Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts
Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts

Sunday, August 9, 2020

भ्रष्टाचारविरुद्धको शिक्षा आजको आवश्यकता

भ्रष्टाचारविरुद्धको शिक्षा आजको आवश्यकता

 - अनन्तकुमार लाल दास
    “जब–जब टेलिभिजन खोल्छौं–भ्रष्टाचारकै खबर सुन्छौं/प्रमुख समाचारहरूमा/नेताहरूको कमाल पाउँछौं।” समाज राष्ट्रिय विकासको आधारशिला हो। मानिसहरू समाजमा बसेर जीवनयापन गर्दै अनेकथरी क्रियाकलाप गरेर निजी र राष्ट्रिय विकास गर्दछन्। जुन समाजका मानिसहरूको प्रवृत्ति राम्रो हुन्छ, त्यो समाज सभ्य कहलिन्छ र जहाँ दुष्प्रवृत्ति हुन्छ, त्यो समाज पतनतिर उन्मुख हुन्छ। आज कोरोना महामारीको यस घडीमा सङ्घदेखि स्थानीय सरकारले भ्रष्टाचार गरिरहेको खबरले आम नेपालीलाई विचलित बनाएको छ। भ्रष्टाचार कोरोना महामारीभन्दा पनि भयावह र घातक रोग हो। कोरोनाको असर एक वा दुई वर्षमा समाप्त हुन्छ तर भ्रष्टाचारको असर दशकौंसम्म रहन्छ। आज भ्रष्टाचारले समाजका विभिन्न क्षेत्रमा नकारात्मक असर पु–याएको छ, जसको क्षतिपूर्ति सम्भव देखिंदैन।

    भ्रष्टाचारको अर्थ भ्रष्ट आचरण हो अर्थात् मन, वाणी र कर्मले भ्रष्ट हुनु। यो यस्तो भयावह बिमारी हो, जसले राष्ट्रमा अशान्ति, अस्थिरता, स्वार्थपरता र अनैतिकतालाई सघाउँछ। हाम्रो अन्तर्मनलाई खोक्रो बनाउँछ। यस अन्तर्गत सदाचारको पतन, अधिकारको दुरुपयोग, पदीय दायित्वको दुरुपयोग, कर्तव्यहीनता तथा आदर्श, जवाफदेहिता र उत्तरदायित्वको कमी र घूसजस्ता विकृतिले स्थान पाएको हुन्छ। यसरी यसले पारेको असरबारे लोकतान्त्रिक नेपालमा जनचासो बढ्दै गएको छ। हाम्रो समाजमा आँखा छलेर खराब काम गर्ने संस्कृति छ। मैले पनि केही खराब काम गरेको हुँला भनेर कोही आफूतिर फर्केर हेर्दैन। यस्ता कमजोरी वा आँखा छली गर्ने काम सबैले सच्याउँदै गए, समाज ‘करप्ट’ दिशाबाट ‘करेक्ट’ दिशामा हिंड्न थाल्छ।
    वास्तवमा राजनीतिक भ्रष्टाचार नै सबै कुरीतिको जन्मदाता हो। आज नेता बन्नका लागि टिकट पाउन र मन्त्री बन्नसम्म भ्रष्टाचारलाई नै औजारको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। राजनीतिक हिंसा, अत्याचार, अनाचार आदि यसै अन्तर्गत पर्दछन्। देशको वर्तमान दुरवस्थामा राजनीतिक भ्रष्टाचार नै व्याप्त छ। अर्को खाले भ्रष्टाचार भनेको प्रशासनिक भ्रष्टाचार हो। यस्तो भ्रष्टाचार पियनदेखि कर्मचारी, अधिकारी, सचिव र उच्चाधिकारीसम्म पर्छन्। ‘पैसाले हुन्छ काम’ भन्ने नीति यहाँ लागू हुन्छ। कठिनभन्दा कठिन काम पनि घूसको बलमा फटाफट भइहाल्छ। फाइल गायब हुन सक्छ र त्यसमाथि टिप्पणी पनि लेख्न सकिन्छ। तेस्रो खाले भ्रष्टाचार हो, व्यावसायिक भ्रष्टाचार। जस्तै खाद्यपदार्थमा मिसावट, घटिया वा नक्कली औखति, जमाखोरीले समाजलाई कमजोर बनाउँछ। यसबारे एउटा भारतीय कविले के भनेका छन्– “कर रहा है साजिश अँधेरा, सीढियों में बैठकर/रोशनी के चेहरे पर, क्यों कोई हरकत नहीं।”
    भ्रष्टाचार जन्मिनुको कारण पाश्चात्य भौतिकवादी जीवनदर्शन हो। धेरै धन आर्जन गर्ने प्रवृत्तिले भ्रष्टाचारलाई बढावा दिएको छ। भौतिक सुखको लालसा हुनुको साथै वर्तमानमा प्रतिस्पर्धा र एकअर्कालाई उछिन्ने होड पनि चलिरहेको छ। सँगसँगै मानिसहरू आज संसारको हरेक सुख भोग्न चाहन्छन्। आय कम भएपछि बढी धनको चाहनामा अनुचित साधन प्रयोग गर्न थाल्छन्। स्वाभाविक हो, अनैतिक तवरले धन आर्जन गर्ने कोशिशले भ्रष्टाचारलाई जन्माउँछ। धर्म, राजनीति, लोकसेवा होस् वा शिक्षा, व्यापार वा सरकारी विभाग सबै ठाउँमा भ्रष्टाचारले प्रवेश पाएको छ। विद्यालय र कलेजमा शिक्षाको दशा दयनीय बनेको छ। शिक्षकहरूद्वारा निजी ट्युशनको माध्यमले बढी धन उपार्जन गरिन्छ। अर्कोतिर भ्रष्टाचार गर्नेहरूले मानसम्मान पाउनु, दण्डविहीनता हुनु अनि सजायको भागी नहुनुजस्ता कुराले वर्तमानलाई चिन्तित तुल्याएको छ।
    भ्रष्टाचारीलाई दण्डित र नाङ्गो बनाउनेतर्फ सबैले चासो देखाउनुपर्छ। प्रत्येक नागरिकलाई यसतर्फ अभिप्रेरित गर्न राज्य सक्रिय हुनुपर्दछ किनभने प्रत्येक चेतनशील नागरिक, समाज, समुदाय र राष्ट्रबाट भ्रष्टाचार नियन्त्रण र उन्मूलन गर्ने अठोट र प्रतिबद्धताका साथ संलग्न हुनुपर्ने बेला आइसकेको छ। कक्षामा सामाजिक शिक्षा अन्तर्गत ‘भ्रष्टाचार’ पाठ पढाउँदा विद्यार्थीहरूलाई यसप्रति सजिलै सचेत गराउन सकिन्छ। यसको लागि भ्रष्टाचारको जरामा पुगेर यसलाई कसरी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ भन्नेबारे छलफल गराउन सकिन्छ। लघु नाटक र नारा तयार गर्न लगाउनुपर्छ। यसमाथि वादविवाद प्रतियोगिताको आयोजना गर्न सकिन्छ। कक्षामा स्रोतव्यक्तिलाई बोलाइ संवाद गराउन सकिन्छ। मस्तिष्कमा रहेका फोहरमैला फ्याँक्ने उपाय सदाचारयुक्त नैतिक शिक्षाले नै प्रदान गर्न सक्दछ। यी भावनाहरूको जागरण बाल मस्तिष्कबाट नै शुरू गराउनुपर्दछ भन्ने धारणा लिएर विद्यालयस्तरीय भ्रष्टाचारविरोधी जन पैरवी एवं शिक्षणको खाँचो बढ्दै गएको छ। कक्षामा विद्यार्थीहरूले भ्रष्टाचारबारे सोध्ने प्रश्नहरूले उनीहरूको चासो उजागर गर्दछ र भ्रष्टाचारले समाजको कुन तहसम्म जग बसाएको छ, त्यो देखाउँछ।
    ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेशनल नेपालको बर्सेनि प्रतिवेदनले पनि नेपालमा भ्रष्टाचारको ठूलो सञ्जाल रहेको देखाइरहेको छ। भ्रष्टाचारको निदान सहज छैन, तर यसलाई रहिरहन दियौं भने यसको व्यापक फैलावटले सबैभन्दा पहिले मानवीय नातामा कुठाराघात गर्छ। त्यसपछि सिङ्गो देशमा शान्ति रहन दिंदैन। कुनै पनि एक पक्षको प्रयासले प्रतिदिन मौलाउँदै गएको भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न सम्भव छैन। सरकारी र गैरसरकारी सङ्घसंस्था तथा नागरिक समाजको साझा प्रयास एवं पारस्परिक सहकार्यबाट मात्र भ्रष्टाचार न्यून गर्न सकिन्छ। अर्को अर्थमा भ्रष्टाचार तथा आर्थिक अनियमिततालाई घटाउन सबै पक्षको सङ्गठित दबाबको खाँचो छ।
    भनिन्छ, रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु राम्रो हो। किनभने आजको बाल मस्तिष्कको विकास नै भोलिको राष्ट्रनिर्माणको सम्बल हो। त्यसैले आजको बाल मस्तिष्कमा भ्रष्टाचारविरुद्ध र सदाचारको पक्षमा ज्ञान, सीप र धारणा स्पष्ट पार्न सकिएमा भोलिको नेपाल स्वच्छ हुन सक्छ। त्यसैले विद्यार्थीहरूबीच यस विषयमा गम्भीर छलफलको खाँचो छ। विद्यार्थीहरूबाट समयको भ्रष्टाचार, सेवाको भ्रष्टाचार, नियमको उल्लङ्घनबाट उत्पन्न अनियमितताजन्य भ्रष्टाचारको चर्चाले उनीहरूको दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। भ्रष्टाचार, आर्थिक मात्र हुँदैन, नैतिक पक्षहरूलाई पनि विद्यार्थीमाझ बढी फिंजाउनुपर्छ।
    यहींनिर अर्को कुरा पनि उठ्छ। त्यो के भने, हाम्रो सन्दर्भमा कहीं शिक्षाले नै भ्रष्ट हुन त सिकाएको होइन, किनभने विद्यार्थीहरूको बुझाइ र हेराइमा शिक्षित व्यक्ति नै बढी भ्रष्ट देखिएका छन्। विद्यार्थीहरूलाई जसरी सिकाउनुपर्दथ्यो त्यसरी नसिकाएर वा सिकाउने तत्परताको कमीका कारण त भ्रष्टाचार मौलाएको होइन ? आफूभित्रको भ्रष्टाचार देख्ने क्षमताको विकासले निश्चय पनि विकारको उपचार हुन सक्छ। भ्रष्टाचार स्वयंबाट पहिचान हुने अवस्था सिर्जना हुनु दिगो समाधानको उपाय हो। यसै क्रममा प्रायः प्रश्न उठ्ने गर्छ, हामीले विद्यार्थीहरूलाई दाँत माझ्न र सफा रहन सिकाएका छौं तर किन सम्भव भइरहेको छैन ? कारण के छ भने ब्रश र मञ्जन किन्ने क्षमता नहुनेलाई दाँत माझ्ने तरीका सिकाउनु कति व्यावहारिक हुन्छ ? अभिभावकको क्षमता अनुसार शिक्षा दिने कि समयको माग अनुसार। यसको निक्र्योल कसले र कहिले गर्ने भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ।
    हाम्रो प्रयास भ्रष्टाचारीलाई सदाचारी बनाउनु नभएर अबको पुस्तालाई भ्रष्टाचारी नै बन्न नदिने हुनुपर्दछ। यी विद्यार्थी नै भोलिको नूतन समाजका निर्माता भएकाले नयाँ बाटो खन्न हामीले उत्प्रेरणा जगाउनुपर्छ। विद्यार्थीहरू राष्ट्रका कर्णधार हुन् साथै भविष्यका निर्माता पनि। उनीहरूमा शारीरिक, मानसिक, मनोवैज्ञानिक, सांस्कृतिक एवं संवेगात्मक विकासका साथ सदाचारको समायोजन पनि जरुरी छ। एउटा भ्रष्टाचारविरोधी मानसिकता बोकेको पीढी तयार भयो भने त्यसले सार्वजनिक पद र सम्पत्तिको दुरुपयोग गर्नेहरूमाथि कडा कानूनी प्रक्रिया, इमानदारलाई समाजमा इज्जत, आदर, प्रशंसा प्राप्त गराउन ठूलो योगदान पु–याउँछ। त्यसैले एउटा उत्तरदायित्वपूर्ण पुस्ता विकसित गराउन विद्यालयकालदेखि नै विद्यार्थीहरूलाई प्रेरित गर्न विद्यालयमा भ्रष्टाचार र सदाचारको विषयमा प्रस्टता ल्याउनुपर्छ।
    विद्यार्थीहरूलाई बुझाउनुपर्ने अर्को पक्ष के हो भने भ्रष्टाचार किन बढिरहेको छ ? भ्रष्टाचार बढ्नुका पछाडि जनचेतनाको कमी, आर्थिक एवं सामाजिक न्यायको अभाव, समस्याप्रति गैरजवाफदेहिता, नातावाद–कृपावादको बाहुल्य, दलगत पक्षपातजस्ता एकथरी कारणहरू छन् भने नैतिकताको –हास, राजनीतिक असहज वातावरण, सामन्ती सोच र संस्कारको प्रबलता, खर्चिलो निर्वाचनजस्ता अर्काेथरी कारण छ। सबैभन्दा ठूलो कारण त भ्रष्टाचार नियन्त्रणप्रति राजनीतिक तथा प्रशासनिक प्रतिबद्धताको अभाव नै हो। यी सब कारणले गर्दा नै प्रशासनिक, राजनीतिक, न्यायिक तथा आर्थिकदेखि निजी क्षेत्रको सेवामा समेत भ्रष्टाचारी प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। यसको व्यापकताले उत्पन्न जटिलता र सीमारहितताका कारण सामाजिक मूल्य र मान्यताको क्षय भइरहेको छ।
    सदाचारले साधारणतया समाजमा सत्कर्र्म, पारस्परिक सहयोग, आध्यात्मिक अनुष्ठान, योगसाधना, पूजाआजा र भजनकीर्तन, परोपकारी र सामाजिक बन्धुत्व विकासको अनुक्रिया बुझाउँछ, तर वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा विद्यार्थीमा सामाजिक सदाचारप्रतिको अवधारणा, त्यसको व्याख्या, विश्लेषण र अनुसरण गर्ने सवालमा व्यापक परिवर्तन गर्नुपर्छ। राजनीतिक, प्रशासनिक, न्यायिक क्षेत्रदेखि समाज सेवा तथा निजी क्षेत्रसमेतलाई समेटिनुपर्दा यसको क्षेत्र व्यापक भएको तथ्यलाई स्वीकार्नु जरुरी छ भने भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचार पद्धतिको विकास आवश्यक रहेको छ।
    यस्तो आवश्यकतालाई दृष्टिगत गर्दै भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचार पद्धति विकास र कुशासनविरुद्ध सुशासन बहालीका सन्दर्भमा व्यक्ति र समाजबीच अन्तर्सम्बन्ध र सार्वजनिक संस्थामा व्यक्तिको भूमिकातर्फ बहस चलाउनुका साथै व्यक्तिमा अन्तर्निहित इमानदारिता, कर्तव्यपालना र देशभक्तिजस्ता उच्च नैतिक मूल्यको समायोजनलाई निरन्तरता दिनु आवश्यक हुन्छ, किनभने सदाचार पद्धतिको विकास र सुशासन बहालीमा व्यक्तिको सामाजिक व्यवहारसित सम्बद्ध शिक्षा र सीप अनुसारको योग्यता, दक्षतासहितको कुशलताले बढी महत्व राख्दछ। महत्व यस कारण पनि कि विश्लेषणात्मक एवं विभेदात्मक क्षमता, कार्यमुखी एवं परिणाममुखी सोच, कार्य सम्पादन र उत्तरदायित्व वहन गर्ने दृढ इच्छाशक्तिकै कारण सदाचार र सुशासनका मामिलामा राम्रो परिणाम प्राप्त हुने स्थिति तयार हुन्छ भने नयाँ–नयाँ कार्यक्रमहरूको कार्यान्वयन हुने वातावरण अनुकूल बनिरहन्छ।

Sunday, August 2, 2020

बदलिंदो परिवेशमा शिक्षा

बदलिंदो परिवेशमा शिक्षा

 - अनन्तकुमार लाल दास
    २१औं शताब्दीको वैश्विक अर्थव्यवस्था यस्तो वातावरणमा उन्नति गर्न सक्छ, जुन रचनात्मकता एवं कल्पना, विवेचनात्मक सोच र समस्या समाधानसँग सम्बन्धित सीपमा आधारित होस्। अनुसन्धानमूलक विश्लेषण शिक्षा र आर्थिक उन्नतिबीच सुदृढ र सकारात्मक सम्बन्ध हुन्छ। यदि विद्यालय जाने केटाकेटीहरूलाई वास्तविक दुनियाँमा आत्मविश्वासका साथ जुध्ने शिक्षा दिइयो भने प्राप्त सामथ्र्यको उपयोग आफ्नोलागि गर्न सक्षम हुन्छन्। हालसम्म सरकारले शिक्षाको प्रचारप्रसारमाथि मात्र ध्यान दिएको छ। जबकि आजको आवश्यकता भनेको शिक्षाको गुणस्तरीयतामाथि पनि ध्यान दिनु हो। वर्तमानमा प्रदेश सरकारले पनि सङ्घ सरकारको साझेदारीमा शिक्षाको गुणस्तरीयतामा ध्यान दिनु आवश्यक छ। यसका लागि सङ्घ र प्रदेश सरकारलगायत स्थानीय सरकारले समेत नयाँ व्यापक दृष्टिकोण र रणनीति बनाउनुपर्ने खाँचो छ।

    शिक्षाको उद्देश्य विद्यार्थीहरूमा राम्रो संस्कार विकसित गर्नु र आर्थिक दृष्टिले आत्मनिर्भर बनाउनु हो। विद्यालयमा भर्ना भएपछि एउटा विद्यार्थीले पुस्तकबाट, शिक्षकसँग, विद्यालयको वातावरण र साथीहरूसँग थुप्रै कुरा सिक्छ। शिक्षाको उद्देश्य न अरूमाथि आफ्नो विचार थुपार्नु हो, न मानिसलाई ‘आदेश’ दिनु हो। शिक्षाको उद्देश्य कुनै प्रकारको दण्ड वा कष्ट दिनु पनि होइन। शिक्षा ‘दण्ड’ भएपछि त्यसले विद्यार्थीहरूमा अनुशासनहीनता बढाउँछ र पढ्न छाडेर ‘आन्दोलन’ र ‘हडताल’ गर्न प्रेरित हुन्छन्। शिक्षाको उद्देश्य किताबी कीरा पैदा गर्नु नभई देशको लागि श्रेष्ठ नागरिक तयार गर्नु हो।
    वास्तविक शिक्षाले व्यक्तिलाई सबैखाले अन्धकारयुक्त बन्धनबाट मुक्त गर्दछ। वास्तविक शिक्षाले मानिसको विवेक जागृत गरेर उसलाई बुद्धिमान बनाउँछ। शिक्षित मानिस आफ्नो खुट्टामा उभिएर गरीबीजन्य दुःख–कष्टबाट मुक्त हुन्छन्। मानव मनमा स्थित कैयन दुराग्रह र हठ शिक्षाको प्रभावले समाप्त हुन्छ। शिक्षाको लक्ष्य व्यक्तिको सम्पूर्ण विकास गर्नु हो। शिक्षाले सबै जात, वर्ग र समुदायसँग प्रेम गर्न सिकाउँछ। विडम्बना के छ भने आजका केटाकेटीहरूमा शिक्षाबाट केही नयाँ गर्ने क्षमता विकसित भइरहेको छैन। केही नयाँ गर्नका लागि चुनौतीसँग जुध्नुपर्छ। अपवादबाहेक यस्तो क्षमता आजका विद्यार्थीमा देखा परिरहेको छैन।
    शिक्षाबाट मानिसलाई ज्ञान, विवेक र समझदारी प्राप्त हुन्छ, जसको आवश्यकता जीवनको हरेक पाइलामा महसूस गर्न सकिन्छ। दैनिक जीवनको हरेक क्रियाकलापमा शिक्षाले हामीलाई बाटो देखाउँछ। शिक्षाको आवश्यकता आज समाजको प्रत्येक वर्ग र व्यक्तिलाई छ। शिक्षित भएपछि मानिस अन्यायको सामना गर्न सक्षम हुन्छ। समाजलाई अझ राम्रो बनाउन र राष्ट्रलाई समृद्ध बनाउन आज विशेष शिक्षाको आवश्यकता छ। अहिले हाम्रो राष्ट्र र समाजको स्थिति–परिस्थिति सन्तोषजनक छैन। आज हाम्रो राष्ट्र आर्थिक दुर्बलताको शिकार भएको छ। समाजमा विघटनकारी शक्तिको वर्चस्व छ। धेरै मानिस अहिले पनि शिक्षित हुन नसकेको अवस्था छ। उनीहरू अन्धविश्वास र भ्रमको चपेटामा छन्। असामाजिक तत्वले समाजलाई भ्रमित गरेर हिंसा गर्न उत्तेजित गरिरहेको छ। वास्तविक शिक्षाको अभावमा नेताहरूले विद्यार्थीको क्षमतालाई दुरुपयोग गरिरहेका छन्।
    अहिले शिक्षामा परिमार्जनको खाँचो छ। हालको घोकन्ते शिक्षाको कुनै महत्व छैन, किनभने हामी जे पढ्छौं, त्यो दीर्घकालसम्म स्मृतिमा रहँदैन। उदाहरणका लागि हामीले पढेका छौं, भ्रष्टाचार गर्नुहुँदैन, तर भ्रष्टाचारमा लिप्त छौं, आमाबुबाको आदर गर्नुपर्छ तर गर्दैनौं, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नुपर्छ तर गर्दैनौं, कोरोनाकालमा मास्क लगाएर घरबाहिर निस्कनुपर्छ, भीड गर्नुहुँदैन तर हामी त्यही गरिराखेका छौं, ट्राफिक नियम थाहा छ तर पालना गर्दैनौं आदि। अङ्क वा ग्रेडको व्यावहारिक जीवनमा कुनै महत्व हुँदैन। महत्व त जीवनमा आउने समस्याको सहज र सरल समाधान गर्न सक्नुमा छ। यस कारण वर्तमानमा थोरै सैद्धान्तिक र बढी प्रयोगात्मक शिक्षा दिनु आवश्यक छ, किनभने आफैं गरेर प्राप्त भएको शिक्षा सधैं हाम्रो स्मरणमा रहन्छ। सँगसँगै यसले हाम्रो काल्पनिक उडानलाई पनि सही दिशा प्रदान गर्छ। आफ्नो समस्याको समाधान आफैं कसरी गर्ने भन्ने सिकाउँछ।
    हामीले शिक्षालाई जीवनमा चाहिने कुरासँग गाँस्दैनौं भने यो शिक्षा हाम्रो कुनै काम लाग्दैन। उदाहरणका लागि आज हामीलाई अमेरिकाको पहिलो राष्ट्रपति को हो भन्ने थाहा छ तर हाम्रो पहिलो पूर्वजको थिए र उनले के–के गरेका थिए भन्ने थाहा छैन। आज हामी सबैले प्राप्त गरेको शिक्षामध्ये वर्तमानमा के–के काम लागिरहेको छ भन्ने कुराको विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ। यस प्रकारको विश्लेषणले वर्तमान शिक्षामा कस्तो परिमार्जन गर्नुपर्छ भन्ने कुरा छर्लङ्ग हुन्छ। यसविपरीत के पनि सोच्नुपर्छ भने प्राप्त शिक्षामध्ये कति कुरा हामीलाई स्मरण छ र किन ? यसले के देखाउँछ भने जुन कुरा हामीलाई प्रतिदिन काम लाग्छ, त्यही मात्र स्मृतिमा रहन्छ र जुन काम लाग्दैन त्यो विस्मृत हुन्छ।
    अर्कोतिर ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने जहाँ केटाकेटीहरू विद्यालय शिक्षाको केन्द्रमा हुन्छन्, त्यहीं उनीहरूलाई ज्ञान प्रदान गर्न शिक्षकको महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। तर हाम्रो देशमा विषयगत शिक्षकको अभाव छ र यसतर्फ सरकारले भाषणबाहेक कुनै ध्यान दिएको पाइएको छैन। शिक्षामा ध्यान नदिएको कुरा बजेटले पनि देखाएको छ। ‘सबैको लागि शिक्षा’ अभियान पनि बालुवामा पानी हालेजस्तो छ। रोजगारोन्मुख शिक्षा भनाइमा मात्र सीमित छ, किनभने यसले रोजगार दिन सकिरहेको छैन। आज अध्यापन क्षेत्रमा प्रतिभाशाली विद्यार्थीलाई आकर्षित गर्नुपर्ने खाँचो छ। विद्यालय व्यवस्थापनमा सुधारको खाँचो छ। राष्ट्रनिर्माणमा इमानदारीपूर्वक रुचि हुने युवाको ध्यान आकृष्ट गर्न नयाँ कार्यक्रम तयार गरी व्यापक प्रचारप्रसारको खाँचो छ। कक्षा कोठामा प्रयोग हुने विधि, ज्ञानको बुझाइ प्रस्ट हुने विद्यार्थी–शिक्षक संवादलाई परिमार्जित र विद्यार्थीहरूबीच विश्लेषण, सृजनशीलता र समस्या समाधान गर्ने गतिविधिमा अत्यधिक ध्यान दिनुपर्ने खाँचो छ। अनिमात्र राष्ट्रिय शैक्षिक विकास सम्भव हुन्छ।
    विद्यालयहरूमा दिइने अत्यधिक गृहकार्यले विद्यार्थीहरूलाई ‘गधा’ बनाइराखेको छ। गधा त्यो हो, जसले बोझा त वहन गर्छ तर उसको आफ्नो मानसिक विकास हुँदैन। आज पढाइको बोझले विद्यार्थीहरूको कल्पनाशीलता र सृजनशीलता लुप्त भइरहेको छ। कक्षाकार्य, गृहकार्य, ट्युशनकार्य सँगसँगै परिवार र समाजको बेग्लाबेग्लै चाहनाको कार्य गरेर पनि जीवनमा केही गर्ने क्षमता उसमा उत्पन्न हुँदैन भने त्यस्तो शिक्षाको कुनै काम छैन। ज्यादा घोकेर वा गृहकार्य गरेर होइन, बढी स्वतन्त्र चिन्तन गरेर मात्र वैज्ञानिक बन्न सकिन्छ। उत्तीर्ण वा अनुत्तीर्णसँग जीवनको कुनै सम्बन्ध छैन। उदाहरणका लागि न्यूटन परीक्षामा अनुत्तीर्ण भए, विद्यालयबाट निकालिए तर ठूलो वैज्ञानिक बने। तसर्थ समाज र राष्ट्र निर्माणका लागि स्वतन्त्र चिन्तन आवश्यक छ। हालको शैक्षिक संरचनामा केटाकेटीहरू जे बन्न चाहन्छन्, त्यो बन्न सकिरहेका छैनन्। आज शिक्षालाई कल्पनाशीलता र सिर्जनशीलतासँग जोड्नु आवश्यक छ। आज जीवन जिउने शिक्षाको आवश्यकता छ, डिग्रीको होइन। ज्ञानको महत्व बुझ्ने शिक्षा आवश्यक छ। देश विकासको लागि विद्यार्थीलाई ‘मालिक’ र ‘वैज्ञानिक’ बनाउने शिक्षाको खाँचो छ। यस अभियानमा तीनवटै सरकार, नागरिक समाज, सङ्घ–सङ्गठन, आमाबुबा, अभिभावक, समाजका सदस्यसँगै केटाकेटी स्वयम्को प्रयास आवश्यक महसूस गरिएको छ। 
    यस कारण यदि देशलाई समृद्ध र विकसित बनाउनु छ भने वर्तमान शिक्षाको स्वरूपमा परिवर्तन गर्नैपर्ने हुन्छ। यदि देशका युवामा बहुआयामिक व्यक्तित्व छ भने देश निर्माणमा अग्रणी भूमिका निर्वाह हुन सक्छ। यसका लागि आधारभूतदेखि उच्च शिक्षासम्मको पाठ्यक्रम आफ्नो परिवेश अनुसार परिमार्जन गर्नु आवश्यक छ। मानवीय क्षमता बढाउने कर्मप्रधान शिक्षा आजको आवश्यकता हो। देशको राजनीतिमा शिक्षालाई ठूलो मुद्दा बनाउनुपर्छ। देशको सोचमा शिक्षालाई सर्वोपरि मुद्दा बनाउनुपर्छ। आज खाँचो छ, यस कुरामा व्यापक बहस होस्। त्यहाँ राजनीतिक दलहरू पनि उपस्थित होऊन् र त्यसै मञ्चबाट के घोषणा गरियोस्– “यदि हाम्रो दलले सरकार बनायो भने शिक्षालाई यहाँसम्म पु–याउछौं।” अर्थात् दलहरूले ‘शिक्षा’लाई चुनावी मुद्दा बनाए मात्र हामीले खोजेको, चाहेको शिक्षा हासिल हुन सक्छ र देश समृद्ध र विकसित हुन सक्छ।

Sunday, July 26, 2020

दोष विज्ञानमा होइन, प्रयोगकर्तामाथि हुन्छ

दोष विज्ञानमा होइन, प्रयोगकर्तामाथि हुन्छ

 -अनन्तकुमार लाल दास
    एउटा यस्तो युग थियो, जब मानिस प्रकृतिसँग भयभीत भएर उसको पूजा गर्ने गर्दथ्यो, आजको युगमा भने प्रकृति, मानिसहरूको क्रीडास्थल बनेको छ। यो सबै विज्ञानको सफलता र उसको चमत्कारको परिणाम हो। आज कुनै पनि राष्ट्र पूर्ण सम्प्रभुतासम्पन्न हुनु जनसङ्ख्यामाथि आधारित नभएर वैज्ञानिक प्रगतिमाथि निर्भर छ। आज ससाना देशहरूले पनि विज्ञानको विनाशकारी शक्ति आविष्कार गरेर संसारलाई नै सखाप पार्ने धम्की दिइरहेका छन्। विज्ञानको अद्भुत चमत्कारले विश्वमा एउटा क्रान्ति नै ल्याइदिएको छ। एकातिर विज्ञानको चरमोन्नतिले विश्व महाप्रलयतर्फ अग्रसर भइरहेको छ भने अर्कोतिर त्यसको वरदायिनी शक्तिले सम्पूर्ण मानवजातिलाई सुखी बनाउँदै लगेको छ। आज विश्वका हरेक घरमा विज्ञान कुनै न कुनै रूपमा विद्यमान देखिन्छ।
    आज विज्ञानले मानिसलाई अति बलशाली बनाएको छ। मानिस सृष्टिको अनेक रहस्य र क्रियाकलाप बुझ्ने प्रयास गरिरहेको छ। यस्ता प्रयासले गर्दा नै ज्ञानविज्ञानको ढोका खुल्दै गएको छ। आज मानिसले धर्ती तथा अन्तरिक्षमा आफ्नो अधिकार साबित गरेको छ। फलस्वरूप आज विश्वका देशहरूको भौगोलिक दूरी मेटिएको छ। आज मानिसले सबै प्रकारका सुख–सुविधा प्राप्त गरेको छ। भौतिक शक्तिबाट मानिसले भाप, विद्युत्, ग्यास, ईथर र एटमजस्ता शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेर रेल, तार, मोटर, हवाईजहाज, रेडियो, टेलिभिजन, पारदर्शक यन्त्र, एटम, हाइड्रोजन र परमाणु बम बनाएको छ।  आज सम्पूर्ण जगत् विज्ञानको हत्केलामा नाचिरहेको छ। फलस्वरूप विज्ञानलाई आज कल्पवृक्ष वा अलादीनको चिराग पनि भन्ने गरिन्छ।

    रोग निवारणको क्षेत्रमा पनि विज्ञानले मानिसको धेरै सेवा गरेको छ। यद्यपि उसले मृत्युमाथि विजय प्राप्त गरेको छैन, तर यसका लागि पनि वैज्ञानिकहरूको प्रयास जारी छ। विज्ञानले यस्ता यन्त्रहरूको आविष्कार गरेको छ, जसलाई हेरेर मानिस आश्चर्यचकित छन्। जस्तै एक्स–रे र भिडियो एक्स–रे, जसबाट हाम्रो शरीरको भित्री अङ्गहरूको चित्र सजिलै देख्न सकिन्छ। विद्युत् तरङ्गले गर्दा अनेक प्रकारका रोगहरूको इलाज गर्न सजिलो भएको छ। यस्ता इन्जेक्शनहरूको आविष्कार भएको छ, जसको प्रयोगले रुँदै गरेको मानिस पनि हाँस्न थाल्छ। टि.बी., दम, चर्मरोग, क्यान्सर र हृदय रोगको इलाज पनि वैज्ञानिक चिकित्सा पद्धतिद्वारा सम्भव भएको छ। प्लेग, हैजा, दादुराजस्ता रोग पहिले यमराज थियो, आज यसबाट डराउनुपर्ने आवश्यकता छैन। आजको युगमा जोसँग दाँत छैन, उसले पनि सजिलै चना खान सक्छन्। जोसँग खुट्टा छैन, उसले पनि पार्कको शयर गर्न सक्छ। मृत्युदरमाथि विज्ञानले नियन्त्रण गर्नुको साथै परखनलीमा शिशु जन्माएर अद्वितीय सफलता हासिल गरेको छ।
    कृषि उत्पादनको क्षेत्रमा पनि विज्ञानले अमूल्य सेवा प्रदान गरेको छ। जुन किसान बिहान–बेलुका हलो लिएर खेती गर्दथ्यो र थाकेर रूखमुनि बसेर भाग्यलाई सराप्ने गर्दथ्यो, ऊ आज ट्याक्टरमा बसेर हाँसिरहेको देखा पर्छ। अधिकाधिक अन्न उत्पादनको क्षेत्रमा विभिन्न प्रकारका मल र खाद सहायक साबित भएको छ। उन्नत कृषिका लागि बाजारमा उपलब्ध अन्य उपकरणहरूले पनि किसानलाई शान्तिको सास फेर्न मदत गरेको छ। विकसित राष्ट्रहरूमा हेलिकप्टरद्वारा खेतको सिंचाइ गरिन्छ। कृषि उत्पादनमा मात्र होइन, समुद्रबाट मोती निकाल्ने, पर्वतीय जङ्गलबाट अनेक प्रकारका काठ ल्याउने, खानीबाट सुन–चाँदी र कोइला झिक्ने, मिलबाट कपडा उत्पादन गर्ने काममा पनि नित्य नयाँ यन्त्र निर्माण गरेर विज्ञानले सधैं मानिसको सेवा गर्दै आएको छ। विज्ञानले उपसञ्चार प्रणाली प्रचलनमा ल्याएर विश्वलाई नै चकित पारेको छ। यसरी विज्ञानको वरदायिनी शक्ति अनन्त छ।
    विज्ञानले विभिन्न प्रकारका मनोरञ्जनका साधनको आविष्कार गरेको छ। चलचित्र, रेडियो, टेलिभिजन, भिडियो आदि यसका प्रत्यक्ष उदाहरण हुन्। कोरोना महामारीको यस घडीमा टेलिभिजन र अनलाइनमार्फत् शिक्षा पनि प्रदान गर्न थालिएको छ। शिक्षाको क्षेत्रमा कम्प्युटर प्रणालीको प्रयोग दिन प्रतिदिन लोकप्रिय भइरहेको छ। सर्वसाधारणका लागि अमूल्य ज्ञानका किताबहरू छाप्न थालिएको छ। हाम्रा पूर्वजलाई सूर्य र चन्द्रमाको स्थितिबाट समयको अनुमान गर्नुपर्दथ्यो भने आज गति नाप्न हामीसँग घडी छ। पहिले बाँस र खरको कलम र माटोको मसी लेख्नका लागि प्रयोग गरिन्थ्यो, आज मानिससँग विभिन्न प्रकारका कलम छन्। जसको आँखाको ज्योति कम छ, त्यसको लागि चश्मा र फेको विधिबाट आँखाको शल्यक्रिया वरदान साबित भएको छ। आज महिला तथा पुरुषका लागि अनेक प्रकारका शृङ्गार सामग्री, गर्मीबाट जोगाउने पङ्खा, कूलर र एसीहरू, घर सिंगार्ने साधन, चिसोयाममा चिसोबाट जोगिन हीटर, धूवाँमुक्त खाना पकाउने बर्तन सबै विज्ञानकै देन हुन्, जसलाई प्राप्त गरेर हामी हर्षित छौं।
    आधुनिक युगमा सर्वत्र विज्ञानकै ‘लीला–महालीला’ छ। विज्ञानले जीवनोपयोगी वस्तुदेखि विनाशकारी भीमकाय मेशिनहरूको समेत निर्माण गरेको छ। वैज्ञानिक आविष्कारबाट जहाँ विज्ञानले ठूलो समस्याको समाधान गरेको छ, त्यहीं कोरोना भाइरसजस्तो प्रलयङ्कारी महामारीलाई जन्म दिएर विश्वलाई नै त्रसित बनाएको छ। एकातिर जुन समाचार प्राचीनकालमा सन्देशवाहकहस्ते पठाइन्थ्यो र जवाफका लागि महीनौं कुर्नुपथ्र्यो, त्यो आज घरमैं बसी केबलको माध्यमले पठाउन र प्राप्त गर्न सकिन्छ। आज मोबाइलको माध्यमले पलङ्गमैं बसीबसी टाढाटाढाका मानिससँग बात मार्न सकिन्छ। टेलिभिजनको माध्यमले त साक्षात् देख्न नै सकिन्छ। यस प्रकार वैज्ञानिक आविष्कारले समयमाथि विजय प्राप्त गरेकFे छ, केबलको माध्यमले अर्को देशको तथ्याङ्क चोरेर त्यस देशलाई गुलाम बनाउने षड्यन्त्र पनि गरिरहेको छ।
    युद्धको क्षेत्रमा विज्ञानले के गरेको छ, यो कुरा कसैबाट लुकेको छैन। आज त प्रश्न के हुनुपर्छ भने विज्ञानले के गरेको छैन ? धनुषबाण र तरबार युद्ध शताब्दीयौं पूर्व समाप्त भइसकेको छ। मानिसको मुटु नै थर्काउने बन्दूक, मेशिनगन, स्टेनगन, टामीगन र टैङ्कको आविष्कार भएको छ। यस्ता उपकरणले क्षणभरमैं मानिसको जीवनलीला समाप्त हुन्छ। साधारण बम, एटम बम, परमाणु बम र यस्तै अन्य आविष्कारहरूले विज्ञानको सफलताको कथा सुनाइरहेका छन्। विज्ञानले यस्ता पनि आविष्कार गरेको छ, जसबाट युद्धभूमिमा पनि मानिसको सेवा गर्न सफलता प्राप्त भएको छ। मिसाइलको सहयोगले आफ्नो सैन्य केन्द्रमा बसेर विश्वको कुनै पनि कुनामा आक्रमण गर्न सकिन्छ।
    भनिन्छ, फूलसँगै काँडा पनि हुन्छ, जसले कोमलतासँगै पीडाको अनुभूति पनि गराउँछ। त्यस्तै, विज्ञान एउटा राम्रो सेवक हो, तर कठोर स्वामी पनि। यसले नवनिर्माण मात्र होइन, विनाश पनि गर्छ। जहाँ विज्ञानले भूलोकलाई स्वर्ग बनाएको छ, त्यहीं यसले मानिसको लागि नर्कको ढोका पनि खोलिदिएको छ। आज धेरैले के भन्न थालेका छन् भने वैज्ञानिक विकासमा नै विश्वको विध्वंस पनि अन्तर्निहित छ। तर यहाँ विचारणीय कुरा के छ भने यसमा विज्ञानको के दोष ? मानौं तपाईंको हातमा एउटा चक्कु छ। तपाईं यसबाट आफ्नो पेन्सिल कोर्नुस्, फल काट्नुस् वा कागज च्यात्नुस् वा आफ्नै नाक काट्नुस् कसले रोक्छ ? यही कुरा विज्ञानको सम्बन्धमा पनि लागू हुन्छ। हीटर कोठालाई न्यानो राख्न प्रयोग गरिन्छ तर हत्केलामा राख्यो भने यसमा विज्ञानको के दोष ? हवाईजहाज समयको बचतको लागि प्रयोग गरिन्छ, यदि हवाईजहाजमा कसैले बम राखिदिन्छ भने यसमा विज्ञानको के दोष ? संसारमा जति पनि पदार्थ छन्, तिनमा गुण र अवगुण हुन्छन्। गुण वा अवगुण कुन प्रयोग गर्ने यो त उपभोक्तामा निर्भर गर्दछ। एकजना कविले भनेका छन्– “सावधान मनुष्य, यदि विज्ञान है तलवार। काट लेगा अङ्ग, तीखी है बडी यह धार।।”
    वैज्ञानिक आविष्कारले मानव कल्याण गरेको छ भने विश्व शान्ति पनि भङ्ग गरेको छ। यो मानवविनाशतर्फ अग्रसर भइरहेको छ। विज्ञानले मानिसलाई भोगवादी बनाएको छ। आज मानिस स्वचालित यन्त्रमाथि यति निर्भर हुँदै गएको छ कि उसको काम गर्ने क्षमता –हास भइसकेको छ। नैतिकताको नामोनिशान छैन। विज्ञानले मानिसलाई साधन त उपलब्ध गरायो तर त्यसको सदुपयोग गर्न सिकाएन। विज्ञानले परिवहनको समस्या समाधान ग–यो तर दुर्घटनाको उपहार पनि दियो। उद्योगीकरणले उपनिवेशवादलाई जन्मायो। परमाणु शक्तिले हिरोशिमाको हृदयविदारक घटना निम्त्यायो। लेजर किरणको आविष्कारले विश्वलाई मृत्युको मुखमा ढकेल्यो र जल तथा आकाशमा हुने विस्फोटले वायुलाई अशुद्ध बनायो।         आधुनिक युगमा कलुषित र दूषित विचारधाराका मानिसको सङ्ख्या बढिरहेको छ। उनीहरूको स्वार्थी प्रवृत्तिले उनीहरूलाई युद्ध गर्न बाध्य पार्छ। एउटा राष्ट्र अर्को राष्ट्रमाथि आफ्नो शासन चलाउन खोजिरहेको छ। यही भावनाले युद्ध र अशान्ति उत्पन्न हुन्छ। अन्त्यमा तपाईं आफैं निर्णय लिनुहोस्, यसमा विज्ञानको के दोष ? विज्ञानबाट विनाश हाम्रो अपरिपक्व बुद्धिको परिणाम हो। हाम्रो स्वार्थी भावनाले विज्ञानलाई विनाशतर्फ धकेल्दै छ। यो त हाम्रो विवेकमाथि निर्भर छ। यसमा हामी दोषी छौं वा विज्ञान ? यसको प्रयोग यदि सही ढङ्गले गरियो भने मात्र जीवनको लागि यो कल्याण्कारी हुन सक्छ। यसको अनन्त वरदायी शोधले मानवजातिलाई निर्धनताबाट मुक्ति दिन सक्छ भने आविष्कृत शस्त्रले विश्वलाई मरुभूमिमा परिणत गर्न सक्छ। एकजना कविका अनुसार– “एक नर जो दूसरे के बीच का व्यवधान तोड दे/बस वही ज्ञानी, वही विद्वान् और मानव भी वही।” विज्ञानलाई दोष दिनु मूर्खता हो। सदुपयोग वा दुरुपयोग गर्नु विज्ञानमाथि होइन, उसको प्रयोगकर्तामाथि निर्भर छ।

Sunday, July 19, 2020

सामुदायिकसँगै संस्थागत विद्यालय आवश्यक

सामुदायिकसँगै संस्थागत विद्यालय आवश्यक

 - अनन्तकुमार लाल दास    लोकतन्त्र नागरिकलाई निरन्तर समृद्ध बनाउँदै लैजाने व्यवस्था हो र यसलाई सहज तरीकाले नागरिक जीवनमा स्थापित गर्ने ठाउँ विद्यालय हो। कोरोना महामारीले गर्दा समाजका धेरैजसो क्षेत्र खुकुलो भए तापनि विद्यालय बन्द रहेको अवस्था छ। विद्यालयहरूका लागि हालसम्म कुनै ठोस विकल्प आउन सकेको छैन। यता निजी विद्यालयका छाता सङ्गठनहरू चलिरहेको अनलाइन, रेडियो, टेलिभिजन र एफएम शिक्षा बन्द गरेर आन्दोलित भएका छन् भने यस विषयमा सामुदायिक विद्यालयहरूले कुनै प्रयास गरेका छैनन्। उता सरकार र सम्बन्धित निकाय मौन छ। हाल नेपालमा दुई खाले शिक्षा प्रचलनमा छ। एउटा सामुदायिक शिक्षा र अर्को संस्थागत शिक्षा। सामुदायिक शिक्षालाई सार्वजनिक शिक्षा वा सरकारी शिक्षा पनि भनिन्छ भने संस्थागत शिक्षालाई निजी शिक्षा भन्ने चलन छ। व्यक्तिको समूहको लगानीमा सञ्चालित निजी विद्यालयहरू प्रायः आर्थिक दृष्टिले सम्पन्न मानिसका लागि मात्र हुन्छन् भन्ने कुरा अर्धसत्य हो भने दातृ निकायको सहयोग र राज्यद्वारा लगाइएको करको आम्दानीबाट चल्ने र सरकारबाट पूर्ण प्रशासित हुने विद्यालयलाई सामुदायिक विद्यालय भनिन्छ। यिनीहरू धेरै हदसम्म स्वायत्त हुन्छन् तर यस्ता विद्यालय राज्य व्यवस्थाको एउटा हिस्सा हुन्। यसमा स्वयम् विद्यालयद्वारा उठाइएको शुल्क आदिबाट एकत्र साधन–संसाधन पनि हुन सक्छ तर यसको व्यस्थापन धेरै हदसम्म राज्यद्वारा उठाइएको करबाट प्राप्त आयको माध्यमले हुन्छ। सामुदायिक विद्यालयमा यस प्रकारको व्यवस्थाले नै यसलाई सामुदायिक शिक्षा बनाएको छ।

    सामुदायिक शिक्षाबारे यस प्रकारको साझा सोचले एउटा ठोस आधार बोकेको हुन्छ र धेरैजसो परिस्थितिका लागि उपयुक्त पनि छ। शिक्षाप्रति हाम्रो चाहनामा निरन्तर वृद्धि भइरहेको छ तर सामुदायिक शिक्षाको स्थितिलाई लिएर समाजमा व्यापक असन्तुष्टि छ। राज्यमाथि आर्थिक दबाबका कारण सेवा उपलब्ध गराउने बाजार–आधारित निजी स्रोतको माध्यमबाट सरल समाधान खोजिन्छ। कहिलेकाहीं यस प्रकारको अल्प र दीर्घकालीन हानिकारक प्रभावप्रति आँखा पनि चिम्लिइन्छ। सूक्ष्म अध्ययन गर्ने हो भने नेपालको तुलनामा अन्य देशको परिस्थितिमा अन्तर हुन सक्छ तर आधारभूत तवरमा यो धेरैजसो देशहरूमा समान अवस्थामा नै रहेको छ। ‘सामुदायिक शिक्षा’ शब्दले पनि यसको पुष्टि गरेको छ। यहाँ विचार गर्नुपर्ने कुरो के हो भने सामुदायिक शिक्षामा ‘सामुदायिक’ भनेको के हो ? सामुदायिक शिक्षा त्यो शिक्षा हो, जो समाजका हरेक वर्गका लागि समानरूपले उपलब्ध छ। यस कारण यो सामुदायिक शिक्षा हो। सामुदायिक शिक्षा सम्बन्धमा अर्को विचार के हो भने यसले शिक्षाको माध्यमले लोकहित बढाउने काम गर्दछ।
    यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने सामुदायिक शिक्षाको उद्देश्य– सबैको लागि उपलब्ध हुनु र शिक्षाको माध्यमले लोकहित बढाउनु हो। तर नेपालका ८० प्रतिशतभन्दा बढी केटाकेटीलाई शिक्षा प्रदान गर्ने सामुदायिक विद्यालयहरूले  गुणस्तरीय शिक्षा दिन नसकेका गुनासाहरू खेपिरहेका छन्। सामुदायिक विद्यालयहरूमा शिक्षा बुझ्नेभन्दा  राजनीतिक दाउपेचमा मस्त व्यवस्थापन समिति छन्। कानून कार्यान्वयन गर्न नसक्ने निरीह शैक्षिक प्रशासन छ। प्रचारमुखी ‘भर्ना अभियान’ले एक दशकभन्दा बढीमा पनि विद्यालय जाने उमेर समूहका सबै केटाकेटीलाई समेट्न सकेको छैन। नयाँ संविधानमार्फत् सामुदायिक शिक्षा प्रवद्र्धनका लागि गरिएको आग्रहलाई राजनीतिक दलहरूले अस्वीकार गरेको चर्चामा आएको छ। शिक्षा सुधारका लागि बनाइएको योजना र परियोजना विद्यालयसम्म पुगेको छैन। जहाँ पुगेको छ, त्यहाँ पनि पूर्णरूपले कार्यान्वयन भएको देखिंदैन। यी सबले गर्दा सामुदायिक विद्यालयमा शिक्षकहरूको भूमिका कमजोर हुँदै गइरहेको छ। सामुदायिक विद्यालयमा दलीय भागबन्डा वा लेनदेनको आधारमा प्रधानाध्यापक बनेकाहरूमा आत्मविश्वासको कमीले गर्दा सुशासन स्थापित हुन सकेको छैन।
    सामुदायिक हित बढाउनको लागि माथि उल्लिखित उद्देश्य शिक्षा केन्द्रहरूमा हुनुपर्ने हो। यस्ता उद्देश्य विभिन्न खाले शैक्षिक प्रक्रिया र केन्द्रीय पाठ्यक्रमको कक्षा कोठामा इमानदारीपूर्वक प्रयोगको माध्यमले हासिल गर्न सकिन्छ। शिक्षाको उद्देश्य एकातिर यस्तो व्यक्तित्व विकास गर्नु हो जो स्वायत्त, विचारशील, देशविदेशबारे जानकारी राख्ने र अर्थपूर्ण जीवन व्यतीत गर्ने क्षमता राख्ने होस् भने अर्कोतिर यसमा न्यायसङ्गत, मानवीय र समाजको दीर्घकालिक विकास पनि होस्। यस प्रकारको शिक्षा सबैको लागि समानरूपले उपलब्ध हुनु अहिलेको खाँचो हो। जबसम्म यो समानरूपले उपलब्ध हुँदैन, तबसम्म यसले उपलब्धि पनि हासिल गर्न सक्दैन। सामुदायिक शिक्षाको यस परिप्रेक्ष्यमा के कुरा स्पष्ट हुन्छ भने यो कुनै पनि समाजका लागि अति नै महत्वपूर्ण रहेको छ। एउटा लोकतान्त्रिक समाजमा शिक्षा मानिस र समाजलाई विकसित गर्ने व्यवस्थित प्रक्रिया हो। यस कारण सामुदायिक शिक्षा लोकतन्त्र र लोकतान्त्रिक समाजका लागि अपरिहार्य हुन्छ। तर ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने हाल सरकारले पनि यसको व्यवस्थापकीय जिम्मा संस्थागत विद्यालयले लिनुपर्ने उल्लेख गरेको छ। यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने सरकार पनि सामुदायिक विद्यालयको व्यवस्थापनमा कहीं न कहीं चुकेको छ। अर्थात् पाठ्यक्रमको उद्देश्य वा विषयवस्तुलाई कुनै समूहको आवश्यकता अनुसार वा कुनै विशेष विचारधाराको मर्जी अनुसार परिवर्तित गरियो भने त्यस्तो शिक्षाको केन्द्रीय भूमिका समाज र लोकतन्त्रका लागि कमजोर हुँदै जान्छ।
    आज हाम्रो देशको एउटा ठूलो समूह द्वारा विशेष किसिमको परिवर्तन प्रतिपादित गर्ने प्रयास भइरहेको छ तर यसको पर्याप्त विरोध भइरहेको छैन। वर्तमान सन्दर्भमा हाम्रो शिक्षा देशको अर्थ व्यवस्था बलियो बनाउने र स्वरोजगारलाई बढावा दिने खालको हुनुपर्ने खाँचो छ। विदेश पलायन हुने वा विदेशीहरूको लागि काम गर्ने शिक्षा हाम्रो आवश्यकता होइन। आर्थिक उद्देश्य सामुदायिक शिक्षाको अभिन्न अङ्ग हो। उदाहरणका लागि यसको उद्देश्य मानिसलाई सार्थक जीवनयापन गर्न सहयोग गर्नु हो। यदि आर्थिक उद्देश्यमाथि नै बढी ध्यान दिइयो भने यसको अन्य उद्देश्य कमजोर हुन जान्छ र यसले सामुदायिक शिक्षाको मर्म कमजोर बनाउँछ। यसरी सामुदायिक शिक्षा सार्वजनिक कल्याणको लागि नभई यसले शिक्षाको बाजार र त्यसको प्रभावमा रहेका समूहलाई बलियो बनाउँछ। यहींनिर त्यस मुद्दाबारे पनि छलफल गर्न आवश्यक हुन्छ, जुन बढी चर्चामा आउने गरेको छ। त्यो हो सामुदायिक र निजी शिक्षाको मुद्दा। के संस्थागत विद्यालयहरूले सामुदायिक शिक्षाको काम गरिरहेका छन् ?
    सैद्धान्तिक तवरमा यदि संस्थागत विद्यालयहरूले दुईटा शर्त पूरा गर्छन् भने काम गर्ने भावनाबाट प्रेरित भई सार्वजनिक शिक्षाको अङ्ग बन्न सक्छन्। सार्वजनिक हितका लागि तयार गरिएको पाठ्यक्रम लागू गर्ने र जुनसुकै सामाजिक, आर्थिक तप्काका भएपनि सबैलाई समान शिक्षा उपलब्ध गराउने। वर्तमान समयमा संस्थागत विद्यालयहरूले दोस्रो शर्त पनि पूरा गरिरहेको आभास हुन्छ किनभने अपवादबाहेक उनीहरूले पनि आर्थिकरूपले वञ्चित विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति दिई पढाइरहेका छन्। यस कारण नै होला संस्थागत विद्यालयहरूलाई पनि केही सरकारी अनुदान दिने चर्चा यदाकदा आउने गरेको छ। हाम्रो सन्दर्भमा हेर्दा केही यस्ता संस्थागत विद्यालय पनि छन्, जो सार्वजनिक भावनाबाट प्रेरित छन्। यस्ता विद्यालयहरूमध्ये केहीलाई परोपकारी मानिसको सहयोग पनि प्राप्त भइरहेको छ। यस्ता विद्यालयहरूले यी दुवै शर्त पूरा गर्ने प्रयास पनि गरिरहेका छन्। यदि यसो भइरहेको छ भने उनीहरूलाई पनि सार्वजनिक शिक्षाको अङ्ग मान्न सकिन्छ।
    नेपालका अधिकांश संस्थागत विद्यालय लोकहितका लागि नभई व्यक्तिगत हितलाई ध्यानमा राखेर खुलेका सरकारको बुझाइ छ। तर सत्य के हो भने उनीहरूले प्रत्येक वर्ष विदेशिने लाखौं रुपियाँ जोगाइरहेका छन्। कतिपयले त सरकारले तोकेको छात्रवृत्तिभन्दा पनि बढी छात्रवृत्ति दिइरहेका छन् र सार्वजनिक कल्याणलाई पनि ध्यानमा राखेका छन्। यसका साथै गुणस्तरीय शिक्षा र औपचारिक तवरमा आवश्यक पाठ्यचर्याको पनि अनुमोदन गर्छन्। धेरैजसो विद्यालयले समानरूपले सबैलाई भर्ना लिइराखेका छन्। यसै सन्दर्भमा संस्थागत विद्यालयमा आर्थिक र सामाजिक समस्या पनि उत्पन्न भइरहन्छन्। उनीहरूले यस विशिष्टतालाई आफ्नो प्रतिष्ठाको रूपमा प्रदर्शित गर्छन् र यसबाट ‘व्यापारिक’ सफलता प्राप्त हुन्छ। संस्थागत विद्यालयको यस सत्यतथ्यलाई आँखा र कान भएका कुनै मानिसले बुझ पचाउन सक्दैन। तर सही भन्ने हो भने ‘सिकाइको स्तर’ सामुदायिक विद्यालयहरूमा संस्थागत विद्यालयभन्दा कम छैन। यसमा आश्चर्यको कुरै छैन। मूलभूत कुरा के हो भने सामुदायिक विद्यालयहरू संस्थागत विद्यालयसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसकेको कारणले यसमाथि निजी उद्देश्य जस्तै– लाभ, प्रतिष्ठा र राजनीतिक प्रभावका लागि खोलिएको आरोप लाग्ने गरेको छ। तर लोकहितका लागि सञ्चालित त्यस्ता विद्यालय सरकारबाट समेत उपेक्षाको शिकार हुनु स्वाभाविक होइन।
    यदि सार्वजनिक शिक्षाको व्यवस्था सामुदायिक विद्यालयद्वारा नै सम्भव छ भने वर्तमान सन्दर्भमा त्यहाँ सुधारको खाँचो छ। यसका लागि मुलुकको विविधता र समयको माग अनुरूप इमानदारीका साथ राष्ट्रिय नीति निर्माण हुनुपर्छ। सामुदायिक विद्यालयहरूलाई सुव्यवस्थित गर्न लगानीको प्रस्ट रणनीति तयार गर्नुपर्छ। सामुदायिक विद्यालयमा विषयगत शिक्षक र उनीहरूले गर्ने कामको आधारमा सेवा–सुविधा निर्धारित गर्नुपर्छ। शिक्षकहरूको कामलाई समाज, सरकार र राजनीतिक दलहरूले उचित सम्मान प्रदान गर्नुपर्छ र शिक्षा छनोटको विषय भएकोले संस्थागत विद्यालयमाथि प्रतिबन्ध लगाउनु सर्वथा अनुचित हुन्छ। लकडाउनको यस अवधिमा सरकार र सम्बन्धित निकायले संस्थागत विद्यालयहरूको मागलाई यथाशीघ्र सक्दो सम्बोधन गर्नु समयको माग हो।

Sunday, July 12, 2020

शिक्षकहरूको समस्या कसले सुनिदिने ?

शिक्षकहरूको समस्या कसले सुनिदिने ?

-अनन्तकुमार लाल दास

    गत आइतवार गुरुपूणर््िामा थियो। विद्यालय चलिरहेको भए धुमधामका साथ गुरुपूर्णिमा विद्यालयमैं मनाइन्थ्यो तर लकडाउन भएकोले सामाजिक सञ्जालमैं शुभकामना आदानप्रदानको बाढी आयो। व्यक्तिगतरूपमा सबैले एक अर्कालाई सम्मान प्रकट गरिरहेका थिए। केही विद्यार्थीले पनि आअफ्ना गुरुलाई सम्झिरहेका थिए तर अपवादबाहेक कुनै पनि विद्यालयले आफ्नो विद्यालयमा पढाउने शिक्षकहरूलाई सामाजिक सञ्जालाबाटै भए पनि सम्झेको भेटिएन। यो उदेकलाग्दो प्रसङ्ग हो। किन कुनै विद्यालयले आफ्ना शिक्षकलाई स्मरण गरेन ? यसको कारण खोतल्दै जाँदा के महसूस भयो भने कतै शिक्षकहरूले आफ्नो कथा–व्या सुनाएर तलब नमागून् १ यसले संस्थागत विद्यालयमा पढाउने शिक्षकहरूको स्थिति छरपस्ट पार्दछ।
    शिक्षकलाई राष्ट्र निर्माता भनिन्छ। यो भनाइ गलत होइन। शिक्षकहरू त्यो दियो हुन् जो स्वयं जलेर विद्यार्थीहरूलाई प्रकाश बाँड्छन्। अर्थात् स्वयं परिश्रम गरेर ज्ञानरूपी प्रकाशले विद्यार्थीहरूको मन–मस्तिष्कमा रहेको अँध्यारोलाई उज्यालोमा परिवर्तन गर्छन्। शिक्षा दिनु महान् कार्य हो तर लकडाउनको यस घडीमा संस्थागत विद्यालयमा पढाउने शिक्षकहरूको जे स्थिति छ, त्यसबारे कसैले पनि चिन्ता र चासो लिएको पाइँदैन। के कसैले राष्ट्र निर्माताको यस्तो दशा र स्थितिबारे सोचेको छ ? के ऊ आफ्नो परिवारको जीविका चलाउन सकिरहेको छ ? के ऊ राम्रो जीवन बाँच्न सकिरहेको छ ? यसतर्फ सरकार, अभिभावक र मिडिया सबै मौन छन्।
    शिक्षक, जसले केटाकेटीहरूको भविष्य निर्माण गर्दछ, उसका लागि सोचिदिने के यस देशमा कोही छैन ? जसले नेताहरू जन्माउँछ र तिनै नेताहरू शिक्षकहरूलाई आफ्नो झोला बोक्न लगाउँछन्, के उनीहरूको कर्तव्य होइन, यस विषम परिस्थितिमा शिक्षकहरूलाई निकास दिऊन् ? यो सोच्ने जिम्मेवारी केवल विद्यालयको मात्र हो ? विद्यालयको मात्र हो भने किन सरकार वा विद्यार्थी सङ्गठनहरू शुल्क उठाउन रोक लगाउँछन् ? किन हालसम्म सरकार र सम्बन्धित निकाय मौन छ ? अभिभावक जसले घरपछि सबैभन्दा सुरक्षित ठाउँ विद्यालयलाई ठानेका छन्, यो जिम्मेवारी उनीहरूको पनि होइन् र ? अभिभावककै शुल्कबाट संस्थागत विद्यालय सञ्चालन हुन्छ भन्ने कुरो के अभिभावकलाई थाहा छैन ? यसतर्फ अभिभावकहरूले पनि गम्भीर हुनु आवश्यक छ।
    देशमा तीनथरीका संस्थागत विद्यालय छन्। साना र मझौला जो स्वरोजगारमा आधारित छन्, र तेस्रो जो ठूला छन्, जसले विद्यार्थीलाई विदेशिनबाट केही हदसम्म जोगाइरहेका र जोगाउने प्रयासमा छन्। लकडाउनमा उनीहरूको स्थिति पनि विभिन्न कारणले दयनीय छ। सरकार वा कम्पनीले सबै तहमा काम गर्ने मानिसको तलब तोकेको छ तर के सबैखाले संस्थागत विद्यालयमा तहगत निर्धारित पारिश्रमिक प्रदान गरिन्छ ? यो अध्ययनको विषय हुन सक्छ। अति न्यून तलब एउटा शिक्षकको सम्मान हो वा अपमान, चिन्तन गर्नुपर्ने विषय हो। तलबको रूपमा जे दिइन्छ के त्यसमा एउटा शिक्षकले राम्ररी आफ्नो जीविका चलाउन सक्छ ? यस्तो नहुँदा उनीहरू जीविका चलाउन ट्युशन पढाउँछन् तर लकडाउनमा त्यो पनि बन्द छ। यो कुरा मिडियामा पनि आउँदैन किनभने त्यस्ता शिक्षकबारे बोल्ने र खोजी गर्ने कोही छैन।
    सम्भावनाका अपार स्रोत भए पनि अधिकांश मानिस शिक्षित नभएकै कारण नेपाल गरीब राष्ट्रहरूको श्रेणीमा परेको छ। सरकारले पनि रोजगारको नयाँ विकल्प र अवसरहरू प्रदान गर्न नसकेको अवस्था छ। पलायनवादी सोच नभएका युवाहरू आफ्नै देशमा बसेर देशको सेवा गर्न रुचाउँछन्। निजी क्षेत्रमा कार्यरत यस्ता मानिसबारे यस विषम परिस्थितिमा सबैले संवेदनशील भई सोचिदिनुपर्छ। यदि उनीहरू पनि निराश भएर पलायन हुन थाले भने समृद्ध नेपालको परिकल्पना कहिल्यै साकार हुँदैन। हाल लाखौं युवा विदेशमा कार्यरत छन्, जो महामारीले गर्दा बेरोजगारी भई घर फर्केका छन् र केही फर्किने क्रममा छन्। उनीहरूको समयमा व्यवस्थापन नगर्दा देशभरि कोरोना महामारी फैलिएको छ। यदि समयमैं उनीहरूको लागि रोजगार सिर्जना गरिएन भने पुनः बाध्य भएर पलायन हुनेछन्। यसैगरी संस्थागत विद्यालय र त्यहाँ काम गर्ने शिक्षकहरूको समस्या समयमैं सम्बोधन नगर्दा थप जटिल समस्या हुने सम्भावना देखिएको छ। के सरकारले यो कुरो बुझेको छैन ?
    सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयका शिक्षकहरूबीच धेरै अन्तर छ। सामुदायिक विद्यालयको तुलनामा संस्थागत विद्यालयका शिक्षकहरूलाई बढी काम गर्नुपर्छ। संस्थागत विद्यालयका शिक्षकहरूले असीमित काम गर्छन् तर न्यून तलब पाउँछन्। शिक्षा क्षेत्रमा सुधारको कुरो पटक–पटक उठ्ने गरेको छ तर संस्थागत विद्यालयमा जसले शिक्षा दिइरहेका छन् तिनका बारे कुरो किन उठ्दैन ? त्यस्ता शिक्षकहरूको लागि पनि सरकारसँग उचित प्रावधान हुनुपर्छ। कि त्यस्ता विद्यालयहरूलाई स्वीकृति नै दिनुहुँदैन, दिइन्छ भने त्यसमाथि निगरानी गर्नुपर्छ। कम तलबमा उनीहरूले के र कसरी बालबालिकाहरूलाई शिक्षित गरिरहेका छन् भन्ने कुरामा पनि ध्यान दिनुपर्छ। यहींनिर संस्थागत विद्यालयका शिक्षकहरूले पनि के बुझ्नुपर्छ भने शिक्षित भएर पनि अन्याय सहनु कहाँसम्म उचित हो ?
    स्थानीय संस्थागत विद्यालयहरूको स्थिति पनि दयनीय छ। केहीबाहेक अधिकांश विद्यालय स्वरोगारको आधारमा सञ्चालित छन्। भविष्यमा यस्तो पनि महामारी आउँछ भनेर कसैले सोचेको थिएन। प्रत्येक दिन केही न केही आम्दानी भइरहेको थियो र त्यसमैं सबैको काम चलिरहेको थियो। हाल चार महीनादेखि विद्यालय बन्द छ। अभिभावकहरूको पनि कामधन्धा ठप्प छ। बैंकहरूले ब्याजको लागि ताकेता माथि ताकेता गरिरहेका छन्। सरकारले पनि कर बुझाउन भनेको छ। विद्युत् र इन्टरनेट महसूल, शिक्षक कर्मचारीहरूको जिम्मेवारी तथा स्वयं र परिवारको आवश्यकता धान्न गा–हो भइसकेको अवस्था सिर्जना भइसकेको छ जसले गर्दा सबै तनावग्रस्त छन्। संस्थागतरूपमा प्याब्सन र एन. प्याब्सनले पनि विद्यालय बन्द गर्नुको विकल्प नरहेको भनिरहेको सन्दर्भमा लाखौं शिक्षकलगायत विद्यालय सञ्चालकहरूसमेत बेरोजगारी हुने भायावह अवस्था देखिएको छ। यसलाई यदि सरकारले समयमैं सम्बोधन गरेन भने लाखौं बालबालिकाको भविष्य अन्धकारमय हुने निश्चित छ।
    संस्थागत विद्यालय सँगसँगै त्यहाँ काम गर्ने शिक्षक–कर्मचारीहरूको लागि पनि यो कठिन समय हो। शिक्षकहरूले दुईदेखि पाँच महीनादेखि तलब पाएका छैनन्। सरकारले पनि संस्थागत विद्यालयका शिक्षकहरूको लागि केही गरेको छैन। बिस्तारै लकडाउन खुकुलो हुन थालेको छ। अर्थलाई चलायमान गर्न तथा संस्थागत विद्यालयलाई जोगाउन पनि विभिन्न विकल्पका साथ विद्यालय खोल्नु आवश्यक देखिएको छ। भनिन्छ, बगैंचाको कुनै बिरुवा सुक्न थालेपछि त्यसलाई काटेर फालिंदैन, बचाउने प्रयास गरिन्छ। पानी हालेर, मल–खाद दिएर त्यसको स्याहारसुसार गर्नुपर्छ। त्यसैगरी सङ्घीय, प्रादेशिक र स्थानीय सरकारले संस्थागत विद्यालय र तिनका शिक्षकलाई  जोगाउने प्रयास गर्नु आवश्यक छ।
    शिक्षक जसले विद्यार्थीहरूलाई लक्ष्य सम्म डो–याउँछ, उसैलाई आज आफ्नो लक्ष्य के हुने हो थाहा छैन। शिक्षक जसले केटाकेटीहरूको भविष्य निर्माण गर्छ, उसलाई नै थाहा छैन उसको भविष्य कस्तो हुने हो ? सामाजिक सञ्जाललाई खँगाल्दा मानिसको मस्तिष्कमा एउटै कुरो छ–विद्यालयमा पढाइ भएको छैन, त्यसैले विद्यालयले शुल्क माग्नु उचित होइन। शिक्षामा व्यापारीकरणको कुरो केही हद सम्म सही पनि हो तर त्यहाँ पढाउने शिक्षकहरू आज पनि आफ्नो कर्तव्यको पालना इमानदारी र निष्ठाका साथ गरिरहेका छन्। उनीहरूको प्रयास जहिले पनि सुयोग्य नागरिक निर्माण गर्नु हो। जसले विद्यालयलाई शुल्क नलिन र नदिन भनिरहेका छन्, उनीहरूले यदि त्यत्तिकै प्रयास सरकारसँग संस्थागत विद्यालयका शिक्षकहरूलाई यस महामारीको बेला तलब दिनुपर्छ भन्ने गरेको भए शिक्षकहरू उनीहरूप्रति आभारी हुन्थे। विडम्बना के छ भने संस्थागत विद्यालयका शिक्षकहरूको इमानदारी र कठिन परिश्रमलाई कसैले बुझ्ने प्रयास गर्दैन। जुन दिन शिक्षकहरूको धैर्यको बाँध भत्किन्छ त्यस दिन मानिसले शिक्षा र शिक्षक दुवैलाई भेट्न पाउने छैनन्।

Sunday, July 5, 2020

कोरोना महामारीको चेपुवामा शिक्षा

कोरोना महामारीको चेपुवामा शिक्षा


अनन्तकुमार लाल दास  

    कोरोना भाइरसबाट सङ्क्रमित हुनेहरूको सङ्ख्या दिनानुदिन बढ्दै गएको छ । यसको जिम्मेवार सरकार त छँदैछ, आम नागरिकहरू पनि कम जिम्मेवार छैन । यो यस कारणले कि नागरिक आफूले पालना गर्नुपर्ने नियमको खुलेआम उल्लङ्घन गरिरहेका छन् । जस्तै नियमित मास्कको उपयोग, दुई गजको दूरी, निरन्तर हात धुने र अन्य सावधानी । तर बाजारको भ्रमण गर्दा ९० प्रतिशत मानिस स्वास्थ्य नियमहरूको उल्लङ्घन गरिरहेका भेटिन्छन् । यस्तो प्रतीत हुन्छ मानौं देशबाट कोरोना पूर्णतया उन्मूलन भइसकेको छ । अर्कोतिर सरकारको प्राथमिकतामा कोरोना नरहेको पनि आभास हुन्छ किनभने सरकार कुर्सी जोगाउन र आफ्नो कमीकमजोरी ढाकछोप गर्न अन्य मुद्दा उठाउन लागेको छ । जसको विरोध गर्दै मानिसहरू बाध्य भएर सडकमा आउँछन् र सङ्क्रमित हुने अवसरको सिर्जना गर्छन् । अहिले सरकार मूल मुद्दाबाट भौंतारिएको छ ।
    विश्वभरि कोरोनाले जुन सन्त्रास पैmलाएको छ, त्यसले विश्व र मानव जगत्मा ठूलो क्षति, प्रभाव र अत्यास पैmलाएको छ । शिक्षाक्षेत्र पनि यसबाट अछूतो छैन । कोरोनापछि विश्वमा हुने परिवर्तनबाट निजी क्षेत्र मात्र होइन स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र, सामाजिक स्वरूप लगायत संस्कृतिमा पनि यसको प्रभाव पर्ने सम्भावना देखिएको छ । थुप्रै नयाँ बाटोबाट अघि बढ्नुपर्ने हुँदा अर्थतन्त्रमा परेको प्रभावले केही समय असजिलो र अप्ठेरो भोग्नुपर्ने हुन्छ । यससँगै शिक्षामा पनि ठूलो परिवर्तन देखापर्ने सम्भावना छ । कोरोना पछिको शिक्षा कस्तो हुने भन्ने कुरा सोच्नुपर्ने बेला यही हो तर सरकारले शिक्षा क्षेत्र मात्र होइन, अन्य क्षेत्रलाई पनि आफ्नो कुर्सी जोगाउनका लागि अल्झाएर राखेको छ ।
    लकडाउनमा ७० लाख विद्यार्थीको अफलाइन पठन–पाठन अवरुद्ध छ । केही मान्छे, दार्शनिक रूसोको मतानुसार विद्यार्थीलाई स्वतन्त्ररूपमा सिक्नको लागि प्रकृतिमा छोडिदिनुपर्छ भन्ने गर्छन् । यो एउटा सिद्धान्त हो र कोरोना भाइरसले त्यही सिद्धान्त अँगाल्न बाध्य पारेको अवस्था हो यो । त्यस आधारमा विद्यालय खुल्नैपर्छ भन्ने चिन्ता र चासो किन भन्ने प्रश्न गरिन्छ । यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरो के हो भने यो स्वतन्त्र सिकाइ प्रक्रिया नभई बन्धक भएको अवस्था हो । यस कारण रूसोको भनाइसँग यसको तुलना गर्न मिल्दैन । हाल महामारीको यो सङ्कट कम हुने सम्भावना न्यून छ । स्वास्थ्य नियमको पालना गर्दै यस त्रासदी र भयलाई अब सामान्यरूपले लिनुपर्छ । कोरोना भनेर डराउने होइन, यससँगै बाँच्न सिक्नुपर्छ । गतिविधिलाई सामान्य बनाउँदै लग्नुपर्छ । अर्थात् हाम्रो अर्थतन्त्र चलायमान भएन भने झन् ठूलो समस्या खडा हुने सम्भावना छ ।
    सामुदायिक विद्यालयमा सरकारको लगानी छ । सरकारले तलब–भत्ता लगायत त्यहाँको भौतिक पूर्वाधार विकासमा पनि लगानी गरेको छ । संस्थागत विद्यालय व्यक्तिगत प्रयास र अभिभावकको लगानीमा अघि बढेको छ । अर्कोतिर सरकारले निजी विद्यालयहरूको समस्या राम्ररी बुझेको छ । लामो समयदेखि विद्यालय बन्द छ । विद्यालयसँग अभिभावकले तिर्ने शुल्कबाहेक आयको कुनै स्रोत नरहेकोले नेपाल सरकार, शिक्षा मन्त्रालय, अर्थ मन्त्रालय र प्रधानमन्त्रीलाई समेत गुहारेको छ । ऋणकै रूपमा भए पनि न्यून ब्याजदरमा छ महीनाको लागि विद्यालय सञ्चालन खर्च पाउने वातावरण बनाउन संस्थागत विद्यालयले अनुरोध गर्दा पनि सरकारी निकाय मौन छ । एकातिर सरकारको उपेक्षा, अर्कोतिर विद्यालयसँग आबद्ध शिक्षक, कर्मचारी र विद्यालयलाई जोगाउन अभिभावकहरूलाई पुरानो बक्यौता र सक्नेले सक्दो शुल्क तिर्न आह्वान गर्दा सामाजिक सञ्जालमा विद्यालयप्रति नकारात्मक टिप्पणीको बाढी आएको देखिन्छ । यदि अभिभावकलाई पनि नगुहार्ने हो भने निजी विद्यालयहरूसँग भएको मानव संसाधनलाई घरमा बस्ने र विद्यालयमा ताल्चा लगाई सरकारलाई साँचो बुझाउनेबाहेक अन्य विकल्प नरहेको निजी विद्यालयहरूको तर्क छ ।
    विद्यालय यस्तो संरचना हो, जहाँबाट विद्यार्थी पढेर गए पनि उसको सम्बन्ध कायमै रहन्छ । दश वर्षपछि पनि प्रमाणपत्रमा केही सच्याउनुप¥यो वा त्यसको प्रतिलिपि लिनुप¥यो भने उसलाई फर्केर विद्यालय नै आउनुपर्छ । विद्यालयसँग विद्यार्थीहरूको अटूट नाता जोडिएको हुन्छ । यो सिनेमा हलजस्तो होइन कि एकपटक टिकट काट््यो भयो । विद्यार्थीका लागि विद्यालय बाँचिरहनुपर्छ । अर्को कुरा– जब कुनै विद्यार्थी विद्यालयमा भर्ना हुन्छ, दुवैबीच दायित्व सिर्जना हुन्छ । उदाहरणका लागि जसरी हामी घरमा टेलिफोन, पानीको धारा, बिजुलीको लाइन जडान गर्दा त्यसलाई उपभोग नगर्दा पनि न्यूनतम महसूल बुझाइराख्छौं, विद्यालय पनि त्यही समूहमा पर्छ । अभिभावकले एकपटक भर्ना गरिसकेपछि त्यहाँ लाग्ने शुल्कको दायित्व पनि अभिभावककै काँधमा हुन्छ ।
    कतिपय अभिभावक न्यून ज्यालादारी गरेर आफ्नो सन्तानलाई पढाइरहेका छन् भने कतिपय व्यापार र व्यवसायमा छन् । त्यसैगरी कतिपय सरकारी जागीर, प्रहरी, स्वास्थ्य, बैंकमा कार्यरत हुन्छन् जुन क्षेत्र अहिले चलायमान छ र त्यहाँबाट उनीहरूले तलब पनि पाइरहेका छन् । उनीहरूले त शुल्क भुक्तान गर्न सक्छन् । पैसा घरमा थन्काएर राख्नुको साटो चलायमान बनाउनु आवश्यक छ । यो भनेको बाँचौं र बचाऔं भन्ने सिद्धान्तमा आधारित हुनुपर्छ । अहिले जसले सक्छ उसले तिर्ने हो र आय–आर्जन नभएकाले भोलि सक्ने अवस्था सिर्जना भएपछि तिर्ने हो । कसैले अहिले तिर्दैन, भने उसका बच्चालाई निजी विद्यालयहरूले नपढाउने भनेको छैन । छूट दिनेलाई छूट र राहत दिनेलाई राहत दिन निजी विद्यालयहरू तयार छन् । निजी विद्यालयसँग आबद्ध सङ्घसंस्थाले पनि सरकार र अभिभावकसँग छलफल गरिरहेको परिप्रेक्ष्यमा जे निक्र्योल निस्कन्छ त्यही गर्ने भनिएको छ ।
    संस्थागत विद्यालय वा जुनसुकै विद्यालयबारे बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने शिक्षा नियमावलीले तोके बमोजिम १८० दिन कक्षा सञ्चालन हुनुपर्ने प्रावधानको तुलनामा गत वर्ष २४५ दिन संस्थागत विद्यालयका शिक्षक कर्मचारीहरूले कार्य गरेका छन् । यसकै परिणामस्वरूप निजी विद्यालयहरूको परीक्षाफल अव्वल हुने गरेको छ । सरकारी विद्यालयमा जहाँ बढी छुट्टी हुन्छ त्यहीं निजी विद्यालयहरू छुट्टीको समयमा पनि बालबालिकाहरूको चौतर्फी विकासका लागि प्रयत्नशील रहन्छन् । संस्थागत विद्यालयहरू सरकारसँग निरन्तर वार्ता र सबैलाई जोगाउने प्रयास गरिरहेका छन् तर शिक्षा मन्त्रालयले जस्तो अभिभावकत्व लिनुपर्ने हो, त्यसमा चुकेको छ । लामो अनुभवले के देखाएको छ भने वित्तीय क्षेत्रमा कुनै पनि प्रकारको सानो समस्या आउँदा राष्ट्र बैंकले त्यसको समाधान तुरून्त गर्दछ । उसले निजी र सरकारी भनेर भेदभाव गर्दैन । शिक्षा मन्त्रालयले पनि यस्तै गर्नुपर्ने हो । उसले पनि संस्थागत विद्यालय भनेर छुट्याउनुहुँदैन । तर विडम्बना के छ भने शिक्षा मन्त्रालयले जहिले पनि संस्थागत विद्यालयसँग विभेद गर्ने गर्दछ । सरकारसँग सहयोग नपाएको अवस्थामा विद्यालयहरूको लागि अन्तिम विकल्प भनेको अभिभावक नै हुन् ।
    संस्थागत विद्यालयहरूलाई कोरोना महामारीले सिकाएको पाठ, छ महीनाको लागि विद्यालय सञ्चालन खर्च जोगाएर राख्ने हो तर संस्थागत विद्यालय यस्तो संस्था हो जहाँ विद्यालयका सञ्चालकहरूले रोजगार पनि प्रदान गरेका छन् र स्वयं पनि रोजगारी बनेका छन् । यहाँ मुनाफाभन्दा आजीविका चलाउने र सेवाभावले सञ्चालित धेरै विद्यालयहरू छन् । एउटा बच्चामाथि सरकारले गरेको खर्च बराबरको रकम पनि उनीहरूले आर्जन गर्दैनन् । धेरै–थोरै यस्ता विद्यालय छन् जसको आफ्नै संरचना छ, उनीहरूले मात्र आम्दानी गरेका छन् । यस्ता विद्यालयहरूलाई हेर्ने जुन दृष्टिकोण आम मानिस, सरकार र मिडियामा छ त्यसको मारमा सबै खाले संस्थागत विद्यालयहरू परेका छन् । यो वास्तवमा पूर्णरूपेण सेवा क्षेत्र हो, तर सबैलाई मुनाफा आधारित उद्योगको रूपमा हेर्ने गरिन्छ ।
    वास्तवमा संस्थागत विद्यालयहरूमा त्यसखाले अर्थात् बचत गरेर राख्ने फन्ड नै हुँदैन । संस्थागत विद्यालयले लिने शुल्कको ६० प्रतिशत शिक्षक कर्मचारीको तलबभत्तामा खर्च हुन्छ, १५ प्रतिशत बैंक ब्याज, घर बहाल, अतिरिक्त क्रियाकलाप र विज्ञापनमा खर्च हुन्छ, ७ प्रतिशत रकम शैक्षिक सामग्रीमा खर्च हुन्छ, १० प्रतिशत छात्रवृत्तिमा जान्छ, बाँकी ८ प्रतिशत मुनाफा हो र त्यो पनि विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा खर्च हुने गरेको छ किनभने हरेक वर्ष विद्यालयमा केही न केही परिवर्तन भइरहन्छ । हाल राष्ट्रिय र स्थानीय तहबाट आफ्नै लगानीमा प्याब्सन र एन–प्याब्सनले भर्चुअल कक्षा, टेलिभिजन र एफएमबाट कक्षा सञ्चालन गरेको छ । यसबाट कति विद्यार्थीले लाभ लिइरहेका छन् त्यसमा पनि शङ्का गरिएको छ । यो अध्ययनकै विषय हो तर पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार २ करोड १९ लाख मानिसको पहुँचमा इन्टरनेट छ भने एनटिसी र एनसेलले ४ करोड सिम बिक्री गरेको देखाएको छ । यसबाट के प्रमाणित हुन्छ भने अधिकांश विद्यार्थी यसबाट लाभान्वित भइरहेका छन् ।
    यो एउटा विषम र अप्ठ्यारो परिस्थिति पनि भएकोले नयाँ सृजनको खाँचो छ । हाल प्रविधिमा जानुको विकल्प छैन । यसमा जति प्रतिशत भए पनि यसैसँग अघि बढ्ने हो । यसलाई एउटा अवसरको रूपमा लिएर जाने हो भने २–३ वर्षपछि हाम्रा गाउँघरमा पनि यसको पहुँच हुन्छ भन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ । यस प्रकारको सोच रोक्नु मुनासिब होइन । कोरोना महामारी कसैको लागि चुनौती हो भने कसैको लागि अवसर पनि हो । आज डिजिटल क्षेत्रमा काम गर्नेहरूको लागि यो अवसर भएर आएको छ भने जो शारीरिक श्रमले काम गर्छन् उनीहरूको लागि चुनौती हो । यसको अर्थ के हो भने चुनौतीलाई अवसरमा परिवर्तन गर्ने समय पनि यही हो । बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने जति पनि आविष्कार भएका छन् ती सबै अप्ठ्यारो स्थितिमा नै भएका हुन् ।
    अहिले हामी पीडामा छौं तर संसार नयाँ युगमा प्रवेश गर्ने बाटोमा छ । यस समयलाई नकारात्मक होइन, सकारात्मक रूपमा अगाडि बढाउने बेला पनि यही नै हो । यस परिवेशमा सरकारले पनि विधि पु¥याएर संस्थागत विद्यालयहरूलाई पनि सहयोग गर्नुपर्छ । उनीहरूले पनि नेपाली बालबालिकाहरूलाई नै पढाइरहेका छन् । भोलि अझ राम्रो गरेर जाने उनीहरूको सोच छ । उनीहरू पनि विदेशिने विद्यार्थीहरूलाई यहीं रोकेर नयाँ बिहानी ल्याउन अग्रसर भएका छन् । संस्थागत विद्यालय बन्द भयो भने, शिक्षा च्वाइस र मौलिक अधिकार भएकोले, विद्यार्थीहरू विदेशिने सम्भावना निकै छ । यस विषयमा संस्थागत विद्यालयहरूसँग सहजीकरण गर्न सरकार, शिक्षा निकाय र सम्बन्धित सबै पक्षले अविलम्ब ध्यानदिनुपर्छ, किनभने शिक्षक–कर्मचारी भोकाउनु भनेको शैक्षिक जगत्मा कुपोषणको सङ्केत हो ।

Sunday, June 28, 2020

संस्थागत विद्यालयको समस्या सम्बोधन गर्न आवश्यक

संस्थागत विद्यालयको समस्या सम्बोधन गर्न आवश्यक

 अनन्तकुमार लाल दस  
  कोरोना भाइरसको महामारीका कारण विद्यालय शिक्षाको २३ प्रतिशतभन्दा बढी ओगटेको निजी क्षेत्र विद्यमान विषम परिस्थितिका कारण तहसनहस हुने अवस्थामा छ । विद्यालय समाजको अभिन्न अङ्ग हो । कुनै पनि समाजको उत्थान र पतन त्यहाँ सञ्चालित विद्यालयको काँधमा निर्भर हुन्छ । हुनत शिक्षा, सामाजिक दायित्व अर्थात् राज्यको दायित्व अन्तर्गत पर्दछ । तर सरकारले शिक्षाको सम्पूर्ण दायित्व वहन गर्न नसक्दा यो दायित्व संस्थागत विद्यालयलाई सुम्पेको हो । वर्तमान परिवेशमा संस्थागत विद्यालयप्रति सरकारको प्रस्ट धारणा नभएकै कारण संस्थागत विद्यालयप्रति अन्योल सिर्जना हुने क्रियाकलाप भइरहेको छ । यसले के प्रस्ट्याउँछ भने संस्थागत शिक्षामाथि राम्रो अध्ययन भएको छैन । सरकारले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने निजी क्षेत्रसँग समन्वय र सहकार्य गर्दा कर सङ्कलन हुने, बेरोजगार समस्या समाधान हुने साथै अर्बौंको लगानी पनि बाहिरिनबाट जोगिन्छ । स्मरण गराउनुपर्ने कुरो के हो भने निजी क्षेत्रमा सरकारको लगानी छैन । यसमा व्यक्तिहरूले लगानी गरेर अवसरको सिर्जना गरेका हुन् । यो एउटा वैश्विक अभ्यास पनि हो । कोरोना महामारीले गर्दा आज सबैखाले सङ्गठित क्षेत्र धराशयी बनेको छ । ठूला, साना सबैखाले विद्यालयका सञ्चालकहरूले वर्तमान अवस्थामा विद्यालयलाई उकास्ने अवस्था नरहेको सन्दर्भमा सङ्घ, प्रदेश तथा स्थानीय सरकारले यसतर्पm ध्यान दिनुपर्ने खाँचो रहेको छ भने अर्कोतिर संस्थागत विद्यालयप्रति दिनहुँ गरिने टिप्पणीले संस्थागत विद्यालयको मनोबल खस्काउने काम भइरहेको छ ।
    लोकतन्त्रमा जनताको आवाज सुन्नैपर्छ । त्यसमा पनि संस्थागत विद्यालयको, जहाँ ६ सय अर्ब लगानी, साढे दुई लाख शिक्षक कर्मचारी र झन्डै तीस लाख विद्यार्थी संलग्न छन्, आवाज सरकारले सुन्नैपर्ने हुन्छ । ७ लाख रोजगार सिर्जना गर्ने वक्तव्य दिएको सरकारले त्यसको लागि कतिवटा संस्था र कति लगानी आवश्यक पर्छ भन्ने कुरो के सोचेको छ ? संस्थागत विद्यालय यदि धराशयी भयो भने त्यसबाट बेरोजगारी हुने कर्मचारी र शिक्षक तथा विद्यार्थीहरूको व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने योजना के सरकारले तयार गरेको छ ? राज्यले जब एउटा सङ्गठित क्षेत्रको पहिचान गर्न सक्दैन भने उसबाट के अपेक्षा गर्ने ? संस्थागत विद्यालयका छाता सङ्गठनहरूले सरकारसँग न्यून ब्याज दरमा आधार ऋण मागेको छ, जुन हालसम्म सम्बोधन भएको छैन । आपूmले जन्माएको सन्तानलाई नचिन्नु र त्यसको उपेक्षा गर्नु विडम्बना नै हो । लाइसेन्स जारी गर्ने संस्थालाई यी सबै कुरा थाहा हुनुप¥यो । यो कुरो बुझेर पनि संस्थागत विद्यालयलाई सहयोग नगर्नुको अर्थ के हो ? भ्रमणको क्रममा विदेशको शैक्षिक व्यवस्थाबारे सरकारलाई जानकारी हुनुपर्ने हो ।
    अमेरिकामा शिक्षा निश्शुल्क छ तर त्यससँगै त्यहाँ धेरै स्वतन्त्र तथा निजी विद्यालय पनि छन् । शिक्षा इच्छाले चयन गर्ने कुरो हो । जो कोहीले जहाँ पनि शिक्षा लिने प्रावधान छ । छनोट गर्ने अधिकार संविधानले दिएको छ । अध्ययनले के देखाएको छ भने विकसित मुलुकहरू पनि, निजी क्षेत्रसँग सहकार्य र समन्वय गरेर नै विकसित भएका छन् । आपूmले गर्न नसक्ने काम निजी क्षेत्रसँग गराएका छन् । हाम्रो देशमा सरकारले सबैथोक आपैंm गर्न खाजेको छ तर यो सम्भव हुने कुरो होइन । विप्रेषणको भरमा बाँचेको देश र त्यसमा पनि लकडाउनमा सबै फर्किरहेको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने कुरा सरकारले सोच्नु जरुरी छैन र ? यस परिप्रेक्ष्यमा निजी संस्थालाई हतोत्साहित होइन प्रोत्साहित गर्नुपर्ने होइन र ? सँगै लिएर गएको अवस्थामा सरकारलाई पनि सजिलै हुनेछ । निजी क्षेत्रको सहयोगबेगर राष्ट्र चाँडो उँभो लाग्नेछैन । नेपालबाट बाहिर पढ्न जाने हजारौं विद्यार्थीलाई नेपालमैं शिक्षा दिन सकियो भने अर्बौं रकमको बचत हुन्छ भने नयाँ रोजगार सृजना भई राजस्व आम्दानीमा पनि वृद्धि हुन्छ । सरकारले यसतर्पm सहकार्य गरेर वातावरण बनाउने हो भने विद्यार्थी पलायनलाई निजी क्षेत्रले शतप्रतिशत रोक्ने अवस्था पनि सिर्जना गर्न सकिन्छ । तर विडम्बना के छ भने यस प्रकारको पूँजी पलायन कहिले पनि चर्चाको विषय बन्न सकेन । निजी विद्यालयले लिएको शुल्कबारे सधैं चर्चा भइरहन्छ, अर्थात् हामी कस्तो बुद्धि–कौशल अँगालेर अघि बढिरहेका छौं भन्ने कुरो यसले देखाउँछ । नकारात्मक प्रवृत्तिबाट देशको उन्नति हुँदैन । संस्थागत विद्यालयले लाखौं घरपरिवारको विचार बुझेको छ । यसबाट सरकारले उपलब्धि पाउन नसक्नु दुर्भाग्यपूर्ण हो ।
    देश सिङ्गापुर र स्वीट्जरल्यान्ड बन्छ भनेर मात्र बन्दैन । नेताहरूको भनाइको सबै कुरा जोड्ने हो भने देश अमेरिकाभन्दा पनि माथि गइसक्यो तर यो यथार्थ होइन । निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेमा देशमा चाँडै विकास हुन सक्छ । विद्यालय शिक्षामा हाल भारत जाने धेरै विद्यार्थी नेपालमैं पढ्न थालेका छन् । आजको स्थितिमा पनि उच्च शिक्षाका लागि धेरै विद्यार्थी भारत र चीन गइरहेका छन् । अर्को विडम्बना के छ भने भारतीय शैक्षिक संस्थाले जुन बेला पनि मिडियामा विज्ञापन दिन सक्छन् तर हाम्रै विद्यालयलाई विज्ञापन दिन एउटा निश्चित समय तोकिएको छ । जबसम्म हामी यसबारे खुला चिन्तन गर्दैनौं, तबसम्म गन्तव्यमा पुग्न गा¥हो हुन्छ । यसको लागि विचार फराकिलो पार्नैपर्छ । ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने अहिले भारत र चीनले वैश्विक विद्यार्थीहरूलाई सङ्कलन गर्न थालेका छन् । यी दुवै देशले आआप्mनो देशलाई शैक्षिक हब बनाउन खोज्दैछन् । यसको पछाडि उनीहरूको तीनवटा स्वार्थ छन् । पहिलो आम्दानी, दोस्रो केही हदसम्म बेरोजगारी न्यूनीकरण र तेस्रो बाहिरबाट आउने विद्यार्थीहरूलाई आप्mनो संस्कृति, रीतिरिवाज, भाषा, रहनसहनबारे जानकारी दिई उनीहरूमा आप्mनो देशप्रति सकारात्मक सोच बनाउने । संविधानले शिक्षालाई निश्शुल्क भन्यो तर देशको शैक्षिक परिस्थितिलाई बुझेर नेपाली अभिभावकहरूको सोच के रह्यो भने–हामी आप्mनो सन्तानको जिम्मा आपैंm लिन्छौं । मेरो बच्चामा खर्च गर्ने रकम सामुदायिक विद्यालयमा खर्च गरेर राम्रो बनाउने प्रयास गर । अर्थात् शिक्षालाई सङ्कुचनमा पारियो र सङ्कुचित विचार राखियो भने शिक्षा उँभो लाग्न सक्दैन ।
    बहुमतको सरकार भएकोले निजी विद्यालयहरूको सरकारमाथि विश्वास रहेको देखिन्छ । केही मान्छेले यसलाई बिगार्न खोजे तापनि सरकारभित्र धेरै विद्वान् पनि छन् । उनीहरूले निजी शिक्षाको महŒव बुझेका छन् । यसको विस्तृत अध्ययन पनि गरेका छन् र शिक्षामा लामो लगानी गरेका व्यक्तित्वहरू पनि छन् । आश्चर्यको कुरो के हो भने उनीहरूको आवाज पनि निजी विद्यालयबारे आएन । नाराले मात्र लोकप्रिय बनाउँदैन । सबैले गच्छे अनुसार काम गर्ने अवसर, दुई छाक खाना पाए मात्र नेतृत्व वर्ग लोकप्रिय हुन्छ । तसर्थ शिक्षाबारे पुनर्विचार गर्नुपर्ने खाँचो छ । निजी क्षेत्रसँग भएको क्षमतालाई सामुदायिक विद्यालयमा पनि प्रयोग गर्नुपर्छ तर सामुदायिक शिक्षा राम्रो हुनको लागि संस्थागतसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ । उदाहरणका लागि श्रीलङ्कामा संस्थागत र सामुदायिक विद्यालयबीच ठूलो प्रतिस्पर्धा छ । सामुदायिक विद्यालय निश्शुल्क छन्, तर पनि निजी विद्यालयमा विद्यार्थीहरूको बढी चाप छ किनभने शिक्षा छनोटको कुरा हो । छनोट गर्ने अधिकार यदि कसैले रोक्छ भने त्यो अन्याय हुन्छ ।
    सरकारले असार १ गतेदेखि भर्चुअल, अनलाइन, दूरशिक्षा, रेडियो, एफएम र टेलिभिजनबाट शिक्षा दिने अभियान शुरू गर्न भने अनुसार काम भइ पनि रहेको छ । कार्यविधि पनि बनाइएको छ तर निजी शिक्षाबारे केही बोलेको छैन । निजी शिक्षा सम्बन्धमा हिसान, प्याब्सन र एन–प्याब्सनले पटक–पटक सरकारको ध्यानाकर्षण पनि गराएका छन् तर हालसम्म त्यसबारे सरकारले केही नबोलेको हुँदा संसद्मा पनि आवाज उठ्न थालेको छ । सामुदायिक विद्यालयहरूमा अभिलेखीकरण, पुस्तक वितरण भइसक्दा पनि संस्थागत विद्यालय अहिलेसम्म क्रियाकलापविहीन छ । विद्यार्थीको हातमा किताब नै हुँदैन भने के पढ्ने ? लामो समयसम्म विद्यालय बन्द हुँदा शिक्षक–कर्मचारीको व्यवस्थापन अर्को महत्वपूर्ण कुरा हो । आयआर्जन नहुँदासम्म कम्तीमा गत शैक्षिक सत्रको बाँकीबक्यौता उठाउन सरकारले कुनै न कुनै निकास दिनैपर्ने हुन्छ । शिक्षा मन्त्रालय यस विषयमा केही बोलिरहेको छैन । अभिलेखीकरण अर्थात् ‘म यसै विद्यालयमा पढ्छु’ भन्ने जानकारी नदिएमा विद्यालय व्यवस्थापन गर्न र नयाँ सत्रको बजेट बनाउन पनि गा-हो हुन्छ । सरकारले संस्थागत विद्यालयलाई यदि कुनै निकास अर्थात् बन्द भएको अवधिको लागि आधार ऋण, अन्य कुनै प्रकारको सहुलियत ब्याज दरमा राहत पैकेज दिएन भने सरकारलाई साँचो बुझाउनुबाहेक निजी विद्यालयसँग कुनै विकल्प रहँदैन । संस्थागत विद्यालयले बुझाइरहेको विभिन्न खाले राजस्वले पनि कुन विद्यालयको स्थिति कस्तो छ भन्ने कुरा सजिलै थाहा हुन सक्छ । स्थानीय सरकारसँग पनि विद्यालयको अवस्था लुकेको छैन ।
    हालसम्म संस्थागत विद्यालयले गरेको हरेक क्रियाकलाप ‘पैसा कमाउन’को लागि मात्र गरेको आरोप लागेको छ । बालबालिकाको मानसिक स्थिति, स्वास्थ्य र उनीहरूमा उत्पन्न तनावबारे न सरकार, न मिडियाले नै आवाज उठाएको छ । लकडाउनको प्रारम्भदेखि हालसम्म ११ हजारले आत्महत्या किन गरे होलान् चिन्ता र चासोको विषय रहेको छ । हाल संस्थागत विद्यालयका छाता सङ्गठनहरूले कम्तीमा पुरानो बक्यौता उठाउन र वैशाखदेखि लकडाउनपछिको एक महीनासम्म बैंकको ऋण चुक्ता गर्न सक्ने अवस्थामा नरहेको र शिक्षक–कर्मचारीहरूको तलब भुक्तान गर्न राष्ट्र बैंकले घोषणा गरेको न्यून ब्याज दरमा निजी विद्यालयलाई समावेश गर्नुको साथै न्यून ब्याजमा थप ऋण प्रवाह गरिदिन सरकारसहित स्थानीय सरकारलाई अनुरोध गरेको छ ।
    अहिले धेरै जिल्लामा सामुदायिक विद्यालयले भर्ना अभियान शुरू गरेको छ, तर निजीमा छैन । निजीलाई भर्ना नलिन भन्ने र सामुदायिकलाई लिन भन्ने कस्तो प्रक्रिया हो ? यदि सरकारी दृष्टिकोणमा परिवर्तन भएन भने घाटा देशलाई नै लाग्ने हो । अस्तव्यस्तताका बीच धेरै विद्यार्थी पलायन हुने कुरा इतिहासले देखाएको छ । मुलुकको समग्र विकास र आर्थिक समृद्धिमा निजी क्षेत्रको अहम् भूमिकालाई मनन गर्दै आर्थिक प्याकेज प्रदान गरी देशभरिका विद्यालय शिक्षालाई निर्बाध गति दिन शिक्षा मन्त्रालयले मार्गचित्र कोर्नुपर्छ र  सरकारले सङ्गठित निजी विद्यालयको समस्या सम्बोधन गर्नुपर्छ ।

Sunday, June 21, 2020

अमेरिकाको शिक्षा व्यवस्थामा विद्यालय र अध्यापन

अमेरिकाको शिक्षा व्यवस्थामा विद्यालय र अध्यापन

अनन्तकुमार लाल दास
    प्रस्तुत आलेख डा. हीथर बिग्ले जो अमेरिकाको बेसिस फ्लेगस्टाफ विद्यालयकी अध्यापिका हुन्, उनले दिएको अन्तर्वार्तामा आधारित छ। उनले फ्लोरिडा विश्वविद्यालयबाट अङ्ग्रेजीमा पिएचडीको डिग्रीसमेत हासिल गरेकी छन्। यो अन्तर्वार्ता फुलब्राइट स्कलरको रूपमा अम्बेडकर विश्वविद्यालय दिल्लीको स्कूल अफ एजुकेशन स्टडीजमा कार्यरत रहँदा अप्रिल २०१९ मा लिइएको हो। यो आलेख उनले अमेरिकाको शिक्षा व्यवस्थामा विद्यालय र अध्यापन विषयमा गरेको कुराकानीको सारांश मात्र हो, जसले अमेरिकाको स्कूल व्यवस्थालाई बुझ्ने दृष्टि प्रदान गर्दछ। यसको साथसाथै विभिन्न राष्ट्रमा भइरहेको शैक्षिक सुधारको वैश्विक प्रकृतितर्फ हाम्रो ध्यान आकृष्ट गर्छ।
    अमेरिकामा तीन प्रकारका विद्यालय छन्– सरकारी, चार्टर वा स्वतन्त्र विद्यालय र निजी विद्यालय जहाँ धेरै कम अर्थात् १०–१२ प्रतिशत विद्यार्थी मात्र जाने गर्छन्। यसमा पनि धेरैजसो धार्मिक विद्यालय छन्, जसलाई धार्मिक सङ्गठनबाट आर्थिक सहायता प्राप्त हुन्छ। निजी विद्यालय, जो धार्मिक छैनन्, ती धेरै महँगा छन्। यी विद्यालयहरू ट्यूसन फीमा आधारित हुन्छन् र सरकारी विद्यालयका लागि निर्धारित मापदण्ड पालना गर्न बाध्य हुँदैनन्। सरकारी विद्यालय आफ्नो क्षेत्रबाट एकत्रित सम्पत्ति करको आधारमा राज्यबाट र प्रतिविद्यार्थी सङ्घबाट आर्थिक सहायता पाउँछन्। सरकारी विद्यालयले सरकारी नियमको अक्षरशः पालना गर्छन्। उदाहरणका लागि ट्रान्सजेन्डरहरूका लागि ओबामा सरकारले बेग्लै शौचालयको व्यवस्था गर्नुप–यो तर निजी विद्यालयलाई यसो गर्नुपरेन। सरकारी विद्यालय राज्य मातहत हुन्छन्। स्थानीयस्तरमा पनि एउटा विद्यालय बोर्ड हुन्छ, जुन निर्वाचित लोकतान्त्रिक निकाय हुन्छ र विद्यालयमा के पढाउने भन्ने तय गर्छ।
    चार्टर विद्यालयले पनि राज्य र सङ्घ दुवैबाट वित्तीय सहायता प्राप्त गर्छ र यो सहायता राज्य अनुसार फरक–फरक हुन्छ। यस्ता विद्यालयहरूमा अध्यापकलाई अनुमतिपत्र र पाठ्यक्रमको मापदण्ड पूरा गर्नु अनिवार्य छैन तर अभिभावकको माग छ भने यसो गर्न पनि सक्छन्। सरकारी विद्यालयको विपरीत उनीहरूलाई विशेष विद्यार्थीहरूको लागि बेग्लै कर्मचारी नियुक्त गर्न आवश्यक छैन। पारम्परिकरूपले शहरी चार्टर विद्यालयहरू शहरी–गरीब केन्द्रित हुन्छन्। उनीहरूले नयाँ भवन निर्माण र अन्य आवश्यकताहरू जस्तै कम्प्युटर किन्नको लागि अनुदान पाउँछन्। बढी गरीब राज्य जस्तै लुइसियानामा चार्टर विद्यालय बन्ने सम्भावना बढी छ। सरकारी विद्यालयहरूमा बिहानको खाजा, दिउँसोको खाना र निश्शुल्क आवागमनको सुविधा सङ्घीय सरकारद्वारा उपलब्ध हुन्छ। यस्ता सुविधाहरू चार्टर विद्यालयलाई पनि उपलब्ध छन्। तर त्यस्ता चार्टर विद्यालय, जसलाई अभिभावकले यी सबै सुविधा उपलब्ध गराउँछन्, सरकारबाट यो सुविधा पाउँदैनन्। कैंयन चार्टर विद्यालय, जो विद्यार्थीहरूको प्रदर्शनमा सुधार ल्याउन सफल भएका छन्, त्यस्तालाई अफ्रिकी केन्द्रित चार्टर भनिन्छ।
    चार्टर विद्यालयहरूको आलोचना पनि हुने गर्छ किनभने यी सङ्घीय सुविधा उपभोग गर्दैनन्, जसले गर्दा संस्थागत सहारा र प्रोत्साहन चाहिने विद्यार्थीहरू यसबाट वञ्चित हुन्छन्। परीक्षामा राम्रो अङ्क ल्याउनु पारिवारिक परिवेशको आर्थिक सुरक्षा र स्थायित्वसँग जोडिएको हुन्छ। यस कारण सरकारी विद्यालयमा भएका गरीब विद्यार्थीहरूको तुलनामा चार्टर विद्यालयका विद्यार्थीहरूले राम्रो प्रदर्शन गर्छन् किनभने विद्यालयलाई प्रतिविद्यार्थी सङ्घीय वित्तीय सहायता प्राप्त हुन्छ। यस कारण साठी हजार जनसङ्ख्या भएको सानो शहरमा एक दर्जनभन्दा बढी चार्टर विद्यालयहरू छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको शिक्षा सल्लाहकार बेट्सी डेवोस भाउचर कार्यक्रमको वकालत गर्छन्। भाउचर कार्यक्रम भनेको सरकारद्वारा विद्यालयमा प्रतिविद्यार्थी जति रकम खर्च हुन्छ, त्यत्तिकै रकम राज्य सरकारद्वारा गरीब परिवारलाई भाउचर कूपनको रूपमा प्राप्त हुन्छ, जसको उपयोग गरीब परिवारले अभीष्ट विद्यालयमा आफ्नो सन्तानलाई भर्ना गराउन गर्छन्। यसबारे के तर्क दिइन्छ भने विभिन्नखाले विद्यालयहरू भर्नाका लागि विद्यार्थीहरूलाई आकर्षित गर्न प्रतिस्पर्धालाई बढावा दिन्छन्, जसबाट उनीहरूको कार्यकुशलतामाथि असर पर्छ। यस स्थितिमा अभिभावक समावेशी शिक्षाको खोजीमा केटाकेटीहरूलाई एक विद्यालयबाट अर्को विद्यालयमा स्थानान्तरण गरिरहन्छन्।
    विद्यालयको राम्रो प्रदर्शनमा स्थानीय संस्कृति र अर्थव्यवस्थाले पनि आफ्नो योगदान दिएको हुन्छ। उदाहरणका लागि लुइसियानाको न्यूओर्लियन्स शहरको जनसङ्ख्या करीब चार लाख छ, जहाँ एउटा पनि सरकारी विद्यालय छैन। त्यहाँ मात्र चार्टर र निजी विद्यालय छन्। यसबारे के तर्क प्रस्तुत गरिन्छ भने सरकारी विद्यालयहरू असफल भइरहेका छन् तथा चार्टर र निजी विद्यालयहरूको प्रदर्शन दिन प्रतिदिन राम्रो भइरहेको छ। लुइसियानाको तुलनामा वाशिङ्टन राज्यमा एउटा पनि चार्टर विद्यालय छैन। त्यहाँ एउटा बलियो शिक्षक सङ्घ छ। शिक्षकहरूले राम्रो तलब पाउँछन्। वाशिङ्टन राज्य माइक्रोसफ्ट र अमेजनको गढ हो। यहाँ निजी विद्यालयहरू पनि छन् किनभने त्यस राज्यमा जीवनयापनको खर्च राष्ट्रिय अनुपातमा ४.८ प्रतिशत बढी छ। गरीब राज्यहरू जस्तै पश्चिमी भर्जिनिया, उत्तर कैरोलाइना र एरिजोनामा शिक्षकहरू ‘रेड फर एड’ ब्यानरमुनि सङ्गठित भएर शिक्षाको लागि बढी बजेट निर्धारित गर्न हडताल गरे। फलस्वरूप यसबाट विद्यार्थीहरूलाई सहयोग प्राप्त हुनुका साथै शिक्षकहरूको तलबमा पनि १० प्रतिशतको वृद्धि भयो तर एरिजोना राज्यले शिक्षाको लागि पैसा दिने वाचा त ग–यो तर कर बढाउन अस्वीकार ग–यो र गरीब केटाकेटीहरूको लागि शिशु विद्यालयको पैसालगायत सेवानिवृत्त सैनिकहरूको गृह निर्माण, स्वास्थ्य र मानसिक हेरचाह जस्ता कार्यक्रमको पैसा पनि काटिदियो।
    यस प्रकारको बजेट कटौतीपछाडि सन् २००८ को आर्थिक मन्दी थियो। यदि शिक्षकहरूलाई बढी तलब दिइन्थ्यो भने कर पनि बढी उठाउनुपथ्र्यो। बढी तलबले उनीहरू त्यहीं समुदायमा बस्थे, जहाँ उनीहरू पढाउँछन्। घर र कार किन्न सक्थे र समयमा कर पनि तिर्न सक्थे। तर यसो भएन। सरकारले मध्यम वर्गको विकासको वाचा त गरेको थियो, तर हालसम्म त्यो पूरा भएको छैन। मानिसहरूको धारणा अनुसार शिक्षण एउटा नियति भएको हुनाले पनि कम तलबमा शिक्षकहरूले सम्झौता गर्ने गर्छन्। यसको अर्थ के निस्कन्छ भने कम पैसामा काम गर्ने व्यक्ति काम गर्न चाहन्न वा ऊ शिक्षकको लागि उपयुक्त नभएकोले थोरै पैसामा पनि काम गर्न चाहन्छ।
    हाम्रो देशमा पनि धेरै मानिस अध्यापन सजिलो काम हो भन्ने ठान्छन्। उनीहरूलाई के थाहा छैन भने अध्यापनमा एउटा विशेष सीप आवश्यक हुन्छ। कक्षामा राम्ररी पढाउनको लागि ऊर्जा, सीप र अनुभवको आवश्यकता हुन्छ। उटाह एउटा रूढिवादी राज्य हो, जहाँ धेरै शिक्षक छन्। त्यहाँ अध्यापन महिलाहरूको लागि उपयुक्त पेशा हो भन्ने मान्यता छ र भनिन्छ महिलाहरूले बच्चा नजन्माउन्जेल पढाउनुपर्छ। त्यहाँ महिलाहरूमाथि ४–५ वटा सन्तान जन्माउने दबाब पनि छ। उटाहमा प्रारम्भिक तलब धेरै कम छ किनभने त्यहाँ बढी शिक्षक छन्। अमेरिकामा धेरैले शिक्षकहरू उदारवादी हुन्छन् भन्छन्। हालमैं अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका छोराले शिक्षकहरूलाई ‘लूजर’ भन्दै शिक्षकहरू समाजवादी भएको बताएका छन्। रूढिवादी पुरुष अध्यापन पेशामा जाँदैनन् किनभने त्यसबापत पाउने तलबले उनीहरूको पारिवारिक जीवनयापन सम्भव छैन। उनीहरूलाई यस पेशाप्रति आकर्षित गर्न तलब बढाउनुपर्ने खाँचो छ।
    जर्ज डब्ल्यू बुशको शासनकालमा ‘कुनै पनि बच्चा पछि नछुटोस्’ भन्ने शिक्षा नीति लागू गरिएको थियो र राष्ट्रपति बाराक ओबामाको शासनकालमा ‘सबैको लागि आधारभूत अनिवार्य शिक्षा’ लागू गरिएको थियो। हालमा त्यहाँ नवउदारवादी परिवर्तन भएको छ जुन पाठ्यक्रम, राम्रो विद्यार्थी र राम्रो नागरिक होइन, जागीर पाउने योग्य नागरिक तयार गर्ने कुरामा केन्द्रित छ। शिक्षकहरूले जागीर जोगाउन विद्यार्थीहरूलाई राम्रो अङ्क ल्याउन सुनिश्चित गर्नुपर्ने हुन्छ। यसले भ्रष्टाचारलाई पनि जन्माएको छ। उदाहरणको लागि सन् २००० मा एटलान्टा (जर्जिया)मा शिक्षकहरू विद्यार्थीहरूको अङ्क बढाउन आफैं उत्तरपुस्तिका लेखिरहेको पाइएको थियो। यो नश्लवादी पनि थियो किनभने त्यहाँ शिक्षक र विद्यार्थी दुवै अश्वेत छन्। फलस्वरूप अश्वेतहरूलाई बेइमान भन्न थालियो।
    शिक्षकहरू मूल्याङ्कनबाट डराउँदैनन् तर उनीहरू यसलाई विद्यार्थीहरूको सिकाइ र स्वयम्को शिक्षण अझ राम्रो बनाउने रूपमा हेर्छन्। विडम्बना के छ भने यो मूल्याङ्कन तोकिएको ढाँचा अनुसार गरिन्छ। यसमा तपाईं कसरी पढाउनुहुन्छ वा कसरी मूल्याङ्कन र फिडबैक दिनुहुन्छ भन्ने कुरा हुँदैन। यस प्रकारको मूल्याङ्कन गर्ने परीक्षकहरूलाई विद्यार्थी कस्तो परिवेशबाट आएको हो र कसरी स्वयम्मा सुधार ग–यो भन्ने थाहा हुँदैन। मूल्याङ्कन फाराममा यी कुरा गौण हुन्छन्। मात्र परीक्षाको लागि अध्यापन शैक्षिक र बौद्धिकरूपमा परिपूर्णता दिने पेशा रहँदैन जस्तो हामी सबैले कल्पना गरेका छौं।

Sunday, June 14, 2020

केटाकेटीहरूलाई दिइने शारीरिक दण्डको पृष्ठभूमि

केटाकेटीहरूलाई दिइने शारीरिक दण्डको पृष्ठभूमि

 अनन्तकुमार लाल दास
    शिक्षाको अधिकार अन्तर्गत केटाकेटीहरूलाई दिइने शारीरिक दण्डमाथि प्रतिबन्धका बावजूद विद्यालय र घरमा प्रायः यस प्रकारको हिंसा हुने गरेको छ। यो एउटा यस्तो सामाजिक अपराध हो, जसको नीतिगत आलोचना पनि हुने गरेको छ। मिडियामा पनि यसबारे समाचार प्रकाशित भइरहन्छ तर पनि यसबाट न विद्यालय प्रशासन प्रभावित हुन्छ, न अभिभावकमाथि नै कुनै प्रभाव पर्छ। यहींनिर के प्रश्न उठ्छ भने हाम्रा अभिभावक, शिक्षक र शिक्षण संस्थानका सञ्चालकहरूको मस्तिष्कमा कुन मान्यता हावी छ, त्यसले प्रतिबन्धका बावजूद केटाकेटीहरूमाथि हिंसा गर्ने बाध्यता उत्पन्न गर्दछ। तर त्यसको स्रोत कहाँ छ ? यस समस्याको मुहान खोज्न शास्त्रहरूमा व्यक्त गरिएको मान्यतादेखि औपनिवेशिक शिक्षा व्यवस्थासम्मको अध्ययन आवश्यक छ।
    हाम्रो धर्मशास्त्र अनुसार शिक्षाको एक अङ्गको रूपमा शारीरिक दण्ड मान्य छ। उदाहरणको रूपमा त्यहाँ के भनिएको छ भने, “धेरै मायाले केटाकेटी बिग्रन्छन्। यस कारण उनीहरूलाई कठोर अनुशासनमा राख्न आवश्यक छ। गलत आचरण गर्दा दण्ड दिनुपर्छ। धेरै मायाले विद्यार्थीमा अवगुण बढ्छ र दण्डको भयले उनीहरूमा सद्गुण सिर्जना हुन्छ।” धर्मशास्त्रहरूमा के पनि भनिएको छ भने, “शारीरिक दण्डलाई अन्तिम उपायको रूपमा लिनुपर्छ।” कहाँ र कसरी दण्ड दिने कुरा पनि शास्त्रमा उल्लेख गरिएको छ भने शारीरिक दण्डबेगर अनुशासनमा राख्ने कुरा पनि उल्लेख छ। प्राचीन शिक्षा व्यवस्थामा दण्ड सम्बन्धित धेरै कठोर नियम हेर्न सकिन्छ। अपराधको पुनरावृत्ति नहोस् भन्ने उद्देश्यले गुरुहरूलाई यो अधिकार प्रदान गरिएको पाइएको छ।

    हाम्रा धर्मशास्त्रहरूमा विद्यार्थीहरूसँग सहानुभूतिपूर्ण व्यवहारमा पनि जोड दिइएको छ। उदाहरणका लागि मनुले भनेका छन्– “मानिसलाई यातना नदिएर नै उनीहरूको कल्याण कसरी हुन्छ भन्ने कुरा सम्झाउनुपर्छ र यस्तो गर्दा मीठो वचन प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ। तर विद्यार्थीले अपराध गरेपछि गुरुले उसलाई दण्ड दिन सक्छ।” आचार्य चाणक्यले दण्ड दिने उमेर निर्धारित गरेका छन्। उनको मान्यता अनुसार पाँच वर्षको उमेरसम्म माया गर्नुपर्छ, त्यसपछिको दश वर्ष दण्डको माध्यमले अनुशासित गर्नुपर्छ र सो–ह वर्ष पुगेपछि मित्रवत्  व्यवहार गर्नुपर्छ। त्यहीं अर्कोतिर चाणक्य नीतिको पाठ २ मा भनिएको छ– “धेरैजसो नराम्रा बानी धेरै मायाले उत्पन्न हुन्छन् र धेरै राम्रा बानी सजायले पैदा गर्न सकिन्छ। यस कारण विद्यार्थीलाई पनि आफ्नो छोराछोरी सरह दण्ड दिनुपर्छ।”
    मुस्लिम समाजमा पनि विद्यार्थीहरूलाई अनुशासनमा राख्ने माध्यम शारीरिक दण्ड थियो। विद्यार्थीहरू धेरै अनुशासित थिए तर सबैको मनोवृत्ति समान थिएन। बाल मनोविज्ञानको विकास नभएको हुनाले शारीरिक दण्डद्वारा विद्यार्थीहरूको उद्दण्ड मनोवृत्ति दबाउने प्रयास गरिन्थ्यो। कुखुरा बनाउनु, दिनभरि घाममा उभ्याउनु, बेंतले कुट्नु, कान तान्नु आदि केही प्रचलित दण्डहरू थिए। प्राचीनकालीन मान्यता अनुसार केटाकेटीहरूले सबैभन्दा पहिले आमाप्रति कर्तव्य निर्वाह गर्नुपर्छ, त्यसपछि बुबा, अनि गुरु र अन्त्यमा देउताप्रति। दार्शनिकहरूका अनुसार समाजमा शक्ति विभाजनको क्रममा गुरुलाई प्राप्त उच्च स्थानले नै गुरुद्वारा शारीरिक दण्डको प्रयोगलाई मान्य बनाउँछ।
    ईसाई धर्ममा पनि यस्तो उदाहरण पाइन्छ, केटाकेटीहरूलाई अनुशासनमा राख्न दण्ड दिने सल्लाह दिइएको छ। उदाहरणको लागि एक ठाउँमा शास्त्रले के भन्छ भने लट्ठी अर्थात् छडी र हप्काइको माध्यमले विद्यार्थीहरूलाई ज्ञानी बनाउन सकिन्छ। अर्को ठाउँमा भनिएको छ, केटाकेटीहरूको हृदयमा मूर्खताको वास हुन्छ, जसलाई लट्ठीको सहायताले सुधार्न सकिन्छ। यस समस्याको जरा उपनिवेशवादी सोच वा त्यस कालखण्डमा स्थापित मूल्यहरूको भूमिका रहेको हुन सक्छ तर सन् १८१४ पछि शिक्षा क्षेत्रमा अनेक परिवर्तन भए। निश्चित पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक, विद्यालयको समय, निश्चित मूल्याङ्कन विधि र मासिक तलबमा शिक्षकहरूको नियुक्तिजस्ता परिवर्तनको आधारमा प्राचीन शिक्षा व्यवस्थाको ठाउँमा नयाँ शिक्षा व्यवस्थाको उद्भव भयो। विद्यालयहरूले नयाँ आकार ग्रहण गरे। अङ्ग्रेजहरूद्वारा आफ्नो मूल्य र मान्यता सिकाउनको लागि परिवर्तित यस शिक्षा व्यवस्थामा नयाँ–नयाँ गल्तीहरू हुने सम्भावना पनि बढ्दै गयो। जसले गर्दा विद्यालयमा अनुशासन र शारीरिक दण्ड दिने परम्पराको विकासमा शिक्षासम्बन्धी उपनिवेशवादी आग्रहको पनि उल्लेखनीय भूमिका रहन गयो। अङ्ग्रेजी शिक्षाको चाहनाले विद्यार्थीहरू घरपरिवार र गाउँबाट टाढिंदै गए। उपनिवेशवादी शिक्षा बिस्तारै विश्वका हरेक देशमा फैलिंदै गयो।
    भनिन्छ, केन्याका विद्यालयहरूमा दिइने शारीरिक दण्डको जरा ब्रिटिश उपनिवेशवादमा लुकेको छ, जहाँ निश्चित नियम–कानूनको अवहेलना वा सही तरीकाले निष्पादन नगर्दा केटाकेटीहरूलाई अनुशासनमा ल्याउन ठूलो स्तरमा छडीको प्रयोग गरिन्छ। विद्यालयमा अनुशासन कायम गर्नको लागि शारीरिक दण्डलाई कानून र सांस्कृतिक तवरमा स्वीकृतिको यही स्रोत हो। राबर्ट टर्नरले अमेरिकी विद्यालयहरूमा शारीरिक दण्डको प्रयोगलाई इतिहासमा खोजेका छन्। सन् १९३० मा जब अमेरिकी विद्यालयहरूमा शारीरिक दण्डको मुद्दा उठाइयो, त्यति बेला त्यहाँ कुनै नयाँ मुद्दा थिएन। अमेरिकामा के विश्वास गरिन्थ्यो भने स्थानीय केटाकेटी आफ्नो व्यवहार परिवर्तन गर्न असमर्थ भएकाले शारीरिक दण्डद्वारा अनुशासन स्थापना गर्नु न्यायपूर्ण हो। ऐतिहासिक आधारमा के भन्न सकिन्छ भने शारीरिक दण्डद्वारा समाजमा नैतिकता र आज्ञाकारिता कायम राख्न सहयोग प्राप्त हुन्छ। अमेरिकी इन्डियन केटाकेटीहरूलाई अनुशासित गर्नको लागि फोनिक्स इन्डियन स्कूलमा एउटा जेल पनि थियो। विद्यालय प्रशासक बन्र्सले दिएको जानकारी अनुसार विद्यार्थीहरूलाई जेलमा साताभरि रोटी र पानी मात्र दिइन्थ्यो। परिणामस्वरूप कैंयन विद्यार्थी बिरामी हुने र कैंयनको मृत्यु पनि हुन्थ्यो। यसबारे छानबीन हुँदा त्यस विद्यालयमा अनुशासनहीनता बढेको र सुधारका लागि जेलमा राख्नुपरेको बताइएको छ। यसमा कैंयन अध्ययन पनि भएको छ।
    एक अध्ययन अनुसार विद्यालय र घरमा सजायलाई जीवनशैलीको रूपमा स्वीकृति प्राप्त थियो। पहिलो, शारीरिक दण्ड केटाकेटीहरूको पालनपोषणको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। दोस्रो, केटाकेटीहरू सजायबाट नै शिक्षक वा अभिभावकको सम्मान गर्छन्, नियमहरूको पालना गर्छन् र परिश्रम गर्न सिक्छन्। सजायबेगर केटाकेटीहरू अनुशासनहीन हुने सम्भावना बढी हुन्छ। अर्को अध्ययनले के देखाएको छ भने शारीरिक दण्ड प्रस्तावित गर्नेहरूले यसबाट अमान्य व्यवहारमा कमी आउने, सिकाइ सहज हुने, चरित्र निर्माण हुने, नियमलाई सम्मान गर्ने बानी बस्ने दाबी गर्छन्। त्यसैगरी, दक्षिण अफ्रिकाको प्राथमिक विद्यालयहरूमा गरिएको एक अनुसन्धानमा त्यहाँ पढाउने शिक्षकहरू शारीरिक दण्डबेगर विद्यालयमा अनुशासन कायम राख्न असमर्थ रहेको पाइएको छ। उनीहरूका अनुसार यदि सजायको भय रहेन भने विद्यार्थीहरूमा शिक्षकप्रति अनादरको भाव बढ्छ र उनीहरू विद्यार्थीहरूलाई कठिन परिश्रम गर्न अभ्यस्त बनाउन असफल हुन्छन्। अन्य तरीका जस्तै, बढी समय दिने, विभिन्न प्रकारका सीप प्रयोग गर्ने र धैर्यताका साथ पढाउने तुलनामा शारीरिक दण्डबाट सिकाइ सजिलो र तुरुन्त प्रभावी पनि हुने भएकोले अनुशासन कायम राख्ने यो एउटा राम्रो माध्यम हो भनी बताएका थिए।
    सन् २०११ मा भएको एउटा अर्को अध्ययन अनुसार अभिभावकहरूको अटूट विश्वास परम्परागत मान्यतामाथि बढिरहेको छ। यस अध्ययनले शारीरिक दण्डबाट विद्यार्थीहरूको सिकाइमा सुधार, व्यवहारमा परिवर्तन र कक्षामा शिक्षकहरूको स्थिति कायम राख्न सहयोगी हुने बताएको छ। यस अध्ययनबाट के प्रस्ट हुन्छ भने यस प्रकारका मान्यता समाप्त नगरुन्जेल विद्यालय भित्र र बाहिर व्याप्त यस समस्याको जरो उखेल्न सम्भव हुँदैन। शिक्षा क्षेत्रमा हामी जुन बालमैत्री वातावरणको कल्पना गर्छौं, शिक्षक र विद्यार्थीबीच सम्बन्धबारे जस्तो चाहना राख्छौं र सिकाइको जुन प्रक्रियाको कामना गर्छौं, त्यसमा कहीं पनि शोषण, हिंसा र दुव्र्यवहारको ठाउँ छैन। उत्पीडनकारी संस्कृति जन्माउने कुनै पनि सोच, विचार, मान्यता वा व्यवहारले हाम्रो भविष्यको जग बलियो बनाउन सक्दैन। यसर्थ पहिलो चरणमा हामीले गर्ने दुव्र्यवहार कुन मान्यतामा आधारित छ बुझ्नुपर्छ। दोस्रो चरणमा त्यसलाई चुनौती दिनुपर्छ र तेस्रो चरणमा सकारात्मक र सिर्जनशील वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। यो प्रयास कुनै प्रकारको कानूनी डर वा दबाबमा हुनुहुँदैन। यो प्रयास अन्तर्मनबाट हुनुपर्छ किनभने यस प्रकारका मान्यताहरूको पहिचान गर्नु र त्यसलाई पूर्णतया निषेध गर्नु वर्तमानको खाँचो रहेको छ।

Sunday, June 7, 2020

यसै घोकन्ते विद्यालाई शिक्षा भनिएको हो: प्रेमचन्द

यसै घोकन्ते विद्यालाई शिक्षा भनिएको हो: प्रेमचन्द

 अनन्तकुमार लाल दास

    सन् १९३४ मा प्रकाशित भारतीय साहित्यकार प्रेमचन्दको कथा ‘बडे भाई साहब’मा शिक्षा व्यवस्थामाथि सटीक व्यङ्ग्य गरिएको छ, जुन आज ८६ वर्षपछि पनि सान्दर्भिक छ। घोकन्ते शिक्षा प्रणाली, उदेकलाग्दो शिक्षा, पढाइको बोझ, परीक्षा प्रणाली र प्रतिस्पर्धाको वरिपरि घुम्दै यस कथामा कान्छो भाइ र दाजुको पढाइलेखाइको सङ्घर्षबीच शिक्षासम्बन्धी कैंयन गहिरो प्रश्न खडा गरिएको छ, जसमा परम्परागत र नयाँ शिक्षाबीच द्वन्द्व प्रस्ट देखा पर्छ। यस कथामा साहित्यको झ्यालबाट शिक्षाको प्राङ्गणमा चियाउने प्रयास गरिएको छ। प्रस्तुत आलेखमा ‘बडे भाई साहब’को उदाहरणद्वारा शिक्षाको अर्थ, उद्देश्य र आवश्यकतामाथि छलफल गर्ने जमर्को गरिएको छ।
    घरका बुजुर्गहरू प्रायः भन्ने गर्छन्, “इलेक्ट्रोनिक इन्जिनीयरहरूले टिभी र फ्रिज ठीक गर्दैनन्, मेकानिक्समा उच्च शिक्षा हासिल गरेको मानिसले पनि सक्दैन कक्षा १० वा १२ पास गरेको मेकानिकले गर्छ।” उनको यस कुराले शिक्षाको आधारभूत कमजोरीमा विचार गर्न विवश पार्छ। पहिले ६ वा ७ वर्षको उमेरमा मात्र विद्यालय पठाउने चलन थियो। वर्तमान शिशु कक्षाले यस चलनमा परिवर्तन ल्याएको छ भने अङ्ग्रेजी शिक्षाप्रति बढ्दो मोहले गाउँमा खुल्ने तथाकथित कन्वेन्टले पनि विद्यालय भर्नाको लोभमा केटाकेटीहरूको उमेर घटाइदिएको छ। शिक्षाले मानिसलाई सुसंस्कृत र सभ्य बनाउनुका साथै उसमा बुझाइ र योग्यताको पनि विकास गर्दछ भन्ने सर्वमान्य धारणा हो।

    शिक्षाद्वारा विद्यार्थीहरूलाई उसको परिवेश, समाज, राष्ट्र, विश्व, भौगोलिक–आर्थिक जीवन आदिसँग सम्बन्धित केही तथ्य प्रदान गरिन्छ, जसको आधारमा मानिसको बुझाइ प्रस्ट हुन्छ। उचित समयमा सही निर्णय लिने क्षमताको विकास पनि शिक्षाबाट नै सम्भव हुन्छ। शिक्षाद्वारा समाजले मानिसको रहनसहन, कुराकानी र व्यवहारसम्बन्धी बानीको विकास पनि गर्दछ। सामान्य जीवन व्यतीत गर्ने सीप प्रदान गर्नु पनि शिक्षाको जिम्मेवारी अन्तर्गत नै पर्दछ। आधुनिक शिक्षाले साक्षर बनाउन बढी र शिक्षामा कम ध्यान दिइरहेको छ। यस कारण व्यावहारिक शिक्षासँगै प्रायोगिक शिक्षाको आज अभाव देखिएको छ। स्थानीय भाषाप्रति उदासीनता बढ्दै गएको छ र अङ्ग्रेजी भाषाप्रतिको मोहले शिक्षालाई व्यापारमा परिणत गरिदिएको छ। वर्तमान शिक्षा विद्यार्थीहरूको रुचिमा बाधक बन्दै गएको छ। ८६ वर्ष पहिले लेखिएको कथामा विद्यार्थीहरूको दृष्टिकोणले जुन शिक्षा पद्धतिको कुरा उठाइएको छ, त्यो आज पनि जिउँदो छ।
    प्रेमचन्दको कथा ‘बडे भाई साहब’ वर्तमान शिक्षा व्यवस्था सन्दर्भमा आज पनि त्यत्तिकै सान्दर्भिक छ। कथाको प्रारम्भ यसै तथ्यबाट भएको छ– ‘मेरे बडे भाई साहब मुझसे पाँच साल बडे थे लेकिन केवल तीन दरजे आगे।... मैं छोटा था वह बडे थे। मेरी उम्र नौ साल की, वह चौदह साल के थे। उन्हें मेरी तम्बीह (मार्गनिर्देशन) और निगरानी का पूरा जन्मसिद्ध अधिकार था। और मेरी शालीनता इसी में थी कि मैं उनके हुक्म को कानून समझूँ।” यस कथाको प्रारम्भले नेपाली परिवारको त्यस अवस्थातर्फ पनि सङ्केत गर्दछ, जहाँ दाजु वा दिदी, आमाबुबापछिको दोस्रो अभिभावक हुन्छन्। उनीहरूको बालपन खोसेर वयस्कजस्तो व्यवहारको अपेक्षा गरिन्छ। उनीहरूसँग नैतिकता र मर्यादा पालनको अपेक्षा गरिन्छ। यो कथाले संयुक्त परिवारका ठूला केटाकेटीहरूको स्थितिबोध मात्र नभई कुन परिस्थिति र मानसिक दबाबमा त्यो पढिरहेको छ भन्ने पनि देखाएको छ। किनभने यो शिक्षा पद्धतिले प्रश्न गर्ने होइन, आज्ञाकारितालाई महत्व दिन्छ।
    कथामा भनिएको छ– “बडे भाई साहब स्वभाव से बडे अध्ययनशील थे। हरदम किताब खोले बैठे रहते और शायद दिमाग को आराम देने के लिए कभी कापी पर, कभी किताब के हाशिए पर चिडियों, कुत्तों, बिल्लियों की तस्वीरें बनाया करते थे।” प्रेमचन्दको विशेषता सूक्ष्म सङ्केतको माध्यमले धेरै कुरा अभिव्यक्त गर्नु हो। कुनै विद्यार्थीको मनःस्थितिलाई यदि बुझ्नु छ भने उसको कापीको अन्तिम पृष्ठ हेर्दा पुग्छ। माथिको सन्दर्भले के भन्न खोजेको छ भने दाजुको मन पढाइमा छैन तर पढ्ने नाटक गर्नु आवश्यक छ तर कान्छो भाइले के स्वीकार गरेको छ भने, “मेरा जी पढने में बिलकुल न लगता था। एक घण्टा भी किताब लेकर बैठना पहाड था। मौका पाते ही होस्टल से निकल कर मैदान में आ जाता और... कागज की तितलियाँ उडाता...। और उधर कमरे में जाते ही भाइ साहब का पहला सवाल यही होता–कहाँ थे ?”
    यस प्रश्नको जवाफले कान्छो भाइ अपराधबोधबाट ग्रसित हुन्थ्यो र दाजुको उपदेश पुनः प्रारम्भ हुन्थ्यो– “इस तरह पढोगे तो जिन्दगी भर पढते रहोगे...। अङ्ग्रेजी पढना कोई हँसी–खेल नहीं है कि जो चाहे पढ ले...। यहाँ रात–दिन आँखें फोडनी पडती है और खून जलाना पडता है...। मैं कितनी मेहनत करता हूँ, तुम अपनी आँखों से देखते हो। रोज ही क्रिकेट मैच होते हैं। मैं पास नहीं फटकता। फिर तुम कैसे आशा करते हो कि तुम यों खेलकूद में वक्त गँवाकर पास हो जाओगे ?” झपार खाएर सानो भाइ कम्मर कसेर टाइम टेबल बनाउँथ्यो, जसमा निरन्तर अध्ययन गर्ने प्रावधान हुन्थ्यो तर खेलको मैदानले सानो भाइलाई खोसेर लिएर जान्थ्यो। त्यहाँ पुगेर ऊ सबै कुरो बिर्सन्थ्यो र दाजुले पुनः उपदेश दिने मौका पाउँथ्यो। समय बित्दै जाँदा सानो भाइ प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण हुन्छ र उसको दाजु फेल हुन्छ।
    कान्छो भाइ पनि दाजुलाई उपदेश दिन खोज्छ तर दाजुको दुःखलाई अनुभव गरेर केही भन्दैन तर त्यस उप्रान्त दाजुको कुरा नसुनेर खेलमैं समय व्यतीत गर्न थाल्छ। एक दिन जब सानो भाइ डन्डीबियो खेलेर दिउँसो घर खानको लागि फर्कन्छ, त्यसबेला रिसाएर दाजुले पुनः उपदेश दिन शुरू गर्छ, “देखता हूँ, इस साल पास हो गए और दरजे में अब्बल आ गए तो तुम्हें दिमाग हो गया है, मगर भाइजान घमण्ड तो बडों–बडों का नहीं रहा तुम्हारी क्या हस्ती है ? महज इम्तिहान पास कर लेना कोई चीज नहीं, असल चीज है बुद्धि का विकास। जो कुछ पढो उसका अभिप्राय समझो।” त्यसपछि ठूलो दाजुले रावणदेखि शैतानसम्मको उदाहरण सानो भाइलाई दिन्छ। यो उपदेश शिक्षा व्यवस्थामाथि एउटा राम्रो शोध देखा पर्छ। “मेरे दरजे में आओगे, तो दाँतों पसीना आ जाएगा, जब अलजबरा और जोमेट्री के लोहे के चने चबाने पडेंगे और इतिहास रटना पडेगा। दिमाग चक्कर खाने लगता है। मगर इन परीक्षकों को क्या परवाह। वह तो वही देखते हैं, जो पुस्तक में लिखा है। चाहते हैं लडके अक्षर–अक्षर रट डालें। इसी रटन्त विद्या का नाम शिक्षा रख छोडा है।” प्रेमचन्दले एकपटक आफ्नैबारेमा के भनेका छन् भने गणित मेरोलागि गौरीशङ्कर हिमालको चुचुरोजस्तै हो, जसमाथि कहिल्यै चढ्न सकिनँ। प्रेमचन्द स्वयम् मैट्रिकमा तीनपटक फेल भएका थिए। यहाँ प्रेमचन्दले ‘बडे भाई साहब’को माध्यमले विद्यार्थीहरूको व्यथा साझा गर्ने प्रयास गरेका हुन्। कथा अनुसार “विषयानुकूल लेखन का तो यह हाल है कि कह दिया ‘समय की पाबन्दी’ पर एक निबन्ध लिखो जो चार पन्नों से कम न हो। जो बात एक वाक्य में कही जा सके उसे चार पन्नों में कहने की क्या जरूरत ? बालक इतनी सी बात समझ सकता है लेकिन इन अध्यापकों को इतनी तमीज भी नहीं।”
    यसमा कान्छो भाइको यस्तो प्रतिक्रिया थियो– “भाई साहब ने अपने दरजे की पढाई का जो भयंकर चित्र खींचा था उसने मुझे भयभीत कर दिया। कैसे स्कूल छोडकर घर नहीं भागा, यही ताज्जुब है।” वास्तवमा यो वर्तमान शिक्षा व्यवस्थामाथि व्यङ्ग्य हो। यो त्यही शिक्षा व्यवस्था हो, जसले विद्यार्थीलाई भयभीत तुल्याउँछ, पुस्तकमा अरुचि पैदा गर्छ। कथा अनुसार अर्कोपटक पनि कान्छो भाइ कम पढेर पनि प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण हुन्छ र उसको दाजु दिनरात मिहिनेत गरेर पनि फेल हुन्छ। यसरी सानो भाइमा कम पढेर पनि पास हुने विश्वास हुन्छ। एक दिन चङ्गा लुट्न दगुरिरहेको बेला दुवै भाइको जम्काभेट हुन्छ। दाजुले भन्छ– “क्या तुम्हें अपनी जमात का भी ख्याल नहीं है ? एक जमाना था जब लोग आठवाँ दरजा पास करके नायब तहसीलदार, डिप्टी मजिस्ट्रेट, लीडर और समाचारपत्र के सम्पादक हैं। वह जेहन किस काम का जो आत्म गौरव की हत्या कर डाले। मैं तुमसे पाँच साल बडा हुँ और हमेशा रहूँगा। हम दोनों चाहे सारी दुनियाँ की विद्या पढ लें लेकिन अम्मा और दादा को हमें समझाने और सुधारने का अधिकार हमेशा रहेगा। मेरा जी भी ललचाता है लेकिन क्या करूँ, खुद बेराह चलूँ तो तुम्हारी रक्षा कैसे करूँगा ?”
    कथाको अन्त्यले किशोर मनोविज्ञानको सम्पूर्ण खुलासा गर्छ। संयोगवश त्यसबेला एउटा चङ्गा कटेर तल झर्न थाल्छ र सबै त्यसलाई लुट्न दगुर्न थाल्छन् तर दाजु लामो भएको हुनाले चङ्गा समात्छ र त्यसलाई लिएर होस्टलतर्फ दगुर्छ र पछि–पछि कान्छो भाइ पनि दगुर्दै होस्टलतिर लम्कन्छ, जसबाट वर्तमान शिक्षा व्यवस्थाको पूर्ण विम्ब उभार हुन्छ, जहाँ ‘येन पंथा गता’ लाई आदर्श मानिएको छ। एउटा बेग्लै सन्दर्भमा यो कथा शिक्षा र त्यस सम्पूर्ण परिवेशमाथि व्यङ्ग्य हो, जहाँ शिक्षा मात्र परीक्षामाथि आधारित छ र जसले घोकन्ते विद्यालाई प्रोत्साहित गर्छ। बढ्दो बेरोजगारी यस्तै किताबी शिक्षाको परिणाम हो। आज हाम्रा नेताहरूमा शिक्षाप्रतिको बुझाइमा कमी छ। विश्वमा कैंयन परिवर्तन भइरहेका छन्। पर्यावरणीय सङ्कट, क्षेत्रीय विषमता र बेरोजगारी दिन प्रतिदिन बढ्दै गएको छ। डिजिटल क्रान्ति भएको छ तर आज पनि सुदूर देहातमा अनलाइन शिक्षाको सुविधा पुगेको छैन। यस लकडाउनको अवधिमा शिक्षा नीति त्यस बेला मात्र सफल हुन्छ, जब भावी पीढी आफ्नो समाजको विकासका लागि कुनै नयाँ मार्ग खोज्न सफल हुन्छ।

Sunday, May 31, 2020

सिकाइ र मूल्य निर्माणमा समूह–कार्यको भूमिका

सिकाइ र मूल्य निर्माणमा समूह–कार्यको भूमिका

अनन्तकुमार लाल दास
अनन्तकुमार लाल दास
    प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत सफलता आज जीवनको एकमात्र लक्ष्य बन्दै गएको छ। पहिला हुने मानिसको प्रशंसा जो कोहीले गरेको पाइन्छ। त्यस्ता व्यक्ति नै बधाई र शुभकामनाका पात्र पनि बन्छन्। यस्ता व्यक्तित्वको समाचारले अखबारका पाना भरिएको पाइन्छ। हिजोआज व्यक्तिगत उपलब्धिलाई जीवनको अन्तिम साध्यको रूपमा प्रस्तुत गर्ने चलन बढ्दै गएको छ। यही कारण होला केटाकेटी, तिनका शिक्षक र अभिभावकसमेत अगाडि देखा पर्न कुनै पनि हदसम्म जान तयार रहन्छन्। उनीहरूलाई नक्कलजस्तो अनैतिक क्रियाकलाप गर्न पनि परहेज गर्दैनन्। नक्कल गर्न, कसैको खुट्टा तान्न वा कसैको टाउकोमा चढ्न उनीहरूलाई लाजको अनुभूति हुँदैन। उनीहरू सधैं आफूलाई सर्वश्रेष्ठ साबित गर्ने नशाले मात्तिएका हुन्छन्। अभिभावकहरूले पनि यसलाई आफ्नो प्रतिष्ठाको प्रश्न ठान्छन्। सबैभन्दा अगाडि रहने केटाकेटीहरूमा पनि अन्यको तुलनामा ‘खास’ हुने घमण्ड हुन्छ। उनीहरू पछि परेका केटाकेटीलाई कमजोर ठान्छन् र उनीहरूबाट टाढा बस्न रुचाउँछन्।
    के पनि देखिएको छ भने कक्षामा प्रथम र द्वितीय हुने केटा वा केटीले अन्य कसैलाई सिकाउनु नपरोस् सोचेर आफ्नो वरिपरि एउटा पर्खाल निर्माण गर्न थाल्छन्। आमाबुबा पनि यस्तै शिक्षा दिइरहेका हुन्छन्। अगाडि बढ्ने क्रममा अरूलाई सहयोग गर्नु आफ्नो वर्चस्वमाथि खतरा ठानिन्छ। यतिमात्र कहाँ हो र, धेरैपटक अति आत्मविश्वासले ग्रस्त भई आफ्नै नोक्सान पनि गर्छन्। बिस्तारै उनीहरूभित्र केही नयाँ सिक्ने प्रवृत्ति मत्थर हुँदै जान्छ र सिकाइबाट प्राप्त हुने आनन्दमा पनि –हास हुन थाल्छ। पुरस्कार र प्रतियोगिता प्रलोभनमा परिवर्तित हुँदै जान्छ र त्यो नपाउँदा शिथिल हुन थाल्छन्। अध्ययन उनीहरूको लागि प्रतियोगिता जित्न मात्र सीमित हुन पुग्छ। यसरी आत्मसन्तोष वा खुशीको लागि स्वाध्यायको बानी विकसित नै हुँदैन। शोधकर्ताहरूका अनुसार “अत्यधिक प्रतियोगिताले सन्तोषको लागि केही गर्नुबाहेक अर्कै लक्ष्यतिर प्रेरित गर्छ। विद्यार्थीहरूको आपसी सम्बन्ध यसबाट प्रभावित हुन्छ तथा सहयोग र अरूप्रति संवेदनशीलताजस्ता मूल्यहरू यसबाट नष्ट हुन्छ।”
    यस प्रकारको प्रवृत्ति समूहकार्यको मूल्यविपरीत हो। यसमा ध्यान पु–याउनु आवश्यक छ। एउटा राम्रो समाज सहभागिता र परस्पर सहयोगले मात्र स्थापित हुन सक्छ। प्रतिस्पर्धाले त्यसलाई कमजोर तुल्याउँछ। मानिसको सबैभन्दा बलियो पक्ष समूहकार्य हो। मानव विकासको इतिहास विश्लेषण गर्दा हामी के पाउँछौं भने समूहको बलले नै मानिसहरू ठूल्ठूला कठिनाइको सामना गर्नमा सक्षम भएका छन्। सामूहिक शक्तिले नै आज हाम्रो विकास यहाँसम्म पुगेको हो। यो कुनै एक मानिसको देन होइन। जुन उपलब्धिका लागि हामी कुनै एक मानिसको नाउँ लिन्छौं, उसले कुनै समुदायमा बसेर नै त्यो उपलब्धि हासिल गरेको हुन्छ। समाजको आमूल परिवर्तन पनि सामूहिकताको बलबाट नै सम्भव हुन्छ। आज हामी जुन लोकतन्त्रमा बाँचिरहेका छौं त्यो पनि सामूहिक सङ्घर्षको नै परिणाम हो। वर्तमानको सबैभन्दा ठूलो सङ्कट सामूहिकतामा आएको –हास हो। व्यक्तिवाद बढिरहेको छ। आफ्नो सुख–सुविधाका लागि संसाधन माथि कब्जा गर्नु जीवनको सबैभन्दा ठूलो लक्ष्य बन्दै गएको छ। कसले कति संसाधनमा कब्जा गर्न सक्छ, यो नै व्यक्तिको प्रतिभाको प्रमाण बनेको छ। यस परिस्थिति र परिवेशमा सामूहिक भावनाको मूल्य बचाउनु आवश्यक छ।
    विद्यालय यस्तो ठाउँ हुनुपर्छ, जहाँ सबैलाई समेटेर हिंड्न सकियोस्। हरेक विद्यार्थीभित्र एक्लै लक्ष्य हासिल गर्ने चाहना नभई सबैलाई लिएर लक्ष्यमा पुग्ने चाहना होस्। पछाडि पर्नेको हात समातेर अघि बढ्ने भाव सबैमा हुनुपर्छ। त्यहाँ कुनै पनि केटा वा केटी पछि परेमा उसको मजाक उडाउने भय नहोस्। हरेक केटाकेटीमा उनीहरू एक्लै छैनन् भन्ने विश्वास होस्। यदि कोही कमजोर छ भने पनि उसको साथी उसलाई बलियो बनाउन उभियोस्। उसले जे ज्ञान हासिल गरेको छ, त्यो उसका लागि मात्र नभई सबैको लागि हो भन्ने धारणा विकसित होस्।
    समूहमा सिक्न सजिलो हुन्छ किनभने न उसमाथि कुनै दबाब हुन्छ, न जाँच गरिने भय। हरेक विद्यार्थीसँग स्वयम्लाई सच्याउने र आफ्नो अनुभव बाँड्ने अवसर हुन्छ। ऊ अरूको अनुभवबाट समृद्ध हुँदै आफ्नो गतिले सिक्दै जान्छ। समूहले केटाकेटीभित्र नयाँ केही खोज्न ज्ञानको गहिरो सागरमा डुबुल्की लगाउने प्रेरणा प्रदान गर्दछ। यसमा एकअर्काभन्दा अघि बढ्ने प्रतिस्पर्धा नभई मिलेर कुनै समस्याको समाधान गर्ने बल हुन्छ। उनीहरूको खुशी र निराशा दुवै सामूहिक हुन्छ। असफल भएपछि सबै एकापसमा त्यसको कारणमाथि विचारविमर्श गर्छन्। असफलताको सामूहिक जिम्मेवारी वहन गर्छन्। सिकाइको केन्द्रबिन्दु व्यक्तिगत उपलब्धि हासिल गर्नु नभई समस्याको समाधान गर्नु हो। सबै मिलेर अघि बढ्ने कुरामा विश्वास गर्छन्। यस प्रकार समूहले उनीहरूमा सुरक्षाको भाव पनि प्रदान गर्छ।
    केटाकेटीदेखि हालसम्मका सूक्ष्म अवलोकन गर्दा के पाउँछौं भने हामीले आफ्नो जीवनमा जे कुरा सिकेका छौं– कुनै जानकारी, व्यवहार वा संस्कार वा बानी, त्यो अनौपचारिकरूपले घरपरिवार, छिमेक, मित्र वा समुदायमा बस्दा सिकेका हौं। यो सिक्नको लागि कसैको आवश्यकता नभई हामी स्वयम् समूहमा बस्दा सिक्दै गयौं। यही कारण हो विद्यालयमा भर्ना हुनुपूर्व नै केटाकेटीहरूमा धेरै अनुभव उपलब्ध हुन्छ। उदाहरणका लागि उनीहरूसँग भाषाका धेरै शब्द हुन्छन्, जसमा स्वयम्लाई व्यक्त गर्छन्। आफ्नो वरिपरिका धेरै ठाउँ, जनावर, चराचुरुङ्गी, रूखबिरुवा, वस्तुआदिसँग उनीहरू परिचित हुन्छन्। नातागोताको समझ विकसित भएको हुन्छ। घरपरिवार र छरछिमेकमा जुन समूहमा बस्छ, त्यसबाट धेरै कुरा सिकिसकेको हुन्छ। समूहमा बस्दा विनाअतिरिक्त प्रयास जिज्ञासा र अवलोकनको बलमा मात्र सिकेको हुन्छ। यो क्रम जीवनपर्यन्त चलिरहन्छ।
    समूहमा कार्य गर्दा एउटा ठूलो फाइदा के हुन्छ भने केटाकेटीहरूमा सहिष्णुताको मूल्य स्वतः विकसित हुन्छ। उनीहरू एकअर्काको कुरा धैर्यतासाथ सुन्छन् र आफ्नो कुरा पनि धैर्यताका साथ व्यक्त गर्छन्। यस प्रकारको सुनाइ र बोलाइले उनीहरूभित्र आत्मविश्वास बलियो हँुदै जान्छ। एउटा अर्को राम्रो पक्ष के हो भने समूहमा आफ्नो अनुभव साझा गर्दा उत्पन्न विवादलाई स्वीकार गरेर रचनात्मक प्रश्न उठाउने पर्याप्त अवसर हुन्छ। त्यस्ता विवादहरूको समाधान परस्पर सहमतिले गरिन्छ अर्थात् लोकतन्त्रलाई सही तरीकाले आत्मसात् गरेको देखा पर्छ। यसलाई हामी भविष्यको जिम्मेवार नागरिक तयार गर्ने रूपमा पनि लिन सक्छौं। एउटै उमेर समूहका भएकाले कुनै पनि शङ्का निर्धक्क समूहमा राख्न सकिन्छ। यो खुलापनले गर्दा विषयवस्तुको तहसम्म पुग्न सजिलो हुन्छ। के पनि देखिएको छ भने जुन केटाकेटी शिक्षकले सम्झाउँदा विषयवस्तुलाई बुझ्न सकिरहेका हुँदैनन्, समूहमा त्यही कुरा सजिलै बुझिरहेका हुन्छन्। यसर्थ ‘पियर लर्निङ’ सिकाइको राम्रो र सरल विकल्प हो। 
    विद्यालयमा सामूहिक गतिविधि बढाउनुपर्छ। कक्षामा ससाना समूह निर्माण गर्नुपर्छ। कक्षाकार्य, परियोजना कार्य वा गृहकार्य नै किन नहोस्, त्यसलाई पनि समूहमा गराउने प्रयासको थालनी गर्नु आवश्यक छ। भित्ते पत्रिका, पुस्तकालय सञ्चालन, हस्तकला, कोलाज निर्माण, किचेन गार्डेन, थियटर, भ्रमण, खेलकूदको आयोजन, पैनल छलफलजस्ता गतिविधिले केटाकेटीहरूलाई समूहमा कार्य गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। समूहकार्य विद्यार्थीहरूलाई चिन्तनमनन गर्ने, संवाद गर्ने, त्यसलाई बुझ्ने, विचार आदानप्रदान गर्ने र ठोस निर्णय लिनको लागि प्रेरित  गर्ने एउटा प्रभावकारी माध्यम हो। समूहमा सामेल केटाकेटीहरूलाई समय–समयमा एकअर्का समूहमा फेरबदल पनि गर्दै जानुपर्छ। केटाकेटीहरूको जीवनको हरेक क्षेत्र, त्यो विद्यालय होस् वा विद्यालय बाहिर, सबैको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। तर विडम्बना के छ भने आजको बाजारवादी युगमा प्रतिस्पर्धाबाट आफूलाई जोगाउन सम्भव छैन तर पनि प्रोत्साहित गर्ने माध्यमको रूपमा ‘प्रतियोगिता पुरस्कार’को प्रयोग न्यून गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ।

Sunday, May 24, 2020

लकडाउन र पढाइको समय व्यवस्थापन

लकडाउन र पढाइको समय व्यवस्थापन

अनन्तकुमार लाल दास

    लकडाउन समय व्यवस्थापनको काल हो, किनभने यसको प्रभाव दूरगामी हुन्छ । अफलाइन कक्षाको जुन प्रभाव हुन्छ, त्यसलाई अनलाइन कक्षाले पूरा गर्न सक्दैन। यो कठिन समय हो, जहाँ धैर्य, दूरदर्शिता, संयम, प्रतिबद्धता, लगनशीलता, कर्मठता र आत्मविश्वासको आवश्यकता पर्दछ। यसर्थ यस अवधिमा जसले आफूलाई व्यवस्थित गर्न सक्यो, ऊ नै जीवनको हरेक क्षेत्रमा सफल हुन सक्छ। यो समय विद्यार्थीहरूका लागि पनि महŒवपूर्ण रहेको छ। भनिन्छ, विद्यार्थी जीवन सबैभन्दा बढी चुनौतीपूर्ण, विरोधाभासले भरिएको र जोखिमपूर्ण हुन्छ। साथै यही जीवन सम्भावनाले पनि परिपूर्ण हुन्छ। लकडाउनको कार्ययोजना निर्माण गरेर यदि काम गरियो भने सफलता हासिल गर्न सजिलो हुन्छ, तर कार्ययोजना निर्माण गर्नु जति सजिलो छ, त्यसको पालना त्यत्तिकै कठिन। विद्यार्थीहरूका लागि वर्तमान समय सपनामा रमाउने नभई लक्ष्य हासिल गर्ने अवसर हो। उनीहरूलाई के लाग्दछ, उनीहरूमा जे पनि गर्न सक्ने क्षमता छ। यहींनिर सावधानी र समय व्यवस्थापनको आवश्यकता पर्दछ। दार्शनिक चाल्र्स रिचड्र्सले भनेका छन्–तिमी पटकपटक क्यालेन्डर हेर्ने मूर्खता नगर किनभने क्यालेन्डरमा पनि त्यत्तिकै दिन हुन्छ, जति तिमीले उपयोग गर्छौ। विद्यार्थीहरूले लकडाउनलाई एउटा सुनौलो अवसर बनाउनुपर्छ। सफलताको रहस्य समयको सदुपयोग हो। यसमा हाम्रो भाव र विचार बदल्ने ताकत हुन्छ ।
    समय व्यवस्थापनले कम परिश्रम, कम लागत र थोरै समयमा कुनै काम कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने सिकाउँछ। समय व्यवस्थापनले विद्यार्थीहरूलाई समयको सदुपयोग गर्न सिकाउँछ किनभने हामीसँग एक दिनमा २४ घण्टा मात्र हुन्छ। विद्यार्थीहरूले ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने हाम्रो बढी समय गैरमहŒवपूर्ण कार्यमा व्यतीत नहोस्। ठीक तरीकाले समय व्यवस्थापन गर्न आफ्नो प्राथमिकता अनुसार कामलाई चार भागमा विभाजित गर्नुपर्छ। पहिलो, तत्काल आवश्यक र महŒवपूर्ण कार्य अन्तर्गत नियमित व्यायाम, योग, ध्यान, नबुझेका कुराहरूको लागि शिक्षकहरूसँग फोन सम्पर्क, घरका बुजुर्गहरूलाई सहयोग, विषयगत पढाइ जस्ता कुरा आउँछन्। दोस्रो, अहिले आवश्यक तर महŒवपूर्ण होइन, अन्तर्गत– घरका सानातिना कामलाई लिन सकिन्छ । विद्यार्थीहरूका लागि यो त्यति महŒवपूर्ण होइन, तर घरायशी आवश्यकता भएकोले गर्नुपर्ने हुन्छ। तेस्रो, तत्काल आवश्यक नभए पनि महŒवपूर्ण अन्तर्गतको कार्य पढाइसँग सम्बन्धित हो, जसलाई पछि पनि गर्न सकिन्छ। जस्तै कोचिङ जाने, साथीहरूको घरमा पढ्न जाने, नयाँ कक्षाका पाठहरूको अध्ययन गर्ने आदि। चौथो काम त्यो हो, जुन न आवश्यक छ, न महŒवपूर्ण अर्थात् दिनभरि टेलिभिजन वा कम्प्युटर अगाडि बसिरहनु, साथीहरूसँग नेटमार्फत् गफिनु, घरबाहिर घुम्न जानु आदि।
    विद्यार्थीहरूले प्रत्येक दिन यस सूची अनुसार आफ्नो प्राथमिकता तय गर्नुपर्छ । पढाइ सँगसँगै आजै सम्पन्न गर्ने कार्य पहिलो चरणमा गर्नुपर्छ। पढाइमा पनि त्यस कामलाई पहिलो सूचीमा राख्नुपर्छ जसलाई आजै पूरा गर्नु आवश्यक छ। प्राथमिकता अनुसार चारै श्रेणीमा कामको विभाजन गरिसकेपछि सबैभन्दा बढी समय पहिलो श्रेणीको कार्यको लागि छुट्याउनुपर्छ। यहाँ विद्यार्थीहरूले ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने अन्य कार्य
होस्, नहोस् पहिलो श्रेणीको काम हर हालमा सम्पन्न हुनुपर्छ। बीचबीचमा दोस्रो सूचीमा रहेको काम गर्नुपर्छ। दोस्रो सूचीमा रहेको काममा घरका सदस्यहरूको सहयोग लिएर समयको बचत गर्न सकिन्छ।
    तेस्रो सूचीको काममा लापरवाही गर्नुहुँदैन। यस्ता काम आज आवश्यक छैन तर महŒवपूर्ण भएकोले यस सूचीमा भएको कामको लागि प्रत्येक दिन केही समय अवश्य खर्चिनुपर्छ। यसको कारण के हो भने हाल यो सानो देखिन्छ, किनभने अहिले महŒवपूर्ण छैन, तर जुन दिन यो महŒवपूर्णको श्रेणीमा आउँछ, त्यस दिन यसले ठूलो स्वरूप ग्रहण गर्न सक्छ। यस कारण यसलाई पनि अलिअलि गर्दै जानुपर्छ। अन्त्यमा चौथो सूचीको कामलाई विद्यार्थीहरूले त्यसबेला मात्र गर्नुपर्छ, जब अन्य सूचीमा भएका काम पूरा भइसक्छ। अर्थात् चौथो सूचीको काम भएन भने पनि केही फरक पर्दैन तर पहिलो तीनवटा सूचीको काम अवश्य पूरा गर्नुपर्छ। यस प्रकार प्राथमिकताको आधारमा समय व्यवस्थापन गर्दा पढाइमा कहिल्यै पछि परिन्न र पढ्नमा मन पनि लाग्छ।
अध्ययनको समयबारे जहिले पनि चर्चा हुने गर्छ । प्रायः हरेकले पढाइको लागि बिहानको समय उपयुक्त हुन्छ भन्छन् । यो कुरो सही हो, किनभने यसबाट दिनको प्रारम्भ राम्ररी हुनुका साथै विद्यार्थीहरू दिनभरि परिश्रम गर्न स्वप्रेरित हुन्छन् र अन्य कार्र्यको लागि पनि अतिरिक्त समय प्राप्त हुन्छ। यतिबेला टेलिभिजन र मोबाइलले पनि विद्यार्थीहरूको ध्यान आकर्षित गर्दैन। बिहानको बेला मस्तिष्क ताजा हुने हुनाले कुनै पनि पाठ छिट्टै याद हुन्छ। राम्ररी पढ्नको लागि तन र मन स्वस्थ हुनुपर्छ। यसको लागि नियमित व्यायाम गर्नु आवश्यक हुन्छ। यसका लागि बिहान अलि छिटो उठ्नुपर्छ। बिहान उठ्नु हरेक प्रकारले लाभदायक हुन्छ।
    ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने बिहानको समयको पूर्ण लाभ लिनुपर्छ। प्रायः के देखिएको छ भने बिहान उठेर जसले छिट्टै काम थाल्दैन, उनीहरूको दिनभरिको कार्य पनि सुस्त हुन्छ। अब प्रश्न के उठ्छ भने यदि पढाइको लागि बिहानको समय उपयुक्त हो भने के राति पढ्नु उपयुक्त होइन ? त्यस्तो होइन। यो प्रत्येक विद्यार्थीको स्वभावमाथि निर्भर हुन्छ। बिहानको समय पढाइको लागि सर्वश्रेष्ठ हो तर अन्य समय पनि उपयुक्त हो। धेरै यस्ता विद्यार्थी छन्, जो शान्त रात्रिमा मात्र एकाग्रता कायम राख्न सक्छन्। यदि विद्यार्थीहरूले राति पढ्न रुचाउँछन् भने यसमा केही गलत छैन तर ध्यान के राख्नुपर्छ जीउले अनुमति दिएसम्म मात्र पढ्नुपर्छ। कफी वा चियाको सहयोगले निद्रा भगाएर पढाइ गर्नु सही होइन किनभने निद्रा पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ। यस कारण पढ्नको लागि विद्यार्थीहरूले आआफ्नो सुविधा अनुसार बिहान, दिउँसो, बेलुका वा रातिको कुनै पनि प्रहर उपयोग गर्न सक्छन् तर राम्रो निद्रा शरीर र मनको स्वास्थ्यको लागि आवश्यक हो भन्ने कुरा भने बिर्सनुहुँदैन।
    यदि तपाईं बिहान, दिउँसो वा बेलुका ३/३ घण्टा पढ्नुहुन्छ भने पढाइलाई चार भागमा बाँडेर पढ्नु उचित हुन्छ र प्रत्येक भागमा ५ मिनेट ब्रेक पनि लिनुपर्छ। यसरी पढ्दा थाकिंदैन। जसरी हामी बिहान, दिउँसो र बेलुकाको खाना एकैपटक खान सक्दैनौं, त्यसैगरी
पढाइ पनि एकैपटक गर्न सकिन्न। दिमागलाई स्वस्थ राख्न र थकाइको अनुभूति हुन नदिन विश्राम गर्दै अध्ययन गर्नुपर्छ। यसलाई अझ राम्ररी बुझ्न विद्यालयको पिरियड ध्यानमा राख्दा हुन्छ । जसरी विद्यालयमा हरेक पिरियडमा बेग्लाबेग्लै विषय पढाइन्छ, त्यसैगरी घरमा पनि पढाइको लागि समय व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । कुनै विषयलाई धेरै समय दिन सकिन्छ, तर प्रत्येक ४५ मिनेटपछि ५ मिनेटको ब्रेक लिनुपर्छ किनभने जतिपटक ब्रेक लिएर पढियो, त्यति बढी फाइदा हुन्छ र पढेको कुरा पनि याद रहन्छ।
    समय व्यवस्थापनको तालिका बनाइसकेपछि त्यसमा नियमित निगरानी वा लिखित मूल्याङ्कन गरिराख्नुपर्छ। यसरी समय व्यवस्थापन अनुसार पढ्दा विद्यार्थीहरूलाई कति पढाइ गरियो वा कति पाठ सकियो सजिलै थाहा हुन्छ। यसबाट के पनि थाहा हुन्छ भने विद्यार्थीहरूको बढी समय पढाइमा व्यतीत भइरहेको छ वा अन्य काममा। साथै विद्यार्थीहरू पढाइमा बढी समय खर्चिन स्वप्रेरित पनि हुन्छन्। यस प्रकार पढाइको नियमित मूल्याङ्कनले पढाइ व्यवस्थित, पढ्ने समयमा वृद्धि र आत्मविश्वासमा बढोत्तरी हुन्छ। विद्यार्थीहरूले ध्यान दिनुपर्ने अर्को कुरो के हो भने
समय व्यवस्थापनसँगै मनको व्यवस्थापन पनि आवश्यक छ। मनलाई व्यवस्थित गर्न सकियो भने समय स्वतः दोब्बर हुन्छ। यसो गरेर विद्यार्थीहरूले पाँच घण्टा मात्र पढेर चाहेजस्तो उपलब्धि हासिल गर्न सक्छन्, अन्यथा पन्ध्र घण्टा पढेर पनि केही उपलब्धि हुँदैन। सापेक्षताको सिद्धान्त समय व्यवस्थापनको क्रममा धेरै महŒवपूर्ण छ। लकडाउनको समयलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिमा परिवर्तनको खाँचो छ । तपाईंहरू पनि आफ्नो सबैभन्दा महŒवपूर्ण काम ‘पढाइ’लाई रोचक बनाउनुस् र रोचक मान्नुस्। यही सापेक्षता हो। एउटा विद्यार्थीले लकडाउनलाई कष्टको रूपमा हेर्छ भने अर्कोले सुखको रूपमा। यसर्थ लकडाउनलाई कुन रूपमा हेर्ने, रोजाइ तपाईंको हातमा छ।

फरक समाचार

Find us