Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts
Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts

Sunday, January 31, 2021

  परीक्षा र यसका चुनौतीहरू

परीक्षा र यसका चुनौतीहरू

अनन्तकुमार लाल दास

    परीक्षाले हरेक मानिसको जीवनमा महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ । विद्यालयमा प्रवेश गर्नासाथ परीक्षासँग हाम्रो साक्षात्कार हुन्छ । यो क्याम्पससम्म मात्र हैन त्यसपछि पनि चलिरहन्छ । परीक्षा हाम्रो ज्ञान र दक्षतालाई परीक्षण गर्ने एउटा औपचारिक प्रक्रिया हो । यस अर्थमा परीक्षा सफलता प्राप्त गर्ने एउटा महŒवपूर्ण साधन पनि हो । यस अर्थमा परीक्षा जीवनपर्यन्त चलिरहने प्रक्रिया हो ।

     तपाईं परीक्षामा किन बस्नुहुन्छ ? तपाईं के हासिल गर्न खोज्दै हुनुहुन्छ ? दुर्भाग्यवश यस्तो सजिलो प्रश्नको सही जवाफ भेट्न निकै गा¥हो छ । कसैले सर्टिफिकेट प्राप्त गर्न त कसैले डिग्री हासिल गर्न भन्ने गर्छन् । कसैले अहिले सोचेका छैनौं त कसैले राम्रो नोकरी पाउन भन्ने गर्छन् । यी भनाइका आधारमा परीक्षा विद्यार्थीहरूका लागि शिक्षित हुनुको प्रमाण मात्र हो, जसबाट एउटा राम्रो नोकरी प्राप्त गरी समाजमा सम्मान प्राप्त गर्न सकिन्छ ।
    विद्यालय वा क्याम्पस जानुको वास्तविक उद्देश्य सर्टिफिकेट वा डिग्री हासिल गर्नु मात्र नभई शिक्षित हुनु हो किनभने शिक्षाको अर्थ आपूmभित्र अन्तर्निहित क्षमतालाई बाहिर निकाल्नु हो । शिक्षा मानिसमा अन्तर्निहित प्रतिभा प्रयोग गर्न सक्ष्Fम एउटा प्रभावी प्रक्रिया हो भने परीक्षा त्यस प्रक्रियाको एउटा पाटो मात्र, अर्थात् उसले सिखेको कुराले उसलाई कति योग्य बनायो त्यसको परीक्षण गर्नु हो । तर धेरै विद्यार्थीलाई यसबारे थाहा नै छैन । कोही यस ज्ञानलाई बडो लापरवाही साथ सिक्छन् भने धेरै त यसलाई बुझ्नै चाहँदैनन् ।
    शिक्षित मानिसका लागि परीक्षा  नौलो होइन । विद्यालयमा भर्ना भएपछि विद्यार्थीले केही वर्णमाला सिक्छन् । त्यसपछि विद्यार्थीले के र कति सिकेका छन् भन्ने कुरा बुझ्न शिक्षकले परीक्षा लिन्छन् । यसरी विद्यार्थी दिन प्रतिदिन नयाँ–नयाँ कुरा सिक्दै जान्छन् र परीक्षा पनि सोही अनुसार कठिन हुँदै जान्छ ।


    हुनत परीक्षाको शुरूआत बाल्यकाल देखि नै हुन्छ । पहिलोपटक जब बच्चा हिंड्ने कोशिश गर्छ आमाबुवालाई धेरै खुशी लाग्छ । तत्पश्चात जब उसले ‘आमा’ वा ‘बा’ भन्छ अभिभावक झन् खुशी हुन्छन् । विस्तारै घरमा आउने पाहुनाहरू समक्ष उनीहरूको योग्यताको बखान गरिन्छ र सही जवाफ प्राप्त भएपछि आमाबुवा खुशी हुन्छन् । यसरी विस्तारै विद्यालयमा प्रवेश पाएपछि परीक्षणले परीक्षाको रूप लिन्छ ।
    केटाकेटी जसैजसै ठूलो हुँदै जान्छन् कक्षागत विषय पनि बढ्दै जान्छ र बढ्दै जान्छ परीक्षाको सङ्ख्या पनि । प्राचीनकालमा विद्यार्थीहरूसँग लिइने परीक्षा पक मौखिक हुने गर्दथ्यो वा प्रायोगिक, तर वर्तमानमा यी दुवैको अलावा हरेक विद्यालयमा फरक–फरक किसिमका परीक्षा–जस्तै साप्ताहिक, मासिक, त्रैमासिक, अद्र्धवार्षिक र वार्षिक लिने गरिन्छ । यहींबाट विद्यार्थीको जिज्ञासु मनमा यसबारे अनेकौं प्रश्न उठ्न थाल्छ । सबैभन्दा पहिले कसले परीक्षाबारे सोचेको होला ? के परीक्षा हाम्रो आवश्यकता हो ? के चाहिएको जति ज्ञान दिएर सबैथोक विद्यार्थीमाथि नै छाडिदिन ठीक हुँदैन ? यी प्रश्नहरू एक प्रकारले सही पनि होलान् तर सामाजिक दृष्टिकोणले यस्तो हुनु व्यावहारिक हुँदैन ।
    लोकसेवा आयोगले प्रकाशित गरेको कार्यालय सहायक पदका लागि एक हजार भन्दा बढीले परीक्षा दिए । यसैगरी एउटा राम्रो क्याम्पसमा दाखिलाका लागि मात्र पचास सीट रहेकोमा पाँच सयजनाले आवेदन दिएका छन् जस्ता समाचार दिनहुँ पढ्ने र सुन्ने गरिन्छ । यसरी दिन प्रतिदिन बढ्दै गइरहेको जनङ्ख्या र राम्रो ठाउँमा प्रवेशका लागि बढ्दै गएको चाहनाकै कारणले राम्रोभन्दा राम्रो उम्मेदवारको चयन गर्न परीक्षा नै एकमात्र विकल्प भएको छ । यस्तै आपूmलाई स्वस्थ राख्न समय–समयमा स्वास्थ्य परीक्षण पनि गराइन्छ । यस कारण परीक्षा हाम्रो आवश्यकता हो, झन्झट हैन ।
    चाल्र्स डार्विनले भनेका थिए–“हरेक क्षेत्रमा प्रत्येक पल चयन गर्ने एउटा स्वाभाविक प्रक्रिया  चलि नै रहन्छ ।” जीवनको यस रेसमा बलियोले मात्र जीत हासिल गरेको धेरै प्रमाण छ । जीवनमा सफलता प्राप्त गर्नका लागि प्रत्येक मानिस आपूmलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ प्रमाणित गर्न एकअर्कासँग प्रतियोगिता गरिरहन्छ । यसबाट आम मानिसले एउटा खुशहाल जीवन प्राप्त गर्दछ । यस प्रकार श्रेष्ठ मानिसको छनोटमा परीक्षाले महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ ।
    कुनै पनि प्रकारको परीक्षा हुँदा तनाव हुनु स्वाभाविक हो, तर परीक्षाबाट भाग्नु वा परीक्षामा सफल हुनका लागि गलत प्रक्रिया अपनाउनु गलत हो । परीक्षा हाम्रो जीवनको एउटा अभिन्न अङ्ग हो जसलाई अलग्याउन सकिंदैन । परीक्षाबाट हुने तनाव कम गर्न र वा यसको सामना गर्न परीक्षाप्रति दृष्टिकोणमा परिमार्जन गर्ने खाँचो छ । कसरी परीक्षामा सफलता हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने सवालको खोज प्रारम्भ गर्नु नै सबैका लागि लाभदायक हुनेछ ।
    यदि परीक्षाको प्रावधान नहुने हो भने आज विद्वान्हरूसँग हुनेजति सूचना हुने थिएन । परीक्षाले विद्यार्थीहरूलाई बढीभन्दा बढी ज्ञान हासिल गर्ने प्रेरणा प्रदान गर्छ र उनीहरू पनि परीक्षामा सफल हुनका लागि नै नियमित अध्ययन गर्ने गर्दछन् । यस कारण शिक्षकहरूले पनि उनीहरूलाई एउटा निश्चित प्रणाली अन्तर्गत ज्ञान दिन्छन् ।
    केही मानिसको विचारमा परीक्षाबाट विद्यार्थीहरूमा अन्तर्निहित ज्ञानको सही परीक्षण हुँदैन । वर्तमानको परीक्षा प्रणालीले नक्कल गर्ने प्रवृत्ति र भ्रष्टाचारलाई बढावा दिएको छ । परीक्षा भवनमा घटेका कतिपय घटनाहरूले यसलाई प्रमाणित पनि गरेको छ । एकातर्पm परीक्षा भवनमा हुने कदाचार वा निरीक्षकले छूट नदिएमा उसको मान मर्दन, सीट मिलाउन केन्द्र्राध्यक्षद्वारा खुलेआम पैसा वसुली हुन्छ भने अर्कोतर्पm केही प्रश्नको जवाफ लेखनबाट कसरी एउटा विद्यार्थीको क्षमता वा दक्षताको परीक्षण गर्न सकिन्छ भन्ने सवाल पनि नउठेको होइन । यस्तो यदि हुन्छ भने परीक्षाको नकारात्मक असरले बिस्तारै समाज खोक्रो हुँदै जान्छ । यस कारण यस्ता क्रियाकलाप पूर्णतया बन्द हुनैपर्छ ।
    त्यहीं अर्को पक्षले के सोच्दछ भने परीक्षा हाम्रो लागि अति नै महŒवपूर्ण विषय हो । परीक्षाबेगर हामी केही प्राप्त गर्न सक्दैनौं किनभने जीवन आपैंmमा एउटा परीक्षा हो । जीवनमा हरपल हामी कुनै न कुनै प्रकारको परीक्षा दिइरहेका हुन्छौं । हाम्रो सफलता, जीवनको हरेक परीक्षामा गरिमा साथ उत्तीर्ण हुनुमा नै हुन्छ, किनभने सहनशीलता र दृढता परीक्षाबाट नै प्राप्त हुन्छ । आज परीक्षक, प्रशिक्षार्थी सबैले परीक्षालाई ‘भय’ को रूपमा लिने गर्दछन् तर एउटा सत्य के हो भने यसै ‘भय’ का कारण विद्यार्थीहरूले अध्ययनमा रुचि लिने र जीवनमा केही हासिल गर्न सफल पनि भइरहेका छन् । यदि परीक्षा हटाइदिने हो भने कोही पढ्न रुचाउँदैन र वर्तमान सामाजिक परिवेशमा कुनै पनि प्रकारको सफलता हासिल गर्दैन ।
    यस कारण विद्यार्थीहरूले परीक्षालाई ‘भय’ को सट्टा ‘वरदान’को रूपमा ग्रहण गर्नुपर्छ । असल जिन्दगीमा पनि त्यसैले सफलता हासिल गर्छ जसले आफ्नो हरेक पाइला सावधानीपूर्वक अगाडि बढाउँछ । यस कारण विद्यार्थीहरूले परीक्षालाई सफलताको पहिलो खुड्किलो सम्झेर यसरी अगाडि बढनुपर्छ जसरी हामी सींढी चढ्दा एक–एक पाइला अगाडि सार्छौं । विद्यालयमा विद्यार्थीहरू सींढी चढेजस्तै नर्सरीबाट केजी त्यसपछि एक, दुई, तीन..., विद्यालय पछि क्याम्पस हुँदै अगाडि बढ्छन् र आफ्नो योग्यता अनुरूप कुनै न कुनै विकल्प रोज्दछन् । यस प्रक्रियामा कुनै पाइला रोमाञ्चक हुन्छ भने कुनै कठिन तर जीत उसैको हुन्छ जसको आत्मबल बलियो हुन्छ । तसर्थ परीक्षा अवरोध होइन, सफलता पाउने एउटा सींढी हो ।
    हरेक दिनको शैक्षिक र व्यावसायिक जीवनमा हुने औपचारिक परीक्षा पास गर्नु हामी सबैको उद्देश्य हुन्छ, तर हामीले के बिर्सनुहुँदैन भने सम्मानित तवरले जीवनयापन गर्नु पनि एक किसिमको परीक्षा नै हो र बिस्तारै हामी सबैले यसबारे अनुभव पनि हासिल गर्छौं । हरेक दिन कैयौंले कसैको परीक्षा लिइरहेका हुन्छन् । यस कारण हामीले प्राप्त गर्ने सफलता हाम्रो दृष्टिकोणमाथि निर्भर गर्छ । जुनबेला हामी सकारात्मक तवरले सोच्दछौं र आउने अवरोधहरूको सामना सकारात्मक दृष्टिकोण राखेर गर्छौ भने सजिलै सफल हुन्छौं र जुन बेला हामी त्यसप्रति शङ्का उपशङ्का गर्न थाल्छौं सफलता प्राप्त गर्न धेरै कठिन लाग्न थाल्छ । यस कारण परीक्षा भवनमा प्रवेश गर्नुपूर्व यदि हाम्रो दृष्टिकोण सकारात्मक र आत्मविश्वास बलियो छ भने हामी सफल हुन्छौं ।
    तसर्थ परीक्षा हुनुपर्छ र यसलाई जीवनको एउटा पाटोको रूपमा ग्रहण गर्नुपर्छ किनभने यो विद्यार्थी वर्ग र समाज दुवैका लागि लाभदायक छ । यसमा दुईवटा तŒव सम्मिलित छ, एउटा त्यो जसले परीक्षा दिन्छ र अर्को स्वयं परीक्षा । परीक्षा प्रणालीमा सुधारको आवश्यकता छ तर परीक्षा दिनुपूर्व हामीले आफ्नो योग्यता र कमजोरीमाथि ध्यान दिनुपर्छ र त्यसमा पनि वैज्ञानिक पद्धति अनुरूप सुधार गर्नुपर्छ । यदि हामी लक्ष्य प्राप्त गर्न चाहन्छौं भने परीक्षा प्रणाली र यसबाट उत्पन्न चुनौतीहरूको सामना गर्न स्वयंलाई तयार गर्नुपर्छ । यसो भयो भने हामी शतप्रतिशत सफल हुनेछौं ।


Sunday, January 24, 2021

शिक्षालाई कसरी व्यावहारिक जीवनसँग जोड्ने

शिक्षालाई कसरी व्यावहारिक जीवनसँग जोड्ने


अनन्तकुमार लाल दास

आजको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा शिक्षालाई यदि व्यावहारिक जीवनसँग जोडियो भने त्यो बढी उपलब्धिमूलक हुन सक्छ। यसो भन्नु पछाडिको एकमात्र कारण हो, आजको विद्यार्थीलाई इन्टरेटको माध्यमले विश्वको जानकारी त प्राप्त भइरहन्छ तर आफ्नै छेउको गाउँ वा शहरमा के भइरहेको छ, न्यूनतम पनि जानकारी हुँदैन। वर्तमान पुस्तालाई पुस्तकको बोझबाट बाहिर निकाल्नु आजको खाँचो हो। यसका लागि एउटा शिक्षकले अलिकति सक्रियता देखाएमा पाठ्यक्रमले दिन खोजेको उपलब्धि सजिलै विद्यार्थीहरूलाई प्रदान गर्न सकिन्छ साथै उनीहरूलाई स्थानीयतासँग पनि जोड्न सकिन्छ।
आज पाठ्यक्रमभित्रैबाट यस्ता थुप्रै क्रियाकलाप गर्न सकिन्छ जसले उनीहरूको किताबी ज्ञानलाई झन् परिपक्व र रोचक बनाइदिन्छ। यस्ता क्रियाकलाप गर्दा स्थानीय मानिस, सङ्घसंस्था वा सम्बन्धित निकायको मदत लिन सकिन्छ। जस्तै गाउँ वा शहरको जनसङ्ख्या पत्ता लगाउनु–त्यहाँ कति पुरुष, कति महिला, कति केटाकेटी छन्। उनीहरूको शैक्षिक योग्यता, व्यवसाय र उनीहरू कति दक्ष छन् भन्ने कुरा विद्यार्थीहरूका लागि रोचक र ज्ञानवद्र्धक हुनुको साथै उनीहरूमा खोज प्रवृत्ति उत्पन्न हुन्छ। किताब पढेर लेख्नु र गरेर लेख्नुमा धेरै फरक हुन्छ।
यसैगरी विद्यार्थीहरूलाई आआफ्नो गाउँ वा शहरको नक्शा बनाउन दिने। सो नक्शाभित्र त्यहाँ रहेका महत्वपूर्ण ठाउँ–जस्तै बढी जनघनत्व भएका बस्ती, विद्यालय, खेत, नदी, पहाड आदि सङ्केतको माध्यमले देखाउने अभ्यास गर्न लगाउने। यसबाट उनीहरूलाई आफ्नो गाउँ वा शहरबारे धेरै कुरो जान्न मदत पुग्छ। त्यसैगरी विज्ञान अन्तर्गत विद्यालयमा भएको वर्षामापक यन्त्र र तापमापक यन्त्रको अध्ययन गर्न र एक सातासम्मको अध्ययन–चार्ट तयार गर्न लगाउन सकिन्छ। त्यस्तै विभिन्न मौसमको रेकर्ड पनि राख्न सकिन्छ। यसबाट औसत हावापानीको अनुमान लगाउन सकिन्छ। हावापानीमा कस्तो र कुन मौसममा कसरी परिवर्तन आउँछ भन्ने कुरा सजिलै थाहा हुन्छ।
त्यस्तै हाम्रो गाउँ वा शहर अन्य गाउँ वा शहरसँग कसरी जोडिएको छ र त्यहाँसम्म पुग्ने साधन के–के छन् ? हामी त्यहाँ कुन साधनबाट पुग्न सक्छौं ? त्यस ठाउँमा सडक नभएको कारण कुनकुन कठिनाईको सामना गर्नुपर्छ ? यसरी उनीहरूलाई यातायातको साधन, त्यसको प्रयोग र कसरी त्यसले विकास कार्यमा सघाउ पु–याउँछ भन्नेबारे विद्यार्थीहरूलाई थाहा हुन्छ।
त्यस्तै आफ्नो छरछिमेकको कुनै तीर्थस्थल, कुनै पर्यटकीय स्थल, स्थानीय दृष्टिकोणले कुनै महत्वपूर्ण ठाउँ, औद्योगिक दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण ठाउँको अध्ययन भ्रमण गर्न विद्यार्थीहरूलाई प्रेरित गर्नुपर्छ। त्यस्तै त्यहाँ पाइने स्थानीय जनावरहरूको अध्ययन गर्न लगाउनुपर्छ। यसबाट विद्यार्थीहरूलाई गाईले दूध मात्र दिंदैन, यसको गोबर र मूत्र पनि काम लाग्ने वस्तु हो। यस्ता सर्वेक्षणको बेला विद्यार्थीहरूलाई जनावरहरू बहुउपयोगी भएकाले तीप्रति दयाभाव राख्नुपर्छ किनभने उनीहरू पनि हाम्रा लागि त्यतिकै लाभदायक हुन् भन्ने भावना उम्रन्छ।

यसका साथै विद्यार्थीहरूसँग स्थानीय गीत, उखान–टुक्का, विभिन्न जातिका लोककथा पनि सङ्कलन गर्न लगाउनुपर्छ। यस्तो भ्रमणबाट उनीहरूले कुनै खास समुदायबाट पनि यस्ता धेरै कुरा पाउन सक्छन्। आफूभन्दा ठूलाबडासँग यस्ता थुप्रै कुराको जानकारी प्राप्त गर्न सक्छन् जुन उनीहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ।
स्थानीय भाषाका एक हजारदेखि पाँच हजार शब्दको एउटा सानो शब्दकोष पनि विद्यार्थीहरूको सहयोग लिई बनाउन सकिन्छ। यसका लागि शिक्षकहरूले विद्यार्थीहरूलाई विभिन्न विषय दिएर सम्बन्धित बीस–बीसवटा शब्द सङ्कलन गर्न लगाउन सकिन्छ। स्थानीय भाषामा थुप्रै अन्य भाषाका शब्दहरू पनि छन्। केही यस्ता शब्द पनि हुन सक्छ जसको समानानार्थी शब्द हुँदैन। यसबाट विद्यार्थीहरूलाई स्थानीय समृद्ध परम्पराको ज्ञान प्राप्त हुन्छ जसले एक अर्कालाई जोड्न मदत गर्छ।
यसबाहेक विद्यार्थीहरूलाई कृषिसँग जोडिएको मान्यता, हावापानीसँग जोडिएको मान्यता आदिको ज्ञान हासिल हुन्छ। यी यस्ता मान्यता हुन् जुन अनुभवबाट प्राप्त हुन्छ। यस ज्ञानको आधारमा वर्तमानको सत्यतासँग तुलना गर्न सकिन्छ। यसबाहेक गाउँको सिमानामा कुन–कुन जनावर पाइन्छ। ती पशुपक्षी, कीराहरूको विस्तृत अध्ययन गर्न सकिन्छ। जस्तै चराहरू अन्नबालीलाई एकातर्फ नोक्सान पु–याउँछ भने अर्कोतर्फ त्यसको मल उत्तम खाद पनि हुन्छ। यस्ता अध्ययनले एक अर्काबीच सम्बन्ध पनि थाहा हुन्छ।
स्थानीय मानिसले बोटबिरुवाको उपयोग कसरी गर्छन् भन्ने कुरा विद्यार्थीहरूलाई सोबारे अध्ययन गर्दा थाहा हुन सक्छ। जस्तै कुन–कुन बोटबिरुवा इन्धनका लागि, कुन जडीबुटीको रूपमा, कुन–कुन चरणमा प्रयोग हुन्छ। त्यसैगरी बोटबिरुवा, माटो, पानी, पशुपक्षीबीच कस्तो सम्बन्ध हुन्छ भन्ने कुरा पनि ज्ञात हुन्छ।
कृषिसम्बन्धी अध्ययनबाट उत्पादनमा किन कमी देखा परिरहेको छ ? आज कुन–कुन अन्नबालीको उत्पादन भइरहेको छ ? कसरी रासायनिक खादको उपयोगले अन्नबालीलाई स्वास्थ्यको दृष्टिले अनुपयुक्त बनाइरहेको छ ? मिश्रित कृषि प्रणाली र एकल कृषि प्रणालीबीच के फरक हुन्छ आदि थुप्रै कुराबारे जानकारी हासिल गर्न सकिन्छ। यस अध्ययनले विद्यार्थीहरूलाई के गर्नु उचित हुन्छ भन्ने कुराको पनि ज्ञान दिन्छ।
यस्तै पानी संरक्षणसम्बन्धी अध्ययनले विद्यार्थीहरूलाई यसको महत्वबारे बताउँछ भने हाम्रो समुदायमा पानीको वर्तमान स्थितिबारे जानकारी प्रदान गर्छ। यस अध्ययनबाट के पनि थाहा हुन्छ भने जुन घरमा पहिले पानी आउँथेन आज पाइपको माध्यमले प्राप्त भइरहेको छ। कहीं स्थानीय तलाउमा पानी घटेको छ भने कहीं पानी नै छैन, कहीं भने पानीले त्रासदीको रूप लिएको छ। यीे सबै कुराको तत्कालीन र दीर्घकालीन प्रभावको तुलनात्मक अध्ययन पनि गर्न सकिन्छ।
यसबाहेक स्थानीय कारीगरहरूको अध्ययनले स्थानीय तहमा उत्पादन हुने घरेलु सामग्री र त्यसको प्रयोगबारे हामीले ज्ञान हासिल गर्न सक्छौं। ती कारीगरहरूले वर्तमानमा भोग्नुपरेका अप्ठ्याराहरू सम्बन्धमा पनि जानकारी लिन सक्छौं। उनीहरूले कसरी ती सामग्री उत्पादन गर्छन् र त्यसका लागि कस्तो स्थानीय सामग्री प्रयोग गर्छन् भन्ने कुराको पनि ज्ञान हासिल हुन्छ। यसैगरी गाउँ वा शहरका मानिसहरूले कसरी आवश्यक सामग्री प्राप्त गर्छन् भन्ने कुराको पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ। ती सामग्रीको सूची बनाउन सकिन्छ। कुन सामग्री गाउँलेहरूका लागि र कुन सामग्री शहरियाहरूका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ ? उनीहरूले ती सामग्री कसरी प्राप्त गर्छन् ? कुन सामग्री हाम्रो आधारभूत आवश्यकता हो र कुन होइन ?
गाउँलेहरू कस्तो व्यवसाय गर्छन् ? गाउँलेहरूले बेच्ने सामानको सही मूल्य पाउँछन् कि पाउँदैनन् भन्ने कुरा पनि अध्ययनबाट जान्न सकिन्छ। मूल्य र दाममा के फरक छ ? कुनै पनि वस्तुको मूल्य ठाउँ अनुसार फरक–फरक किन हुन्छ ? यसको दीर्घकालीन असर के हुन सक्छ ? मूल्य र दामबीचको फरकले विद्यार्थीहरूको ध्यानाकर्षण गर्छ जुन उनीहरूका लागि लाभकारी हुन सक्छ।
स्थानीय वास्तुकला सम्बन्धमा पनि विद्यार्थी तथा शिक्षकहरूद्वारा विस्तृत अध्ययन गर्न सकिन्छ। यस प्रकारको अध्ययन केही कलासँग सम्बन्धित हुन्छ भने केही परम्परासँग। आर्थिक र हावापानीको दृष्टिकोणले यसको महत्वबारे अध्ययन गर्न सकिन्छ। यस प्रकारको अध्ययनले विद्यार्थीहरूको समझ प्रस्ट र दृष्टिकोण सटीक बनाउन मदत गर्छ।
यस आलेखमा किताबी ज्ञानबाट बाहिर निस्केर त्यसलाई व्यावहारिक जीवनसँग कसरी जोड्ने विषयमा शिक्षकहरूका लागि केही बुँदा सङ्केतको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।  उपर्युक्त बुँदाहरूको आधारमा कैयन प्रकारको क्रियाकलाप गर्न सकिन्छ। यी क्रियाकलापहरू गर्दा विद्यार्थीहरूले शिक्षाका चारवटै प्रक्रिया लेखाइ, पढाइ बोलाइ, सुनाइजस्ता कुराको पनि व्यावहारिक ज्ञान प्राप्त गर्छन्। यसबाहेक अन्य विषय–जस्तै सामाजिक, विज्ञान, भूगोल, पर्यावरण, गणित आदिको पनि व्यावहारिक ज्ञान प्राप्त गर्छन्।
शिक्षकहरू जुन जानकारी पाउनु भार ठान्छन् सोही कार्य उनीहरूको पाठ्यक्रमको हिस्सा बन्न पुग्छ। यसबाट विद्यार्थीहरूमा अभूतपूर्व प्रतिभा विकास हुन्छ। यस प्रकारको क्रियाकलापबाट शहर र गाउँ एकअर्काको नजीक आउँछ। विद्यार्थीहरूको आत्मविश्वासमा वृद्धि हुन्छ। टाढिएको सम्बन्ध स्थापित हुन्छ। उनीहरू पढाइलाई व्यावहारिक जीवनसँग जोड्न सक्छन् र परम्परागत घोकन्ते शिक्षाको बिस्तारै अन्त्य हुन्छ। स्थानीय ज्ञानप्रति जब उनीहरू सजग हुन्छन्, अनेकौं समसामयिक समस्याको समाधान सजिलै हुन थाल्छ।

Sunday, January 17, 2021

 मोबाइललाई जीवनोपयोगी बनाउनुपर्छ

मोबाइललाई जीवनोपयोगी बनाउनुपर्छ

अनन्तकुमार लाल दास
    “म मोबाइलबेगर एकछिन बस्न सक्दिनँ।” “मोबाइल नहुँदा अपाङ्ग भएजस्तो ठान्छु।” “एसएमएस सुविधाले त जिन्दगी झनै सरल भएको छ। कसैलाई प्रेम सन्देश पठाउनु छ वा गाली, मात्र एउटा सन्देशले काम हुन्छ।” “गाना सुन्नुप–यो वा कुनै फिल्म हेर्नुप–यो, वा क्रिकेटको स्कोर, घरमैं हुनुपर्छ भन्ने छैन। सबै सुविधा मेरो मोबाइलमैं छ।” यी वाक्य आजभोलिका युवाहरू भन्ने गर्छन्। मोबाइल फोन आज जीवनको अभिन्न अङ्ग बनिसकेको छ। हाम्रो दिनको थालनी र अन्त्य यसैबाट हुन्छ। आज अभिभावकहरू पनि झन्झटबाट जोगिन ससाना केटाकेटीहरूको हातमा मोबाइल फोन राखिदिन्छन्।
    विश्वव्यापीकरणको यस युगमा प्रविधिले यति विकास गरिसकेको छ कि आधुनिक जीवनशैलीको प्रतिविम्ब बनेका उपकरणहरू हरेकको पहुँचमा छ। खेलौनाजस्तो देखिने मोबाइल फोन आज हाम्रो जीवनको हिस्सा बनिसकेको छ। आज यसको माध्यमले विश्वभरि सजिलै कुरा वा च्याट गर्न सकिन्छ। तर विभिन्न शोधले के देखाएको छ भने केटाकेटीका लागि यो अति नै हानिकारक उपकरण हो। नेशनल रेडियोलाजिकल प्रोटेक्शन बोर्ड, ब्रिटेनले मोबाइल फोनबाट हुने खतराबाट केटाकेटीहरूलाई जोगाउन चेतावनी दिएको छ। यसैगरी, जवाहरलाल युनिभर्सिटीमा भएको एक अध्ययन अनुसार लामो समयसम्म मोबाइल फोनलाई कानमा लगाइराख्नाले त्यसबाट निस्कने विद्युत् चुम्बकीय तरङ्गले प्रयोगकर्ताको मस्तिष्कको टिश्यु नष्ट गर्दछ। यस कारण प्रतिवेदनमा १६ वर्ष देखि कम उमेरका केटाकेटीलाई मोबाइल फोन उपयोग नगर्ने सल्लाह दिइएको छ।
    नेपालमा पनि लकडाउनको बेला शिक्षाको रूपमा यसको प्रयोगले ससाना केटाकेटीहरूको हातमा समेत मोबाइल फोन पु–याइदिएको छ र वर्तमानमा यसको माग र प्रयोग दिनानुदिन बढ्दै गएको छ। ससाना केटाकेटी पनि एकअर्काको देखासिकी मोबाइल माग गर्ने र अभिभावकको मोबाइलमा गेम खेल्न थालेका छन्। जब केटाकेटीहरू मोबाइलमा भएको विशेषताहरूबारे अभिभावकलाई जानकारी गराउँछन्, त्यस बेला अभिभावकहरू पनि दङ्ग पर्छन् र आफन्तलाई मेरो छोरा वा छोरी कतिको जान्ने भइसकेका छन् भनी गर्व प्रकट गर्छन्। बजारमा उपलब्ध वा आउने नयाँ मोडेलका मोबाइलहरूबारे अभिभावकभन्दा बढी केटाकेटीहरूलाई थाहा हुन्छ। यही कारण हो उनीहरू पढाइका कुराहरू बिर्सन सक्छन् तर मोबाइलमा भएको गेमको नियम उनीहरूलाई सधैं याद रहन्छ।
    यदि मोबाइल फोनको प्रयोग सही तरीकाले गरियो भने यसबाट अनेकन लाभ प्राप्त गर्न सकिन्छ। मोबाइल एप्स खेलसँगै मनोरञ्जन, विश्वको समसामयिक घटनाबारे अद्यावधि गराउनुको साथै किनमेल गर्न पनि सघाउ पु–याउँछ। यसले बाटो देखाउने र सही बाटो खोज्न पनि मदत गर्छ। आज मोबाइल छ भने क्यामरा लिएर हिंड्ने वा समय हेर्न घडी लगाउनुपर्दैन। नेटको माध्यमले आज पढ्न सजिलो भएको छ, नजानेका कुरा जान्न सजिलो भएको छ। खुशी साटासाट गर्न र दुःख बाँड्न सजिलो भएको छ। मोबाइलको स्पर्श मात्रले साथी वा परिवारका सदस्यहरूसँग फेस–टू–फेस कुरा गर्न सकिन्छ। यसमा हुने विभिन्न प्रकारका सफ्टवेयर जस्तै क्यालकुलेटर, क्यालेन्डर, रेडियो, भ्वाइस रेकर्डर, म्युजिक प्लेयर, भिडियो प्लेयर, टर्च आदिको प्रयोगले घरमा यी सामान राख्नैपर्दैन। टेलिभिजनमा आउने सबैखाले कार्यक्रम जहाँ पनि हेर्न सकिन्छ। वर्तमानमा बिल भुक्तानीका लागि लाइनमा उभिने, कुनै सामान किन्न जाँदा पैसा बोकेर लग्ने आवश्यकता छैन। कहीं जानु छ भने घरमैं बसीबसी टिकट बूक गर्न सकिन्छ। आज विश्वप्रसिद्ध पुस्तक पढ्न कुनै पुस्तकालय जानुपर्दैन। इमेलको माध्यमले जुनसुकै सन्देश जहाँ पनि पठाउन सकिन्छ। लकडाउनको बेला घरमैं बसेर कार्यालयको काम व्यवस्थापन गर्न मोबाइलले सजिलो बनाएको थियो।
    मोबाइलको यति बृहत् उपयोग भएपनि यसको नराम्रो असर केटाकेटीहरूमाथि मानसिकरूपले पर्छ। उनीहरू यसको अभ्यस्त हुन थाल्छन्। उनीहरूका लागि यसबेगर एकछिन बिताउन असम्भव हुन्छ। उनीहरू घण्टौं बन्द कोठामा बसी मोबाइलमा कुराकानी गरिराख्छन्। यसले गर्दा उनीहरूको सोच सीमित हुन थालेको छ। यदि उनीहरूको हातमा मोबाइल छ भने बाहिर निस्कन पनि रुचाउँदैनन्। अभिभावकहरू सुरक्षाको कारण मोबाइल दिएको कुरा स्वीकार्छन्, किनभने उनीहरूलाई के लाग्छ भने मोबाइलले सधैं उनीहरूबीच सम्पर्क रहन सकिन्छ। आफ्ना छोराछोरीलाई समय दिन नरुचाउने अभिभावकहरूले केटाकेटीहरूलाई मोबाइल दिएर यो भन्न चाहेका होलान् कि उनीहरू आफ्नो सन्तानको कति ख्याल राख्छन्। यसरी कलिला केटाकेटीको हातमा हुने मोबाइलको जिम्मेवार अभिभावक स्वयम् पनि हुन् भने अर्कोतिर यदि केटाकेटीहरूको हातमा मोबाइल छैन भने उनीहरू आफूलाई पिछडिएको महसूस गर्छन् र यसको प्रभाव उनीहरूको समस्त क्रियाकलापमा पर्छ।
    मोबाइल फोन आवश्यकताभन्दा बढी आज हरेकको आदत र जीवनमा सामेल हुँदै गइरहेको छ, किनभने आम मानिसको टेलिफोन नम्बर, क्रेडिट कार्ड नम्बर, बैंक अकाउन्ट, प्यान नम्बर सबै मोबाइलमा दर्ज हुन्छ। यसलाई गुमाउनुको अर्थ जीवनको एउटा अहम् हिस्सा गुमाउनु हो। कहिलेकाहीं कुरा गर्दागर्दै जब ब्याट्री डिस्चार्ज हुन्छ, त्यस बेला प्रयोगकर्ताको बेचैनी बढ्न थाल्छ। अबेरसम्म मोबाइलको घण्टी नबज्दा मानिसहरू प्रायः मोबाइलको स्वीच त अफ भएको छैन भनी हेर्न थाल्छन्। बस्दाबस्दै कहिलेकाहीं मोबाइलको घण्टी बजिरहेको जस्तो लाग्छ तर त्यस्तो हुँदैन। यसलाई विज्ञानको भाषामा ‘नोमोफोबिया’ भनिन्छ। यो फोबिया प्लेगजस्तै फैलिरहेको छ। हामी मोबाइलको यति अभ्यस्त भइसकेका छौं कि ब्याट्री डिस्चार्ज भएको बेला वा नेटवर्क बाहिर हुनासाथ तनाव महसूस गर्न थाल्छौं।
    सबैले ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने यो बहुउपयोगी भए तापनि एउटा खतरनाक ग्याजेट हो। यसमाथि निर्भर हुँदा हाम्रो प्राकृतिक जागरूकता र सञ्चार सीपमा –हास हुन्छ। यसले हाम्रो छरछिमेकमा रहेका प्रियजनबाट हामीलाई टाढा लगिरहेको छ। एकै घरमा बसे तापनि सातासम्म एकअर्काबीच कुरा नहुँदा सम्बन्ध विच्छेद हुने घटनामा वृद्धि भइरहेको छ। हाम्रो संविधानले गोपनीयताको अधिकार दिएको छ तर हामी स्वयंले यसलाई मोबाइलको माध्यमले गुमाइरहेका छौं। अवाञ्छित क्रियाकलापमा वृद्धि, व्यक्तित्वमा –हास, आर्थिक सङ्कट, इष्टमित्रलाई बिर्सने बानी यसकै नकारात्मक परिणाम हो। यसको बढी प्रयोगले हामी असुरक्षित पनि भइरहेका छौं। हाम्रो स्वास्थ्य खासगरी आँखा, हृदयाघात, निद्रा नलाग्नु यसकै नराम्रो प्रभाव हो। एकातिर मोबाइल फोन धेरैजसो दुर्घटनाको कारण बन्दै गएको छ भने यसबाट साइबर क्राइमको खतरा पनि बढ्दै गएको छ।
    मोबाइल प्रयोगकर्तामाथि भएको शोधले के देखाएको छ भने यसको बढी प्रयोग गर्ने मानिस नपुंसक पनि हुन सक्छ। यस कारण पैन्टको खल्तीमा यसलाई नराख्ने सुझाव दिइएको छ। साथै कमीजको खल्तीमा राखे हृदयमाथि असर पर्न सक्ने सम्भावना देखाइएको छ। मोबाइल बढी प्रयोग गर्ने मानिस प्रायः अवसादको शिकार, टाउको दुख्नु, रिङ्टा लाग्नु, छालामा झम्झमाउनु, जीउ दुख्नुजस्ता रोगबाट पीडित हुने गरेका छन्। एउटै कानले लामो समयसम्म मोबाइल सुन्नाले कानको भित्री कोशिका क्षतिग्रस्त हुन सक्छ र प्रयोगकर्ता कम सुन्ने रोगको शिकार हुन सक्छ। स्वीडेनमा भएको एक अध्ययन अनुसार मोबाइलको अत्यधिक प्रयोग गर्ने मानिसमा सामान्य मानिसभन्दा बढी ब्रेन ट्युमर हुने खतरा अढाई गुणा बढी हुन्छ। जर्मनीमा भएको अनुसन्धानले के देखाएको छ भने मोबाइलको प्रयोग गर्ने मानिसमा उच्च रक्तचाप र ह्दयाघात हुने खतरा बढी हुन्छ। सबैभन्दा ठूलो कुरो आधुनिक युगमा मोबाइल समय कटाउने राम्रो साधनको रूपमा उपयोग हुन थालेको छ भने अर्कोतिर केटाकेटीहरूको स्वास्थ्यमा पनि नकारात्मक असर परिरहेको छ। यस कारण मोबाइलभन्दा बढी ल्यान्डलाइन फोन प्रयोग गर्नु बेस हुन्छ। मोबाइलको सिग्नल कमजोर भएको बेला यसको प्रयोग नगर्नु नै राम्रो हुन्छ।
    अन्त्यमा हरेक कुराजस्तै मोबाइल फोन सकारात्मक र नकारात्मक दुवै हुन सक्छ। उपयोगकर्ताले कसरी प्रयोग गर्छ, त्यो उसमा निर्भर गर्छ। आज मोबाइल जीवनको अभिन्न अङ्ग बनिसकेको छ। यसको अनुचित प्रयोग गर्नुको साटो सावधानीपूर्वक सदुपयोग गर्नुपर्छ र यसलाई जीवनोपयोगी बनाउनुपर्छ।

Sunday, January 10, 2021

अध्ययन ः कला र विज्ञान

अध्ययन ः कला र विज्ञान


अनन्तकुमार लाल दास

नेपाली परिवेशमा परीक्षामा बढी अङ्क कसरी ल्याउन सकिन्छ भन्ने कुरामाथि लामो अध्ययनपश्चात् के पाएँ भने स्वअध्ययन विद्यार्थीहरूको लागि अति आवश्यक छ। स्वअध्ययनको अभावले गर्दा नै विद्यार्थीहरू परीक्षामा बढी अङ्क ल्याउन सकिरहेका छैनन्। स्वअध्ययन भनेको कसैको सहयोगबेगर आफूलाई सिकाउने प्रक्रिया हो, जसले विद्यार्थीहरूको बुझाइलाई स्पष्ट पार्दछ। यो जुनसुकै ठाउँमा जुन बेला पनि गर्न सकिन्छ। यसले विद्यार्थीहरूलाई कल्पनाशील बनाउँछ। उनीहरूलाई आफ्नो जिम्मेवारीप्रति स्वतन्त्रतापूर्वक लाग्न सिकाउँछ र शिक्षकबेगर पनि रुचि अनुसारका क्षेत्रहरूको पहिचान र खोज गर्न प्रेरित गर्दछ।
यस आलेखमा शोधबाट प्राप्त अनुभव विद्यार्थी समक्ष प्रस्तुत गने जमर्को गरिएको छ। अध्ययन प्रक्रियामा यसलाई समावेश गरियो भने धेरै लाभदायक हुनेछ। अध्ययन सम्बन्धमा विन्स्टन चर्चिलले एकपटक के भनेका थिए भने म सधैं सिक्न चाहन्छु तर मलाई सधैं पढाइयोस् भन्ने चाहन्नँ। यसैगरी मैल्कम फाब्सले–“अध्ययनको उद्देश्य खाली मस्तिष्कको ठाउँमा खुला मस्तिष्क निर्माण गर्नु हो” भनेका थिए। त्यहीं रैल्फ वाल्डो इमर्सनले भनेका छन्– विद्यालयमा जे कुरो पढाइन्छ त्यो ज्ञान होइन, ज्ञानको माध्यम मात्र हो। अर्थात् तपाईं कुनै किताब किन पढिरहनुभएको छ भन्ने तपाईंलाई स्पष्ट हुनुपर्दछ।
तपाईं यो आलेख पढिरहनुभएको छ। यसको अर्थ के हो भने तपाईं अध्ययन गर्न रुचाउनुहुन्छ तर अध्ययन गर्नु एउटा ‘कला’ पनि हो भन्ने कुरा तपाईलाई थाहा छ वा छैन म जान्दिनँ। अध्ययन गर्नु ‘कला’ मात्र हैन, ‘विज्ञान’ पनि हो। मैले जति विद्यार्थीसँग यस सम्बन्धमा कुरा गरेको छु, सबैले मलाई निराश नै पारेका छन् किनभने उनीहरूको जवाफ थियो, “हामी पढ्ने गर्छौं। यसमा बुझ्ने कुरा के नै छ र ?”
प्रायः हामी सबैले ‘कला’ र ‘विज्ञान’ लाई बेग्लाबेग्लै विषय ठान्छौं तर गहिरो अध्ययनले के देखाएको छ भने यी दुवै विषय एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्। कलाको अर्थ हो, कुनै पनि कामलाई राम्रो तरीकाले गर्ने जानकारी। जस्तै, हामीसबै गीत गुनगुनाउँछौं तर जुन बेला गाउने कलाको ज्ञान प्राप्त हुन्छ हामी ‘गायक’ कहलिन्छौं। हामी सबै केही न केही खेल खेल्छौं तर जब राम्ररी खेल्न थाल्छौं हामी खेलाडी कहलिन्छौं। हामी सबै पढ्छौं तर जब राम्ररी पढ्छौं परीक्षामा राम्रो अङ्क पनि प्राप्त गर्छौं।

विज्ञान के हो ? ज्ञानको व्यवस्थित रूप नै विज्ञान हो। वैदिक ग्रन्थमा विज्ञानलाई व्यावहारिक ज्ञान (एप्लाइड नालेज) भनिएको छ। अर्थात् जुन बेला प्राप्त ज्ञानलाई हामी प्रयोगमा ल्याउन थाल्छौं त्यो विज्ञान हुन्छ। विज्ञान भनेको रसायन, भौतिक वा जीव विज्ञान मात्र होइन। विज्ञानको अर्थ धेरै व्यापक छ। जुन ठाउँमा एउटा निश्चित व्यवस्था हुन्छ, त्यहाँ विज्ञान हुन्छ। अर्थात् हाम्रो जीवन पनि एउटा विज्ञान हो किनभने सास फेर्नु, भोक लाग्नु, खाना खानु, आराम गर्नु, सुत्नु यी सबै जीवनका व्यवस्थित रूप हुन्।
प्रकृति र जीवनमा घट्ने सबैखाले घटनाहरू एउटा निश्चित वैज्ञानिक नियम अनुसार नै हुने गर्दछ भने अध्ययन गर्नु कसरी विज्ञान बाहिरको विषय हुन सक्छ ? यो त विज्ञानको पनि विज्ञान अर्थात् अद्भुत विज्ञान हो। अद्भुत यस कारणले कि हामी जे पढ्छौं त्यसको चित्र मस्तिष्कमा बन्दछ। तत्पश्चात् मस्तिष्कले त्यसको सम्पादन गर्छ। कहिलेकाहीं त मस्तिष्कले त्यसमा आफ्नो कुरासमेत समावेश गरी त्यसको रूप नै परिवर्तित गरिदिन्छ। एउटा निश्चित अवधिसम्म मस्तिष्कले त्यसलाई सुरक्ष्Fित राख्छ। केही समयपश्चात् त्यसमध्ये केही नष्ट हुन्छ तर कहिलेकाहीं कस्तो हुन्छ भने चाहिएको बेला पुनः त्यसलाई खोजेर हामीलाई सुम्पिन्छ पनि।
यहाँ तपाईं यसको तुलना कम्प्युटरमा हुने प्रक्रियासँग पनि गर्न सक्नुहुन्छ। तपाईंले कम्प्युटरमा जे टाइप गर्नुहुन्छ त्यो त्यसको ‘मेमोरी’मा जान्छ। त्यसपछि तपाईंले त्यसलाई ‘अडिट’ गरेर ‘सेभ’ गर्नुहुन्छ। जुनबेला तपाईंलाई त्यसको आवश्यकता पर्छ, सम्बद्ध फाइल खोजेर पुनः स्क्रीनमा ल्याउनुहुन्छ। मेरो प्रश्न तपाईंहरूसँग के छ भने यदि कम्प्युटर विज्ञान हो भने के हाम्रो मस्तिष्क विज्ञान हुन सक्दैन ? मस्तिष्क भनेको एउटा विलक्षण कम्प्युटर हो। यो त कम्प्युटरको पनि कम्प्युटर हो। यस कारण मैले अध्ययनलाई ‘विज्ञानको पनि विज्ञान’ भनेको हँु।
अध्ययन विज्ञान मात्र होइन, किनभने अध्ययन गर्ने तरीका विद्यार्थीपिच्छे बदलिन्छ। विज्ञानमा यस्तो हुँदैन। विज्ञानको निष्कर्ष सधैं एकनास हुन्छ तर अध्ययनको हुँदैन। स्वामी विवेकानन्दका लागि कुनै किताबलाई एकपटक पढ्नु नै पर्याप्त थियो तर आम विद्यार्थी त्यसलाई कैयौंपटक पढेर पनि याद राख्न सक्दैनन्। यस कारण अध्ययन कला पनि हो। कुनै काम गर्ने नियम एकनासको भए पनि गर्ने तरीका जब विद्यार्थीपिच्छे फरक हुन्छ त्यो प्रक्रिया कला बन्दछ। अर्थात् ‘कसरी हुन्छ’ भन्ने कुरा विज्ञान हो भने ‘कसरी गर्ने’ भन्ने कुरा कला हो।
अध्ययनको एउटा निश्चित वैज्ञानिक पद्धति हुन्छ तर जब यस पद्धतिको उपयोग गरिन्छ, विद्यार्थीपिच्छे फरक–फरक परिणाम देखापर्छ। भन्न के खोजिएको हो भने पढ्ने पद्धति एउटा हुन्छ भने पढ्ने विद्यार्थी एकनासका हुँदैनन्। प्रकृतिले हरेक विद्यार्थीलाई हरेक दृष्टिकोणले फरक बनाएको छ। हरेकको रुचि फरक छ। हरेकको मानसिक र शारीरिक क्षमता पनि फरक हुन्छ। हरेकको परिस्थिति र वातावरण फरक छ। यस कारण अध्ययनको नियम एक भए तापनि परिणाम बेग्लाबेग्लै प्राप्त हुन्छ।
विद्यार्थीहरूले अध्ययन कला बुझ्न सके भने राम्रो परिणाम हासिल गर्न सक्छन्। यदि कुनै कामलाई व्यवस्थित तरीकाले गरियो भने परिणाम पहिलेभन्दा राम्रो हुन्छ भन्ने प्रकृतिको नियम हो। जस्तै रूखलाई यदि व्यवस्थित तरीकाले रोपियो र त्यसको उचित स्याहारसुसार गरियो भने छिट्टै ती रूख ठूलो व्यास भएको लामो रूखमा छिट्टै परिणत हुन्छन्।
अध्ययनको सरल अर्थ हो – पढ्नु। व्यापक अर्थमा अध्ययनको सम्बन्ध मात्र किताब पढ्नु होइन। तपाईंले एउटा व्यक्तिले गर्ने व्यवहारको अध्ययन गर्न सक्नुहुन्छ। पुतलीले गर्ने गतिविधिको अध्ययन गर्न सक्नुहुन्छ। तपाईं पर्यावरणको अध्ययन गर्न सक्नुहुन्छ। पर्यवेक्षण पनि एक प्रकारको अध्ययन नै हो। तर हामी यहाँ जुन कुरोको चर्चा गदैछौं त्यसको सम्बन्ध पुस्तक अध्ययनसँग नै रहेको छ तर व्यापकतामा अध्ययनको अर्थ कुनै कुराको जानकारी प्राप्त गर्नु हो। त्यो जानकारी पुस्तक पढेर प्राप्त गर्न सकिन्छ, सुनेर वा हेरेर पनि हासिल गर्न सकिन्छ। यसको अर्थ के हो भने जुनसुकै बेला तपाईं अध्ययनरत हुनुहुन्छ। यस कारण के भन्न सकिन्छ भने हेरेर, सुनेर, पढेर, सिखेर, सोचेर, बुझेर, लेखेर वा बोलेर अध्ययन गर्न सकिन्छ वा यी प्रक्रियाबाट हामी अध्ययन गर्दछौं। अर्थात् जुन कार्य गर्दा हाम्रो मस्तिष्क पनि त्यसमा सामेल हुन्छ, त्यो हाम्रो अध्ययनको गतिविधि बन्न पुग्छ।
विद्यार्थीहरूले अध्ययनलाई हरेक क्षण केही न केही जनकारी हासिल भइरहेको छ भन्ने अर्थमा लिनु उचित हुन्छ। पढ्दाखेरी कुनै कुरालाई ग्रहण गर्ने हाम्रो मस्तिष्कको क्षमता कस्तो छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ। हाम्रो अनुभव जति फराकिलो हुन्छ, ग्रहण गर्ने क्षमता त्यतिकै बढी हुन्छ। यो अनुभव किताब पढेर होइन हेरेर, सुनेर, सोचेर, बुझेर, सोही अनुरूप व्यवहार र कुराकानी गरेर प्राप्त हुन्छ। प्रायः विद्यार्थीहरू यिनै कुराको उपेक्षा गर्ने गर्छन् किनभने उनीहरूको दृष्टिमा पुस्तक अध्ययन नै वास्तविक अध्ययन हो। यस्ता ‘पढाकू’ विद्यार्थीहरू विद्यालयमा सफल भए तापनि जीवनको धरातलमा असफल हुन्छन्। उनीहरू सोच्छन्–“म पढाइमा यति राम्रो थिएँ, तर जीवनमा किन असफल भइरहको छु ?” यसको एकमात्र जवाफ हो उनीहरूले आफूलाई पुस्तकमा मात्र सीमित राखे। मर्लिन वास सेवेन्टले भनेका छन्–ज्ञान प्राप्त गर्न पढ्नुपर्छ र बुद्धिमत्ताको लागि अवलोकन गर्नुपर्छ। यस कारण विद्यार्थीहरूलाई के सल्लाह  छ भने उनीहरूले अध्ययनलाई व्यापक अर्थमा ग्रहण गर्नुपर्छ। पढ्नुको साथसाथै  पढेको कुरा बुझ्नु पनि पर्छ।

Sunday, January 3, 2021

मधेसमा महिला शिक्षाको आवश्यकता

मधेसमा महिला शिक्षाको आवश्यकता


अनन्तकुमार लाल दास

कुनै पनि राष्ट्रमा शिक्षित नागरिकले नै सभ्य समाजको निर्माण गर्छ र त्यसमा महिलाको अहम् योगदान हुन्छ। एकाइ–एकाइ परिवार मिलेर समाज निर्माण हुन्छ तर परिवारको केन्द्रबिन्दु महिला हुन्छन्। यदि महिला शिक्षित छिन् भने त्यो परिवार शिक्षित हुन्छ र जब सबै परिवार शिक्षित हुन्छ, सम्पूर्ण राष्ट्र शिक्षित हुन्छ। महान् दार्शनिक रूसोले भनेका छन्–“यदि मलाई सयजना आदर्श आमा दिनुहुन्छ भने म एउटा आदर्श राष्ट्र दिनेछु।” २०६८ सालको जनगणना अनुसार नेपालमा महिला साक्षर दर ४४.५ प्रतिशत छ। पुरुषलाई यस संसारमा जति अधिकार छ त्यतिकै अधिकार महिलाको पनि हुन्छ। महिलाहरूलाई पनि शिक्षाको लागि त्यतिकै प्रोत्साहन दिनुपर्छ जति पुरुषलाई दिइन्छ। महिला र पुरुषबीच शिक्षामा लिङ्गभेद गर्नु एक प्रकारको मूर्खता हो। आज यदि महिलाहरूलाई समान शिक्षा दिइयो भने उनीहरू पनि पुरुष सरह नै सबै ठाउँमा आफ्नो वर्चस्व स्थापित गर्न सक्छन्।   
मधेस र मधेसी संस्कृति सम्पन्न भए तापनि विकास कार्यमा मधेसी महिलाहरूको सहभागिता न्यून रहेको छ। उनीहरूलाई उन्नति गर्ने पर्याप्त मौका दिइएको छैन। उनीहरूलाई मधेसमा भान्सा र केटाकेटीहरूलाई खेलाउने काम मात्र दिइन्छ। मानिसलाई के डर छ भने यदि घरको महिला शिक्षित हुन्छिन् भने परिवार व्यवस्था समाप्त हुन्छ र उनीहरूको लागि योग्य वर खोज्न गा–हो हुन्छ। अर्को, आजको आधुनिक युगमा पनि हाम्रो देशमा पुरुष प्रधान समाज भएको कारण यदि महिला पुरुषको तुलनामा अत्यधिक शिक्षित हुन्छिन् भने पुरुषहरूको अहङ्कारमा चोट पुग्छ। यस बाहेक गरीबीको कारणले पनि धेरैजसो आमाबुवाले केटीहरूलाई शिक्षा दिंदैनन्। तर संसारका विभिन्न देशमा गरिएको अनुसन्धानले के देखाएको छ भने यदि आमा शिक्षित छिन् भने उनका बालबच्चाको स्वास्थ्य पनि राम्रो हुन्छ। ती बच्चा स्कूलमा पढ्न पठाइन्छ र उनीहरू स्कूलमा राम्रो पनि गर्दछन्। आमाले पनि घरभित्रै वा बाहिर कुनै न कुनै काम गरी आय आर्जन गर्छिन् र त्यो परिवार सुखी र आर्थिक दृष्टिकोणले पनि उच्च स्तरको हुन्छ। यसरी उनीहरूको बोलीचाली, पारिवारिक रहनसहन र सिङ्गो सभ्यता नै राम्रो हुन्छ।
महिलाहरूले पढेर नौकरी गर्नु छैन, कुनै घरको मालकिनी नै बन्नु छ। यस कारण शिक्षा होइन, घरगृहस्थीको काम सिक्नुपर्छ भन्ने मधेसमा मान्यता रहिआएको छ। विवाहोपरान्त भनिन्छ बुहारी घरको शोभा र परिवारको लाज हो, बाहिर निस्कनुहुँदैन, जसले गर्दा मधेसी महिला अशिक्षित रहने गरेका छन्। यसको मूल कारण मधेसी समाजमा छोरा सरह छोरीलाई मान्यता नदिनु हो। नम्रता र लज्जा मधेसी महिलाहरूको गहना हो तर आधाभन्दा बढी जनसङ्ख्या ओगटेका महिला जबसम्म शिक्षित हुँदैनन्, समुन्नत मधेसको कल्पना गर्न सकिन्न। भनिन्छ महिला र पुरुष समाजरूपी रथका दुई पाङ्ग्रा हुन्। तर यदि एउटा पाङ्ग्रा होचो र अर्को पाङ्ग्रा अग्लो हुन्छ भने रथ कसरी राम्ररी अगाडि बढ्न सक्छ ?

शिक्षाले महिलामा आत्मविश्वास र आत्मसम्मान उत्पन्न गर्छ, जसबाट उनीहरू आफ्नो क्षमता विकसित गर्न सक्छन्स नयाँ विचार र नवीन पथमा अग्रसर हुन सक्छन्। शिक्षाबाट लिङ्गभेद समाप्त हुन्छ। महिलाहरू स्वयं निर्णय लिन सक्षम हुन्छन्। सामाजिक अस्थिरता सम्बन्धी समस्या समाधानमा महिला शिक्षाले अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्छ जसबाट समुदाय र समाज समृद्ध हुन्छ। महिला शिक्षाको परिणामस्वरूप नै आज आमा र शिशु मृत्युदरमा कमी आउनुको साथै जीवनरक्षा दर, विद्यालय शिक्षा र सामाजिक उत्पादकतामा वृद्धि भएको छ। शिक्षित महिलाहरूले आर्थिक चुनौतीको सामनाः जस्तै कृषि उत्पादनको क्षेत्रमा, भोजन आत्मनिर्भरता, पर्यावरणीय समस्या विरुद्ध, पानी र ऊर्जाको संरक्षण गर्न सक्षम र सहायक हुन्छन् जसबाट देश उन्नतिको पथमा अग्रसर हुन सक्छ।        
संस्कृतमा श्लोक छ–“अथ शिक्षा प्रवश्यमः मातृमान पित्रमानाचार्यवान पुरुषो वेदः” अर्थात् जब तीन उत्तम शिक्षक– आमा, बुवा र गुरु भए भने मात्र मानिस ज्ञानवान् हुन्छ। शिक्षित, सक्षम र स्वस्थ महिला व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक, आर्थिक वा कुनै पनि क्षेत्रमा उपयोगी हुन्छन्। यदि उनीहरूलाई घरको पर्खालभित्र सीमित नगरिदिने हो भने समाजको प्रगतिले तीव्र गति लिन सक्छ। यस्ता कैयौं उदाहरण छन् जसले महिलाको प्रतिभालाई उजागर गरेको छ। जस्तै ‘मान्टेसरी’ शिक्षा पद्धतिकी प्रतिष्ठापिका इटली निवासी महिला मान्टेसरी एउटा गरीब परिवारमा जन्मेकी थिइन्। यसैगरी  हेलेन कीलर, मैडम क्युरी, एलिजाबेथ फ्राई, एमिली ग्रीन, इजरायलकी गोल्डा मेयर, श्रीलङ्काकी भण्डारनायके, भारतकी इन्दिरा गाँधीले प्राप्त गरेको सफलता कसलाई थाहा छैन।
भारतीय स्वामी दयानन्द सरस्वतीका अनुसार “एउटा पुरुष शिक्षित हुनुको अर्थ ऊ मात्र उपयोगी हुनु हो तर एउटी महिला शिक्षित हुनुको अर्थ पूरा परिवार शिक्षित र समृद्ध हुनु हो। युगोस्लोवाकियामा महिलाहरूले नै कृषि व्यवस्था सम्भालेका छन्। चीन वा रूसमा समेत पारिवारिक, राष्ट्रिय सुरक्षा र सुख–सुविधा बढाउन महिलाहरूको बढी योगदान रहेको छ। रूसी शिक्षा व्यवस्थाको अधिकांश हिस्सा महिलाहरूले नै ओगटेको छ। अस्पताल र स्वास्थ्य संस्थानहरूमा पनि महिलाहरूको भूमिका बढी देखिन्छ। त्यस्तै जापानी महिलाहरू पुरुष सँगसँगै औद्योगिक विकासमा सहयोग पु–याइरहेका छन्। हरेक घरमा घरेलू उद्योग सञ्चालन गरी परिवार सँगसँगै राष्ट्र विकासमा सहयोग गरिरहेका छन्। जर्मनीका महिलाहरूले कलकारखाना व्यवस्थापनमा आफ्नो दक्षता प्रदर्शित गरेका छन्। यसैगरी इङ्गल्यान्ड, फ्रान्स, क्यानाडा र अमरिकी महिलाहरू पसल सञ्चालनमा दक्ष छन्। त्यसैले ती राष्ट्र सुखी र समृद्ध पनि छन्।
यसरी मधेसको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा महिलाहरूको क्षमतालाई गौण राख्नुमा अशिक्षाले ठूलो भूमिका निर्वाह गरेको छ। मधेसी समाजमा छोरीहरूको शिक्षामा खर्चिएको समय, श्रम र धनबाट छोरा सरह प्रत्यक्ष प्राप्त नहुने भएकोले पनि छोरीहरूलाई विभिन्न बहानामा नपढाउने चलन रहेको हुन सक्छ। के कसैलाई शिक्षा दिनुको अर्थ मात्र आर्थिक लाभ आर्जन गर्नु हो ? पढेर आर्थिक लाभ आर्जन गर्ने चलन ब्रिटिश शिक्षाको देन हो। प्राचीन कालमा शिक्षाको उद्देश्य यो थिएन।
महिलाहरूलाई शक्तिको प्रतिमूर्ति पनि भनिन्छ। पुरुषहरूले जुन शक्ति, ज्ञान र अर्थोपार्जनको उदाहरण दिन्छन् त्यो सबैको श्रेय महिलालाई नै जान्छ किनभने शक्तिकी देवी दुर्गा, धनकी देवी लक्ष्मी र ज्ञानकी देवी सरस्वती सबै महिला हुन्। अशिक्षित हुनाले नै महिलाहरू घर भित्र बस्न बाध्य छन्। महिलाहरूलाई आफ्नो अधिकार र अस्तित्वको बोध नहोस् भन्ने अभिप्रायले पुरुषहरूले उनीहरूलाई अशिक्षित राख्छन् किनभने शिक्षाले उनीहरूको मुख खोल्छ, हृदयमा भावनाको सञ्चार गर्छ र आत्मामा जागरण ल्याउँछ जसले गर्दा उनीहरू शोषणमुक्त हुन्छन्।
भारतीय कवि मैथिलीशरण गुप्तले भनेका छन्–“भागें न क्यों, हमसे भला फिर, दूर सारी सिद्धियाँ। पाती स्त्रियाँ आदर जहाँ, रहती वहीं सब सिद्धियाँ।।” यी पङ्क्तिहरूलाई कविको कल्पना मात्र भन्न मिल्दैन। कुनै पनि परिवार, समाज र राष्ट्रको समग्र विकासमा महिलाहरूको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। कुनै पनि समाजको आधा हिस्सा अकर्मण्य हुन्छ भने बाँकी आधाले नै त्यस निष्क्रिय भागको भार वहन गर्नुपर्छ।
वर्तमानमा मधेसी महिलाहरूको प्रतिभा कूपमण्डुकजस्तै कुण्ठित भइसकेको छ। यस कारण उनीहरूलाई समाजको सम्पर्कमा ल्याउनु र आफ्नो प्रतिभा प्रदर्शित गर्न दिनु मधेसी समाजको सबैभन्दा ठूलो चुनौती रहेको छ किनभने शिक्षासँगै वैचारिक क्रान्तिको पनि शुरूआत हुन्छ। यसका लागि मधेसी युवा पीढीलाई समेत यसतर्फ जागरुक बनाउनुपर्छ साथै पुरुषलाई जन्म दिने भएकाले महिलाले समेत आफ्नो शक्ति र महत्व बुझ्नुपर्छ। मधेसी समाजले पनि अब महिलाप्रति परम्परागत दृष्टिकोणमा पुनर्विचार गर्नु जरूरी छ।
इतिहासले आधुनिक नगर सभ्यताको निर्माणमा समेत महिलाहरूको देनलाई देखाएको छ। यदि महिला हुँदैनथे भने पुरुषले घर बनाउने थिएन। परिवार र समाजको निर्माणमा महिलाहरूको महत्वपूर्ण योगदानलाई दृष्टिगत गरी आज पनि कैयौं देशका आदिवासीहरूबीच मातृप्रधान सामाजिक व्यवस्था कायम छ। महिलाहरू सङ्घर्ष र शक्तिमा समेत पुरुषभन्दा कम छैनन्। द्वितीय विश्वयुद्धको बेला जब आजाद हिन्द सेनाको ‘रानी झाँसी रेजिमेन्ट‘को महिला पल्टनले बैंककको राजमार्गमा परेड ग–यो त्यस बेला त्यहाँका नागरिकले “जुन देशको महिला शक्ति जागृत भइसकेको छ त्यो देश धेरै दिन परतन्त्र रहन सक्दैन” भनेका थिए र केही वर्ष उपरान्त भारतले स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो।
महिला जागरणको आवश्यकता र महत्व सबैको सामु छर्लङ्ग छ किनभने कुनै पनि समाजको मूल्याङ्कन शिक्षा र दक्षताको आधारमा नै गरिन्छ। मधेसी जनसङ्ख्याको आधा हिस्सालाई भान्साघरसम्म सीमित राखिएको छ। यस कारण मधेसको विकासका लागि दुवै पक्षमा शिक्षाप्रति जागरुकताको आवश्यकता छ। मधेसको विकासका लागि मधेसी महिलाहरूलाई शिक्षित बनाउने कार्यमा सम्पूर्ण मधेसवासीको चासो हुनुपर्छ। छोरीलाई पनि विद्यालय पठाउन प्रेरित गर्नुपर्दछ। धेरै महिलालाई दक्षता हासिल गराउन मधेसमैत्री स्तरीय तालिम दिनुपर्छ।
यसका लागि प्रयास पनि भइरहेका छन्। लोकतान्त्रिक समाजमा हाम्रो विचार पनि लोकतान्त्रिक हुनुपर्दछ। महिला हाम्रा सम्पत्ति हुन् र जसको उपयोग हामी आफ्नो सुविधा अनुसार गर्न सक्छौं भन्ने मान्यता त्याग्नुपर्छ। महिलाहरूलाइ समर्थ बनाउन सबैभन्दा पहिले उनीहरूलाई सुशिक्षित बनाउनुपर्छ। यसका साथै गृहस्थ तथा प्रौढ महिलाहरूका लागि पनि विशेष कक्षा सञ्चालन गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई स्वावलम्बी बनाउन मधेसको हरेक घरमा ससाना गृह उद्योग जस्तै मसला उद्योग, लुगा धुलाइ, सिलाइ, स्थानीय स्रोत र साधनको प्रयोगबाट हस्तकला निर्माण, सानो ठाउँमा सागसब्जी उत्पादन आदि।  
विकासको लागि शिक्षित हुनु आवश्यक छ र जब कुरा महिलाको गरिन्छ त्यसबेला यो झनै आवश्यक हुन्छ। आज महिलासामु घर–परिवार, छर–छिमेक, रीति–रिवाजको नाउँमा अनेकन समस्या र चुनौती उपस्थित छ। त्यसको निराकरण शिक्षाबाट नै सम्भव छ। स्वस्थ र प्रगतिशील मधेसी समाजको निर्माणकार्य अरूले होइन तपाईं, हामीजस्ता शिक्षित मधेसीहरूले नै थालनी गर्नुपर्छ। यस कार्यमा मधेसमा कार्यरत महिला सङ्घसंस्था वा महिला सञ्जालले पनि सहयोग पु–याउन सक्छन्। यसका लागि सञ्चार माध्यमहरूले पनि सहयोग गर्न सक्छन्। यस कार्यको थालनी हामी सबैले आआफ्नो घरबाट नै गर्नुपर्छ। यसरी अगाडि बढियो भने आधी पिछडिएको जनसङ्ख्याले पनि पुरुषसँगसँगै काम गर्न थाल्छ र अन्ततः एउटा समुन्नत मधेसको परिकल्पना साकार हुन्छ।

Sunday, December 13, 2020

 विद्यालयमा “विद्यालय सरकार” एउटा नौलो प्रयोग

विद्यालयमा “विद्यालय सरकार” एउटा नौलो प्रयोग

अनन्तकुमार लाल दास

    नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक, भौगोलिक विविधतायुक्त सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक देश हो। देशको शासन व्यवस्थाका मूल्य र मान्यताहरूलाई लोकतान्त्रिक आचरण भनिन्छ। लोकतान्त्रिक आचरणले लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्न सहयोग गर्छ। लोकतान्त्रिक समाजमा भ्रष्टाचार हुँदैन। त्यहाँ सरकारले पूर्वाधार विस्तार, रोजगारको अवसर र गरीबी निवारणका लागि सक्दो प्रयास गर्दछ। सबैको लागि समान अवसर उपलब्ध हुन्छ। यस आधारमा नेपालको विश्लेषण गर्दा यहाँ लोकतान्त्रिक आचरणको अभाव रहेको पाइन्छ। भ्रष्टाचारको बोलबाला, महँगीमाथि नियन्त्रण नहुनु, रोजगारको अभावमा युवा पलायन हुनु, अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउने मजबुत आधारका बावजूद देशको प्रतिव्यक्ति आयमा वृद्धि नहुनु, पढेलेखेका मानिसले पनि रोजगार नपाउनु र श्रमको सम्मान नगर्नुजस्ता कुरामा सुधार नआउन्जेल सुखी र समृद्ध नेपालको कल्पना साकार हुन सक्दैन।
    वर्तमान परिवेशमा लोकतान्त्रिक आचरणको अवधारणालाई साकार पार्ने काम राजनीतिक पक्षबाट मात्र सम्भव छैन। यसको लागि विद्यालयमा नयाँ प्रयोगको खाँचो छ। योग्य र प्रतिस्पर्धी नागरिक तयार गर्ने काम विद्यालयको हो। वर्तमान शिक्षा पद्धतिमा विद्यालयदेखि नै लोकतन्त्रको अभ्यास सही तरीकाले गरियो भने यो जीवन पद्धति बन्न सक्छ। जबसम्म विद्यालयको शिक्षण पद्धति, समाजमा त्यसको भूमिका तथा प्रभाव लोकतान्त्रिक हुँदैन तबसम्म राष्ट्रमा लोकतन्त्र सबल हुन सक्दैन। नेपाली समाजलाई गतिशील र सभ्य बनाउन वर्तमान शिक्षा नीतिमा सामान्य सुधार र परिमार्जनले मात्र पुग्दैन। यसमा पूर्ण परिवर्तन आवश्यक छ किनभने लोकतन्त्रको सफलता त्यहाँ बसोवास गर्ने नागरिकमाथि निर्भर हुन्छ।
    विद्यालय आफैंमा लोकतन्त्रको पाठ सिकाउने थलो हो। यस भित्रको वातावरण लोकतन्त्रमैत्री हुनुपर्दछ। विद्यालय परिसरभित्र लोकतान्त्रिक परिवेश छ/छैन, यसको लेखाजोखा वा मूल्याङ्कन गर्ने अभिभारा प्रधानाध्यापकको हो। लोकतन्त्र जीवन पद्धति हो भने यो व्यवहारको सिकाइ विद्यालयबाटै हुनुपर्छ। विद्यार्थीहरूलाई जागरूक, कर्तव्यनिष्ठ र उत्तरदायी नेतृत्व प्रदान गर्नको लागि हरेक विद्यालयमा ‘विद्यालय सरकार’ गठन गर्नुपर्छ। यसबाट विद्यालय तहमा विद्यार्थीहरूमा राजनैतिक जागरूकता, उत्तरदायित्वको भावना र एक परस्पर सहयोग गर्ने शैली विकसित हुन्छ।


विद्यालय सरकारको उद्देश्य
    ‘विद्यालय सरकार’को पहिलो उद्देश्य विद्यार्थीहरूमा नेतृत्व क्षमताको विकास गरेर देशको लागि राम्रो, चरित्रवान, परस्पर सहयोगी सामाजिक कार्यकर्ता तयार गर्नु हो। यसैगरी यसको दोस्रो उद्देश्य विद्यार्थीहरूबीच परस्पर सम्बन्ध स्थापित गर्नु हो। यसका साथै विद्यालय विकासलाई ध्यानमा राखी विद्यालय व्यवस्था र कार्यक्रमहरूमा सहयोग गर्नु यसको तेस्रो उद्देश्य हो। चौथो उद्देश्य अन्तर्गत सबै विद्यार्थीद्वारा विद्यालय नियमको पालना गर्न लगाउनु र अनुशासनमा बसेर विद्यालयको गरिमा कायम राख्दै विद्यार्थीहरूको उचित चाहनालाई प्रधानाध्यापक समक्ष पु–याउनु र सोको पूर्ति गर्नमा सहयोग गर्नु हो। यसको पाँचौं उद्देश्य विद्यार्थीहरूमा जागरूकता, कर्तव्यनिष्ठा र उत्तरदायी हुने भावना विकसित गर्नु हो।
विद्यालय सरकारको कार्य
    यसको पहिलो काम विद्यालयमा समय–समयमा हुने विभिन्न प्रतियोगिताहरू जस्तै वाद–विवाद, चित्रकला, वक्तृत्वकला, निबन्ध र कविता लेखन आदिको आयोजनामा सहयोग गर्नु हो। यसबाहेक अन्य कार्यक्रम जस्तै शहीद दिवस, प्रजातन्त्र दिवस, शिक्षा दिवस, बालदिवस, शिक्षक दिवस आदिको आयोजनमा पनि सहयोग गर्नु हो। विद्यालय सरकारको अन्य कार्यक्रममा श्रमदान कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु पनि हो। यस अन्तर्गत विद्यालय र विद्यालय वरिपरि सरसफाइ, कुनै महत्वपूर्ण स्थलको सरसफाइ आदि हो। यसबाहेक विद्यालयमा हुने दैनिक कार्य, जस्तै ः प्रार्थना सभा, विद्यार्थीहरूको नियमित स्वच्छता परीक्षण, विद्यालयमा हुने खेल, टिफिनको बेला खाजा आदिको लागि बनाइने कार्यक्रममा सहयोग प्रदान गर्नु हो। विद्यालय परिसरमा फोहर हुन नदिने, पानी खाने ठाउँ सफा राख्ने र पानी खेर जान नदिनेलगायत विलम्ब गरी विद्यालय आउने विद्यार्थीहरूको ध्यान राख्ने कार्य पर्दछ। यसैगरी विद्यालयमा आयोजित हुने वार्षिक टुर्नामेन्ट, विज्ञान मेला, बालमेला, उत्सव, जयन्ती, चाडपर्व, शैक्षिक भ्रमण आलि कार्यमा सघाउ पु–याउनु हो।
विद्यालय सरकारका पदाधिकारीहरू
    विद्यालय सरकारमा अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, प्रधानमन्त्री, साहित्यमन्त्री, स्वास्थ्यमन्त्री, अनुशासनमन्त्री, खेलमन्त्री, सांस्कृतिकमन्त्री, श्रममन्त्री र वित्तमन्त्री आदि हुन्छन्। यस मन्त्रिमण्डलमा सामान्यतया कक्षा ६ देखि १० वा १२ सम्मका विद्यार्थीलाई सामेल गराउन सकिन्छ।
विद्यालय सरकारको चुनाव
    यस प्रक्रियामा विद्यालयका कक्षा ६ देखि १० वा १२ सम्मका विद्यार्थीले भाग लिन पाउँछन्। मतदान प्रक्रियाबाट विद्यार्थीहरूले आफूले रुचाएको मन्त्री छनोट गर्छन्। चुनावी प्रक्रिया सांसदहरूलाई छनोट गर्न हुने निर्वाचन प्रक्रिया अर्थात् पहिलो हुने निर्वाचित हुने मतदान प्रक्रियाजस्तै हुनुपर्छ जसमा विद्यार्थीहरूले आफ्नो मत मतपेटीमा खसाल्छन् र आफूलाई मनपरेको मन्त्री छनोट गर्छन्।
    विद्यालय सरकारको कार्यकाल एक वर्ष मात्र हुनेछ र छानिएका मन्त्रीहरूलाई विद्यालय प्रमुख अर्थात् प्रधानाध्यापकले शपथ ग्रहण गराउँछन्। विद्यालय सरकारका मन्त्रीहरूको कार्यमा सहयोग गर्न विद्यालयका शिक्षकहरू सल्लाहकारको भूमिका निर्वाह गर्छन्। प्रत्येक मन्त्रीको लागि बेग्लाबेग्लै सल्लाहकार हुन्छन्।
पदाधिकारीहरूको कार्य
    १) अध्यक्ष ः विद्यालय सरकारको बैठक अर्थात् विद्यालय संसद्को अध्यक्षता गर्ने, आफ्नो सहयोगी  मन्त्रीहरूको कार्यको मूल्याङ्कन र मार्गनिर्देशन र सल्लाह दिने र सम्पूर्ण विद्यालय सरकारको कार्यभार सम्भाल्ने।
    २) उपाध्यक्ष ः अध्यक्षको कार्यमा सहयोग गर्नु र अध्यक्षको अनुपस्थितिमा कार्यभार सम्भाल्नु।
    ३) प्रधानमन्त्री ः विद्यालय सरकारको सम्पूर्ण कामको लेखाजोखा राख्ने, सरकारले गरेको कार्यको प्रतिवेदन तयार गर्ने र वार्षिक प्रतिवेदन पेश गर्ने।
    ४) साहित्य एवं सांस्कृतिकमन्त्री ः सबैखाले साहित्यिक एवं सांस्कृतिक कार्यक्रमको आयोजना गर्ने र त्यसको व्यवस्थापन गर्ने यस विभागको दायित्व हुनेछ।
    ५) खेलमन्त्री ः विद्यालयमा आयोजना हुने खेल र प्रतियोगिताहरूको प्रबन्ध र सञ्चालन गर्नुको साथै स्वास्थ्य रक्षा र शारीरिक स्वच्छतामाथि ध्यान दिने।
    ६) श्रममन्त्री ः यस विभागको काम श्रम, स्वास्थ्य, सेवा एवं सफाइ हुनेछ। यस अन्तर्गत विद्यालय परिसरको सरसफाइ, पर्यावरण, वृक्षारोपणजस्ता कार्यमा सहयोग गर्ने हुन्छ।
    ७) वित्तमन्त्री ः यस विभागको काम अर्थसम्भ्बन्धी मामिला हेर्ने हो। कार्यक्रमको लागि वार्षिक बजेट तयार गरी त्यसलाई अनुमोदन गराउने र भएको कार्यक्रमको आय–व्ययको हरहिसाब राख्ने।
    ८) अनुशासनमन्त्री ः प्रार्थनासभा, जन्मजयन्ती, चाडपर्वको बेला अन्य कार्यक्रममा मन्त्रीहरूको सहयोगमा अनुशासन कायम गर्ने कार्य सम्पादन गर्ने।
    मन्त्रिमण्डलको गठन भएपछि एक दिवसीय वा रात्रिकालीन शिविरको आयोजना गर्नुपर्छ जसमा विद्यालय सरकारका सबै पदाधिकारी, सल्लाहकार शिक्षकहरू, कक्षा मोनिटर र विद्यालय प्रधानाध्यापकको अनिवार्य उपस्थिति हुनुपर्छ। यस कार्यक्रममा सबै मन्त्रीले आफ्नो विभागको कार्य अनुसार वार्षिक योजना तयार गरेर ल्याउँछन् र शिविर सभामा प्रस्तुत गर्छन्। त्यसमाथि सामूहिक छलफल हुन्छ र पारित कार्ययोजना अनुसार वर्षभरि आआफ्नो कार्यको विधिवत सञ्चालन गर्छन्।
    यस नयाँ प्रयोगले विद्यार्थीहरूमा लोकतान्त्रिक आचरणको ज्ञान हुन्छ र पढाइ सकेपछि जब उनीहरू आफ्नो क्षेत्रमा जान्छन् उनीहरूमा भएको लोकतान्त्रिक आचरणले देश विकासलाई टेवा पुग्छ र बिस्तारै हाम्रो देश सुखी र समृद्ध हुन्छ।  
    तर के विद्यालयले आफ्नो भूमिका बुझ्न सकेको छ ? के अभिभावकहरूले विद्यालयलाई दिइनुपर्ने महत्व दिन सकेका छन् ? के राजनीतिकर्मीहरूले पाठशाला र रङ्गशालामा अन्तर बुझेका छन् ? जबसम्म समाजको जागरूक पक्षले विद्यालयलाई लोकतन्त्रको थलोको रूपमा मान्ने, जान्ने र लिने कार्य गर्दैन तबसम्म धरातलमा लोकतन्त्रको जग कमजोर नै रहन्छ। अरूलाई विद्यालयको उपादेयता सिकाउने शिक्षकले अन्तरात्मादेखि नै विद्यालयलाई लोकतन्त्रको थलो मान्नु अपरिहार्य छ। के अहिलेका शिक्षकहरू त्यसका लागि तयार छन् ? लोकतन्त्र भनेको आदेश मात्र होइन, व्यवहार पनि हो। हामी शिक्षक स्वयं विचार र व्यवहारमा लोकतन्त्रमुखी हुनैपर्छ। हाम्रो निष्ठा र गन्तव्य लोकतान्त्रिक हुनैपर्छ अनि मात्र विद्यालयमा ‘विद्यालय सरकार’को मान्यताले मूर्तरूप ग्रहण गर्न सक्छ।

Monday, November 9, 2020

शिक्षक नै नयाँ कुरो सिक्दैन भने विद्यार्थीले के सिक्छ ?

शिक्षक नै नयाँ कुरो सिक्दैन भने विद्यार्थीले के सिक्छ ?

अनन्तकुमार लाल दास

कोरोनाकाल शिक्षकहरूको लागि आआप्mनो दक्षता वृद्धि गर्ने काल थियो। यस कालमा जसले आप्mनो दक्षता वृद्धि गर्न सक्यो ऊ नै भविष्यमा सफल पनि हुन्छ। कोरोनाकालले हामी शिक्षकहरू पनि प्रविधिमैत्री हुनुपर्ने पाठ पढाएको छ। यस कालमा जो प्रविधिमैत्री बने उनीहरूले प्रविधि प्रयोग गरेर अर्थोपार्जन पनि गरे र विद्यार्थीहरूलाई पढाइतिर पनि आकर्षित गर्न सफल भए। जसले यस कालमा आपूmलाई दक्ष बनाउन सकेन उसले आज आप्mनो भाग्यलाई सरापिरहेको छ। कोरोनाकाल चुनौती सँगसँगै अपार सम्भावना पनि बोकेर आएको थियो। काम गर्न मन नपर्नेहरूका लागि काल र कर्मवीरका लागि सुनौलो अवसर थियो। अर्थात् शिक्षकले आपूmलाई दक्ष बनाउँदैन भने उसले पढाएका विद्यार्थी पनि दक्ष बन्न सक्दैनन्।

शिक्षक र आमाबुवा यदि विद्यार्थीहरूको शैक्षिक विकासमा रुचि राख्छन् भने उनीहरूले नियमित केही न केही पढ्नुपर्छ। जो पढ्दैन उसले के पढाउँछ ? यो साधारण कुरा यदि शिक्षक र आमाबुवाले आत्मसात् गर्छन् भने शिक्षा सँगसँगै समाजको पनि मुक्ति गर्न सक्छन्। यो मुक्ति कसरी हुन्छ भन्ने कुरामा चिन्तनमनन गर्दा के स्पष्ट हुन्छ भने जसले पढ्दैन, उसलाई शिक्षा भनेको के हो थाहा हुँदैन। यस परिवेशमा ऊ आँखा चिम्लेर विद्यार्थीहरूलाई घोकन्ते शिक्षा मात्र प्रदान गर्छ। उसले परीक्षा परिणाम र पैसा त प्राप्त गर्छ तर हुनुपर्ने के र गरिरहेको केबारे पूर्णतः अनभिज्ञ हुन्छ।

पढाइ एकै प्रकारको हुँदैन। ईश्वरको नाउँ हजारपटक भन्ने र लेख्ने गरे पनि  भगवत्प्राप्ति हुँदैन। गीता, रामायण वा कुरान सुग्गाजस्तो रटेर मानिस मानिस बन्न सक्दैन। सुगाजस्तै रटेर परीक्षा त पास गर्न सकिन्छ तर राम्रो शिक्षक बन्नका लागि घोकन्ते शिक्षा होइन पढेको कुरा बुझ्न ध्यान दिनु अति आवश्यक हुन्छ। आज आवश्यकता छ गिजुभाई जस्तै शिक्षा र सामान्य ज्ञानको जानकारी राख्नु। आज आवश्यकता छ शिक्षकहरूले कक्षा शिक्षण गर्नुपूर्व विषयगत कुराहरूको खोज गर्नु।

एउटा तथ्याङ्कले के देखाएको छ भने हाम्रा शिक्षकहरूमा पढ्ने बानीको अभाव छ। यस कारण विद्यार्थीहरूले पनि प्राप्त ज्ञानलाई चरित्रमा परिवर्तन गर्न सकिरहेका छैनन्। स्व–अध्ययन विद्यार्थीहरूको लागि मात्र हैन शिक्षकहरूको लागि पनि त्यतिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। स्व–अध्ययनको अभावले गर्दा नै आज शिक्षक र विद्यार्थीबीच खाडल बढ्दै गइरहेको छ। स्व–अध्ययन भनेको कसैको सहयोगबेगर आफैं सिक्ने प्रक्रिया हो, जसबाट विद्यार्थीहरूको बुझाइ स्पष्ट पार्न सजिलो हुन्छ। यो जुनसुकै ठाउँमा जुन बेला पनि गर्न सकिन्छ। यसले शिक्षकहरूलाई बढी कल्पनाशील बनाउँछ। उनीहरूलाई आप्mनो जिम्मेवारीप्रति स्वतन्त्रतापूर्वक लाग्न सिकाउँछ।

शिक्षकहरूले के पढ्नुपर्छ र किन पढ्नुपर्छ यो महत्वपूर्ण विषय हो। शिक्षकमा यदि नयाँ कुरो सिक्ने बानी छ भने यसबाट धेरै लाभ प्राप्त हुन्छ। यदि शिक्षकमा सिक्ने बानी छैन भने विद्यार्थीलाई के पस्कन्छन् ? आज शिक्षकसँग शब्द भण्डार हुँदैन, विषयगत ज्ञान हुँदैन, धेरै शिक्षक प्रविधिमैत्री छैनन्। विश्वमा के भइरहेको छ भन्ने कुरा थाहा छैन, समाज कुन गतिले अगाडि बढिरहेको ज्ञान छैन, समाजको आर्थिक–सामाजिक विकास कसरी भइरहेको छ पत्तो छैन भने भविष्यको इतिहास कसरी निर्माण गर्ने थाहा हुँदैन।

शिक्षकको जिम्मेवारी ठूलो हुन्छ। समाज सुधार उसको प्रमुख धर्म हो। विद्यार्थीहरूको व्यक्तित्व निर्माण उसको प्रमुख दायित्व हो। यहाँनिर हामीले शिक्षकको जिम्मेवारी के–के हो भन्ने कुरा सोच्नुपर्ने हुन्छ। यदि शिक्षकहरूले यी कुरामा चिन्तनमनन गर्दैनन् भने कसरी उत्प्रेरक बन्न सक्छन् ? यसलाई धर्म भनौं, उत्तरदायित्व भनौं वा जिम्मेवारी, शिक्षकलाई अघि बढ्न प्रेरणा प्रदान गर्दछ। गुरु–शिष्य सम्बन्ध भनेको गुरुले शिष्यको हरेक कुरामा ध्यान दिनु हो। भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले विद्यार्थीहरूसँग कुरा गर्दा के भनेका थिए भने पहिले विद्यार्थीहरू शिक्षकको नकल गर्थे, अर्थात् शिक्षक विद्यार्थीहरूका लागि आदर्श–पात्र हुन्थे। गाउँमा कुनै समस्या हुँदा गाउँलेहरू पनि शिक्षकसँग सल्लाह गर्दथे तर आज यो प्रवृत्ति लोप हुने अवस्थामा छ। यदि शिष्यको मनमा गुरुप्रति श्रद्धा छ भने मात्र गुरुको भनाइ स्वीकार गर्छ। शिष्यको मनमा गुरुप्रति श्रद्धा त्यस बेला मात्र उत्पन्न हुन्छ, जुन बेला गुरुले आप्mनो आचरणको माध्यमले शिष्यलाई श्रद्धाको पात्र बनाउन सक्छ।

स्वाध्यायले शिक्षकहरूलाई उत्प्रेरणा प्राप्त हुन्छ। कुनै बेला वेद–शास्त्र, कुरान पढेर मात्र स्वाध्याय भइहाल्थ्यो। प्रातः वन्दना वा पाँचपटक नमाज पढेर वा पण्डित–पादरी–मौलवीको प्रवचन सुनेर सही दिशाको ज्ञान हुन्थ्यो तर आज त्यो समय छैन। समयले हामीमा परिवर्तन ल्याउँछ, यस कारण हामीले पनि सोही अनुसार परिवर्तन ल्याउनु आवश्यक छ। आज धार्मिक शिक्षकमाथि मात्र निर्भर हुन्छौं भने घाटा हुन सक्छ। यस कारण शिक्षकहरूले आप्mनो अध्ययनको क्षेत्रलाई धर्मनिरपेक्षताको सीमासम्म बढाउनुपर्ने हुन्छ। कतिपय शिक्षकसँग पढाउने विषयको किताबसमेत हुँदैन। कक्षामा गएर के र कसरी पढाउने भन्ने कुरा उनीहरूलाई थाहा हुँदैन। ज्ञानको कुनै सीमा छैन, यसर्थ शिक्षकहरूलाई पनि यस भ्रमबाट मुक्त हुने र आप्mनो रुचि विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यस कारण पनि शिक्षकहरूलाई स्व–अध्ययन गर्नु र प्रविधिमैत्री बन्नु आवश्यक छ।

उखुको रस बेच्नेले के–के तयारी गर्छ, यसको कल्पना गर्नुहोस्। एउटा पान बेच्नेले ग्राहकको सन्तुष्टिका लागि कुन–कुन कुरामा ध्यान दिन्छ भन्ने कुराको कल्पना गर्नुहोस्। कुनै पनि धन्धा गर्नेले पसल खोल्नुपूर्व ती समस्त कुरामाथि ध्यान पु–याउँछ जुन त्यस पसललाई सञ्चालन गर्न आवश्यक हुन्छ। यसैगरी शिक्षकहरूलाई यदि राम्रो शिक्षण गर्नु छ भने कुन–कुन कुरामा ध्यान पु–याउनुपर्छ भनी सोच्नु के नराम्रो हो ? के यस्तो गर्नु हाम्रो धर्म होइन ? शिक्षक सदैव प्रगतिशील हुन्छ। ऊ निरन्तर उन्नति चाहन्छ। कुनै ‘वाद’सँग डराउनु हुँदैन तर कुन वादले खाल्डोमा जाकिदिन्छ त्यसबारे अवश्य नै थाहा हुनुपर्छ। स्वाध्यायको सर्वोपरि लक्ष्य यही हो।

स्वाध्यायको अर्थ मात्र किताब वा पत्रपत्रिका पढ्नु होइन। स्वाध्यायको अर्थ आप्mनो स्वभावको अध्ययन गर्नु पनि हो। स्वाध्यायको अर्थ आप्mनो छरछिमेक र परिवेशको अध्ययन गर्नु पनि हो। स्वयंको अवलोकन गर्नु, पर्यावरणमाथि ध्यान दिनु र विश्वको गहन अध्ययन गर्नु र त्यसमा के राम्रो छ, त्यसको विश्लेषण गर्नु पनि स्व–अध्ययन हो। धेरैले अध्यात्म र धर्मप्रति श्रद्धाभाव राख्छन् तर कतिलाई ‘स्वधर्म’ भनेको के हो भन्ने कुरा थाहा हुन्छ ? यी कुराहरूलाई कतिले बुझ्ने प्रयास गरेका छन् ? मेरा थुप्रै शिक्षक साथी छन्। उनीहरूले राम्रो डिग्री पनि हासिल गरेका छन्। उनीहरूले काम गर्ने विद्यालयमा पनि थुप्रै पत्रपत्रिका उपलब्ध छ तर कसैलाई पनि पढ्ने फुर्सद छैन। स्व–अध्ययन सम्बन्धमा उनीहरूको धारणा जान्न खोज्दा ‘अब पढेर वा सिकेर के फाइदा? विद्यार्थीहरूलाई पढाउनबाट नै फुर्सद पाउँदिन्। महीनामा बीस–पच्चीस हजारको कमाइ भइहाल्छ” भन्ने जवाफ पाइन्छ। उनीहरू पनि लाभ खोज्छन् र म पनि लाभ नै खोजिरहेको छु। त्यो ‘नजीकको लाभ’ र यो ‘टाढासम्मको लाभ’ फरक यत्ति मात्र हो।

हाम्रो स्वाध्याय वा नयाँ कुरा सिकाइ परिवर्तनको लागि हुनुपर्छ। अरूलाई देखेपछि स्वयं परिवर्तित हुनुपर्छ। पुस्तक अध्ययनले र प्रविधिको ज्ञानले हामीलाई स्व–मूल्याङ्कन गर्ने अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्छ। पुस्तकको माध्यमले हामी विगतलाई सजिलै हेर्न सक्छौं भने प्रविधिमार्फत अप्ठेरो परिस्थितिमा पनि धनार्जन गर्न सक्छौं। विगतलाई हेरेर वर्तमान सुधार्न र भविष्यको निर्माण गर्न सकिन्छ। यो त्यस बेला मात्र सम्भव हुन्छ जब हामीमा अध्ययन गर्ने र नयाँ कुरो सिक्ने बानी हुन्छ। यस कारण शिक्षकहरूले स्वयं र विश्वलाई हेर्न समय निकाल्नुपर्छ।

Monday, November 2, 2020

मूल्यवृद्धि अहिलेको ठूलो समस्या

मूल्यवृद्धि अहिलेको ठूलो समस्या

 


अनन्तकुमार लाल दास
    प्रत्येक स्थिति र अवस्थाको दुईवटा पक्ष हुन्छ। पहिलो आन्तरिक र दोस्रो बाह्य। बाह्य अवस्थालाई मानिसले कृत्रिमताबाट सुधार गर्न सक्छ तर आन्तरिक अवस्था बिग्रेपछि मानिसको सर्वनाश नै हुन्छ। बाहिरी शत्रुको मानिसले उपेक्षा पनि गर्न सक्छ तर आन्तरिक शत्रुलाई वशमा गर्न धेरै कठिन हुन्छ। यही नियम हाम्रो देशको स्थितिमा पनि लागू हुन्छ। हाम्रो देशको बाहिरी स्थिति जति सुदृढ वा विदेशमा गएर हामीले जति सम्मान प्राप्त गरे तापनि वा हाम्रो विदेश नीति जति सफल भए तापनि वा हाम्रो सीमा सुरक्षा जति सबल भए पनि, यदि आन्तरिक स्थिति बलियो छैन भने एक दिन अवश्य नै हाम्रो देशको पतन हुनेछ। देशको आन्तरिक स्थिति धनधान्य र अन्नमाथि निर्भर गर्दछ। आज हाम्रो देशको प्रमुख समस्या हरेक दिन सुरसाको मुखजस्तै तन्किइरहेको दैनिक उपभोगका वस्तुहरूको मूल्य रहेको छ। यसबाट सम्पूर्ण देशको जीवन नै अस्तव्यस्त भइसकेको छ। एकातिर कोरोनाजस्तो महामारी र अर्कोतिर मानिसलाई चाहिने खाद्य पदार्थ, विद्युत्जस्ता दैनिक उपभोगका वस्तुहरूको मूल्य दिनानुदिन वृद्धि भइरहेको छ। यसले गर्दा मानिसलाई जीवन निर्वाह गर्न बडो गा–हो भइरहेको छ। आज रुपियाँको कुनै मूल्य छैन। सामानको भाउ कैयौं गुणा बढिसकेको छ। गरीब र मध्यम वर्गका मानिसलाई जीवन धान्न गा–हो भइसकेको छ। अभाव र असन्तुष्टि समाजमा दिन प्रतिदिन बढ्दै गइरहेको छ।

    अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार जब उत्पादन बढ्छ, वस्तुको मूल्य घट्छ। सरकारी तथ्याङ्कले कोरोना महामारीले गर्दा स्वदेशी उत्पादन खेर गइरहेको छ, तर सामानको भाउ भने बढेको छ। यो आश्चर्यजनक कुरो हो। आज मानिसले घर बनाउन सिमेन्ट किन्न जाँदा धेरै पटक सोच्नुपर्ने हुन्छ। जीवनको लागि चाहिने अन्य वस्तुहरूको मूल्यमा पनि आशाभन्दा बढी वृद्धि भएको छ। अर्थशास्त्रका विद्वान्हरूका अनुसार खाद्यान्न उत्पादनमा ४० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ। जमीनको भाउ बढेको छ। सुनको भाउले त आकाश नै छुन थालेको छ। प्याज पनि १४० रुपियाँ प्रतिकिलो भएको छ। माछामासुको मूल्य पनि बढेको छ। हाम्रो देश जलस्रोतमा धनी भएर पनि हामीलाई सबैभन्दा महँगो मूल्यमा बिजुली प्राप्त भइरहेको छ र त्यो पनि हिजोआज नियमित छैन। आज कुनै यस्तो वस्तु छैन, जसको मूल्य वृद्धि भएको छैन।

    यहाँनिर के प्रश्न उठ्छ भने यस अव्यवस्थाको कारण के हो ? के हाम्रो देशमा मूल्य नियन्त्रण गर्ने कुनै निकाय छैन ? के यहाँका मानिस दक्ष नाविक नभएको डुङ्गामा सवार छन् ? गहिरिएर हेर्ने हो भने आज हाम्रो समाजको अवस्था यस्तै देखिन्छ। हरेकले आआफ्नो मनपरितन्त्र चलाउन थालेको छ। सबैले आफूलाई जे गर्न पनि स्वतन्त्र ठान्छन्। तर कुरो यस्तो हैन।

    दीर्घकालीन शोषणपछि हामीलाई लोकतन्त्र प्राप्त भएको छ। वास्तवमा भन्ने हो भने हाम्रो देशको आर्थिक अवस्था अत्यन्त दयनीय छ। नयाँ योजना तर्जुमा गरी देशलाई राम्ररी डो–याउन समय लाग्छ। यस्ता पनि केही मानिस छन्, जो देशको सङ्क्रमणकालीन अवस्थाबाट फाइदा लिन खोजिरहेका छन्। सरकार वा अन्य राजनीतिक दल पनि आफ्नै कुर्सी जोगाउन कसरत गरिरहेका छन्। यस कारण निहित स्वार्थको खेल खेल्ने र मुनाफाखोरहरूले सङ्क्रमणकालीन अवस्थाको आडमा आफूखुशी वस्तुको मूल्य निर्धारण गरेर बेचिरहेका छन्। यसरी एउटा विशेष वर्गले समाजलाई भ्रष्टाचारको अखडा बनाइराखेको छ। उनीहरूले सामाजिक जीवनसहित राष्ट्रिय जीवनलाई पनि दूषित बनाएका छन्। देशमा भइरहेको नैतिक पतनले गर्दा नै आज मूल्यवृद्धि एउटा भयावह समस्याको रूपमा देखा परिहेको छ। मुनाफाबाहेक आज एक आपसमा न कुनै प्रकारको सम्बन्ध छ, न रिश्तेदारी।

    कुनै पनि देशको आम्दनीको प्रमुख साधन त्यहाँको व्यापार र उद्योग हुने गर्दछ। हाम्रो देशमा उद्योग र व्यापारमा वृद्धि हुनुको साटो दिन प्रतिदिन –हास आइरहेको छ। आन्तरिक व्यापार  धराशायी र वैदेशिक व्यापारमा वृद्धि भइरहेको छ। विदेशबाट सामान आयातमा वृद्धि भएपछि मूल्यवृद्धि हुनु स्वाभाविक नै हो। देशमा हुने प्राकृतिक प्रकोप र महामारीको नाउँमा सरकारी कोष खाली भइरहेको अवस्था छ। सरकारलाई यो धन जनताबाट नै प्राप्त हुन्छ। परिणामस्वरूप मूल्यवृद्धि भइरहेको छ।

    आज जनतामा असन्तोष व्याप्त छ। देशको एक कुनाबाट अर्को कुनासम्म मानिस मूल्यवृद्धिबाट परेशान छ। सरकार विरोधी दलहरूले यसबाट फाइदा उठाउन खोजिरहेका छन्। कतै उनीहरूले केही खास समुदायलाई उचाली आन्दोलन गराइरहेका छन् भने कतै मध्यम वर्गलाई उचाली जुलूस र धर्ना गराइरहेका छन्। अधिकांश जनता उनीहरूले बुनेको जालमा पँmसेर पुनः पाँच वर्षका लागि आफ्नो शोषण गर्ने लाइसेन्स दिन बाध्य छ।

    वर्तमान मूल्यवृद्धि रोक्ने एउटै उपाय छ। त्यसका लागि जनताको नैतिक उत्थान गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई यस्तो नैतिक शिक्षा दिनुपर्छ जसको प्रभाव उनीहरूको हृदयमा परोस्। तर आजभोलि शिक्षा कसैको प्राथमिकतामा रहेको देखिंदैन। विनाचरित्र र सोच परिवर्तनको यस समस्याको कुनै निकास छैन। आआफ्नो स्वार्थ साधन नै आज प्रत्येक नेपालीको जीवन लक्ष्य बनेको छ। आम जनतालाई न राष्ट्रिय भावनाको ध्यान छ, न देशहितको। यस कारण उनीहरूमा देशहितको भावना जगाउने खालको उच्चकोटिको नैतिक शिक्षाको खाँचो रहेको छ। मूल्यवृद्धि न्यून गर्ने अर्को उपाय हो, सरकारको कठोर नियन्त्रण। जसले भ्रष्टाचार गर्छ वा जो अधिकारी भ्रष्ट छन्, उनीहरूलाई तत्काल जागीरबाट निष्काशित गर्नुपर्छ वा कठोर दण्ड दिनुपर्छ।

    मूल्यवृद्धिको सम्बन्धमा जनसङ्ख्या वृद्धि पनि एउटा महत्वपूर्ण कारण हो। यस कारण मूल्यवृद्धि रोक्न जनसङ्ख्या नियन्त्रणमा ध्यान दिन पनि अति आवश्यक छ। यस कार्यमा जनताले पनि सरकारलाई मदत गर्नुपर्छ र आफ्नो आचरण र सोचमा पनि सुधार ल्याउनुपर्छ। वास्तविकता त के हो भने यदि सरकारले देशको स्थितिमा सुधार ल्याउन चाहन्छ भने उसले पनि आफ्नो नीतिमा स्थिरता ल्याउनुपर्छ, अनिमात्र मूल्यवृद्धिमाथि केही हदसम्म नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

    आज अनाचार र भ्रष्टाचार नेपाली जीवनको पर्याय बनेको छ। आर्थिक विषमता दिन प्रतिदिन बढिरहेको छ। भ्रष्टाचारमुक्त क्षेत्र पाउन गा–हो भइसकेको छ। उचित र अनुचितको विचार प्रायः लुप्त भइसकेको छ। यस कारण मूल्यमा नियन्त्रण गर्न गा–हो भइरहेको छ। यदि यसरी नै मूल्यवृद्धि भइरह्यो भने समाजमा अराजकता फैलिन बेर लाग्दैन। यस कारण के आवश्यक छ भने हाम्रा नेताहरू निस्स्वार्थी र निष्पक्ष भएर आर्थिक नीति निर्माण र कार्यान्वयन गरून्, किनभने आयातलाई हतोत्साहित र निर्यातलाई प्रोत्साहित गर्न अति आवश्यक छ। युवा पलायन रोक्ने, स्वदेशमैं रोजगारको सम्भावना बढाउने र कृषि उत्पादनमा वृद्धि हुने खालको देश सुहाउँदो शिक्षा नीति ल्याउन आवश्यक छ। यी उपाय पनि मूल्यवृद्धि  न्यून गर्न सहयोगी हुन सक्छ। तर आज के स्थिति छ भने कोरोनाकालमा जो स्वदैशमैं बस्ने सपना बोकेर आएका थिए उनीहरू पुनः विदेशिन बाध्य छन्।

    यस दिशामा सरकारी प्रयत्नलाई गति दिनुपर्छ। यदि देशमा अन्न उत्पादनमा वृद्धि भएन, जनताले आफ्नै देशमा रोजगार पाएन, जनता जागरुक भएन वा शासनको भ्रष्टाचारमाथि कठोर नियन्त्रण भएन, समाजिक सोचमा सकारात्मक परिवर्तन भएन भने मूल्यवृद्धि रोक्न सकिन्न। परिणामस्वरूप गरीब जनताले साग–रोटी पाउँदैन र यदि यसो भयो भने त्यस देशको भविष्य के होला भन्न सकिन्न !


Sunday, October 18, 2020

 वैचारिक क्रान्ति – आजको आवश्यकता

वैचारिक क्रान्ति – आजको आवश्यकता

अनन्तकुमार लाल दास
    भविष्यको नेपाललाई कोरोनामुक्त बनाउनका लागि आज नयाँ चिन्तन र नयाँ सोचको आवश्यकता छ जसको जरा समातेर नेपाललाई विकास पथमा डो–याउन सकियोस्। अहिलेको विकास क्रमले नयाँ नेपालको भविष्य कोर्न सक्दैन किनभने त्यसको आधारशिला तर्कहीन र तथ्यहीन छ। यस कारण यस्तो लोक–शिक्षणको आवश्यकता छ जसले हाम्रो पुरातनवादी सोच उखेलेर नयाँ र परिष्कृत शिक्षा नीतिलाई मलजल गर्न सकोस्। यो कार्य कठिन पनि छैन। यसका लागि मात्र हामीले आफूलाई परिवर्तित गर्नुपर्ने खाँचो छ।
    समयानुसार लोक मान्यता र व्यवस्थामा परिवर्तन हुनु पनि आवश्यक छ। एउटा निश्चित अवधिपश्चात् यदि मान्यता र व्यवस्थामा परिवर्तन भएन भने यसले समाज र मानिसलाई स्वार्थी बनाउन थाल्छ र त्यसको परित्याग गा–हो हुन जान्छ। यस परिप्रेक्ष्यमा समाजमा अराजकता र भ्रष्टाचारलाई बढावा मिल्छ र यसले सामाजिक शान्तिलाई बिथोल्छ। यस कारण वर्तमानमा देखा परेका हरेक प्रकारका दुराचार, द्वन्द्व वा शोषणका लागि कसैलाई पनि दोष दिएर समस्याको समाधान हुनुको साटो झन् समस्या बढ्ने सम्भावना हुन्छ। यस परिस्थितिमा मानिसको सोचमा परिवर्तन भएन भने समस्या समाधान गर्न गा–हो हुन्छ। वैचारिक क्रान्तिले नै सबै असम्भव देखिने काम सम्पन्न भएको छ। त्यसैले वैचारिक क्रान्तिको आज टडकारो अवश्यकता महसूस गरिएको हो।
    पहिले नेपालमा राजतन्त्र थियो। जनतालाई सीमित अधिकार प्रदान गरिएको थियो। राजसत्ता राजामा निहित थियो तर आजको अवस्था ठीक विपरीत छ। आज जनता सार्वभौमसत्ता सम्पन्न छ। राज्यको शक्ति जनताको हातमा छ। जनमानस जुन दिशातिर लम्कन्छ, हावा त्यतैतिर बग्न थाल्छ। जनमानसको प्रवाहलाई यदि सही दिशा प्रदान गरियो भने राष्ट्रलाई तीव्रताका साथ विकास पथमा डो–याउन सकिन्छ। यस कारण आज विचारको शस्त्र प्रयोग गर्ने खाँचो छ, किनभने विचारले नै जनमानसलाई सही दिशा प्रदान गर्न सक्छ।


    फ्रान्सको राज्य क्रान्तिपूर्व संसारभरि राजतन्त्र थियो। आम मानिस कि दास थियो कि दासजस्तै जीवन बाँच्न बाध्य थियो। सन् १७८९ मा भएको फ्रान्सको राज्यक्रान्तिले स्वतन्त्रता, समानता र सुरक्षित भविष्यको जुन परिकल्पनाको बास्ना सम्पूर्ण विश्वमा छर्न सफल भयो त्यसैको परिणामस्वरूप आज विश्वका प्रायःजसो राष्ट्र राजतन्त्रात्मक शासन पद्धतिबाट मुक्त हुन सफल भएका छन्। यस कारण फ्रान्सको राज्यक्रान्तिलाई विचारको क्रान्ति पनि भनिएको छ। त्यहाँ केही यस्ता दार्शनिकहरू थिए जसले जनतालाई कैयौं नयाँ विचार दिए, जसले आम जनताको आँखा खोल्ने काम ग–यो। मन्टेस्क्यूले शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्त दिए भने रूसोले सामाजिक सम्झौताको सिद्धान्त प्रतिपादित गरे। यसैगरी भोल्टेयरले व्यङ्गात्मक नाटकको माध्यमले चर्चमाथि प्रहार गर्दै तत्कालीन भ्रष्ट चर्चलाई निर्मूल गर्ने नारा दिए भने दिदेरोले नयाँ शब्दकोषको माध्यमले तत्कालीन शासन व्यवस्थामाथि प्रहार गरे। जनताले चाहेको तर भन्न नसकेको कुरालाई यी दार्शनिकहरूको विचारको माध्यमले सुन्दा जनता आन्दोलित भयो। फलस्वरूप एकपछि अर्को देशमा आन्दोलनको शुरूआत र राजतन्त्रको ठाउँ प्रजातन्त्रले लिन थाल्यो। यो जीत सशस्त्र क्रान्तिको नभएर वैचारिक क्रान्तिको थियो।
    कुनै पनि प्रकारको युद्धबाट जनतालाई त्यति प्रभावित गर्न सकिंदैन जति सजिलै विचारको प्रवाहबाट गर्न सकिन्छ। इङ्गल्यान्डमा भएको औद्योगिक क्रान्ति पछि नयाँ–नयाँ पूँजीपतिहरूको जन्म भयो। बिस्तारै उनीहरूले कामदारको शोषण गर्न थाले। यस प्रकार धनी र गरीबबीच खाडल बढ्न थाल्यो। त्यसबेला लेनिन र कार्लमाक्र्सले साम्यवादी विचारको स्वरूप, आधार र प्रयोग जनतामाझ प्रस्तुत गर्दा त्यो विचार जनतालाई सही प्रतीत भयो। फलस्वरूप आज संसारका करीब एक तिहाई जनताले साम्यवादी शासन पद्धतिलाई स्वीकार गरेको छ।
    विचारले मनःस्थितिलाई परिवर्तित गर्दछ र मनःस्थितिले परिस्थितिलाई। विचारको प्रचारले नै बौद्ध धर्म नेपालको एक कुनाबाट एशियाका धेरैजसो देश– चीन, भारत, जापान, श्रीलङ्का, तिब्बत, जावा, सुमात्रा आदि देशमा फैलिन सफल भयो। यसैगरी विचार क्रान्तिको प्रभावले गर्दा नै आज विश्वको जनसङ्ख्याको एक तिहाई ईसाई छ। यसैगरी अन्य धर्मले पनि संसारमा आआफ्नो विचारको प्रभावले स्थान ओगट्न सफल भएको देखिन्छ। यदि आज हामी जनताको अगाडि प्रभावशाली र आकर्षक तवरले सही विचार प्रस्तुत गर्न सक्यौं भने नयाँ नेपालको परिकल्पनाले मूर्त रूप लिन बेर लगाउँदैन।
    वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा मानिसको सोच यस्तो मान्यतासँग जोडिन पुगेको छ जहाँ तुरुन्त फाइदा पाउनका लागि जे पनि गर्न तयार छ। आज नीति, नियम, सदाचारलाई भाषणमा मात्र स्थान प्राप्त छ। यस परिस्थितिको प्रत्यक्ष उपचार समयमैं गर्नुपर्छ अन्यथा प्रजातन्त्र खतरामा पर्ने सम्भावना हुन्छ। यस कारण पनि वैचारिक क्रान्ति आजको प्रमुख आवश्यकता बन्दै गएको छ किनभने विचार शक्ति विश्वको यस्तो ठूलो शक्ति हो जसमा हाम्रो सोचलाई परिवर्तित गर्ने ताकत हुन्छ।
    आज शोषण र उत्पीडन नयाँ–नयाँ स्वरूप धारण गरेर हाम्रो अगाडि उपस्थित हुन थालेको छ। ‘मुखमा राम, बगलीमा छुरी’ भन्ने लोकोक्ति पाइलापाइलामा चरितार्थ भइरहेको छ। राजनीतिक क्षेत्रमा कथनी र करनीमा कुनै समानता देखा पर्दैन। अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रसँगै नेपालमा पनि घटित घटनाहरूले मानव जातिको भविष्य नै अन्धकारतर्फ ढकेल्दै लगेको छ। व्यक्तिगत र सामाजिक दोष पनि दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको छ। यस परिस्थितिमा हाम्रो सोच परिवर्तनका लागि विचाररूपी अस्त्रको प्रयोग अति आवश्यक भइसकेको छ। यस प्रकारको दुष्प्रवृत्ति रोक्नका लागि त्यसविरुद्ध कडा घृणा होइन, सशक्त विचाररूपी शक्ति प्रदर्शित गर्नुपर्छ। विकृत क्रियाकलाप गर्ने मानिसलाई न सहयोग गर्नुहुन्छ, न प्रशंसा नै। एउटा मानिससित भएको अन्यायलाई सम्पूर्ण समाजप्रति भएको अन्याय बुझ्नुपर्छ। यस प्रकारको विचार घरघरमा पु–याउनुपर्छ। अनिमात्र समृद्ध नेपाल सुखी नेपाली र कोरोनामुक्त नेपालको राष्ट्रिय परिकल्पनाले साकार रूप लिन सक्छ।
    हाम्रो सोचको विकृतिले गर्दा नै समाजमा थरीथरीको कुरीति फैलिरहेको छ। हामी दिन प्रतिदिन सुविधाभोगी बन्दै गइरहेका छौं। धैर्यको अभाव, अहम् प्रदर्शन र विवेकको विसर्जनले गर्दा आज हाम्रो समाजमा मानवीय संवेदना लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको छ। यो यस्तो सरुवा रोग हो, जसको उपचार यदि समयमैं गरिएन भने यसले एउटा परम्पराको रूप धारण गर्न बेर लगाउँदैन। किनभने समस्त दुर्गुणहरूको उद्गमस्थल मानिसको दुर्बुद्धि हो। आज हामीले विवेकलाई पुरातनवादी सोच भनेर एउटा कुनामा थन्काइदिएका छौं। आज चारैतिर भ्रष्टाचार र मनपरीतन्त्र गर्वको विषय मान्न थालिएको छ। हाम्रो देश नेपालको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा चारैतिर नकारात्मक विचारको चलखेल भइरहेको छ। आम मानिसको चाहना यसबाट उन्मुक्ति हो। यस परिस्थितिमा यसको उपचार नहुन्जेल कुनै पनि समस्याको समाधान सम्भव छैन। समस्या समाधान वैचारिक क्रान्तिले मात्र सम्भव छ, किनकि आजको सबै समस्याको समाधान सम्बन्धित निकायले इमानदारीपूर्वक आआप्नो जिम्मेवारी वहन गर्नु हो।  
    भारतीय लोकनायक जयप्रकाश नारायणले एकपटक भनेका थिए– वैचारिक क्रान्ति सानो–ठूलो सबैखाले क्रान्तिको सशक्त आधार हो। विचार परिवर्तनबेगर कुनै पनि परिवर्तन सम्भव छैन। हुनु पनि हो, वैचारिक क्रान्तिको आधारमा जनमानसको मान्यता र निष्ठालाई परिवर्तित गरेर उसको गतिविधि र उसले गर्ने क्रियाकलापलाई परिवर्तन गर्न सकिन्छ। हामीले प्राप्त गरेको लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको आधार पनि वैचारिक क्रान्ति नै हो। यस कारण लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई संस्थागत गर्न वैचारिक क्रान्तिलाई अभियानकै रूपमा सञ्चालन गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

Sunday, October 11, 2020

  शिक्षा सरकारको विषयसूचीमा सामेल छैन

शिक्षा सरकारको विषयसूचीमा सामेल छैन

- अनन्तकुमार लाल दास
    कोरोना सङ्क्रमणकाल अत्यधिक लामो र अनिश्चितकालीन हुँदै गइरहेको छ। मानिस सामान्य अवस्थामा बाँच्न बेचैन भइरहेका छन्। आजभोलि सामान्य जस्तो अवस्था लागे पनि विद्यार्थीहरूलाई सपनाजस्तै प्रतीत भइरहेको छ। पछिल्लो समय सारा काम ठप्प भएको थियो तर घरमा थन्केर बस्नु प्रगतिशील मानिसको अनुकुल थिएन। मानिस घरमा बसीबसी भविष्यको तयारीमा पनि जुटेका थिए तर बहुमत प्राप्त हाम्रो सरकार आफ्नै धन्धामा लागेको थियो। सरकारले कहिल्यै पनि गम्भीरतापूर्वक कोरोना कालपछि भविष्यको नेपालबारे चिन्ता र चासो लिएन। किनभने कोरोना कालमा सबैभन्दा बढी मारमा विद्यार्थी, निजी विद्यालय र त्यहाँ काम गर्ने शिक्षकहरू परेका छन्। उनीहरूले हालसम्म ठोस निकास पाएका छैनन्।
    शिक्षा मन्त्रालयद्वारा जारी ३१ बुँदे विद्यालय कार्ययोजनाको बुँदा २७ मा संस्थागत विद्यालयले वैकल्पिक शिक्षाबाट लिने शुल्क निर्धारण र कार्यान्वयनको जिम्मा स्थानीय सरकारलाई असोज दोस्रो सातासम्मका लागि सुम्पेको थियो तर हालसम्म स्थानीय सरकारले कुनै ठोस कार्य गरेको देखा पर्दैन। यस अघि जारी निर्देशनमा विद्यालयले प्रचलित कानून अन्तर्गत स्थानीय तहले स्वीकृत गरेको शुल्क लिने प्रावधान थियोे। वीरगंजमा अपवादबाहेक कसैले पनि स्वीकृत शुल्कभन्दा बढी लिएको पाइएको छैन। सँगसँगै पुरानै बक्यौता पनि उठेको छैन। एक–दुईवटा विद्यालयले गत शैक्षिक सत्रको शुल्कको आधारमा बिल पठाउँदा समेत अभिभावकले कुनै चासो नलिएको गुनासो संस्थागत विद्यालयको रहेको छ। संस्थागत विद्यालयको शुल्क सम्बन्धमा जुन कुरो चर्चामा आएको छ त्यो काठमाडौंमा देखिएको हुन सक्छ, वीरगंजमा यस्तो केही छैन।


    वीरगंजमा अभिभावक सङ्घले पनि केही महीनाको छूट दिएर अभिभावकसँग छलफल गरी शुल्क उठाउन भनेको नै छ। अर्कोतिर वीरगंजका विद्यालयहरूले शिक्षण शुल्क उठाउन सक्ने वातावरण निर्माण गरिदिन पटक–पटक वीरगंज महानगरपालिकासँग छलफल गरिरहेको छ। अभिभावक र शिक्षककै सहयोगमा संस्थागत विद्यालय चल्ने भएकोले दशैंभन्दा पहिले वैकल्पिक व्यवस्था गरेर विद्यालय खोल्न प्याब्सन र एन प्याब्सनले गरेको छ। त्यसैगरी गाउँ र शहरमा आइसोलेशन केन्द्र बनाइएको सामुदायिक विद्यालयको हालसम्म सरसफाइ भएको छैन। यता पनि पालिकाहरूले ध्यान दिनु आवश्यक छ।
    यस अवधिमा शिक्षा मन्त्रालयले कहिले अनलाइन कक्षा नचलाउने, कहिले चलाउने र कहिले शुल्क नतिर्न त कहिले स्थानीय सरकारसँग स्वीकृति लिने भनिरहेको छ। विद्यालय खोल्दा कोरोना वृद्धि भयो भने सरकारले थेग्न नसक्ने, सामुदायिकका शिक्षकहरूले घरमैं बसेर तलब लिइरहेको हुनाले ‘टोले शिक्षक’ बनेर विद्यार्थीको घरमा गई सहजीकरण गर्ने उर्दी जारी गरेको छ। तर संस्थागत विद्यालय र त्यहाँ काम गर्ने शिक्षक–कर्मचारी, जसले राज्यलाई कर भुक्तान गर्दछन्, तीबारे कहिल्यै केही भन्दैन। शैक्षिक निकायका पदाधिकारीहरूले पनि सरकारले दिने सुविधा सामुदायिकलाई मात्र हो, संस्थागतलाई होइन भन्ने गरेको छ। के संस्थागत विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थी यस देशका नागरिक होइनन् ?
    यी कुरा सुन्दा के लाग्छ भने सरकार यस्तो तरीका अँगाल्दै छ जसबाट दिक्क भएर संस्थागत विद्यालय आफैं बन्द होऊन्। सामुदायिक विद्यालयहरूले विना स्थानान्तरण प्रमाणपत्र भर्ना लिन पाउने भएपछि केही अभिभावक शुल्क बचाउन त्यहाँ भर्ना गराइरहेका छन्। सरकार यसबारे मौन छ, तर उसलाई के थाहा छैन भने संस्थागत विद्यालयमा पढ्ने केटाकेटी र कर्मचारीहरू यदि बेरोजगारी भए भने के देशले त्यसलाई थेग्न सक्छ ? अहिले नै धेरै विद्यार्थी विदेशी पाठ्यक्रम पढाइरहेका विद्यालय वा विदेशमा पढ्न जान थालेका छन् किनभने सरकारले यसै वर्षदेखि कक्षा ११ मा नयाँ पाठ्यक्रम लागू गर्ने घोषणा गरेको छ, जस अन्तर्गत क्याम्पसहरूमा उनीहरूले सातवटा विषय पढ्नुपर्ने हुन्छ तर विदेशी पाठ्यक्रममा जम्मा पाँच विषय पढ्नुपर्छ। हालसम्म कक्षा ११ को पाठ्यपुस्तक बजारमा उपलब्ध छैन। विद्यालय तहमा दरबन्दीको अभाव छ र नयाँ विषय थप गरेपछि थप दरबन्दी कहाँबाट ल्याउने भन्ने कुरा के सरकारलाई थाहा छैन ? रातारात परीक्षा स्थगित गर्ने सरकारले कम्तीमा शुल्क निर्धारणको जिम्माबाट पन्छिन मिल्दैन।
देशभरि करीब ८ हजारको हाराहारीमा संस्थागत विद्यालय र तिनमा झन्डै ३० लाख विद्यार्थी र ५० हजार शिक्षक कर्मचारी संलग्न छन्। त्यसैगरी विद्यालयसँग सम्बन्धित विभिन्न कारोबार – जस्तै पुस्तक, स्टेशनरी, विद्यार्थीहरूको ब्याग, जुत्ता, पोशाक, टाई, मेडल आदि बनाउने काममा संलग्न कारोबारीहरूको सङ्ख्या झन्डै २ लाख ५० हजार रहेको छ। विद्यालयमा करीब १० खर्बको लगानी छ जसबाट करीब ५ अर्ब राजस्व हरेक साल सरकारलाई प्राप्त हुन्छ। सरकारले २ प्रतिशत विशिष्ट विद्यालयहरूलाई सुविधाको आधारमा शुल्क लिन भनेको छ, बाँकीको लागि सरकारले नै शुल्क निर्धारण गर्नुपर्छ। तर यसतर्फ सरकारले कुनै ध्यान दिएको छैन किनभने सरकारको प्राथमिकताको विषय नै शिक्षा होइन्। यी यावत् समस्या समाधान गर्न सरकारले शिक्षालाई चुनावी मुद्दा बनाउनुपर्छ अनि मात्र शिक्षा उँभो लाग्न सक्छ।
    बहुसङ्ख्यक विद्यार्थी पढ्ने सामुदायिक विद्यालयको अवस्था त झन् दयनीय छ। त्यहाँ अनेक प्रकारका सुविधाको अभाव छ–केटीहरूको लागि छुट्टै शौचालय र विषयगत शिक्षकको अभाव आदि। त्यहाँ पनि शिक्षकहरू निजी स्रोतमा र राहत शिक्षकको रूपमा कार्यरत छन्। यहींनिर सोचनीय कुरो के हो भने दरबन्दी अनुसारका शिक्षक नहुँदा त्यहाँ कस्तो पढाई हुने गर्छ ? यसका साथै ६ महीना लगाएर आएको कार्ययोजनालाई शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावकहरूले कसरी व्यवहारमा लागू गर्छन् भन्ने प्रश्न पनि तेर्सिएको छ। कहिलेसम्म विद्यार्थीहरूले सिमकार्ड पाउने र कसरी अनलाइन कक्षा गर्ने भन्ने प्रस्ट छैन। सरकार अलमलमा रहेको बेला केही संस्थागत विद्यालयहरूले अनलाइन कक्षा प्रारम्भ गरे तर श्याबासी पाउनुको साटो उल्टै सरकारले भर्ना नगर्न र शुल्क नलिन निर्देशन दिनु कति जायज छ ? शुल्क नलिन भन्ने सरकारले यतिसम्म शुल्क लिनु किन भन्न सकेन ?
    सरकारी सहजीकरणमा शिक्षकहरूले तयार गर्नुपर्ने पाठ्यक्रमलाई शिक्षा मन्त्रालयका केही आसेपासेले तयार गरेको र सरकारले निर्धारित पाठ्यक्रम जसरी पनि पूरा गर्न दिएको निर्देशन कतिको व्यावहारिक हुन्छ ? शिक्षा मौलिक हक अन्तर्गतको विषय हो। कुनै पनि देशको विकास त्यहाँको शैक्षिक अवस्थामा निर्भर हुन्छ। यस सन्दर्भमा विश्वको शैक्षिक व्यवस्थासँग हाम्रो देशको तुलना गर्दा हामी निकै पछाडि छौं भन्ने प्रस्ट हुन्छ। आज पनि हाम्रो शिक्ष्Fण विधि परम्परागत नै छ। सरकारले यसमा सुधारका लागि खर्च त गरिरहेको छ, तर सही शिक्षक नभएर प्रयत्न खेर गइरहेको छ। देशका हरेक नागरिक शिक्षित नभएसम्म सूचनाको हकलाई मौलिक अधिकार बनाएर केही फरक पर्दैन। कारण सही व्यक्तिको चयन शिक्ष्Fित नागरिकबाट नै सम्भव हुन्छ।
    विडम्बना के छ भने एकातिर सङ्घीय सरकारले शुल्क निर्धारण गर्न नमिल्ने र अर्कोतिर संस्थागत विद्यालयका सञ्चालकहरूलाई वैशाखदेखि नै शुल्क लिन शैक्षिक निकायका पदाधिकारीले उत्प्रेरित गरेको कुरा बाहिरिएकोले यसलाई के भन्ने ? देशभरिका धेरैजसो संस्थागत विद्यालयमा सरकारका सांसद र मन्त्रीहरूको लगानी रहेको कुरा यस सन्दर्भले प्रस्ट पारेको छ। अर्थ मन्त्रालयको नयाँ खर्च नगर्ने अनुरोधलाई बेवास्ता गर्दै साझा प्रकाशनबाट पुस्तक छाप्ने काम जनक शिक्षा केन्द्रलाई दिनु पछाडि सरकारको उद्देश्य के हो ? यसरी सरकारले नै साझा प्रकाशनको आयस्रोत खोसेको यो ज्वलन्त उदाहरण हो। अर्कोतिर हिसानका अध्यक्ष रमेश सिलवालले कुनै पनि हालतमा यस वर्ष नयाँ पाठ्यक्रम लागू नहुने बताएका छन्। यसर्थ कक्षा ११ मा पुरानै पाठ्यक्रम अनुसार पढाइ भइरहेको छ। नेपालमा शिक्षाको कथा व्यथा भनेर साध्य हुने छैन।
    शिक्षा नै देशको विकास र समृद्धिको आधार हो। यसले काम गर्न पाएन भने सम्पूर्ण राष्ट्र ठप्प हुन्छ। सिकाइ समयानुसार परिवर्तन भइरहने कुरो हो। यस बेला यदि हामीले विद्यार्थीहरूको मन–मस्तिष्कलाई बुझेर उनीहरूलाई सक्रिय बनाएनौं भने देश धरातलमा जाने निश्चितप्रायः छ। यदि कोरोनाको त्रासले डाक्टर, पत्रकार, प्रहरी, कर्मचारीले काम गर्न छाडे भने के हुन्छ ? यो अक्षमताको पराकाष्ठा हुन्छ। यस विषम परिस्थितिमा पनि कुन विद्यालय कसरी चलेको छ भन्ने कुराको अनुगमन कसले गर्ने ?
    अधिकांश संस्थागत विद्यालयहरू थोरै लगानीमा सञ्चालित छन्, तर तिनले पनि रोजगार सिर्जनामा सक्दो सहयोग गरेका छन्। तिनको स्थिति अहिले धेरै दयनीय छ। तिनले न अभिभावकको सहयोग पाएका छन्, न बचत पूँजी नै छ। सरकारले यस्ता विद्यालयको लागि सहुलियत दरमा कर्जा उपलब्ध गराउनुपर्छ, साथै न्यून ब्याजदरमा विद्यालयको ग्यारेन्टीमा शिक्षकहरूको लागि पनि यही सुविधा प्रदान गर्नुपर्ने दायित्व पनि सरकारले नै बेहोर्नुपर्छ। यस विषम परिवेशमा अध्ययनरत सन्तानको स्वर्णिम भविष्यको लागि अभिभावकहरूले सक्रियता देखाउन अघि सर्नुपर्छ। शिक्षा क्ष्Fेत्र सङ्घीय सरकारले स्थानीय सरकारलाई जिम्मा लगाएकोले उसलाई घचघच्याउने बेला हो। अभिभावकहरूका जति पनि समस्या छन्, ती सरकारी संयन्त्र र स्थानीय निकायले जिम्मेवारी वहन नगरेको कारण उत्पन्न समस्या हो। ध्यान दिनुपर्ने कुरो के छ भने गणतन्त्रमा मनपरितन्त्रको बोलबाला छ। कसले बिरालोको घाँटीमा घण्टी झुन्ड्याउने साहस गर्छ ?
    कोरोना महामारीबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित शिक्षा क्षेत्र नै हो। समयानुकूल उचित निर्णय नलिंदा गरेको कामको प्रगति देखा पर्दैन। प्रधानमन्त्रीको मातहत सम्पूर्ण मन्त्रिपरिषद् रहेकोले शिक्षामन्त्रीले गरे नगरेको कामको जिम्म्मेवारी प्रधानमन्त्रीको नै हुन्छ। कुर्सीको स्वार्थ र दलको आन्तरिक शक्ति सङ्घर्षले देशका कर्णधारहरू मर्कामा परेका छन्। शिक्षा क्षेत्रको विसङ्गतिबाट कोही अनभिज्ञ छैन। तर के गर्ने, शिक्षा सरकारकोे विषयसूचीमा सामेल छैन।

Sunday, October 4, 2020

 प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको अर्थ

प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको अर्थ

 

-अनंतालाल दास      

    प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिलाई प्रस्ट गर्दै भनिएको छ– “प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा जनताद्वारा जनताको हितमा जनताको सरकार गठन गरिन्छ ।” यस परिभाषाले के स्पष्ट हुन्छ भने प्रजातन्त्रमा जनताको चाहना सबैभन्दा ठूलो हुन्छ । यस पद्धतिमा जनताले छानेका व्यक्तिहरूले जनताको हितलाई ध्यानमा राखी शासन चलाउँछन् । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिको प्रारम्भ अठारौं शताब्दीको अन्तिम चरणमा भएको थियो । पश्चिमा देशहरूमा सबैभन्दा पहिले युनानले यस शासन पद्धतिलाई अँगालेको थियो । त्यहाँ त्यस बेला दासप्रथा भएको कारण शासन त राजाले चलाउँथे तर देशका विभिन्न समस्यामाथि विचार–विमर्श गर्नका लागि शासन पद्धतिमा समयानुकूल सुधार गर्नका लागि ‘सभ्य’ जनतालाई आमन्त्रित गर्ने चलन थियो । बिस्तारै फ्रान्स, स्पेन आदि देशहरूमा राजतन्त्र समाप्त हुँदै गयो र त्यस ठाउँमा प्रजातन्त्रको स्थापना हुँदै गयो । यस प्रकार बिस्तारै विश्वका ठूल्ठूला र ससाना राष्ट्रहरूमा पनि प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिको सुरुआत भयो । हुनत नेपालमा २००७ सालदेखि प्रजातान्त्रिक पद्धति सुरुआत भएको हो तर विक्रम संवत् २०६३ सालमा राजतन्त्रको समाप्तिपछि नेपालमा पूर्ण प्रजातन्त्र स्थापना भयो ।

    वर्तमान युग प्रजातन्त्रको युग हो । प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीले एउटा आदर्श उद्देश्य बोकेको हुन्छ । यस शासन प्रणालीमा जनताले पूर्ण स्वतन्त्रताको उपयोग गर्दछ । जनतालाई लेख्ने–पढ्ने स्वतन्त्रता, विचारको स्वतन्त्रता, शासनको आलोचना गर्ने स्वतन्त्रता, धार्मिक स्वतन्त्रता आदि प्रदान गरिएको हुन्छ । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा अन्य धर्मको भावनालाई ठेस नपु-याई जनतालाई आआफ्नो धर्म अनुसार आचरण गर्ने पूर्ण स्वतन्त्रता हुन्छ । जनतामा आपसी द्वेषको बीजारोपण नहुन्जेल शासनको आलोचना गर्नु पनि क्षम्य हुन्छ । आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्नका लागि विरोध प्रदर्शन गर्ने स्वतन्त्रता पनि नागरिकलाई प्राप्त हुन्छ । नागरिक अधिकारको सुरक्षाका लागि प्रजातान्त्रिक देशमा एउटा संविधान पनि हुन्छ, जसलाई जनताद्वारा छानिएका प्रतिनिधिहरूले तयार गर्छन् । संविधान निर्माणमा हरेक वर्गको प्रतिनिधित्व हुन्छ । प्रजातान्त्रिक देशको संविधानले सबै जनतालाई समान अधिकार प्रदान गर्दछ । संविधानको दृष्टिमा सबै समान हुन्छन् ।


     कुनै पनि देशमा प्रजातन्त्रको सफलताका लागि केही कुरा आवश्यक हुन्छन् । पहिलो देशको जनता सुशिक्षित हुनुपर्छ, जसलाई आफ्नो अधिकार र कर्तव्यबारे अधूरो हैन, पूर्ण ज्ञान हुन्छ । अशिक्षित देशले प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा अनेकौं किसिमका समस्याको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । पूँजीपतिहरूले जनताको सबैभन्दा ठूलो अधिकार ‘भोट’ सजिलै किनबेच गरी देशलाई उन्नतिको साटो अवन्नतितर्फ धकेल्न थाल्छन् । दोस्रो देशमा धेरै राजनीतिक दल हुनुपर्छ । धेरै दल भएपछि सत्तासीन राजनीतिक दलले आफ्नो मनोमानी गर्न पाउँदैन । विरोधीहरूको कटु आलोचनाको भयले गर्दा सत्तासीन दल कुनै पनि अनुचित नीति अँगाल्न सक्दैन । तेस्रो देशमा पर्याप्त सङ्ख्यामा समाचारपत्र प्रकाशित हुनुपर्छ र त्यसलाई जनमत प्रकाशनको पूर्ण स्वतन्त्रता हुनुपर्छ ।
    प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिका धेरै फाइदा पनि छन् । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा राज्यभन्दा बढी महत्व नागरिकलाई दिइन्छ । राज्यले प्रत्येक नागरिकको विकासका लागि अनेक अवसर प्रदान गर्दछ । अर्थात् राज्य साधन हो भने नागरिक साध्य । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा नागरिकलाई बढीभन्दा बढी स्वतन्त्रता प्रदान गरिएको हुन्छ । उसले आफ्नो ‘भोट’द्वारा जो कोही आफ्नो प्रतिनिधि निर्वाचित गर्न सक्छ । भाषण र लेखनीबाट आफ्नो विचार प्रक्षेपण गरी बहुमत प्राप्त गर्न सक्दछ । इतिहासका पाना पल्टाउँदा के स्पष्ट हुन्छ भने विभिन्न देशमा जुन क्रान्ति र विद्रोहहरू भएका छन्, ती सबै विचार प्रकट गर्ने स्वतन्त्रता नभएको वा शासकसम्म आफ्नो विचार पु-याउने सुविधा नभएकै कारण भएका छन् । यस प्रकार अन्याय असह्य भएपछि ती देशहरूमा रक्तक्रान्तिको थालनी भएको इतिहास साक्षी छ तर प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा यस प्रकारको कुनै भय हुँदैन । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा सरकारले जनतामाथि कम मात्र शासन गर्नुपर्छ । सरकार जनतामाथि आफ्नो मनोमानी गर्न सक्दैन किनभने उसलाई अन्य विपक्षी राजनीतिक दलहरू तथा समाचारपत्रको भय हुन्छ । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा कानून सबैभन्दा माथि हुन्छ । यस कारण प्रजातन्त्रलाई विधिको शासन पनि भनिने गरिएको छ ।
    प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा जनताको प्रत्यक्ष शासन हुँदैन । जनताले आप्mनो प्रतिनिधि छनोट गर्दछ । चुनावमा जुन दलको बहुमत हुन्छ त्यस दलले आफ्नो सरकार (मन्त्रिमण्डल) गठन गर्छ । यदि कुनै पनि दललाई बहुमत प्राप्त भएन भने बढी सीट हासिल गर्ने दलले केही दलहरूको सहयोगमा बहुमत पु-याएर सरकार गठन गर्दछ र यसरी बनेको सरकार संसद्प्रति उत्तरदायी हुन्छ । जुनबेला त्यस दलको बहुमत हुँदैन, त्यस बेला उसले मन्त्रिमण्डलसहित त्यागपत्र दिनुपर्छ । यस कारण प्रत्येक दलको के प्रयास हुन्छ, जनता उसको नीतिबाट सन्तुष्ट रहोस् । यस कारण प्रजातान्त्रिक पद्धतिमा जनचाहनाको कदर गरिन्छ ।
    राजनीतिशास्त्रका प्रसिद्ध विद्वान् प्लेटोले प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिलाई ‘मूर्खहरूको शासन’ पनि भनेका छन् । उनको के तर्क छ भने संसारमा मूर्खहरूको सङ्ख्या बढी र बुद्धिमान्हरूको कम हुन्छ । बहुमतमा सदैव मूर्खहरू रहन्छन् । यस कारण बहुमतको शासन भनेको मूर्खहरूको शासन हो । अशिक्षित जनतालाई न आफ्नो अधिकारबारे ज्ञान हुन्छ, न प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिको महत्व नै थाहा हुन्छ । राजनीतिक दलहरूको सहारा लिई मानिस चुनाव लड्छन् । मतदाताहरूले पनि उम्मेदवारको गुण–अवगुण नहेरेर राजनीतिक दलको आधारमा भोट दिन्छन् । यसले गर्दा अयोग्य र अभद्र व्यक्ति पनि माथि पुग्दछ । जुनबेला कुनै दल विजयी हुन्छ, उसले आफ्नो समर्थकको योग्यता नहेरी उसलाई खुशी पार्न ठूला–ठूला पद प्रदान गर्दछ । यतिमात्र कहाँ हो र ? उनीहरूलाई व्यक्तिगत लाभका लागि पनि अनेक किसिमले सहयोग गर्छ । यसरी जनतामाझ पक्षपातको उदय हुन्छ, जसले गर्दा योग्य मानिसलाई आफ्नो योग्यता प्रदर्शनको अवसर नै प्राप्त हुँदैन । जुनबेला एउटा दललाई पूर्ण बहुमत प्राप्त हुँदैन, त्यस बेला उसलाई सरकार बनाउनका लागि अन्य दलहरूको सहयोग लिनुपर्छ । यसरी गठबन्धन गर्नुपर्दा विरोधी दलहरूलाई अनेक किसिमको सुविधा दिनुपर्छ । यस अवस्थामा छिटोछिटो सरकार परिवर्तन भइरहन्छ ।
    प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिको सबैभन्दा ठूलो दोष विकासको गति मत्थर हुनु हो । यस व्यवस्थामा कुनै पनि कार्य सहज ढङ्गले र छिटो सम्पन्न हुँदैन । संसद्मा धेरै लामो समयसम्म कुनै एउटा एजेन्डामा बहस चलिरहन्छ । यस कारण देशमा विषम परिस्थिति उत्पन्न भएको बेला तुरुन्त कारबाही हुनुपर्नेमा यसो नहुँदा देशका लागि प्रजातान्त्रिक पद्धति हानिकारक साबित हुन्छ । अहिले नेपालमा भइरहेको त्यही हो । यसबाहेक अर्को कुरो के हो भने प्रजातान्त्रिक शासन पद्धति खर्चिलो शासन व्यवस्था हो । चुनावमा धेरै रुपियाँ शासनको तर्फबाट र उम्मेदवारको तर्फबाट व्यर्थमा खर्च हुने गर्दछ । सांसदहरूको तलब र सुख सुविधामा पनि देशको धेरै धन व्यय हुने गर्छ । यस धनलाई यदि देशको उत्थानमा खर्च गरियो भने कम समयमैं देश उन्नतिको शिखरमा पुग्न सक्छ ।
    प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा कुनै पनि काम छिटो नहुनु, एक प्रकारले प्रजातन्त्रका लागि वरदान पनि हो, किनभने हतारमा प्रायः काम बिग्रने सम्भावना बढी हुन्छ । जुन काम गर्दा विचार–विमर्श गरिन्न, त्यो काम बिग्रने सम्भावना बढी कम हुन्छ । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा जहाँ केही दोष छ, त्यहीं बढी गुण पनि छ । हालसम्म प्रचलित शासन पद्धतिमध्ये यो सर्वश्रेष्ठ शासन पद्धति हो । जहाँ शासनको लगाम एक वा दुई मानिसको हातमा हुन्छ, त्यो शासन व्यवस्था स्वेच्छाचारी हुन्छ । त्यहाँ शोषण र अन्याय बढी हुन्छ । हामीले प्राप्त गरेको प्रजातन्त्र जोगाउन र सुखी समृद्ध नेपालको कल्पना साकार गर्न सबै दल राष्ट्रिय हितमा एकमत हुनु वर्तमानको खाँचो हो । आज विश्वका सबै राजनीतिज्ञ के कुरामा एकमत छन् भने प्रजातान्त्रिक शासन पद्धति विश्वकै सर्वश्रेष्ठ शासन पद्धति हो । यसमा मानिसको व्यक्तित्व विकासमा बढी ध्यान दिइन्छ ।
यसबाट देशमा परस्पर सहयोग र सहानुभूतिको भावनामा वृद्धि हुन्छ । प्रजातन्त्रको सुरक्षाका लागि जनताले आफ्नो अधिकारको दुरुपयोग होइन, सदुपयोग गर्नुपर्छ । यसको साथै जनताले आफ्नो कर्तव्यको पालन पनि इमानदारी साथ गर्नुपर्दछ । प्रत्येक नागरिक युग चेतनाप्रति सजग र सजीव हुनुपर्छ तर वर्तमान सन्दर्भमा प्लेटोको सिद्धान्तमा पनि केही सत्यता रहेको मान्नैपर्छ ।

Sunday, September 27, 2020

 शिक्षक–कर्मचारी र संस्थागत विद्यालय

शिक्षक–कर्मचारी र संस्थागत विद्यालय

- अनन्तकुमार लाल दास
    कोभिड महामारीको यस कालमा एकातिर सबै थोक रोकिएको अनुभव भइरहेको छ भने अर्कोतिर एउटा अप्रत्यक्ष भयसँग दिनहुँ सामना गर्नुपरिरहेको छ। हुनत कोभिड महामारी रोक्ने कुनै पनि सामाजिक र आर्थिक पर्खाल प्रभावी देखिएन तर यसको अन्तिम प्रभाव तिनैमाथि पर्ने बढी सम्भावना छ जो सामाजिक र आर्थिक रूपले पिछडिएका छन्। विद्यालय शिक्षा जो असमानतासँग जुधिरहेको थियो र जहाँ संस्थागत र सामुदायिक विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीहरूबीच वर्ग बनेको थियो त्यहीं यस महामारीले ती वर्गबीचको दूरी बढाउने काम गरेको छ। विडम्बना त के छ भने देशका धेरैजसो पालिकाहरूले विभिन्न प्रकारको वैकल्पिक व्यवस्था गरी विद्यालय सञ्चालन गर्न सूचना जारी गरिसकेका छन् तर वीरगंजमा शिक्षा छलफलमा मात्र सीमित छ।  
    एकातिर सामुदायिक विद्यालयलाई सरकारले धेरै सुविधाको घोषणा गरेको छ, त्यहीं संस्थागत विद्यालयमा पढाउने धेरैजसो शिक्षक घरमा बसेका छन्। उनीहरूको लागि विद्यालय वा सरकारले कुनै पनि प्रकारको सब्सिडी वा सहयोग प्रदान गरेको छैन। सहयोगको त कुरै छाडौं, गरेको काम वा श्रमको तलब पनि भुक्तान गरिएको छैन। आज उनीहरू पनि आन्दोलित हुन बाध्य छन् किनभने धेरैजसो शिक्षकको रिचार्ज एउटै फोनमा छ र उनीहरू यसलाई घ्यूजस्तै उपयोग गरिरहेका छन्, तर भान्साकोठामा एक थोपा घ्यू उब्रेको छैन। पकवानको साटो भोक टार्न सङ्घर्ष गर्नुपरिरहेको छ। दूध दुई पाकेटको साटो एक पाकेटमा  सीमित हुन पुगेको छ र त्यो पनि बन्द हुने अवस्था छ किनभने कहिलेसम्म कसैले उधारो दिन्छ। किरानाको पसल हरेक दुई–तीन दिनमा परिवर्तन भइरहेको छ। पसलेलाई प्राणप्रिय भाइजस्तो व्यवहार गर्नुपरिरहेको छ।


    यत्तिमात्र कहाँ हो र ! पसलेको छोरा–छोरीलाई शिक्षकले निश्शुल्क पढाइरहेका छन्। अब त उनीहरूले घरबेटीले भाडा नमागून् भनी भगवानसँग प्रार्थना गर्न थालेका छन्। उनीहरूका साना छोराछोरीले बिस्कुट र चकलेट खाने जिद्दी गर्न छाडेका छन्। कहिले काहीं यस परिस्थितिलाई सम्झेर रुन मन लाग्छ। कसैकी पत्नी गर्भवती छिन् भने कुनै महिला शिक्षिका स्वयं यस अवस्थाबाट गुज्रिरहेकी छिन्। आउने सन्ततिलाई कस्तो जीवन दिने भन्ने चिन्तामा राति निद्रा लाग्दैन। कसैको घरमा बुजुर्ग बीमार छन् भने कोही शिक्षक स्वयं डायबिटिज वा ब्लड प्रेसरका रोगी छन्। संस्थागत विद्यालयको नाममात्रको तलबमा जेनतेन एउटा शिक्षकले आफ्नो परिवार पालेको थियो तर आज अभिभावकहरूले फी तिर्दैनन् भने तलब कहाँबाट दिने ? हाम्रो स्थिति पनि तपाईंजस्तै छ, भन्ने विद्यालय सञ्चालकको जवाफ, अपवादबाहेक सर्वत्र सुनिन्छ।               
    हरेक मानिसले एउटा सपना बोकेको हुन्छ। ऊ आफ्नो सपनाको भवन निर्माण गर्न दिनरात परिश्रम गर्छ तर कालान्तरमा आफूलाई अरूको भवन बनाउने औजारको रूपमा पाउँछ। ऊसँग मजबूत हौसला पनि हुन्छ तर त्यो कुनै काम लाग्दैन। ठीक यस्तै हालत कुनै संस्थागत विद्यालयमा काम गर्ने शिक्षक वा कर्मचारीहरूको हुन्छ तर पनि उनीहरू आफूलाई खुशी राख्छन्। यसमा वास्तविक खुशीको कुनै योगदान हुँदैन, आफू असफल भएको भन्न नरुचाएको अभिव्यक्ति मात्र हो यस्तो खुशी।
    कुनै जङ्गलमा एउटा सिंह बस्दथ्यो। सिंहले आफ्नो सेवाको लागि एउटा बाघ र स्याललाई राखेको थियो। ती दुवै सिंहको मन्त्री र सल्लाहकार पनि थिए। ती सिंहलाई शिकार गर्न मदत गर्दथे। सिंह बस्ने गुफा (विद्यालय) त्यस जङ्गल
(समाज) को पवित्र स्थल थियो जहाँ जे गरे पनि हुने मान्यता थियो। कहिलेकाहीं सिंहले संवेदनशीलता पनि प्रकट गर्दथे जसको प्रशंसा गरेर बाघ र स्यालले सिंहलाई खुशी पार्ने काम गर्दथे।
    एकपटक सिंहको लागि खानाको खोजमा मन्त्री र सल्लाहकार भौंतारिइरहेका थिए। त्यसै बेला उनीहरूको भेंट एउटा उँटसँग भयो। उँट चिन्तित देखा परिरहेको थियो। बाघले उँटलाई आफ्नो राजाको संवेदनशीलताको कथा सुनाएर चिन्ताको कारण सोध्यो। “म कामको खोजीमा घुमिरहेको छु” उँटले जवाफ फर्कायो। स्यालले इशारा ग–यो र बाघले उँटलाई आफ्नो राजा सिंहसँग भेट गर्ने प्रस्ताव अघि सा–यो। बाघले भन्यो–“हाम्रा राजा दयालु हुनुहुन्छ। तिमीलाई अवश्य आश्रय दिनुहुन्छ। तिमीलाई आफ्नै परिवारजस्तो माया गर्नुहुन्छ।” ठीक यस्तै संस्थागत विद्यालयका सल्लाहकारहरूले पहिलो भेटमा शिक्षकलाई सम्मान र विद्यालयबारे बखान गर्छन् र उनीहरू खुशी भई काम गर्न थाल्छन्।
    उँट यस आग्रहलाई ईश्वरको कृपा ठानी सिंहको दरबारमा पुग्छ। उँटको कथा सुनेर सिंहको संवेदनशीलता जाग्छ र भन्छ–“यहाँ तिमीलाई कुनै भय छैन। यदि तिमी यहाँ बस्न चाहन्छौ भने जीवनभरि आरामसँग बस्न सक्छौ।” हामीमध्ये धेरैले यही गर्छन् जुन त्यस बेला उँटले ग–यो। काम नभएको बेला बाघको वचन अमृतवर्षा लाग्नु स्वभाविक पनि हो। हामीभित्र विश्वासको कमी हुन्छ यस कारण थोरै विश्वास प्राप्त हुनासाथ हामी त्यसप्रति कृतज्ञ हुन्छौं।
    उँट पनि खुशी–खुशी त्यहाँ काम गर्न थाल्छ। एकपटक त्यहाँ दैवी प्रकोपले गर्दा शिकारको अभाव हुन्छ। शिकार नपाएर सबैको भोक पनि बढ्न थाल्छ। स्यालले सङ्केतको माध्यमले उँटलाई उत्तम शिकारको रूपमा सिंह समक्ष बाघलाई प्रस्ताव गर्न लगाउँछ तर वचनको पक्का सिंह उँट मार्न चाहँदैन तर भोकले मन्त्री र सल्लाहकारको मात्र हैन सिंहको पनि स्थिति दयनीय थियो। अन्त्यमा पुनः बाघसँग सल्लाह गरी स्यालले एउटा उपाय निकाल्छ।
    सबैभन्दा पहिले बाघले सिंहलाई भन्छ–“महाराज, तपाईं भोको रहेको मसँग सहन भइरहेको छैन। कृपया, मलाई तपाईंको आहार बन्ने मौका दिनुहोस्।” राजा सिंहले त्यस प्रस्तावलाई अस्वीकार गर्छ। त्यसपछि स्यालले सोही प्रस्ताव सिंह अगाडि राख्छ। सिंहले भन्छ–“एक पटकको भोकको लागि यति पुरानो स्वामीभक्तहरूलाई खानु नीतिविरुद्ध हो।”
    बाघ र स्याललाई सिंहको भोकले बेचैन पारेको तर पनि सिंहले उनीहरूलाई मारेर भोक मेट्ने उपक्रम नगरेकोले सोझो उँटले आफूलाई आहारको रूपमा प्रस्तुत गदै–“यो त मेरो कर्तव्य हो” भन्छ। सिंहले केही जवाफ फर्काउँदैन तर यो सुन्नासाथ बाघले उँटको घाँटीमाथि प्रहार गर्छ र पछि स्यालले पनि उसको सहयोग गर्छ र सबैले उँटलाई आफ्नो आहार बनाउँछन्। यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने यो सहयोग बाघ र स्यालले सिंहप्रति कर्तव्य ठानेर गर्छन्। यस परिवेशमा सिंहलाई मौन बसेको हेरेर उनी दुवैलाई आफूमाथि गर्व पनि हुन्छ र विद्यालयका लागि एउटा नीति पनि निर्माण हुन्छ।
    यस कथाले संस्थागत विद्यालयकोे पाठ्यक्रम कस्तो छ भन्ने पनि झल्काउँछ। यहाँनिर ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने यस कथाका नीति निर्धारकहरू मांसाहारी थिए र शिक्षक उँट शाकाहारी थियो। स्याल र बाघले मिलेर उँटमा मित्रत्व जागरण गरे। अर्थात् दुःख र तृप्तिको नीति विद्यालयको हितलाई ध्यानमा राखेर तयार गरिन्छ। त्यसका लागि भावनात्मक आचरण तयार गर्ने काम अधिकारीहरूले गर्छन्। यस कथामा के पनि देखा पर्छ भने उँट सोझै सिंहको संरक्षणमा छ तर सिंहले बाघ र स्यालको माध्यमले यसलाई ग्रहण गरी पाप गर्नबाट जोगिएको देखाउँछ।
    संस्थागत विद्यालयमा प्रायः सञ्चालक त्यस बेला मौन रहन्छन् जुनबेला उनीहरूको व्यापक हितमा कुनै प्रिय शिक्षकको बलि दिनुपर्ने हुन्छ। उनी पनि यस बलिमा सहभागी हुन्छन् तर विद्यालयको हितमा काम गरिरहेको देखा पर्छन्। उनीहरू स्वयंलाई वचनबद्धताको उदाहरण बनाएर राख्छन् तर उनका खास कर्मचारीहरूले काम गरिरहेका हुन्छन्। यस्तै प्रत्येक विद्यालयमा एक दुईजना यस्ता शिक्षक हुन्छन् जो संस्थापकको इशारामा काम गरिरहेका हुन्छन् तर शिक्षकको शोषण गर्ने काम संस्थापकको इशारामा नै हुने गर्दछ।
    यस कथालाई सम्झिने शिक्षकहरूको यस परिस्थितिमा के भूमिका हुनुपर्छ भन्ने कुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। प्रवृत्ति विरुद्ध मैत्री वातावरणमा यदि आश्रय र सुरक्षाको ग्यारेन्टी हुन्छ भने पनि त्यसलाई स्वीकार गर्नुपूर्व कैयौंपटक सोच्नुपर्छ। विद्यालयका संस्थापक सिंह कहिल्यै परिवर्तन हुँदैन र विश्वस्त सहायक बाघ र स्याल त त्यस चक्रको अभिन्न अङ्ग नै हुन्छन्। यस कारण यिनीहरूको भावनायुक्त शब्दजालमा परी बलिदान दिन अगाडि सर्नुहुँदैन।
    यहाँनिर ध्यान दिनुपर्ने अर्को कुरो के हो भने यदि विद्यालयको नीति नै मुनाफा केन्द्रित छ भने सिंह कहिले पनि उँटको रक्षा गर्न अघि सर्दैन। यस कार्यमा स्यालजस्ता सहयोगीले भावुकताको महौल तयार गर्छन्, बाघले उँटजस्ता सहयोगी शिक्षकलाई कसरी उपयोग गर्ने भन्ने योजना बनाउँछन्। उँटजस्ता शिक्षकहरूले के ध्यान दिनुपर्छ भने विद्यालयमा काम गर्दा आफ्नो भावनामाथि कडा नियन्त्रण राख्नुपर्छ र बाघ र स्यालजस्ता शिक्षकहरूको वाणीको अनुसरण उँट जस्ता शिक्षकहरूले गर्नुहुँदैन किनभने उनीहरूको नियुक्ति त्यसैका लागि गरिएको हुन्छ। यसका साथै सिंहसँग कुनै पनि प्रकारको अपेक्षा राख्नुहुँदैन।
    के तपाईं पनि उँट प्रवृत्तिको शिक्षक हुनुहुन्छ ? संस्थागत विद्यालयका यस्ता शिक्षकहरू आज्ञाकारी, परिश्रमी तथा लामो समयसम्म पानी नखाएर अनन्त मरुभूमिमा जीवन यात्राका लागि सर्वाधिक उपयुक्त हुन्छन्। संस्थागत विद्यालयहरूले यस्तै शिक्षकहरूलाई प्रारम्भिक कालमा खोजेर जम्मा गर्छन्। प्रधानाध्यापकदेखि पहरेदारसम्म यस्ता कर्मचारीहरू ‘अद्भूत’ कहलिन्छन्। सङ्घर्षको बेला यस्ता शिक्षकहरू निवेश र परिणामका लागि अद्भूत बदलावका कारक हुन सक्छन् किनभने यस्ता शिक्षकहरू लगनपूर्वक काम गर्छन्।
    बीचबीचमा यिनीहरूमाझ वा बाटोमा सञ्चालक भेट्दा बडो मीठो कुरा गर्छन् र पिठ्यूँमा धाप दिंन्छन्, यस्ता शिक्षक आफूलाई बडो कृतज्ञ ठान्छन्। उनीहरूलाई के लाग्छ भने विद्यालयको भविष्य हाम्रै हातमा छ तर यो विद्यालयको नीति हुन्छ। यस नीतिबारे कसैलाई थाहा हुँदैन। यसैको फाइदा सञ्चालकहरू उठाउँछन्।
    सञ्चालकहरूको यस्तो व्यवहारले शिक्षक–कर्मचारीलाई संस्थाप्रति जवाफदेह र जिम्मेवार बनाउने काम गर्छ तर यसमा सञ्चालकहरूकै स्वार्थ लुकेको हुन्छ। यसरी शिक्षकहरूले आफ्नो कामप्रति इमानदारिता देखाउनुका साथै अरूलाई पनि कामप्रति इमानदार बन्ने प्रेरणा दिन्छन्। अहोरात्र खटेर विद्यालयलाई उन्नतिको शिखरमा पु–याउँछन्। यसबाट विद्यालय सञ्चालकहरूलाई त प्रशस्त लाभ हुन्छ तर शिक्षकहरूको हात रित्तो नै रहन्छ। यही नै संस्थागत विद्यालय र शिक्षक–कर्मचारीबीचको यथार्थ हो।

फरक समाचार

Find us