस्तिष्कमा रहेका फोहरमैला प्mयाक्ने उपाय सदाचारयुक्त नैतिक शिक्षाले नै प्रदान गर्न सक्दछ । यी भावनाहरूको जागरण बाल मस्तिष्कबाट नै शुरू गराउनुपर्दछ भन्ने धारणा लिएर विद्यालयस्तरीय भ्रष्टाचार विरोधी जन पैरवी एवं शिक्षणको खाँचो बढ्दै गएको छ ।
    भनिन्छ रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनु, किनभने आजको बाल मस्तिष्कको विकास नै भोलिको राष्ट्र निर्माण हो । त्यसैले आजको बाल मस्तिष्कमा भ्रष्टाचारविरुद्ध र सदाचारका पक्षमा ज्ञान, सीप र धारणा स्पष्ट पार्न सकिए भोलिको नेपाल स्वच्छ हुन सक्छ । त्यसैले विद्यार्थीहरूबीच यस विषयमा गम्भीर छलफलको खाँचो छ । यो छलफल दुई स्तरमा गर्न सकिन्छ । एउटा सामाजिक शिक्षा शिक्षण गराउँदा र दोस्रो विद्यालयस्तरीय अतिरिक्त क्रियाकलापको माध्यमबाट । विद्यार्थीहरूबाट समयको भ्रष्टाचार, सेवाको भ्रष्टाचार, नियमोल्लङ्घनबाट उत्पन्न अनियमितताका कारणले हुने भ्रष्टाचारसमेतको चर्चा गरेर उनीहरूको दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ । भ्रष्टाचारभित्र आर्थिक भ्रष्टाचार मात्र हुँदैन नैतिक पक्षबारे पनि विद्यार्थीलाई सजग बनाउनुपर्छ ।
    यहींनिर अर्को कुरा पनि उठ्छ । के हाम्रो शिक्षाले भ्रष्ट हुन त सिकाइरहेको छैन ? किनभने विद्यार्थीहरूको बुझाइ र हेराइमा शिक्षित व्यक्तिहरू नै बढी भ्रष्ट हुन्छन् । यस्तै हामीले विद्यार्थीहरूलाई जसरी सिकाउनुपर्दथ्यो त्यसरी नसिकाएर वा सिकाउने तत्परताको कमीका कारण त कतै भ्रष्टाचार मौलाउँदै गएको छैन ? वास्तवमा आप्mनैभित्रको भ्रष्टाचार हेर्ने र देख्ने क्षमताको विकासले निश्चय पनि विकारको उपचार हुन सक्छ । भ्रष्टाचार स्वयंबाट पनि पहिचान हुने अवस्था सृजना हुनु दिगो समाधानको उपाय हो । यसै क्रममा प्रायः प्रश्न उठ्ने गर्छ, हामीले विद्यार्थीहरूलाई दाँत माझ्न र सफा भएर आउन सिकाएका छौं तर त्यो किन सम्भव भइरहेको छैन ? कारण के भने ब्रश र मन्जन किन्ने क्षमता नहुनेलाई यसरी दाँत माझ्न सिकाउनु कतिको व्यावहारिक र उपयोगी हुन्छ ? अभिभावकको क्षमता अनुसार शिक्षा दिने कि समयको माग अनुसार । यसको निक्र्योल कसले र कहिले गर्ने भन्नेसमेत प्रश्न उठेको छ ।
    हाम्रो समाजमा आँखा छलेर खराब काम गर्ने संस्कृति छ । मबाट पनि केही खराब काम भएको छ कि भनेर कसैले पनि आपूmतिर फर्केर हेर्दैन । त्यस्तै प्रवृत्तिलाई सबैले सच्याउँदै जाने हो भने समाज ‘भ्रष्ट’ होइन ‘प्रस्ट’ दिशामा अग्रसर हुन्छ ।
    हाम्रो प्रयास भ्रष्टाचारीलाई सदाचारी बनाउनु नभएर अबको पुस्तालाई भ्रष्टाचारी नै बन्न नदिने हुनुपर्दछ । यी विद्यार्थीहरू नै भोलिको नूतन समाजका निर्माता भएकाले नयाँ बाटो खन्न हामीले उत्प्रेरणा जगाउनुपर्छ । विद्यार्थीहरूमा सदाचार विकासले अध्ययनमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्दछ ।
    विद्यार्थीहरू राष्ट्रका कर्णधार हुन् साथै भविष्यका निर्माता पनि । उनीहरूमा शारीरिक, मानसिक, मनोवैज्ञानिक, सांस्कृतिक एवं संवेगात्मक विकासका साथ सदाचारको समायोजन हुनु जरूरी छ । शिक्षामा सदाचारको जोड यस कारणले पनि बढी हुँदै गएको छ । एउटा भ्रष्टाचार विरोधी मानसिकता बोकेको पीढी तयार भयो भने त्यसले सार्वजनिक पद र सम्पत्तिको दुरुपयोग गर्नेमाथि कडा कानूनी प्रक्रिया, इमानदारलाई समाजमा इज्जत, आदर, प्रशंसा प्राप्त गराउन, भ्रष्टाचारका हाँगाबिंगा फिंजिए पनि त्यसको निवारणका लागि हाँगाबिगा छिमोल्नुभन्दा जरैदेखि उखेलेर फाल्ने प्रयास गर्दा ठूलो योगदान पुग्छ । त्यसैले एउटा उत्तरदायित्वपूर्ण पुस्ता विकसित गर्न विद्यालयदेखि नै विद्यार्थीहरूलाई प्रेरित गर्न भ्रष्टाचार र सदाचारको विषयमा प्रस्टता ल्याउनुपर्छ ।
    विद्यार्थीहरूलाई बुझाउनुपर्ने अर्को पक्ष के हो भने भ्रष्टाचार किन बढिरहेको छ ? भ्रष्टाचार बढ्नुको कारण जनचेतनाको कमी, आर्थिक एवं सामाजिक न्यायको अभाव, समस्याप्रतिे गैरजवाफदेहिता, नातावाद, कृपावादको बाहुल्य, दलगत पक्षपातजस्ता एकथरी कारण छन् भने नैतिकताको ¥हास, राजनीतिक असहज वातावरण, सामन्ती सोच र संस्कारको प्रबलता, खर्चिलो निर्वाचनजस्ता अर्कोथरी कारण छ् । सबैभन्दा ठूलो कारण त भ्रष्टाचार नियन्त्रणप्रति राजनीतिक तथा प्रशासनिक प्रतिबद्धताको अभाव नै हो । यी सब कारणहरूले गर्दा नै प्रशासनिक, राजनीतिक, न्यायिक ताथ आर्थिक सेवादेखि निजी क्षेत्रको सेवामा समेत भ्रष्टाचारी प्रवृति बढ्दै गएको छ । यसको व्यापकताले उत्पन्न जटिलता र सीमाहीनताका कारण सामाजिक मूल्य र मान्यताहरूको क्षय भइरहेको छ ।
    सदाचार मानवीय व्यवहारसँग सम्बद्ध विषय हो । यसले साधारणतया समाजमा सत्कर्म गर्न, सबैले एक आपसमा सहयोग गर्ने र लिने, अध्यात्मिक अनुष्ठानका विधिविधान स्विकार्ने, योगसाधना, पूजाआजा र भजनकीर्तनमा संलग्न रहनु, परोपकारी र सामाजिक बन्धुत्व विकासमा क्रियाशील भइरहनुजस्ता अनुक्रियालाई बुझाउँदै आएको पाइन्छ । तर वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा हामीले विद्यार्थीहरूलाई सामाजिक सदाचारको अवधारणा, त्यसको व्याख्या, विश्लेषण र अनुसरण गर्ने सवालमा व्यापक परिवर्तन गर्नुपर्छ । खास गरेर राजनीतिक, प्रशासनिक, न्यायिक क्षेत्रदेखि समाज सेवा तथा निजी क्षेत्र समेतलाई समेटिनुपर्दा यसको क्षेत्र व्यापक भएको तथ्य स्विकार्नु जरूरी छ भने यसै अनुसार सार्वजनिक सदाचारको विधि विधानको रेखाङ्कन र भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचार पद्धतिको विकास गर्नु आवश्यक छ ।
    यस्तो आवश्यकतालाई दृष्टि प्रदान गर्दै भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचार पद्धति विकास र कुशासनविरुद्ध सुशासन बहालीका सन्दर्भमा व्यक्ति र समाजबीच अन्तर्सम्बन्ध र सार्वजनिक संस्थामा व्यक्तिको भूमिकातर्पm बहस चलाउनुका साथै व्यक्तिमा अन्तर्निहित इमानदारिता, कर्तव्यपालना र देशभक्तिजस्ता उच्च नैतिक मूल्यको समायोजनलाई निरन्तरता दिनु आवश्यक हुन्छ किनभने सदाचार पद्धतिको विकास र सुशासन बहालीमा व्यक्तिको सामाजिक व्यवहारसित सम्बद्ध शिक्षा र सीप अनुसारको योग्यता, दक्षता सहितको कुशलताले बढी महŒव राख्दछ । महŒव यस कारणले पनि राख्दछ कि व्यक्तिको विवेचनामा विश्लेषणात्मक एवं विभेदात्मक क्षमता, कार्यमुखी एवं परिणाममुखी सोच, कार्य सम्पादन गर्ने र उत्तरदायित्व वहन गर्ने दृढ इच्छाशक्ति कै कारण सदाचार र सुशासनका मामिलामा राम्रो परिणाम प्राप्त हुने स्थिति तयार हुँदैजान्छ भने नयाँ–नयाँ कार्यक्रमको कार्यान्वयन हुने वातावरण अनुकूल बनी रहन्छ ।

Sunday, June 9, 2019

शिक्षालाई जीवनोपयोगी बनाउन आवश्यक

शिक्षालाई जीवनोपयोगी बनाउन आवश्यक

अनन्तकुमार लाल दास

    आज शिक्षाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती के छ भने यो जीवनोपयोगी नभएर मात्र परीक्षोन्मुखी भएको छ । सबै, विद्यार्थी होस् वा अभिभावक, शिक्षक वा विद्यालय, परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने वा परीक्षामा राम्रो ग्रेड कसरी हासिल गर्नेतर्पm मात्र सीमित छन् । कस्तो लाग्न थालेको छ भने शिक्षा परीक्षाको लागि मात्र हो, जीवनका लागि होइन । शिक्षक, अभिभावक र स्वयं विद्यार्थीको प्रमुख लक्ष्य परीक्षामा राम्रो प्रदर्शन गर्नु मात्र रहेको छ । सम्पूर्ण शिक्षा परीक्षा केन्द्रित भएको छ । परिणामस्वरूप शैक्षिक वातावरण प्रदूषित भएको छ र प्रतिस्पर्धाको नाउँमा शिक्षामा ‘लुटतन्त्र’ हावी हुँदै गइरहेको छ ।
    केटाकेटीहरूले परीक्षामा कसरी राम्रो ग्रेड हासिल गर्न सक्छन् भन्ने आधारमा शिक्षकहरूले अध्ययन–अध्यापन गराउन थालेका छन् । यही चाहना अभिभावकहरूको पनि रहेको छ । केटाकेटी भएको हुनाले विद्यार्थीहरू, अभिभावक र शिक्षकको महŒवकाङ्क्षाभित्र थुनिएका छन् । यस परिवेशमा परीक्षाबाहेक अन्य कुरो सोच्नु विद्यार्थीको लागि सम्भव छैन । परीक्षाले विद्यार्थीहरूलाई किताबी कीरा बनाएको छ । शिक्षाको अर्थ किताबी ज्ञान भएको छ । किताब पनि त्यो मात्र, जो पाठ्यपुस्तकको रूपमा लागू गरिएको छ । पाठ्यपुस्तकबाहेक अन्य पुस्तक पढ्नु भनेको समय खेर फाल्नु आम बुझाइ रहेको छ । शिक्षक र विद्यार्थी दुवैका लागि पाठ्यपुस्तक नै पाठ्यचर्चा बनेको छ । शिक्षक त्यही पढाउँछन् र विद्यार्थीहरू पनि त्यही पढ्न रुचाउँछन् जो परीक्षाको दृष्टिले महŒवपूर्ण र उपयोगी हुन्छ । परीक्षाको परिणामको आधारमा नै विद्यार्थी, शिक्षक र विद्यालयको मूल्याङ्कन गर्ने चलन बसेको छ । परीक्षामा पनि सबैभन्दा बढी महŒव लिखित परीक्षालाई मात्र दिइन्छ । सबै परीक्षामा सफलताको लागि तयारी गरिरहेका छन् ।
    विद्यार्थीहरूमा विषयप्रतिको बुझाई कस्तो र कति गहिरो छ ? उसले सिकेको कुरा, जीवनको बदलिंदो परिस्थितिमा कति उपयोगी हुन सक्छ ? विषयवस्तुको ज्ञान हासिल गरेपछि उसको व्यक्तित्वमा कतिको सकारात्मक परिर्वन देखापर्छ ? ऊ कति राम्रो मानिस वा नागरिक बन्न सक्छ ? यसतर्पm कसैले पनि ध्यान दिएको पाइँंदैन वा ध्यान दिने सोच नै छैन । पाठ्यपुस्तकमा दिएको कुरा घोक्नु र परीक्षामा जस्ताको त्यस्तै सार्नु सिकाइको पर्याय बन्दै गएको छ । परिणामस्वरूप शिक्षा जीवनसँग अलग्ग भएको छ तर आवश्यकता के छ भने विद्यार्थीहरूले कुरोलाई रचनात्मक तरीकाले चर्चापरिचर्चा गरून् । ज्ञान र सीप प्रयोग गरी समस्या समाधान गर्ने कला विद्यार्थीहरूमा हुनुपर्ने हो । कुनै घटनालाई फरक दृष्टिकोणले मूल्याङ्कन गरी त्यसप्रति आप्mनो धारणा प्रस्ट राख्न सकून् । समस्याहरूको विश्लेषण गरी त्यसको समाधानका लागि नयाँ रचनात्मक तरीका खोज्न सकून् तर विडम्बना के छ भने वर्तमान शिक्षाले यस प्रकारको समझ  विकसित गराउन सकिरहेको छैन । धेरैजसो परीक्षामा यस प्रकारको क्षमताको जाँच गरिंदैन ।
    शिक्षाको दस्तावेजमा निहित ‘जीवनको लागि शिक्षा’ लोकोक्ति बनेर सीमित भएको छ । शिक्षाको दुईवटा ध्रुव तयार गरिएको छ – एउटा विद्यालय शिक्षा र अर्को जीवनको शिक्षा । दुइटैमा कुनै तालमेल छैन । एउटा यस्तो वातावरण तयार गरिएको छ जसमा विद्यालयको ज्ञान बाह्य जीवनको ज्ञान भन्दा श्रेष्ठ र अलग हो । सत्य त के हो भने विद्यालयको ज्ञानले नै जीवनको सफलता र असफलतालाई निर्धारित गर्दछ तर विडम्बना विद्यालयको ज्ञान परीक्षाबाट नियन्त्रित भइरहेको छ । आज केटाकेटीहरूसँग खेल्ने समय वा फुर्सद नै छैन किनभने उनीहरूको जीवन त विषयगत युनिट टेस्ट, अद्र्धवार्षिक परीक्षा, वार्षिक परीक्षा, जिल्लास्तरीय र बोर्ड परीक्षाको भय र अन्य अनगिन्ती परीक्षाहरूद्वारा नियन्त्रित छ । जीवन प्रतियोगिताको लागि मात्र बनेकोजस्तो प्रतीत हुन थालेको छ । कोही तपाईंभन्दा अघि नजाओस्, यस कारण दौडिरहनु होस् । सँगसँगै अघि बढ्ने कुरो नै छैन । अभिभावकबाट पाउने मायाको अपेक्षा पनि आज परीक्षाको परिणाममाथि निर्भर हुन थालेको छ ।
    परीक्षा यति महŒवपूर्ण हुने कुरा जागीरसँग गाँसिएको छ । राम्रो जागीर प्राप्त गर्नको लागि शिक्षाको सोच जहाँबाट शुरू हुन्छ, त्यहींबाट शिक्षाको उद्देश्य सङ्कुचित हुन थाल्छ । यहाँ राम्रो जागीरको अर्थ त्यस जागीरसँग हो जसमा ‘राम्रो आम्दनी’ र ‘थोरै शारीरिक श्रम’ होस् । आज प्रत्येक अभिभावक आप्mनो सन्तानलाई बढी तलब पाउने जागीर दिलाउने प्रयासमा लागेको भेटिन्छ । पढेलेखेपछि यसो नभएमा उनीहरूले शिक्षालाई नै सराप्न थाल्छन् । औपनिवेशिक कालखण्डमा लिखित परीक्षामा फेल हुनुको अर्थ सरकारी जागीरसँग जोडिएको प्रतिष्ठा र तलबसँगै आर्थिक दृष्टिले सुरक्षित जीवनसँग वञ्चित हुनु थियो । आज पनि यही मानसिकता हावी छ । शिक्षा जागीरको माध्यम वा शिक्षा मात्र जगीरको लागि यसमाथि विचारविमर्श गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरिएको छ ।
    शिक्षा जागीरको लागि हुनु र परीक्षामा प्राप्त ग्रेडद्वारा त्यसको गुणस्तर निर्धारण गरिनु यस्ता कारणहरू हुन् जसले गर्दा बजारले शिक्षालाई मुनाफाको स्रोत बनाएको छ । आज बाजार बेग्ला–बेग्लै गुण स्तरको शिक्षा लिएर उपस्थित भइरहेको छ । थोरै पैसा भएकाका लागि एक प्रकारको शिक्षा र धेरै पैसा भएकाका लागि बेग्लै किसिमको शिक्षा । ‘आर्थिक स्थिति अनुसारको शिक्षा’ आज बाजारमा किनबेचको वस्तु भएको छ । ट्युशन वा कोचिङ एउटा नयाँ धन्धाको रूपमा अस्तित्वमा आएको छ । सञ्चार माध्यममा ठूल्ठूला विज्ञापन दिएर यस्ता शैक्षिक संस्थानहरू विद्यार्थी र अभिभावकलाई आपूmतिर आकर्षित गरिरहेका छन् । ‘कुँजी’ र ‘गाइड’ छाप्न सरकारले बन्द गरिदिएपछि अब ‘५० सेट वा १०० सेट’ र ‘म्यानुअल’को धन्धा फस्टाएको छ । सबैको ध्यान एउटै बिन्दुमाथि केन्द्रित छ र त्यो हो जसरी भएपनि परीक्षामा राम्रो ग्रेड कसरी ल्याउने ? सबै त्यही ‘उपाय’ अँगाल्न लागिपरेका छन् । विद्यार्थीहरूलाई सास फेर्ने फुर्सद छैन । एउटा अन्धदौड प्रारम्भ भइसकेको छ । सफल हुनेले आपूmलाई ‘सिकन्दर’ र असफल हुने कुण्ठा, तनाव वा मानसिक रोगले ग्रस्त भइरहेका छन् । यदि शिक्षा परीक्षोन्मुख र यसको उद्देश्य जागीर पाउनु नभएको भए के बFजारले यति मुनाफा कमाउन सक्थ्यो ? यो विचारणीय प्रश्न हो ।
    आज विश्वमा परीक्षाको बोझ कम गर्ने चर्चा भइरहेको छ । परीक्षालाई ‘बालमैत्री’ बनाउने कुरो चलिरहेको छ । हाम्रो देशमा पनि कुल प्राप्ताङ्कलाई अर्को वर्षदेखि घटाउने र प्राथमिक कक्षामा एकीकृत पाठ्यक्रम लागू गर्ने योजना बनिसकेको छ । ‘अङ्क’को साटो ‘ग्रेडिङ पद्धति’ लागू गरिएको छ । यसले परीक्षाको तनावलाई केही हदसम्म न्यून गरेको छ । तर मूल प्रश्न के हो भने जबसम्म परीक्षाद्वारा केटाकेटीहरूको स्तर निर्धारण गरिन्छ र यही नै जीवनमा सफलता र असफलताको मापदण्ड हुन्छ तबसम्म त्यससँग केटाकेटीहरू निरपेक्ष हुन सक्दैनन् । यो स्तर निर्धारण ग्रेडबाट होस् वा अङ्कबाट, कुनै फरक पर्दैन । परीक्षाको सम्बन्ध जबसम्म पास–फेल वा वर्गीकरणँंग गाँसिएको हुन्छ तबसम्म के तनाव समाप्त हुन सक्छ ? यो एउटा यक्ष प्रश्न हो ।
    परीक्षाले प्रतिस्पर्धा जन्माउँछ र प्रतिस्पर्धा तनावको कारण बन्छ । जबसम्म समाज प्रतिस्पर्धामुक्त हुँदैन तबसम्म विद्यालयबाट प्रतिस्पर्धा कसरी समाप्त हुन सक्छ ? प्रतिस्पर्धा पूँजीवादी व्यवस्थाको देन हो । यस कारण शिक्षामा आप्mनो प्रक्रिया र मूल्याङ्कनमा सफलता र प्रतिस्पर्धाको साटो सहभागिता, सार्थकता र आत्मावलोकनलाई महŒव दिनुपर्छ र यो तबमात्र सम्भव छ जब ज्ञानको प्रतिष्ठा उपयोगिताको कारण नभई आनन्द तथा सामाजिक प्रतिबद्धताको कारण बनोस् । तर जुन व्यवस्थाको मूलमन्त्र नै प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत सफलता छ भने के उसले सहभागिता, सार्थकता, आत्मावलोकन र आनन्दलाई महŒव दिन्छ ? यसमाथि सोच्नु अहिलेको आवश्यकता हो ।
    यदि शिक्षालाई बजारको चङ्गुलबाट मुक्त गर्नुछ भने यसलाई परीक्षोन्मुखीबाट जीवनोपयोगी बनाउनु आवश्यक हुन्छ । शिक्षा परीक्षाको लागि नभई परीक्षा शिक्षाको लागि हुनुपर्छ । परीक्षा केटाकेटीहरूको मूल्याङ्कनको लागि नभई शिक्षण पद्धतिको मूल्याङ्कन र त्यसमा सुधारको लागि हुनुपर्छ । परीक्षाबाट प्राप्त परिणामले केटाकेटीहरूको वर्गीकरण नगरी सिकाइमा हुने अप्ठेरो पत्ता लगाउन र त्यसलाई सजिलै पार गर्न सजिलो पद्धति विकसित गर्नको लागि हुनुपर्छ जसबाट सिकाइ प्रक्रियालाई सरल र रोचक बनाउन सहयोग पुग्न सकोस् । जसको परिणामस्वरूप केटाकेटीहरू ज्ञान निर्माणको दिशामा स्वयमेव अघि बढ्न सकून् ।
    केटाकेटीहरूलाई थाहा नहुनेगरी परीक्षा लिने प्रक्रिया विकसित गर्नुपर्छ र यसरी परीक्षाबाट हुने तनाव कम गर्न सकिन्छ । परीक्षा कोठामा लिइने परम्परागत परीक्षाबाहेक मूल्याङ्कनका विविध पक्षहरू–जस्तै मौखिक परीक्षा, समूह कार्य मूल्याङ्कन, समस्या समाधान विधिबाट मूल्याङ्कन, किताब खोलेर दिइने परीक्षालाई पनि प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ । विद्यार्थीलाई त्यत्तिकै विषयको परीक्षा दिने अधिकार होस् जति उसले तयारी गरेको छ । यस प्रकारको परीक्षाको लागि समयसीमा बढाउनुपर्ने हुन्छ । अन्त्यमा मात्र के भन्न चाहन्छु भने परीक्षालाई लिएर अहिले पनि धेरै सोचविचारको खाँचो छ ।

Sunday, June 2, 2019

यो केटो किन खेलिरहेको छैन ?

यो केटो किन खेलिरहेको छैन ?

अनन्तकुमार लाल दास

    ‘गृहकार्य पायौ कि पाएनौ’ भन्ने प्रश्नलाई वर्तमान युगमा डायरीले सङ्केत गर्न थालेको छ । डायरीमा अभिभावकहरूका लागि पनि के सन्देश हुन्छ भने सन्तानलाई गृहकार्य गराउन सहयोग गर्नुहोला । यदि ऊ पढिरहेको छैन भने उसलाई गृहकार्य गर्न याद दिलाउनुहोला र गृहकार्य समयमैं गराउनुहोला । विद्यालयसँग अभिभावकहरूले पनि धेरै अपेक्षा राखेका हुन्छन् र विद्यालयहरूले पनि अभिभावकसँग धेरै अपेक्षा गरेका हुन्छन् । तर नेपालको परिप्रेक्ष्यमा दुवैतिरबाट गल्तीहरू त्यत्तिकै भइरहेको पाइन्छ । उदाहरणका लागि अभिभावकहरूले समयमैं विद्यालयको शुल्क तिर्नुपर्छ, विद्यार्थी अनुपस्थित भएमा सोको जानकारी विद्यालयलाई दिनुपर्छ, घरमा विद्यार्थीले कसरी पढिरहेको छ विषयगत शिक्षकसँग सरसल्लाह गर्नुपर्छ । यसैगरी विद्यालयले पनि विद्यालय परिसरभित्र विद्यार्थीहरूको स्वभाव, उसले गरिरहेको सकारात्मक र नकारात्मक क्रियाकलाप, उसको प्रगतिबारे नियमित अभिभावकहरूलाई पनि अपडेट गराइराख्नुपर्छ । कमजोर विद्यार्थीका अभिभावकसँग छलफल गरी उनीहरूको कमी–कमजोरी हटाउन सक्दो प्रयास गर्नुपर्छ तर सही तरीकाले नियमित यसो भइरहेको भेटिंदैन । नेपालको सन्दर्भमा अभिभावकहरूको व्यस्तता र पाठ्यक्रम जसरी पनि पूरा गर्ने र ट्युशनको गोलचक्करमा शिक्षकहरूको भूमिकाले विद्यार्थीहरूको चौतर्फी विकासलाई प्रभावित गरिराखेको हुन्छ । वर्तमान परिवेशमा विद्यार्थीलाई प्राथमिकतामा राखेर दुवैले आआप्mनो भूमिका परिमार्जित गर्नुपर्ने खाँचो छ ।
    मेरो छिमेकीका छोरा जहिले पनि विद्यालयबाट केही गृहकार्य नपाएको बताउँछ । आमा–बुवाले सोधेपछि उसले केही नपाएको दोहो¥याउँछ र खेल्न थाल्छ । धेरैपछि आमाबुवालाई चिन्ता हुन थाल्यो । चिन्ता हुनु स्वाभाविक पनि थियो, किनभने उनीहरू पनि शिक्षक थिए । “कस्तो स्कूल रहेको छ, जहाँ गृहकार्य नै दिंदैनन् ? थाहा छैन, कसरी पढाउँछन् ?” अर्कोतिर नाम चलेको विद्यालय हुनाले उनीहरू सोध्न पनि हच्किरहेका थिए । उनीहरूको सोचाइमा “हुन सक्छ आधुनिक शिक्षा पद्धति होला, मन्टेसरी, किंडरगार्टनजस्तै कुनै नयाँ प्रयोग भइरहेको होला” भन्ने बुझाइ थियो । तर उनीहरूको मनले यसलाई स्वीकार गरिरहेको थिएन । अभिभावक आखिर अभिभावक नै हुन्छन् । उनीहरूलाई पनि शङ्का–उपशङ्का भइरहेको थियो । हिम्मत गरेर एक दिन उनीहरूले छोरोको डायरी चेक गर्दा आश्चर्यचकित भए । पृष्ठ ६ पछि सोझै पृष्ठ ३६ भेटियो । शिक्षक भएको कारण मूल्याङ्कनको सहज अभ्यास थियो । भयको कारण सोनुले पनि गल्ती स्वीकार ग¥यो । छुट्टीपछि उसले घर फर्कंदा बाटोमा डायरीको पाना च्यातेर झ्यालबाट बाहिर उडाएको कुरोलाई स्वीकार ग¥यो ।
    बाल मनोविज्ञानले के देखाउँछ भने यदि बच्चाले गलत लेख्यो भने त्यस पेजलाई च्यातेर फाल्छ । सुधारभन्दा च्यातेर फाल्नमा ध्यान हुन्छ । मानिसको सहज मनोवृत्ति त्रुटि लुकाउनु हो । विद्यार्थीले उसको गल्ती कसैलाई थाहा नहोस् भन्ने प्रयासमा पाना च्यातेर फाल्ने गर्छ । आप्mनो कमी–कमजोरी लुकाउनु मानिसको स्वाभाविक मनोवृत्ति हो । कक्षाकार्य वा गृहकार्य केटाकेटीहरूलाई व्यस्त राख्नको लागि दिइन्छ । तर केटाकेटी त केटाकेटी नै हुन् । खेलकूद र मौज–मस्तीको लागि समय जोगाउन उनीहरू गृहकार्य कक्षामैं पूरा गरिहाल्छन् । हरेक केटाकेटीको चाहना ‘पर्सनल एजेन्डा’सँग सम्झौता नगर्ने हुन्छ । अपवाद मात्र यस्ता केटाकेटी होलान् जो उत्साहपूर्वक गृहकार्य गर्छन् । गम्भीर स्वभावका केही केटाकेटी हुन्छन्, जो खुशी–खुशी आप्mनो गृहकार्य पूरा गर्छन् । गृहकार्य धेरैले गर्छन् तर तनाव, दबाब वा सजायको भयले गर्छन् । मनोरञ्जनका साथ गृहकार्य गर्ने विद्यार्थी ‘रेयरेस्ट अफ रेयर’ नै भेटिन्छन् ।
    गृहकार्य आजभन्दा ३० वर्ष पहिले पनि दिइन्थ्यो । आज मूल्य र मान्यताको व्यवसायीकरण भइसकेको छ । अर्थवादले भावनाको ठाउँ ओगटेको छ । शिक्षकहरूको प्रयोग विद्यार्थीहरूको सर्वाङ्गीण विकासको ठाउँमा विद्यालय र स्वविकासले लिएको छ । अङ्क वा ग्रेडलाई बढी महŒव दिन थालिएको छ । आज अभिभावक र शिक्षकहरूको चाहना के छ भने केटाकेटीहरूले जीवनोपयोगी कुरा सिकून् वा नसिकूनस् तर ९० प्रतिशत अङ्क जसरी पनि ल्याऊन् । आज केटाकेटीहरूलाई एउटा रोबोटिक जीवनको लागि तयार गर्ने होड चलेको छ । आप्mनो विषयमा ४० मिनेटको कैप्सुल तयार गरी पाठ्यक्रम पूरा गर्ने र केटाकेटीहरूले राम्रो अङ्क ल्याऊन् भन्ने दबाब शिक्षकहरूमाथि हुन्छ । परिणामस्वरूप सबै शिक्षकले केटाकेटीको परिस्थितिलाई नजरअन्दाज गरी गृहकार्य नै सही विकल्प ठान्न थालेका छन् । यसका लागि घरको पर्खालभित्र वा बाहिर एउटा शिक्षकको उपस्थितिमा त्यसलाई पूरा गर्नु नै पढाइ हो भन्ने बुझाइ विकसित भएको छ । यसबाट केटाकेटीहरूको मानसिक र शारीरिक विकासमा के असर पु¥याउँछ भन्ने कुरासँग कसैको सरोकार रहेको पाइँदैन ।
    आज गृहकार्यले कसैलाई खुशी प्रदान गर्दैन । यो केटाकेटी र अभिभावकलाई आतङ्कित गर्ने पर्याय बनिरहेको छ । एउटा सर्वे अनुसार धेरैजसो केटाकेटीको के गुनासो हुन्छ भने सबै शिक्षकलाई आआप्mनै विषयको चिन्ता रहन्छ आप्mनै विष्या सम्बन्धित गृहकार्य दिन्छन् । विद्यालय होस् वा घर दुवै ठाउँमा थाक्नु वर्जित छ । उनीहरूलाई एउटा यस्तो मेशिन ठानिएको छ जसमा कुनै भावना हुँदैन । कुनै पनि शिक्षकले उनीहरूको चिन्ता गर्दैन । उनीहरू प्रधानाध्यापकको दृष्टिमा राम्रो ग्रेड दिलाउने शिक्षक साबित हुन चाहन्छन् । यहाँ गल्तीमात्र विद्यार्थीको हुन्छ, शिक्षकको होइन । यो सम्पूर्ण दोष शिक्षा प्रणाली र व्यवस्थाको हो ।            गृहकार्य नगर्दा मानसिक र शारीरिक दण्ड दिने प्रावधान कुनै पनि विद्यालयमा हुनुहुँदैन । प्रत्येक विद्यालयको प्रत्येक कक्षामा केटाकेटीको आवश्यकता अनुसार सिकाइ हुनुपर्छ । विद्यार्थीका लागि गृहकार्य लाभदायक हो वा समयको बर्बादी सम्बन्धमा छलफल हुनुपर्छ । यसका साथै मध्यमार्ग खोज्नुपर्छ । कुशाग्र बुद्धि, मध्यम, कमजोर केटाकेटी, खेलकूद रुचाउने, प्रयोगवादी केटाकेटी, कला रुचाउने, सपना देख्ने केटाकेटीहरूको सूची तयार गर्नुपर्छ । केहीको मत यस सम्बन्धमा भिन्न हुन सक्छ तर मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार हरेक केटाकेटीको मानसिक र शारीरिक क्षमता आआप्mनै किसिमको हुन्छ । यदि उनीहरूको क्षमता अनुसार पाठ्यक्रम निर्माण गरियो भने उनीहरूले रुचि लिन्छन् । यसै अवधारणा अनुसार आउँदो वर्षदेखि केही कक्षामा एकीकृत पाठ्यक्रम लागू गर्ने सोच बनाइएको छ ।
    यसै सन्दर्भमा गरिएको एउटा सर्वेले के देखाएको छ भने अधिकांश केटाकेटीको ध्यान पढाइमा छैन । उनीहरू अभिभावक र शिक्षकको अपूर्ण महŒवाकाङ्क्षा पूरा गर्ने हाडमासुका कठपुतली हुन् । उनीहरूमाथि निरन्तर विषयगत दबाब रहन्छ । दिनभरि पेन्सिल–कलम समात्दा उनीहरूको हात र पाखुरा दुख्छ । आँखा पनि कमजोर हुन्छ । आज ससाना केटाकेटीहरूले पनि चश्मा लगाउन थालेका छन् । किनकि हरेक अभिभावक आप्mनो सन्तानसँग आवश्यकताभन्दा बढी अपेक्षा राख्न थालेका छन् । हरेक केटाकेटी अब्बल नै होस् भन्ने सम्भव छैन । गृहकार्यले केटाकेटीहरूमा मात्र होइन अभिभावकहरूमा पनि तनाव वृद्धि गर्छ । शिक्षकहरू पनि यसबाट अछूता छैनन् । उनीहरूलाई पनि हरेक विद्यार्थीको रिपोर्ट तयार गर्नुपर्छ, कापी जाँच गर्नुपर्छ र उनीहरूमाथि निगरानी गर्नुपर्छ ।
    तर आजका विद्यार्थीलाई स्मार्ट बनाइएन भने आजको बजारमा उनीहरूको माग हुँदैन । यस कारण विद्यार्थीलाई तेज मात्र होइन स्मार्ट बनाउने पनि चुनौती छ । यसको लागि विद्यालयमा गृहकार्यको साटो प्रायोगिक कक्षालाई बढी महŒव दिनुपर्छ । गृहकार्यको साटो घरेलू कार्यसम्बन्धी प्रोजेक्ट वर्क दिनुपर्छ । उनीहरूलाई सामाजिक र सांस्कृतिक कार्य गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । यसरी गर्दा केटाकेटीहरू आप्mनो लागि समय बचाउन सक्छन् । उनीहरूलाई इन्टरनेट र मोबाइलसँग सम्बन्धित कार्य दिनुपर्छ जसले उनीहरूको भविष्य बलियो हुन्छ साथसाथै गलत प्रयोग गर्नबाट जोगिन्छन् । यस्तो विषयको गृहकार्य किताबी नभएर अभ्यासमा आधारित हुनुपर्छ । गृहकार्य घरको वातावरणमा केही नयाँ खोज गर्ने खालको हुनुपर्छ । कक्षाकार्य पनि विद्यार्थीहरूको सहभागिता र छलफलमा आधारित हुनपर्छ ।
    गृहकार्य खराब होइन । गृहकार्य केटाकेटीहरूको एकाग्रता बढाउने खालको, अनुशासनमा रहेर अध्ययन गर्ने खालको, उनीहरूमा रचनात्मकता र कल्पनाशीलता बढाउने खालको हुनुपर्छ । अर्थात् केटाकेटीहरू लेख्नमात्र सीमित नभई अध्ययनतर्पm प्रेरित स्वप्रेरित हुनुपर्छ ।
    अन्त्यमा आचार्य रजनीशले ‘शिक्षामा क्रान्ति’ सम्बन्धमा एउटा प्रसङ्ग उल्लेख गर्दै के भनेका छन् भने शान्ति निकेतनमा अनौपचारिक अर्थात् खुला प्राङ्गण, रूख–बिरुवा, खुला वातावरणमा शिक्षा प्रदान गरिन्छ । केही प्रगतिशील अभिभावकले आप्mनो छोराछोरीहरूलाई त्यहाँ पढ्न पठाए । एक दिनको कुरो हो, केटाकेटीहरू रूखमा चढेका थिए । कोही फल टिपिरहेका थिए । उनीहरू आप्mनै काममा व्यस्त थिए । शिक्षक पनि त्यहाँ थिए तर उनी ध्यानमग्न थिए । मौका पाएर केटाकेटीहरू यताउता हाम्फालिरहेका थिए । तर एउटा केटो त्यहीं एउटा रूखमुनि बसेर पढाइमा तल्लीन थियो । ऊ अन्य केटाकेटीहरूभन्दा भिन्न थियो । ध्यान केन्द्रित गरेर किताब पढिरहेको थियो । त्यसैबेला केही अभिभावक त्यहाँ पुगे । केटाकेटीहरूको क्रियाकलाप हेरेर आश्चर्यचकित भए र भन्न थाले–“हामीले यहाँ केटाहरूलाई पढ्न पठाएका थियौं, तर उनीहरू त खेलिरहेका छन् र शिक्षक पनि ध्यानमग्न छन् ।” यो देखेर उनीहरूले शिक्षकलाई भने–“तपाईंलाई केटाकेटीहरूको अलिकति पनि चिन्ता छैन ? त्यो केटोजस्तो यदि सबै अनुशासित हुन्थे भने हामीलाई खुशी हुन्थ्यो ।” यो सुनेर शिक्षकले भने–“मलाई पनि धेरै चिन्ता छ । म पनि यही चिन्तामा छु कि यो केटो किन खेलिरहेको छैन ? उसको बालपन कहाँ गयो ? किन उसको बालपन समाप्त भयो ? म के सोचिरहेको छु भने उसको भविष्य कस्तो हुन्छ ?”

Sunday, May 26, 2019

सबैको लागि शिक्षाको सार्थकता

सबैको लागि शिक्षाको सार्थकता

अनन्तकुमार लाल दास

    ‘सबैको लागि शिक्षा’ वास्तवमा समावेशी समाजको आधारशिला हो । केही दशक पहिलेदेखि यो कुरो चर्चा–परिचर्चामा यस कारण आएको हो किनभने देशको एउटा ठूलो हिस्सा शिक्षाको पहुँचभन्दा बाहिर थियो । त्यसलाई पनि हाम्रो समाजमा बराबरीको हैसियत प्रदान गर्नको लागि ‘सबैको लागि शिक्षा’को अवधारणा ल्याइएको हो । निराशा, दरिद्रता, असमानता र अभावग्रस्त मानिसहरूको जीवनमा उत्साह, आत्मविश्वास र ज्ञान प्रदान गर्ने यो एउटा अवसर पनि हो । तर विचार गर्नुपर्ने कुरो के हो भने शिक्षाको मान्यता, प्रक्रिया र उपलब्ध संसाधन सबैको लागि शिक्षाको प्रतिबद्धतालाई साकार गर्न सकिन्छ वा सकिंदैन ?
    अन्तर्राष्ट्रिय आग्रह र दबाबबीच ‘सबैको लागि शिक्षा’ लाई हाम्रो देशमा पनि लागू गरिएको छ । यसलाई पढ्ने–लेख्ने दुनियाँमा प्रवेश गर्ने भ¥याड्ढो रूपमा निर्माण गरिएको छ । परिणामस्वरूप धेरै विद्यार्थीहरू विद्यालयमा भर्ना हुन थालेका छन् । परिवर्तनले जहिले पनि आपूmसँग केही अन्य परिवर्तन ल्याउँछ । शिक्षाको यस क्रममा हामीले धेरै नयाँ कुरोको थालनी पनि गरेका छौं । परिणामस्वरूप सामुदायिक विद्यालयमा धेरै सङ्ख्यामा शिक्षाबाट टाढा रहेका वर्ग, वर्ण र लिङ्गका केटाकेटीहरूको आगमन भएको छ भने सम्पन्न वर्गका केटाकेटीहरू सामुदायिक विद्यालयबाट टाढिंदै गएका छन् । अर्थात् आर्थिक दृष्टिले सम्पन्न वर्ग संस्थागत विद्यालयतर्पm उन्मुख हुँदै गइरहेका छन् । परिणामस्वरूप जहाँ विकल्प थियो अर्थात् सरकारी विद्यालय विस्तारै विकल्पहीन र गरीब पृष्ठभूमिका केटाकेटीहरूको विद्यालयको रूपमा परिवर्तित भए । यसको साथसाथै स्थानीय तहमा शिक्षाको जिम्मेवारी आएपछि निश्शुल्क शिक्षाको ठाउँमा अंग्रेजी माध्यमबाट शिक्षा प्रदान गर्ने भनेर जथाभावी शुल्क लिन थालियो । यसरी सामुदायिक विद्यालयहरू भ्रष्टाचारको थलो बन्दै गए र अंग्रेजीको नाउँमा नेपाली विद्यार्थीहरू उपेक्षित हुँदै गए ।
    जे जस्तो भए तापनि शिक्षक समुदाय र समाजमा ‘सबैको लागि शिक्षा’को चर्चा हुन थाल्यो । शिक्षाको नाउँमा विद्यार्थीहरूसँग जुन विभेद गरिएको छ, त्यो गौण हुन थाल्यो र शिक्षण–कर्ममा संलग्न शिक्षकहरू र अन्य शिक्षाप्रेमीहरूमा आशाको सञ्चार भएको देखियो । तर विद्यालयबाट शिक्षा, शिक्षक र केटाकेटीहरूको पलायन, केटाकेटीहरूमा पढाइप्रति रुचिको अभाव र देशबाट दक्ष जनशक्तिको पलायनले यस महाकर्मको असफलतालाई चित्रण गर्दछ । यस विरोधाभासबीच एउटा समानता के छ भने विभिन्न व्यक्ति र संस्थामा समाज र शिक्षालाई लिएर चासो बढेको छ । ‘सबैको लागि शिक्षा’ एउटा ठूलो चुनौती र नयाँ सामाजिक सन्दर्भ हो । जबसम्म यसमा अनुकूल पाठ्यक्रम, मूल्याङ्कन पद्धतिमा परिवर्तन हुँदैन तबसम्म यस कर्ममा लागेका सरकार देखि शिक्षक र बृहत् समाजलाई नजानिंदो किसिमले निराशाले पिरोल्छ ।
    हाम्रो देश विविधताले भरिएको छ । सँगसँगै यहाँ विभिन्न प्रकारका असमानता पनि छ । केटाकेटीहरू, शिक्षक र शिक्षासँग जोडिएका अन्य मानिस पुरुष प्रधान, सामन्ती मानसिकता र मान्यतायुक्त समाजबाट नै आउँछन् । यी सबै खाले सामाजिक–धार्मिक–आर्थिक असमानताबीच नै विद्यालय चलिरहेको छ । उदाहरणका लागि विद्यालयमा सफा लुगा लगाएर आउने केटाकेटीहरूलाई प्रोत्साहित गरिन्छ र मैलो लुगा लगाएर आएका केटाकेटीहरूलाई दण्डित गर्ने जस्ता घटना आम छ । यसमाथि गम्भीरतापूर्वक ध्यान नपु¥याउँदा यसबाट हुने नोक्सानीलाई बुझ्न गा¥हो हुन्छ । त्यहीं भाषा अर्को समस्या हो । जसले कुनै ठाउँको प्रचलित भाषा बुझ्ने कठिनाईलाई महसूस गरेको छ उसलाई के बुझ्न गा¥हो हुँदैन भने यसले असुविधाजनक मात्र होइन आत्मविश्वास नै हल्लाउने काम गर्छ । शिक्षकहरूले यस प्रकारको परिस्थितिबाट लडिरहेका विद्यार्थीहरूलाई ‘यसले सिक्न सक्दैन’को श्रेणीमा राख्ने गरेको थुप्रै उदाहरण छ । यस्ता घटनाले शिक्षाप्रतिको समझ र संवेदनामाथि प्रश्नचिह्न खडा गर्दछ । यहाँनिर एउटा ठूलो प्रश्न के छ भने विद्यार्थीहरूलाई तोकिएको ढाँचामा नै पढाउनुपर्छ वा शिक्षा प्रणालीमा केटाकेटीहरूको सांस्कृतिक पृष्ठभूमि अनुरूप केही परिवर्तन गर्ने सम्भावना छ ? सिकाइमा पूर्वज्ञानको महŒवलाई शिक्षकको समझ र विद्यालय प्रक्रियामा कसरी सामेल गर्ने ? ‘के गर्ने’ लाई ‘कसरी गर्ने’ सम्म पु¥याउन शिक्षकलाई सहयोग वा समस्या भइरहेको छ ।
    यहाँ एउटा संस्मरण राख्न चाहन्छु जसले मलाई धेरै सोच्न विवश गरेको थियो । त्यो के हो भने कक्षाको एउटा केटाको शिकायत अन्य केटाहरूले पटक–पटक गरेपछि मैले उसलाई बोलाएर भनें– “तिमी धेरै चकचक गर्छौ, कान समात ।” उसले केही प्रतिक्रिया नदिएको हुनाले रिसाउँदै ठूलो स्वरमा भने–“छिटो कान समात ।” यसपटक ऊ अघि स¥यो र उसले मेरो कान समात्यो । एक छिनको लागि धेरै रिस उठ्यो तर पछि झल्याँस्स भएँ–मैले उसलाई कान समात्न भनेको थिएँ, कसको कान समात्ने भनेको थिइनँ । यस घटनालाई आज पनि एउटा रोचक प्रसङ्गको रूपमा याद गर्छु तर ठूलो कुरो जसले मेरो ध्यानलाई आकर्षित ग¥यो त्यो के हो भने पहिलोपटक विद्यालय आउने केटाकेटीहरूसँग हुने समस्याको समाधान गर्ने तयारी शिक्षकसँग हुनुपर्ने हो त्यो त्यस बेला मसँग थिएन । विद्यालयको वातावरण, त्यहाँको शैक्षिक प्रक्रिया पहिलोपटक विद्यालय आउने विद्यार्थीहरूको समझ बाहिर र उनीहरूको तर्क विपरीत पनि हुन
सक्छ ।
    यस्तो समाजबाट आएका विद्यार्थीहरू जसलाई पानीको लागि घण्टौं पैदल हिंड्नुपर्छ, जो दिनभरि बाख्रा चराउने काम गर्छन्, जो खेतमा काम गर्न जान्छन्, जो रूखमा चढेर, नदी वा तलाउमा पौडी खेलेर आप्mनो दिन व्यतीत गर्छन्, उनीहरूलाई विद्यालय भर्ना गरेपछि निश्चितरूपले पाँच घण्टा एउटै ठाउँमा बस्न गा¥हो हुन्छ । उनीहरूको लागि पढाई चुनौतीपूर्ण काम हुन जान्छ । जुन ठाउँमा सोमवार हाट लाग्छ, त्यहाँ शनिवारको छुट्टीको कुनै महŒव हुँदैन । बीउ छर्ने, बाली काट्ने बेला साना किसान परिवारका केटाकेटीहरूको भूमिका परिवर्तन हुन्छ । यस सन्दर्भसँग विद्यालय सञ्चालनको के सम्बन्ध छ ? विद्यालय तहमा काम गर्ने सबैको सामु यस प्रकारको समस्या आउने गर्छ । यस कुरोले विद्यालयलाई नयाँ तरीकाले सोच्न बाध्य गर्दछ । मधेस र पहाडको सन्दर्भमा सिक्ने सिकाउने प्रक्रियाका लागि निर्धारित समय र त्यसमा ४५ मिनेट को विषय आधारित घण्टी  र निर्धारित अवधारणाबाट बाहिर गएर सोच्न अनिवार्य छ । केटाकेटीहरूको शारीरिक र सांस्कृतिक बनोट, उनीहरूको रुचिलाई ध्यानमा राखेर शिक्षालाई नयाँ तरीकाले पारिभाषित गर्न आवश्यक छ । ‘सबैको लागि शिक्षा’ को सन्दर्भ र विद्यार्थीहरूको रुचिलाई ध्यानमा राखेर नयाँ प्रयोग गर्ने खाँचो छ ।
    एउटा विद्यार्थी जब पहिलोपटक विद्यालयमा प्रवेश गर्छ, ऊ आपूmसँग किताब, कापी र पेन्सिल, सिलेट सँगसँगै आप्mनो सामाजिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि, आप्mनो भरिएको वा खाली पेट, जिज्ञासा, भय, अन्योल, आप्mनो मातृभाषा र अन्य के–के कुरा पनि लिएर आउँछ । यदि त्यो केटा वा केटी त्यस्तो परिवारबाट आउँछ जसको शिक्षासँग टाढा–टाढाको सम्बन्ध छैन भने विद्यालय र शिक्षकसँग झन् लचिलो व्यवहारको माग गर्छ । विद्यालय र शिक्षक कठोर छन् र उनीहरूमा विद्यार्थीको आवश्यकता अनुरूप परिवर्तन हुने क्षमता र इच्छाशक्ति छैन भने परिणाम एउटै हुन्छ र समाजले पनि त्यसलाई केटाकेटीहरूको असफलताको रूपमा हेर्दछ । ‘सबैको लागि शिक्षा’को यस महान् अभीष्टलाई पूरा गर्न मन्त्रीहरू, शिक्षासँग सम्बन्धित निकायका पदाधिकारीहरू, शिक्षाविद् र शिक्षकहरू के यसलाई सही अर्थमा लागू गर्न प्रतिबद्ध छन् ? यस कर्ममा सामाजिक संस्थाहरू पनि लागेका छन् । यी सबैबीच सबैभन्दा महŒवपूर्ण जिम्मेवारी शिक्षकहरूको नै छ । शिक्षकलाई सम्मान, स्वतन्त्रता र संसाधन उपलब्ध गराउने जिम्मा सरकारको हो।्, जसमा नीति निर्माता, प्रशासक, प्रशिक्षण दिने संस्था सबै सामेल छन् । यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने ‘सबैको लागि शिक्षा’का लागि काम गर्न जति बुझाइ, संसाधन र सम्मान शिक्षकलाई दिइएको छ के त्यो पर्याप्त छ ?
    ‘सबैको लागि शिक्षा’को सन्दर्भमा शिक्षकहरूलाई जसरी प्रशिक्षित गर्नुपर्ने हो त्यसरी सरकार र समाजले प्रशिक्षित गर्न सकेको छैन । कारण, चाहे विचारको कमी होस् वा संसाधनको अभाव । जब काम नयाँ र चुनौतीपूर्ण छ र तयारीमा पनि अधूरोपना छ भने बढी सकारात्मक परिणाम कसरी प्राप्त हुन सक्छ ? यदि हामीले ‘सबैको लागि शिक्षा’लाई समावेशी समाजतर्पm अग्रसर हुने पहिलो खुडकिलो ठान्छौं भने परम्परागत विषय शिक्षण र मूल्याङ्कनमाथि मात्र पूर्ण निर्भरता कहाँ सम्म उचित हुन्छ ? यसको लागि हामीले शिक्षा र त्यसबाट गरिएको अपेक्षालाई नयाँ तरीकाले पारिभाषित गर्ने र पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तकदेखि शिक्षकहरूको तयारीसमेतलाई नयाँ दृष्टिले हेर्नुपर्ने हुन्छ । एउटा यस्तो साझा बुझाइ बनोस् जसले एकातर्पm सामूहिक चेतनामा ‘सबैको लागि शिक्षा’लाई अझ राम्रो समाज बनाउने अवधारणाको केन्द्रमा स्थापित गर्न सकोस्, सँगसँगै शिक्षाका वाहक शिक्षकहरूलाई सम्मान, समर्थन र शक्ति प्रदान गरोस् । अनिमात्र ‘सबैको लागि शिक्षा’ सार्थक हुन सक्छ ।

Find us