Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts
Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts

Sunday, January 12, 2020

सामाजिक जीवनमा सूचनाको महत्व

सामाजिक जीवनमा सूचनाको महत्व

अनन्तकुमार लाल दास
    मानिस एउटा सामाजिक प्राणी हो । ऊ समाजमा बसेर नै आप्mनो विकास गर्न सक्छ । त्यसैले समाजमा मानिस विभिन्न अवस्थालाई पार गर्दै आप्mनो विकास गरिरहेको हुन्छ र त्यसलाई गतिशील बनाउन सधैं अनेकौं प्रयास गरिराख्छ किनभने ईश्वरले मानिसलाई मस्तिष्करूपी यन्त्र प्रदान गरेको छ । मानिसले पनि ईश्वरप्रदत्त यस यन्त्रको समुचित प्रयोग गरेर आदिमानवदेखि यहाँसम्मको यात्रा तय गर्न सफल भएको छ ।
    रूसोले आप्mनो पुस्तक “सामाजिक सम्झौताको सिद्धान्त”मा लेखेका छन्, “मानिस स्वतन्त्र जन्मिन्छ तर जन्मिनासाथ ऊ अनेकौं बन्धनमा बाँधिन्छ ।” यस कारण जसरी–जसरी मानिसले प्रगति गर्दै जान्छ, सामाजिक क्षेत्र पनि त्यसैअनुरूप परिवर्तित हुँदै जान्छ र यसो हुनु स्वाभाविक पनि हो । सामाजिक जीवनमा सूचनाको अत्यधिक महŒव छ । सूचनाको माध्यमले नै समाजको विकासलाई मापन गर्न सम्भव छ ।
    जहाँसम्म सूचनाको गतिको सवाल छ, हामीले के बुझ्नुपर्छ भने आदिकालमा मानवसँग कुनै शब्द थिएन । सबैभन्दा पहिला मानवले आप्mनो आवश्यकता र भावनालाई व्यक्त गर्न केही आवाज आपैंm र केही वरिपरिका वातावरणबाट लिएर आपैंm त्यसको विकास र प्रयोग ग¥यो । यो थियो मानिसले प्राप्त गरेको पहिलो सूचना जसलाई कालान्तरमा लिखितरूप प्रदान गरी लिपिको विकास गरियो । बिस्तारै आपूmलाई व्यवस्थित गर्दै जाँदा मानिसलाई छिमेकी समाजसँग परिचय स्थापित गर्न सूचनाको आवश्यकता र त्यसलाई एकअर्कालाई बताउन माध्यमको आवश्यकता महसूस भयो । यसका लागि मानिसले प्रारम्भिककालमा पशुपक्षीलाई सूचनाको माध्यम बनायो । परेवाद्वारा पत्र पठाउने कथा आज पनि त्यत्तिकै रुचिपूर्वक सुनिन्छ ।
    ऐतिहासिक दृष्टिकोणले हेर्ने हो भने राजामहाराजाहरूले युद्ध शुरू गर्नुपूर्व शत्रुको युद्धनीति थाहा पाउन गुप्तचरहरूको प्रयोग गर्दथे । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा खबर पु¥याउन मानिसलाई समेत प्रयोग गरिन्थ्यो । मध्यकालीन मुस्लिम शासकहरूले यसै माध्यमको प्रयोग गरी हुलाकी सेवा प्रारम्भ गरेका थिए । कतैकतै त ताल वा नदीमा कागतको डुङ्गा बनाइ पनि खबर पठाउने चलन थियो ।
    औद्योगिक क्रान्तिपछि मानवजीवनमा क्रान्तिकारी परिवर्तनहरू भए । मानिसले तर्कको आधारमा कुनै कुरालाई सोच्न थाल्यो । परिणामस्वरूप तत्कालीन आवश्यकताअनुरूप अनेकौं यन्त्रहरूको आविष्कार ग¥यो । रेडियो, समाचारपत्र, पत्रिका, टेलिफोन, तार–बेतार आदि अनेकौं माध्यमको प्रयोग सूचनालाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पु¥याउन प्रयोग हुन थाल्यो । यसले गर्दा विश्वमा नै क्रान्तिकारी परिवर्तन आउन थाल्यो र समाजमा लगातार यसको राम्रो प्रभाव पर्दै गयो । १८औं शताब्दीमा सूचनाको क्षेत्रमा भएको क्रान्तिकारी परिवर्तनले विश्वका कैयौं देशले आआप्mनो सूचनातन्त्रलाई शक्तिशाली बनाउन थाले । परिणामतः यसको व्यापक प्रभाव र प्रयोग देशको प्रशासनिक क्षेत्रमा हुन थाल्यो ।
    टेलिफोन, मोबाइल, सेटेलाइट, पेजर, क्यामरा, पैmक्स, इन्टरनेट, ईमेल आदि साधनहरूले आज विश्वमा तहलका मचाएको छ । आधुनिक युगलाई कम्प्युटरको युग पनि भनिन्छ । वर्तमानमा कम्प्युटर एउटा यस्तो उच्चतम यन्त्र हो, जसको प्रयोगबाट सूचना एकत्रित गर्न र विभिन्न खाले जानकारी लिन सजिलो भएको छ ।
    आज हामीसँग सूचनाका जति पनि माध्यमहरू छन्, त्यसलाई दुई भागमा विभाजित गर्न सकिन्छ । पहिलो ‘प्रिन्ट मिडिया’ जसमा समाचारपत्र र विभिन्न खाले पत्रिकाहरू पर्छन् भने दोस्रो ‘इलेक्ट्रोनिक मिडिया’ जस अन्तर्गत टेलिफोन, मोबाइल, सेटेलाइट, कम्प्युटर, रेडियो, टेलिभिजन आदि पर्छन् । यी सबैथरीका माध्यमहरूले मानवजीवनको विकासलाई गतिशीलता प्रदान गरेको छ, जो हाम्रो परिकल्पनाबाहिर थियो । आज मानिसले सानो मोबाइललाई नै आप्mनो आइकार्ड, कैमरा, पुस्तकालयसम्म बनाएको छ । यसरी इलेक्ट्रोनिक मिडियाले विश्वको नक्शा नै परिवर्तन गरिदिएको छ ।
    “सूचना प्रविधि”को महŒव आज विश्वमा बढ्दै गइरहेको छ । सूचनामाथि आप्mनो पहुँच र एकाधिकार स्थापित गर्ने उद्देश्यले विश्वका विकसित देशले सूचना प्रविधिलाई यसरी विकसित गरेका छन् कि विकासशील देशहरूले जुन सूचना विकसित राष्ट्रहरूलाई दिने गरेका छन्, सोहीलाई आधार बनाइ उनीहरू कार्य गरिरहेका छन् । अर्थात् विकसित देशहरूले सूचनाको माध्यमबाट यसरी विश्वमाथि आप्mनो वर्चस्व कायम गर्दै गइरहेका छन्, जुन विकासशील देशहरूका लागि एक प्रकारले बाधक भइरहेको छ ।
    विकासशील देशहरूले जसरी सूचना प्रविधिमाथि आप्mनो साम्राज्य स्थापित गर्ने कार्य गरिरहेका छन्, त्यसले तेस्रो मुलुकलाई परतन्त्रतर्पm पनि ढकेल्दै लगिरहेको छ किनभने विकसित देशद्वारा विकासशील देशलाई उनीहरूले चाहेको सूचना प्रदान गरिनु आपैंmमा एउटा अनुपयुक्त कार्य हो । ११ सेप्टेम्बर सन् २००१ मा अमेरिकाको वल्र्ड ट्रेड सेन्टरमाथि भएको हमलापछि अमेरिकाले उसको सूचनातन्त्रमा कुनै कमी रहेको महसूस ग¥यो ।
    त्यस घटनापछि विश्वमा नै सूचनातन्त्रलाई अझ मजबूत र विकसित गर्ने कार्यको थालनी भयो । विश्वका कैयौं देशले आप्mनो गुप्तचर व्यवस्थालाई सुदृढ पार्न अनेकौं प्रयास गरिरहेका छन् । अमेरिकाद्वारा आप्mनो सफलतम सूचना प्रविधिको प्रयोगबाट सबैभन्दा ठूलो शत्रु सद्दाम हुसैनको गिरप्mतारी र बिन लादेनको हत्याले सूचनातन्त्रको महŒवलाई अझ बढाएको छ । उदाहरणस्वरूप मध्यकालीन भारतको एउटा सशक्त शासक अलाउद्दीन खिलजीले प्रशासनमा सूचनाको महŒवलाई स्थापित गर्न आन्तरिक र बाह्य गरी दुईवटा गुप्तचर विभाग स्थापित गरेका थिए । मध्यकालीन इतिहासकारहरूले अलाउद्दीन खिलजीको सफल प्रशासनको आधार सूचनालाई एकत्रित गर्ने माध्यमलाई नै बताएका छन् ।
    विश्वमा एकातिर सूचना प्रविधिको विकासले गर्दा थोरै समयमा मानवविकासको गति बढेको छ भने त्यहीं अर्कोतर्पm यसको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष दुष्परिणाम पनि देखा परिरहेका छन् । विकसित देशहरूले सूचना प्रविधिको साम्राज्य नै स्थापित गरिरहेका छन् भने विकासशील देशहरूले चाहिएको जति सूचना विकसित देशहरूद्वारा लिइरहेका छन् । सेटेलाइट र मोबाइल यस्ता साधन हुन्, जसको प्रयोगले कुनै पनि ठाउँबाट कुनै पनि बेला सूचना एकत्रित गर्न सकिन्छ । आज मानिसले आप्mनो हत्केलामा विश्वलाई कैद गरेको छ । विश्वको कुनै कुनामा नौकरी चाहियो वा पढ्नको लागि दरखास्त दिन एउटा  मात्र “क्लिक”को आवश्यकता पर्छ, सूचना तुरुन्त प्रकट हुन्छ । घरको कुनै सदस्य विदेशमा छ भने आज महीनौं चिठी पर्खेर बस्नुपर्ने आवश्यकता छैन । मोबाइल वा कम्प्युटरको माध्यमले एकअर्काको अगाडि बसेर सजिलैसँग कुरा गर्न सकिन्छ । यसरी “जहाँ न पहुँचे रवि, वहाँ पहुँचे कवि” कहावतलाई पनि सूचना प्रविधिले मात दिएको छ ।
    तीव्र गतिले सूचना दिने माध्यमहरूको राम्रो प्रभाव हाम्रो समाजमाथि परिरहेको छ भने त्यहीं यसको दुष्प्रभावले पनि समाज दिनानुदिन ग्रसित हुँदै गइरहेको छ । जस्तै भएको सूचनालाई गलत तरीकाले प्रस्तुत गर्नु, विकसित राष्ट्रहरूद्वारा विकासशील देशहरूलाई आप्mनो इच्छानुसार सूचना प्रदान गर्नु, ईमेल, स्पीड सेवा, पैmक्स आदिको फाइदा समाजका सम्पन्नवर्गले मात्र लिनु, समाजका विपन्नवर्गसँग यसलाई नजोडिनु, टेलिभिजनबाट प्रसारित च्यानलहरूद्वारा देशविदेशमा एउटा बेग्लै किसिमको संस्कृतिको विकास हुनुलाई लिन सकिन्छ । आज विश्व आतङ्कवादको समस्याले ग्रसित छ । आतङ्कवादीहरूले बढ्दो सूचनाको सञ्जाललाई जब आप्mनै किसिमले प्रयोग गर्छन् भने यसबाट समाजमा विचलन पैदा हुन थाल्छ । यसैगरी सूचनातन्त्रका विभिन्न माध्यममा रहेको भाइरस पनि समाजका लागि घातक साबित हुँदै गएको छ ।
    भनिन्छ, एकपटक यक्षले युधिष्ठिरसँग सोधेका थिए, “सबैभन्दा तेज गति कसको हुन्छ ?” युधिष्ठिरले जवाफ फर्काए, “मनको” तर यदि सोही प्रश्न वर्तमान परिवेशमा सोधिन्थ्यो भने उत्तर आउँथ्यो, “सूचना प्रविधि ।” निस्सन्देह सूचना प्रविधिले मानवजीवनलाई उच्चता प्रदान गरेको छ भने त्यहीं यसबाट मानवजीवनका लागि अनेकौं प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष खतराहरू पनि बढ्दै गइरहेका छन् । यस कारण सूचना प्रविधिको साम्राज्यलाई अन्त्य गरी विश्वका सबै देश एकजुट भई यस्तो सूचना प्रविधि स्थापित गर्नुपर्छ, जसबाट मानवजातिले अधिकाधिक लाभ लिन सकोस् र जुन सबै देशको विकासमा पनि सहायक होस् ।

Sunday, January 5, 2020

प्रतिभाको पलायन

प्रतिभाको पलायन

अनन्तकुमार लाल दास
    नेपालबाट हालसम्म लाखौं प्रतिभा पलायन भइसकेका छन् र वर्तमानमा पनि भइरहेका छन् । प्राकृतिक सम्पदामा धनी देश नेपालबाट यदि यस्तै पलायन हुने हो भने भोलि के होला भन्न गा¥हो छ । यस प्रकार हुने पलायनलाई वैदेशिक रोजगारको नाम दिएर उनीहरूबाट के के फाइदा हुन्छ भन्ने कुराको भ्रमजाल पैmलाइएको छ । राजनीतिक कारणले गर्दा नेपालमा कृषि, शिक्षा, पर्यटन, उद्योग आदि क्षेत्रको विकास हुन नसक्दा लाखौं प्रतिभावान युवायुवतीहरू बेरोजगारीको शिकार भइरहेका छन् र बाध्यतावश विदेश पलायन भइरहेका छन् । विडम्बना के छ भने उनीहरूले कमाएको धन अर्थात् विप्रेषणबाट देश चलिरहेको छ । सम्भावनाहरूको पहिचान गरिए तापनि फितलो कार्यान्वयनको अभावमा आयोजनाहरू जताततै थन्किन पुगेका छन् । अन्य देशको भाषा र संस्कृति सिक्ने अवसरको निहुँमा दिन प्रतिदिन हाम्रो भाषा र संस्कृति लुप्त भइरहेको थाहा नै छैन । आखिर यसो हुनुपछाडिको कारण कहाँ लुकेको छ ? प्रस्तुत आलेखमा यिनै कुरालाई शिक्षाको दृष्टिकोणले खोतल्ने प्रयास गरिएको छ ।
    एउटा शिक्षकको रूपमा जुन बेला हामी कुनै विद्यालयमा प्रवेश गर्छौं, त्यसबेला केटाकेटीहरूलाई अध्ययन–अध्यापनद्वारा उनीहरूको समग्र विकास गर्नु हाम्रो सबैभन्दा ठूलो दायित्व हुन्छ । तर वर्तमान समाजको प्रकृति र प्रवृत्तिलाई हेर्दा सिकाइ सँगसँगै जीवनको लागि चाहिने सीप परोक्ष वा प्रत्यक्षरूपले प्रदान गर्नु पनि हाम्रै कर्तव्य हुन जान्छ । यो के कारणले आवश्यक छ भने जब आप्mनो शैक्षिक यात्रालाई आधिकारिकरूपले पूरा गरेर जागीरको लागि आप्mनो पाइला चाल्छन्, त्यसबेला उनीहरूसँग के बन्नु छ, त्यसको लागि के र कसरी गर्नु छ भन्ने योजना पहिलादेखि नै हुनुपर्छ । यस सँगसँगै उनीहरूसँग एउटा वैकल्पिक योजना पनि हुनु आवश्यक छ, जसबाट लक्ष्यसम्म पुग्न सजिलो होस् । उनीहरूसँग एउटा यस्तो सीप हुनुपर्छ, जसले सङ्घर्षका दिनमा पनि उनीहरूलाई आजीविकामा सघाऊ पु¥याउन सकोस् । हाम्रो परिवेशमा केटाकेटीहरूको मस्तिष्कमा बाल्यकालदेखि नै रोजीरोटीको चिन्ता प्रवेश गराइन्छ तर विडम्बना के हो भने त्यसबेला उनीहरूलाई सही मार्गनिर्देशन प्रदान गर्ने, उनीहरूको आत्मविश्वासलाई बढाउने, उनीहरूलाई सही दिशा प्रदान गर्ने कोही पनि हुँदैनन् । परिणामस्वरूप उनीहरू परिवारका सदस्यहरू जसरी पैसा कमाउँछन्, त्यसबाट पे्ररित हुन्छन्, जुन अव्यावहारिक हुन्छ । यदि नेपालको वर्तमान परिवेशमा कुनै पनि क्षेत्रविशेषको कुरो गर्ने हो भने यहाँबाट बाहिर गएर कुनै पनि असङ्गठित क्षेत्रमा कामको थालनी गर्नु आम कुरा हो । उदाहरणको लागि होटल, पसल, कार्पेट उद्योग, इँटाभट्टा, परिवहन, पेट्रोलपम्प आदि जस्ता कार्यमा संलग्न हुनु, जहाँ काम गर्नेहरूको आर्थिक शोषण हुने गर्छ । कहिलेकाहीं यी कलिला केटाकेटीहरू अनैतिक गतिविधिमा पनि संलग्न हुन्छन् ।
    विद्यालयलाई विद्यार्थीहरूको दोस्रो घर भनिन्छ । केटाकेटीहरूले चाहिंदा,  नचाहिंदा कुराहरू विद्यालयबाट नै सिक्छन् । परिवारबाहेक समाजका विभिन्न वर्गबाट आउने केटाकेटीहरूसँग उनीहरूले लामो समय बिताउने अवसर प्राप्त गर्छन् । उनीहरूलाई हरेक विषयबाट बाह्य विश्वको ज्ञान हासिल हुन्छ । घरपरिवारबाहेकको भाषामा बोल्नु, कुरोलाई बुझ्नु र सुन्न सिक्छन् । विज्ञानबाट धेरै कुराको निर्माण गर्नु र त्यसलाई जाँच्न सिक्छन् । गणितबाट समस्याहरूको तार्किक समाधान गर्न सिक्छन् । सामाजिक शिक्षाबाट आप्mनो हकअधिकारबारे जानकारी हासिल गर्छन् र आआप्mनो समाजको विकासमा कसरी योगदान गर्नेबारे ज्ञान हासिल गर्छन् । यसबाहेक पनि धेरै कुरा सिकेपछि आप्mनो पढाइलाई पूरा गरेर बाह्यजगत् अर्थात् व्यावहारिक जीवनमा प्रवेश गर्छन् । यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरो वा भन्न के खोजिएको हो भने एउटा केटा वा केटीले बाल्यकालमा के बन्ने सपना देखेका हुन्छन् तर परिस्थितिसँग सम्झौता वा बाध्य भएर के बन्छन् ।
    हरेक केटाकेटीले आप्mनो भविष्यलाई लिएर एउटा सपना देखेका हुन्छन् । त्यसलाई कसरी साकार गर्ने त्यसबारे पटकपटक चिन्तनमनन गरेका हुन्छन् । तर के हाम्रो शिक्षाले उनीहरूको सपनालाई साकार हुने मौका दिन्छ ? के उनीहरूलाई त्यस सपनालाई साकार गर्ने मार्गनिर्देशन र सरसल्लाह प्रदान गरिन्छ ? के उनीहरूलाई त्यो बाटो देखाइन्छ, जुन बाटोमा हिंडेर केटाकेटीले आप्mनो लक्ष्यसम्म पुग्न सकोस् ? आप्mनो आँखा खोलेर देखेको सपनालाई कसरी साकार गर्ने ? वास्तवमा यस्तो हुँदैन । यो ध्रुवसत्य हो । सबैले बाल्यकालमा सपना हेर्छन् तर भविष्यमा अपवादबाहेक सोविपरीत बन्छन् । यसका धेरै कारण हुन सक्छन् । जस्तै सामाजिक व्यवस्था, छरछिमेकको वातावरण, केटाकेटीहरूको सङ्गत, उनीहरूको मानसिक स्थिति र केटाकेटीहरूको पारिवारिक आर्थिक स्थिति आदि ।
    तर जहाँसम्म हामी जुन किसिमको विद्यालयमा छौं वा जस्तो केटाकेटीहरू हाम्रो विद्यालयमा आउँछन्, उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक द्विविधा आर्थिक समस्या नै हुन्छ । बीचमा नै विद्यालय परित्याग गर्नु, घरपरिवारलाई सम्भाल्नु, जागीर गर्दा प्राप्त हुने सीमित रुपैयाँलाई हेरेर पढाइबाट मोह भङ्ग हुनु आदि । यस्ता कुराहरू उनीहरूको पिछडिएको आर्थिक स्थितिको कारणले हुने गर्छ किनभने आधारभूत तह पूरा गर्दागर्दै उनीहरूलाई बाहिर गएर पैसा कमाउने स्थिति देखा पर्न थाल्छ, जुन उनीहरूको लागि सही होइन । केटाकेटीहरूको सपना साकार हुनुपूर्व नै मात्र सपना बनेर समाप्त हुन्छ । न्यून आर्थिक परिस्थितिले गर्दा उनीहरू त्यो बन्छन्, जो उनीहरूको योग्यताअनुरूप हुँदैन ।
    हामीलाई के थाहा छ भने कुनै पनि गाउँ वा शहरका युवकयुवतीहरू रोजगारको खोजीमा पलायन हुन्छन्, जुन त्यहाँको अर्थव्यवस्थाको लागि घातक हुन्छ । उनीहरूको परिवारको लागि हानिकारक छ । रोजगारको खोजमा बाहिर गएका सदस्यहरू जो उनीहरूबाट टाढा हुन्छन्, उनीहरूको खोजखबर लिनमा धेरै समय लाग्छ । कसैलाई आप्mनो घर छोडेर बाहिर कमाउन यस कारणले जानुपर्छ किनभने उसको घरको जीविका चल्न सकोस् तर धेरैजसोको जीवनस्तर माथि उठ्दैन । यस सँगसँगै रोजगारको लागि बाहिर जानु चुनौतीपूर्ण पनि रहेको छ । प्रतिभाशाली मानिसहरूको पलायनले गर्दा देश वा सम्बन्धित समुदायमा काम गर्ने जनशक्तिको कमी हुन जान्छ । महिलाहरूको लागि बेचबिखन र यौन शोषणको खतरा पनि रहन्छ । मौलिक संस्कृति लोप हुने र रोगहरू सर्ने खतरा पनि हुन्छ । जोखिमपूर्ण काम गर्दा वा हावापानी नमिलेर ज्यान जाने खतरा पनि हुन्छ । यता छोराछोरीहरू नियन्त्रणभन्दा बाहिर रहने, परिवारसँग छुट्टिएर रहनुपर्ने बाध्यता र सम्बन्धविच्छेद हुने खतरासमेत बढ्न सक्छ ।
    यसर्थ यदि शुरूदेखि नै यस्ता विद्यार्थीहरूलाई सुमार्गनिर्देशन प्रदान गरियो भने आप्mनो गाउँ वा शहरमा नै स्वरोजगार स्थापित गर्न सक्छन्, जसको अप्रत्यक्ष लाभ त्यसै गाउँ र शहरको अर्थव्यवस्थाले पनि पाउँछ र पारिवारिक खुशी पनि कायम रहन्छ । अब के प्रश्न उठ्छ भने यस प्रकारको वातावरण कसरी विकसित गर्ने ? यसको लागि शिक्षकहरूले विचार गर्नुपर्ने कुरा के हो भने हाम्रो उद्देश्य के हो ? विद्यार्थीहरू कहाँ पुग्न खोजिरहेका छन् ? हामी कुन दिशामा गइरहेका छौं ? हाम्रो लक्ष्य के हो ? यसलाई कार्यक्रममा समावेश गर्नको लागि पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक र शिक्षक प्रशिक्षणको सहायता लिन सकिन्छ । सिकेका कुराहरूलाई कक्षाकोठामा इमानदारी साथ लागू गर्नुपर्ने हुन्छ । हामीले के के सिकेका छौं ? कसरी सिकेका छौं ? हामी आप्mनो उद्देश्यप्राप्तिमा कतिको सफल भएका छौं ? यी कुराहरूको मूल्याङ्कन गरेर अगाडि बढ्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ ।
भन्न के खोजिएको हो भने विद्यालयमा सिकाइ सँगसँगै विद्यार्थीहरूलाई व्यावहारिक जीवनको सीप पनि सिकाउन आवश्यक छ जस्तो जापानी विद्यालयमा हुने गर्छ । त्यहाँ केटाकेटीहरू आप्mनो काम स्वयम् गर्छन् । दैनिकीमा यस्ता थुप्रै काम दिइन्छ, जसलाई उनीहरू पसलमा गएर वा घरमा बसेर पनि गर्न सक्छन् । महात्मा गाँधीले पनि विद्यार्थीहरूलाई स्वअनुशासित भएर आप्mनो कार्य आपैंm गर्दै आत्मनिर्भर हुने प्रेरणा दिनुहुन्थ्यो । भन्न के खोजिएको हो भने केटाकेटीले आप्mनो खर्च स्वयम् वहन गर्न सक्ने वातावरण विद्यालय र परिवारले मिलेर दिनुपर्छ । हामीले यस्ता केही प्रयासको थालनी आजैबाट गर्नुपर्छ, जसबाट केटाकेटीहरूको केही आर्थिक समस्या समाधान हुन सकोस् र उनीहरूले आप्mनो पढाइलाई पनि निरन्तरता दिन सकोस् । यसको लागि एउटा नयाँ रूपरेखा बनाएर चिन्तनमनन गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ ।

Sunday, December 29, 2019

बालबालिकाहरूको विकासमा प्रशंसा र प्रोत्साहनको आवश्यकता

बालबालिकाहरूको विकासमा प्रशंसा र प्रोत्साहनको आवश्यकता

अनन्तकुमार लाल दास

    “आमा, म यसपटक पनि विज्ञानमा फेल भएँ । मलाई लाग्छ म यस विषयमा कहिले पनि उत्तीर्ण हुन सक्दिनँ । जति अभ्यास गरे तापनि केही फाइदा भएन,” आप्mनो झोलालाई पलङ्गमा फाल्दै दश वर्षीया मेरी छोरीले लगभग रुँदै आमासँग भनिन् । “अझ अभ्यास गर । आजदेखि नै म तिमीलाई ट्यूसन लगाइदिन्छु । तिमी विज्ञानमा सबैभन्दा राम्री हुनेछौ,” आमाले भनिन् । “बेकारमा पैसा किन फाल्छौ । म यस विषयमा पास नै हुन सक्दिनँ,” छोरीलाई यसरी दुःखी भएको हेरेर आमालाई आश्चर्य भयो । उनले भनिन् “खबरदार, यस्तो कुरा न सोच । कोशिश र परिश्रम गरेपछि केही असम्भव छैन । मलाई आशा छ कि तिमीले विज्ञानमा अवश्य नै राम्रो गर्छौ ।” र, यसो भयो पनि । आमाको प्रोत्साहन र प्रेरणाले मेरी छोरीले विज्ञानमा राम्रो अङ्क ल्याउन थालिन्।
    हामी सबैलाई थाहा छ, बालबालिकाहरूको विकासको लागि प्रशंसा र प्रोत्साहन कति आवश्यक छ । किनभने बालबालिकाहरू जसरी–जसरी ठूला हुँदै जान्छन्, नयाँ–नयाँ कुराहरू पनि सिख्दै जान्छन् र अरूले उनीहरूको प्रशंसा गरून् भन्ने चाहना पनि सँगसँगै विकसित हुँदै जान्छ । आलोचनाले प्रगति र सकारात्मक विकासको बाटोमा अवरोध पु¥याउँछ भने सकारात्मक प्रोत्साहनले उनीहरूलाई सन्तुलित धारणा बनाउनमा मदत गर्दछ । यसबाट सही र गलतबारे निर्णय लिन उनीहरूलाई सजिलो हुन्छ ।
    बालबालिकाहरू अति संवेदनशील हुन्छन् । यस कारण उनीहरूले गरेका काममा यदि पटकपटक गल्ती खोज्ने प्रयास गरिन्छ भने हतोत्साहित हुँदै जान्छन् । उनीहरू आपूmभन्दा ठूलाबडासँग मार्गदर्शनको अपेक्षा राख्छन् । यदि उनीहरूलाई मायालु तरीकाले सम्झाइयो वा सही दिशानिर्देश दिइयो भने छिट्टै लक्ष्यलाई प्राप्त गर्न सक्छन् ।
    बालबालिकाहरू स्पन्जजस्तै हुन्छन् । हामी जे पनि भन्छौं, उनीहरूले छिट्टै ग्रहण गर्छन् । सही कुरो त के हो भने उनीहरूले सधैं सहमतिको खोज गरिराखेका हुन्छन् । हामी नै प्रेरणाको स्रोत भई उनीहरूभित्र आशावादी दृष्टिकोणको सञ्चार गर्न सक्छौं । आपूmले गरेको प्रयास र सही–गलतबीच निर्णय लिंदा प्रोत्साहनको शब्द प्राप्त गरेर बालबालिकाहरूले आप्mनो ध्यान केन्द्रित गर्न सक्छन् । बालबालिकाहरूलाई यो भन्नुपर्छ कि उनीहरूले परिश्रमका साथ राम्रो काम गरिरहेका छन् । बालबालिकाहरूले काम गर्दा गरेको प्रयासमा कमी भए तापनि यदि उनीहरूले उपेक्षाको भाव महसूस गर्दैनन् भने उनीहरूले अझ मेहनतका साथ काम गर्छन् । यदि उनीहरूलाई हर समय उपेक्षा गरिन्छ, किचकिच गरिन्छ वा तिमीसँग कुनै आश गर्नु नै व्यर्थ छ भनिन्छ भने कसरी उनीहरूले सफलता हासिल गर्न सक्छन् । आप्mनो सन्तानको कुरालाई बडो ध्यानपूर्वक सुन्नुपर्छ, मनन गर्नुपर्छ र उनीहरूलाई निर्णय लिन भन्नुपर्छ र यसो गर्न प्रोत्साहित पनि गर्नुपर्छ । अनिमात्र उनीहरूले चाहेजस्तो सफलता हासिल गर्न सक्छन् ।
    ‘मलाई तिमीमाथि विश्वास छ’, ‘तिमी योग्य छौ’, ‘महŒवपूर्ण यो छ कि तिमीले कोशिश ग¥यौ’, ‘एकपटक पुनः कोशिश गर’, ‘तिमी अवश्य सफल हुन्छौ’, ‘तिम्रो योगदान मेरोलागि धेरै महŒवपूर्ण छ’, जस्ता वाक्यहरू यदि आमाबुबा वा शिक्षकले बालबालिकाहरूलाई भन्छन् भने निस्सन्देह बालबालिकाहरूको सोच सकारात्मक हुनुका साथसाथै उनीहरूलाई कुनै पनि बाधाले रोक्न सक्दैन । तर विडम्बना के छ भने ठीक यसको विपरीतका शब्दहरू घरमा अभिभावक र विद्यालयमा शिक्षकहरूले प्रयोग गर्ने गरेका छन् ।
    एकपटक आमासँगै आएको ९ वर्ष उमेरको एकजना केटोको भेट कुनै उपदेशकसँग भयो । उपदेशकले त्यस केटोको आँखामा हेर्दै भने– म तिम्रो आँखामा के हेर्दैछु भने तिमी विजेता हौ । केही वर्ष उप्रान्त उपदेशकलाई त्यस केटोले लेखेको पत्र प्राप्त भयो । जसमा लेखिएको थियो कि कसरी उपदेशकसँग भेटेपछि उसको जीवनमा परिवर्तन आयो । अब उसलाई के लाग्छ भने उसले राम्रो अङ्क प्राप्त गर्न थालेको छ, शिक्षकहरूले पनि उसलाई रुचाउन थालेका छन् र उसका साथीहरू पनि बढेर गएको छ । अन्त्यमा उसले लेखेको थियो मलाई लाग्छ म विजेता बन्न सक्छु । के उसको जीवनमा अचानक परिवर्तन देखा पर्न थालेको थियो ? के ऊ अचानक धेरै बुद्धिमान् भयो ? होइन । मात्र के परिवर्तन भएको थियो भने उसले त्यस उपदेशकको इज्जत गर्दथ्यो र उनको मुखबाट प्रोत्साहित गर्ने शब्दले उसले हरेक कुरोलाई नयाँ ढङ्गले हेर्न थालेको थियो । त्यस एक क्षणले उसको जीवनमा धेरै बदलाव ल्याइदिएको थियो । ससाना बालबालिकाहरूमा ठूलठूला काम गर्ने क्षमता हुँदो रहेछ । मात्र उनीहरूलाई प्रोत्साहनको आवश्यकता पर्दछ । उनीहरूमाथि सबैले विश्वास गर्छन् भन्ने आश्वासनको मात्र आवश्यकता हुन्छ ।
    बालबालिकाहरूमा आत्मविश्वासको कमी वा उनीहरूले राम्ररी काम गरिराखेका छैनन् भन्ने महसूस हुने कुराका लागि पूर्णरूपेण अभिभावकहरू नै जिम्मेवार हुन्छन् । किनभने उनीहरूले आप्mना सन्तानलाई यस्तै वातावरण प्रदान गर्छन्, जसबाट उनीहरू मात्र हतोत्साहित हुन्छन् । यदि अभिभावक नै निराश रहन्छन् भने कसरी सन्तानलाई प्रोत्साहित गर्न सक्छन् ? अचम्मको कुरो के छ भने यदि छोराछोरीहरूले अभिभावकलाई सहायता गर्न खोज्छन् भने “तिमी अहिले सानो छौ” वा “तिमीले झन् कामलाई बढाइदिन्छौ” जस्ता शब्दको प्रयोग गरेर अवहेलना गर्छन् । जुन बेला अभिभावकलाई लाग्छ अब त छोराछोरीहरू ठूला भए । उनीहरूको मदत लिनुपर्छ, त्यस बेला छोराछोरीहरूमा यो भावना नै समाप्त भएर जान्छ । कारण के छ भने सिक्ने अवसर हामीले नै खोस्छौं । उसले दूध खसाल्छ भने त्यसलाई सफा गर्न सिक्छ । बालबालिकाहरूले पनि मेचमा प्लेट राख्न सक्छन्, अतिथिहरूको स्वागत गर्न सक्छन् । आमालाई सघाउन सक्छन् र यिनै ससाना गतिविधिहरूले उनीहरूभित्र केही प्राप्त गर्ने चाहना उत्पन्न हुन्छ । एकसाथ मिलीजुली काम गर्ने प्रेरणा प्राप्त गर्छन् ।
    एकपटक भ्यागुतोको एउटा समूह जङ्गलमा घुम्दै थियो । त्यसमध्ये दुईवटा भ्यागुतो कुँवामा खसेछन् । सबै भ्यागुतो कुँवाको चारैतिर उभिए र कुँवाको गहिराइ हेरेर भने अब यिनीहरूलाई मर्नबाट कसैले बचाउन सक्दैन । तर ती दुवै भ्यागुतो बाहिर आउनका लागि सक्दो प्रयास गरिरहेका थिए । तर बाहिर उभिरहेका भ्यागुतोहरूले पटकपटक भन्दै रहे, अब तिमीहरू दुवै बाँच्दैनौ । एउटा भ्यागुतोलाई साथी भ्यागुतोको कुरो मन परेन । उसले प्रयास गर्न छाड्यो र केही क्षणपश्चात् म¥यो । दोस्रो भ्यागुतोले प्रयास गर्न छोडेन । बाहिर उभिएका भ्यागुतोहरू कराउँदै रहे तर अन्त्यमा प्रयासको कारण दोस्रो भ्यागुतो बाहिर आउन सफल भयो । उसका साथीहरूलाई बडो आश्चर्य लाग्यो । उनीहरूले सोध्दा उसले आपूm बहिरो भएको बतायो । उसलाई के लागेको थियो भने उसलाई साथीहरूले ‘हिम्मत न हार, कोशिश गर’ भनिरहेका छन् । जसले गर्दा ऊ बाहिर आउन सफल भयो । भन्नुको अर्थ के हो भने शब्दमा विपरीत परिस्थितिमा पनि साहसी बनाउने क्षमता लुकेको हुन्छ ।
    प्रशंसा र प्रोत्साहनबीच अन्तर हुन्छ । यही कारण हो कहिलेकाहीं प्रशंसालाई प्रोत्साहन पनि भन्ने गरिन्छ । यदि धेरै प्रशंसा गरियो भने बालबालिकाहरूले के बुभ्mछन् भने उनीहरूले जे कुरो पनि गर्न सक्छन् । यसरी बढी आत्मविश्वासले गर्दा बालबालिकाहरू लक्ष्यसम्म पुग्न भ्रमित पनि हुन सक्छन् । अर्कोतर्पm उनीहरूलाई के डर हुन्छ भने यदि पुनः राम्रो गर्न नसके आमाबुबाले के भन्नुहुन्छ । यस कारण पछाडि पर्ने सम्भावना पनि बढी हुन्छ । गल्ती भएपछि त्यस कामलाई सही तरीकाले गर्न प्रेरित गर्नु एउटा कुरो हो भने सही–गलतबीचको अन्तरलाई नबुझाइ उनीहरूलाई खुशी पार्नका लागि मात्र प्रशंसा गर्नु अर्को कुरो हो । यसो भएमा असफल हुने डरले उनीहरूले केही गर्न सक्दैनन् ।
    प्रोत्साहन बाँकी रहेका कामलाई पूरा गर्ने कोशिशसँग सम्बन्धित हुन्छ । यो परिणामसँग होइन काम गर्ने प्रक्रियाको हिस्सा हुन्छ । बालबालिकाहरूलाई सकारात्मक सोचको धर्ती दिनका लागि प्रोत्साहनले एउटा औजार जस्तै काम गर्छ, जसको प्रयोगले बालबालिकाहरूलाई स्वस्थ, खुशी र जिम्मेवार बनाउन सकिन्छ । बालबालिकाहरूमा नयाँ–नयाँ काम गर्ने उत्साह हुन्छ । उनीहरूलाई त्यसबेलासम्म त्यो काम गर्न दिनुहोस्, जबसम्म उनीहरू सफल हुँदैनन् । तर बीचबीचमा उनीहरूलाई यो महसूस गराउनुहोस् कि उनीहरूमा त्यस कामलाई गर्ने क्षमता छ । यसका लागि सही ढङ्गले आप्mनो कुरा उनीहरूको अगाडि राख्नुहोस् र उनीहरूका कुराहरू पनि सुन्नुहोस् । आप्mनो कुरा राख्दा उनीहरूलाई स्पर्श गर्नुहोस् । पिठ्यूँलाई थपथपाउनुहोस् । उनीहरूलाई गल्ती हुनु कुनै ठूलो कुरो होइन भनी सान्त्वना दिनुहोस् । सिक्नका लागि यो पनि अनिवार्य हो भन्नुहोस् । उनीहरूले गरेका प्रयासको सराहना गर्नुहोस् । उनीहरूका साथीहरूसँग उनीहरूको तुलना नगर्नुहोस् । आप्mनो सन्तानलाई यसरी माया दिनुहोस् कि उनीहरूले आपूmलाई मूल्यवान् ठानून् ।

Sunday, December 22, 2019

भाषा शिक्षण र सिर्जनशीलता

भाषा शिक्षण र सिर्जनशीलता

- अनन्तकुमार लाल दास
    पछिल्लो एक दशकदेखि विद्यालय शिक्षाको सिद्धान्त र व्यवहारमाथि व्यवस्थित शैक्षिक चर्चा हुन थालेको छ । शैक्षिक उत्थानको लागि कैयौं पाइलाहरू पनि चालिएको छ । यस अन्तर्गत भइरहेको कार्यक्रममा पाठ्यक्रम संशोधन प्रमुख रहेको छ । नयाँ पाठ्यक्रमबाट विद्यालय शिक्षासँग जोडिएका सरोकारहरूप्रति नागरिक समाज सजग हुन्छन् तर यस प्रकारका कार्यक्रमलाई गुणस्तरीय बनाउनका लागि यसलाई अझ बढी समावेशी बनाउने खाँचो रहेको छ । यसबाट विभिन्न सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमि भएका विद्यार्थीहरू लाभान्वित हुनेछन् । सँगसँगै  अवधारणा र विचार पनि समृद्ध हुन्छ ।
    भाषालाई मानिस, संस्कृति र समाज निर्माण र त्यसको विकासको आधार मानिएको छ । भाषाबेगर न त मानिस, न त समाज र न त संस्कृतिमाथिको चर्चालाई अगाडि सार्न सकिन्छ । अर्को शब्दमा भन्ने हो भने भाषाले समाज र संस्कृतिको गठन पनि गर्दछ । केही विद्वान्हरूले भाषालाई मानिसको विचारको आधार मात्र होइन, त्यसको अस्तित्वको आधार नै भनेका छन् । भाषाबेगर मानिसले सोच्न नै सक्दैन ।
    शिक्षाको हरेक तहको केन्द्रमा भाषा रहेको छ । सोच्नु, आप्mनो सोचलाई आवाज दिनु, त्यसलाई बेग्लाबेग्लै तरीकाले विकसित गर्नको लागि भाषा आवश्यक रहेको छ । यसको पर्याप्त प्रमाण के हो भने केटाकेटीहरू आआप्mनो पारिवारिक भाषामा हरेक प्रकारका विचारविमर्श गर्न सक्षम हुन्छन् । पारिवारिक भाषामा सिकेका कुराहरूको ज्ञान उनीहरूमा स्पष्ट देख्न सकिन्छ । यसले उनीहरूमा सिकाइपूर्तिको आत्मविश्वासलाई बलियो बनाउँछ ।
    प्रायः शिक्षकहरूले भाषाको अर्थलाई धेरै सीमितरूपमा लिन्छन् । उनीहरूको बुझाइ अनुसार भाषा विचारको आदानप्रदान गर्ने माध्यम अर्थात् सम्प्रेषणको साधन हो । जुन कुरालाई सम्प्रेषित गर्नु छ, त्यो कहाँबाट र कसरी आउँछ भन्ने कुरामाथि कहिले पनि ध्यान दिइँदैन । के भाषाबेगर हामी सोच्न सक्छौं ? कुनै कुरालाई चिन्न र त्यसको वर्गीकरण गर्न सक्छौं ? के विश्लेषण गर्न सक्छौं ? हामीहरू भाषाको प्रयोग कहाँ र कसरी गर्छौं ? भाषासँग हाम्रो कस्तो सम्बन्ध रहेको छ ? यी कुराहरूमाथि कहिले पनि गम्भीरतापूर्वक विचार गर्दैनौं ।
    उदाहरणका लागि कुनै नयाँ मानिसलाई भेट्दा दुई/चार मिनेटको कुराकानीले नै त्यो व्यक्ति नेपाली, भारतीय, पाकिस्तानी वा युरोपेली हो भन्ने थाहा हुन्छ । अर्थात् मानिसको व्यक्तित्वको पहिचान र उसको क्षमता आदि भाषासँग जोडिएको हुन्छ । भन्न के खोजिएको हो भने धेरै मानिस जो भाषालाई सम्प्रेषणको माध्यम ठान्छन्, केही हदसम्म ठीक पनि हो । एकजना शिक्षाविद्ले आप्mनो पुस्तकमा लेख्नुभएको छ, “हामीमध्ये धेरैले भाषालाई सम्प्रेषणको साधन ठान्ने प्रवृत्तिले गर्दा सोच्ने, महसूस गर्ने र त्यससँग सम्बन्ध जोड्ने साधनको रूपमा भाषाको उपयोगितालाई प्रायः बिर्सिरहेका हुन्छौं । भाषाको उपयोगिता केटाकेटीहरूसँग काम गर्नेहरूका लागि धेरै महŒवपूर्ण हुन्छ । तर भाषाको यो सीमित अर्थ पनि कक्षासम्म पुग्दा नपुग्दै गायब हुन्छ र त्यसलाई मात्र एउटा भाषाको रूपमा पढाउन थालिन्छ, जसबाट केटाकेटीहरूलाई नैतिकताको शिक्षा दिन सकोस् ।
    सम्प्रेषणको अर्थमा हेर्ने हो भने कम्तीमा केटाकेटीहरूलाई कक्षामा आप्mनो कुरा राख्ने, अरूको कुरा सुन्ने, प्रश्न सोध्ने र तर्क गर्ने स्वतन्त्रता दिनुपर्ने हो तर कक्षामा यसो हुँदैन । कक्षामा के हुने गर्छ भने शिक्षकहरूले जे भन्छन्, त्यसलाई मात्र ध्यानपूर्वक सुन्नु, पाठ्यपुस्तकमा कुनै पाठको अन्त्यमा दिइएका प्रश्नहरूको जवाफ घोकेर परीक्षामा जस्ताको त्यस्तै लेख्नु । यसको लागि पाठ्यपुस्तकको आवश्यकता पनि पर्दैन । जवाफको लागि पहिला गेसपेपर थियो भने आजभोलि प्रत्येक विषयको “म्यानुअल” बजारमा उपलब्ध छन् । वर्तमानमा हुने सम्प्रेषण यही नै हो, जुन वास्तवमा सम्प्रेषण नै होइन । यस कारण यसबारे सोच्नु वर्तमानको खाँचो रहेको छ । शिक्षाको सन्दर्भमा के पनि भनिन्छ भने भाषा मात्र अभिव्यक्ति र शिक्षित हुने माध्यम नभई त्यसभन्दा बढी नै हो । यो दुनियाँ वा विचारलाई बुझ्ने आधार मात्र नभई हरेक मानिसको पहिचान, प्रतिष्ठा र उसको रचनाको स्रोत पनि हो । तसर्थ भाषा शिक्षणको उद्देश्य, शिक्षणको तरीका, केटाकेटीहरू र शिक्षकहरूको भूमिका, कक्षाको बनोट, अन्य विषयको सिकाइमा भाषाको भूमिकामाथि गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नु आवश्यक रहेको छ ।
    विद्यालयमा हामी “पढ्न र लेख्न”  सिक्छौं । जनसाधारण व्यवहारको भाषा केटाकेटीहरूले पारिवारिक र सामुदायिक जीवनबाट हासिल गर्छन् नै तर पढ्न र लेख्न सिक्नको लागि व्यवस्थित प्रयास र प्रायः विद्यालयको जस्तो संस्थाको आवश्यकता पर्छ । खासगरी प्राथमिक शिक्षाको बुझाइ नै यही हो । शिक्षित व्यक्तिलाई जनसाधारणको भाषामा “पढेलेखेको” मानिस भनिन्छ । लेखिएको भाषालाई पढ्नु र आप्mनो विचारलाई लेखेर व्यक्त गर्ने आधार नै शिक्षित व्यक्तिको पहिचान हो । यस अपेक्षाबाहेकका केही नैतिक र बौद्धिक अपेक्षाहरू पनि शिक्षित व्यक्तिहरूसँग गरिन्छ तर पढ्ने–लेख्ने मानिसलाई नै बेगर कुनै विवाद जनसाधारणले शिक्षित व्यक्तिको प्रारम्भिक दक्षता ठान्छ । सरकारी र गैरसरकारी संस्थाहरूको प्रतिवेदनले के देखाएको छ भने विद्यार्थीहरूमा जुन प्रकारको प्रारम्भिक क्षमता विकसित हुनुपर्ने हो, त्यो सोही अनुपातमा विद्यालयहरूले विकसित गर्न सकिरहेको छैन । यस कारण विद्यालयहरूको विश्वसनीयता सङ्कटमा परेको छ । नीति निर्माताहरू माझ जुन सिकाइ कमीको चर्चा हुने गर्छ, त्यसको एक किनारा विद्यालयहरूको असफलतासँग जोडिएको छ । पछिल्लो दुई दशकदेखि यस सङ्कटलाई रेखाङ्कित त गरिन्छ तर बुझ्ने व्यवस्थित प्रयास भइरहेको छैन ।
    भुइँ सतहमा यो समस्या प्राविधिक समस्याको रूपमा देखा परे तापनि यस समस्याको एउटा सामाजिक–सांस्कृतिक पक्ष पनि रहेको छ । सरकारी प्रयासले गर्दा पछिल्लो तीन दशकमा बेग्लाबेग्लै सामाजिक–सांस्कृतिक र भाषिक पृष्ठभूमिका विद्यार्थीहरू विद्यालयमा प्रवेश गरेका छन् र यो खुशीको कुरा पनि हो । विद्यालयका कक्षाहरू पहिलेको तुलनामा बढी बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक भएका छन् । यस परिवेशमा शिक्षकहरूले बहुभाषिकतालाई एउटा संसाधनको रूपमा लिन सक्छन् वा चुनौतीको रूपमा तर यसलाई पन्छाउन सक्दैनन् । यदि पढ्ने–लेख्ने प्रक्रियालाई जीवन्त बनाउनु छ भने त्यसमा विद्यार्थीको सक्रिय सहभागितालाई सुनिश्चित गर्नुपर्ने हुन्छ । यदि कक्षाको एकतर्फी संवादलाई समाप्त गर्नु छ भने भाषाको विविधता र बेग्लाबेग्लै संस्कृतिका विद्यार्थीहरूले सिक्ने विभिन्न तरीकालाई सहर्ष स्वीकार गर्नुपर्ने हुन्छ ।
    यहाँनिर के प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ भने एउटा विद्यार्थीको मातृभाषा नेपाली छ र अर्कोको भोजपुरी । ती दुवै विद्यार्थीले कक्षामा पढाउने नेपाली भाषा परिवार र समाजबाट सिकेका छन् र प्राथमिक कक्षामा त्यसलाई कसरी लेख्ने र पढ्ने पनि सिकेका छन् भने के माथिल्लो कक्षामा त्यो भाषा पढ्नु आवश्यक रहेको छ ? माथिल्लो कक्षामा उनीहरूले त्यस भाषामा कस्तो ज्ञान वा सीप हासिल गर्छन् त ? जुन परिवार वा समाजबाट सिक्न सकिन्न । नीति निर्माता र पाठ्यपुस्तक लेखनसँग जोडिनुभएका शिक्षाविद् र भाषा शिक्षकसँग यस प्रश्नको स्पष्ट जवाफ हुनुपर्छ । के नेपाली भाषा साहित्यको इतिहासमा जुन रचनाहरू समाहित भएका छन्, के त्यसले अन्य भाषाभाषी समुदायका सबै सामाजिक वर्ग र संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गर्छ त ? शिक्षाको सार्वजनिकीकरणपछि आज कक्षामा जुन प्रकारको विविधता रहेको छ, त्यस परिप्रेक्ष्यमा यस प्रश्नमाथि विचार गर्नु अति आवश्यक रहेको छ ।
    यसैसँग सम्बन्धित अर्को पक्ष के हो भने कुनै पनि विषयलाई सिक्नु र सिकाउने कुरा हाम्रो बुझाइमाथि निर्भर रहेको छ । विषयको ज्ञानले के पढाउने र कसरी पढाउने भन्ने निर्णय लिनमा सहयोग पु¥याउँछ । भाषा सिकाउनुको उद्देश्य प्रायः विभिन्न वर्ण, त्यसबाट निर्मित शब्दहरूलाई शुद्ध उच्चारण गर्नु, वर्ण र शब्दलाई पढ्ने क्षमताको विकास गर्नु, वर्ण र शब्दलाई उचित आकार र सहीक्रममा लेख्ने क्षमताको विकास गर्नु, विराम चिह्नहरूको प्रयोग सही तरीकाले गर्नु, व्याकरणको सही उपयोग गर्नु, वाक्य निर्माण र पढ्ने कला विकसित गर्नुको साथसाथै नैतिक मूल्यहरूको विकास गर्नु पनि भाषा शिक्षणको मुख्य उद्देश्य हुन्छ । पाठ्यपुस्तकको निर्माण र भाषा सिक्ने तरीका यिनै उद्देश्यमाथि आधारित हुन्छ । परिणामस्वरूप भाषाको कक्षा मात्र वर्ण, शब्द, वाक्य बनाउनु र लेख्नुमाथि केन्द्रित  हुन पुग्छ । अर्को कुरा के हो भने शिक्षकहरूले केटाकेटीहरूद्वारा बोलिने भाषालाई दोस्रो दर्जाको भाषा ठान्छन् । यस कारण विद्यालयमा पहिलो दिनदेखि नै केटाकेटीहरूलाई तोकिएको भाषा सिकाउने प्रयासको थालनी हुन्छ र यदि उनीहरूले घरेलु भाषाको प्रयोग गर्छन् भने गाली खानुपर्ने हुन्छ । यो कुरा केटाकेटीहरूले बुभ्mदैनन् किनभने उनीहरूले छरछिमेकमा त्यही भाषा मानिसहरूले बोलिरहेका सुन्छन् तर जब उनीहरूले कक्षामा बोल्छन् भने किन गलत हुन्छ ? केटाकेटीहरूलाई घरेलु भाषा विद्यालयमा बोल्न नदिनु भनेको उनीहरूको पहिचान र संस्कृतिमाथि सोझो प्रहार हो ।
    यदि भाषा विज्ञानको दृष्टिले हेर्ने हो भने कुनै भाषाको व्याकरण लिखित हुन्छ भने कुनैको अलिखित । यही कुरा साहित्यमाथि पनि लागू हुन्छ । कुनै भाषाको साहित्य लिखित हुन्छ भने कुनैको मौखिक । भाषाको क्षेत्र विस्तृत छ । ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने मानिसहरूले जुन भाषाको प्रयोग गरे तापनि त्यो कतिको शुद्ध बोलिन्छ ? जहाँसम्म लिपिको कुरा छ, दुनियाँको कुनै पनि भाषालाई   कुनै पनि लिपिमा लेख्न सकिन्छ । जस्तै राम घर जान्छ ‘च्बm नजबच वबलअजज’ । आजभोलि हामी सबैले मोबाइलमा यस्तै भाषाको प्रयोग गर्छौं । यसैगरी अङ्ग्रेजी भाषालाई देवनागरीमा पनि लेख्न सकिन्छ । जस्तै च्बm ष्क नयष्लन ‘राम इज गोइङ’ । शिक्षकको बुझाइमा एउटा भाषा अर्को भाषा सिक्नमा बाधक हुन्छ तर यो पूर्णतया सही होइन । भाषा शिक्षाद्वारा हामी जुन क्षमतालाई विकसित गर्न चाहन्छौं जस्तै आप्mनो कुरा राख्ने, तर्क गर्ने, विश्लेषण गर्ने आदि कुरा विद्यार्थीहरूको आप्mनो भाषामा सजिलै विकसित हुन सक्छ र यही सीप अर्को भाषामा सजिलै रूपान्तरित पनि गर्न सकिन्छ ।
    भाषाको कक्षामा भाषा सिकाउँदा तीनवटा कुरामा ध्यान दिइयो भने बढी राम्रो हुन्छ । पहिलो, पढ्ने–लेख्ने सामग्री सार्थक र केटाकेटीहरूको स्तर अनुकूल हुनुपर्छ । दोस्रो, जुन सामग्री उनीहरूलाई दिने हो, त्यो परिचित भाषामा होस् । तेस्रो, शिक्षकहरूले केटाकेटीहरूसँग सार्थक संवाद गर्नुपर्छ । उनीहरूको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्नुपर्छ र उनीहरूलाई उनीहरूको कुरा सुनाउने अवसर पनि दिनुपर्छ । अन्त्यमा भाषालाई वर्ण, उच्चारण, व्याकरण आदिमा बाँड्नुको साटो त्यसको बढीभन्दा बढी उपयोग बोल्नुमा, तर्क गर्नुमा, कल्पना गर्नुमा र सृजनमा गर्नुपर्छ । पढ्ने–लेख्ने पर्याप्त अवसर पायो भने भाषा सिक्नु कुनै कठिन काम होइन ।

Sunday, December 15, 2019

गुण र अवगुण पारिवारिक देन हो

गुण र अवगुण पारिवारिक देन हो

अनन्तकुमार लाल दास

    बालबालिकाहरू परिवारका आकाङ्क्षा र अपेक्षाका केन्द्र हुन्छन् । बालबालिकाहरू पारिवारिक सुख, समृद्धि र सफलताका आधार हुन्छन् । यस अर्थमा सम्पूर्ण सामाजिक व्यवस्थाको आधारस्तम्भ नै बालबालिका हुन्छन् र उनीहरूकै लागि हामी जीवनपर्यन्त सङ्घर्षरत रहन्छौं । मानिस प्रकृतिको सबैभन्दा विकसित प्राणी भएकै हुनाले बालबालिकाको सुरक्षा र उनीहरूको मानसिक विकासका लागि दिनरात परिश्रम गर्ने गर्छन् । ज्ञान सँगसँगै उनीहरूको भित्री प्रतिभा पनि उजागर हुन्छ । यसै योग्यता र प्रतिभाले गर्दा समाजमा उनीहरूले मान र सम्मान प्राप्त गर्छन् र यसरी समाज र राष्ट्रलाई त्यसको लाभ प्राप्त हुन्छ ।
    प्रत्येक मानिसले आआप्mनो पारिवारिक र सामाजिक स्तर अनुसार बालबालिकालाई योग्य, प्रतिष्ठित, सम्पन्न र प्रभावशाली बनाउने प्रयत्न गर्छन् तर उनीहरूको क्रियाकलाप, स्वभाव, आदत र मानसिक सोचको छाप बालबालिकामाथि पनि पर्छ । यस कारण प्रत्येक अभिभावकले बालबालिकाप्रतिको चाहना र आपूmद्वारा गरिने क्रियाकलापबीच सामञ्जस्य स्थापित गर्नु नितान्त आवश्यक रहेको छ ।
    हाम्रो देश एउटा गरीब मुलुक हो । यहाँ किसान र मजदूरहरूको सङ्ख्या नै बढी छ । जुन वर्ग आर्थिकरूपले सम्पन्न छन्, उनीहरू आप्mना सन्ततिलाई अङ्ग्रेजी स्कूलमा पढाउनुमा गर्वको अनुभूति गर्छन् । तर नौलो कुरो के छ भने गरीबी र अभावका बावजूद आज अभिभावकहरूमा शिक्षाप्रतिको जागरूकता बढेको छ । शहर होस् वा गाउँ विद्यालयहरूको सङ्ख्यामा वृद्धि भएको छ । निम्न मध्यमवर्गीय परिवारले पनि आप्mना छोराछोरीलाई प्री–नर्सरी, नर्सरी, एलकेजी, युकेजी भएको विद्यालयमा पढाउन चाहन्छन् किनभने उनीहरूको नजरमा सरकारी विद्यालय काम नलाग्ने र राजनीतिको अखाडा भइसकेका छन् ।
    यी सबै कुराको पछाडि अभिभावको एकमात्र उद्देश्य के रहेको छ भने उनीहरूका सन्तान समय सँगसँगै हिंड्न सकोस् र कसैभन्दा पछाडि नपरोस् । यी सबैका बावजूद अधिकांश अभिभावकहरू आप्mना बालबालिकाहरूको उच्छृङ्खलताले दुःखी, निराश र हताश देखिन्छन् । वास्तवमा भन्ने हो भने वर्तमान सामाजिक परिवेश, सिनेमा संस्कृति, त्यसको ग्लैमर र मोबाइलले बालबालिकाहरूको मानसिक सोचलाई प्रदूषित गरिराखेको छ । तर निराशामा नै आशाको बीउ पनि हो । यस कारण त्यस्ता अभिभावकहरूले रचनात्मक सोचलाई अपनाउनुपर्छ ।
    सामाजिक र नैतिक दृष्टिकोणले अभिभावक आप्mना सन्ततिप्रति समर्पित हुन्छन् तर पति–पत्नीको इच्छाविरुद्ध संयोगवश जन्मिने बालबालिकाले आमाबुबाबाट चाहिएको जति स्नेह प्राप्त गर्दैनन् । उदाहरणस्वरूप गरीबी रेखा मुनि जीवनयापन गर्ने परिवारका यस्ता लाखौं बालबालिकाहरू छन्, जसमा प्रतिभा भए तापनि त्यो विकसित हुन सकिरहेको छैन । भोक र कामको अभावमा यस्ता बालबालिकाहरूको प्रतिभाले बाध्यतावश गलत दिशा लिन्छ र परिवारका साथसाथै देशका लागि पनि टाउको दुखाइको कारण बन्ने गरेको हाम्रोसामु छर्लङ्ग छ ।
    वास्तवमा प्रतिभाको आप्mनै मनोविज्ञान छ । जस्तै चक्कुको काम काट्नु हो । यसबाट कसैको घाँटी पनि रेट्न सकिन्छ भने कसैको जीउमा पसेको गोलीलाई निकाली जीवनरक्षा पनि गर्न सकिन्छ । यो त चक्कुको उपयोगमाथि निर्भर छ । यस्तै, प्रतिभालाई राम्रो अभ्यासमार्पmत् सीपयुक्त र दक्ष बनाउन सकिन्छ भने गलत अभ्यासमार्पmत् पाकेटमार पनि बनाउन सकिन्छ । यस कारण बालविकासको सम्पूर्ण दायित्व अभिभावकमाथि निर्भर छ । यसो भन्नुको तात्पर्य के हो भने पारिवारिक वातावरणको प्रभाव बालबालिकामाथि अत्यधिक पर्छ । यस कारण स्वस्थ पारिवारिक वातावरण बनाउने कर्तव्य अभिभावकको हो किनभने बालबालिकाहरू आप्mनो मनका धेरै कुरा अभिभावकसामु व्यक्त गर्दैनन् । वर्तमानमा सानो परिवार आधुनिक जीवनशैलीको अङ्ग बन्दै गएको छ । एक्लो सन्तानले बढी माया वा कामकाजी महिलाहरूको सन्तानले मायाको अभावमा विपरीत सोच राख्न सक्छन् । अर्कोतर्पm ठूलो परिवारमा आर्थिक साधन सीमित भएको हुनाले कलहको बढी सम्भावना हुन्छ । यस परिवेशमा यदि बालबालिकाहरूको आवश्यकता समयमा पूर्ति भएन भने उनीहरू हीन भावनाको शिकार हुन सक्छन् । यसर्थ अभिभावकहरूले आप्mनो सन्तानको भविष्यप्रति सधैं सतर्कता र सजगता अपनाउनुपर्छ ।
    जुन विद्यालयमा शिक्षकहरूले व्यक्तिगतरूपमा विद्यार्थीहरूमाथि ध्यान दिनुहुन्छ, ती विद्यालयका विद्यार्थीहरूको हरेक क्रियाकलापमा प्रगतिको लहर देख्न र सुन्न पाइन्छ । एकल होस् वा संयुक्त परिवार आवश्यकता छ बालबालिकाहरूको क्रियाकलापमाथि रुचि लिनु किनभने यसको अभावमा उनीहरूले आपूmलाई असुरक्षित र तनावग्रस्त अनुभव गर्छन् । जसरी पानीको अभावमा बोटबिरुवा उम्रन सक्दैनन्, त्यसैगरी स्नेह, प्रेरणा र प्रोत्साहनको अभावमा उनीहरूभित्र रहेको प्रतिभाको विकास हुँदैन । प्रेरणा र प्रोत्साहनबाट उनीहरूमा सङ्घर्ष गर्ने शक्तिको विकास हुन्छ र प्रथम स्थान प्राप्त गर्न नसके तापनि पुनः बढी उत्साह र लगनका साथ प्रथम आउने कोशिश गर्छन् र प्रथम स्थान प्राप्त गर्न सफल पनि हुन्छन् ।
    परिवारमा बालबालिकाहरूको स्थितिले पनि उनीहरूको विकासमाथि प्रभाव पार्छ । छोरा वा छोरी माइलो वा कान्छो छ भने प्रायः दाजु वा दिदीको स्वभावले प्रभावित हुन्छन् । विद्वान् गोल्डस्टीनका अनुसार परिवारमा नै बालबालिकाहरूले सामाजिक व्यवहार सिक्छन् । यस कारण पारिवारिक सम्पर्कमा आउने सबैबाट उनीहरू प्रभावित हुने गर्छन् र यही नै पछि गएर उनीहरूको संस्कारमा परिवर्तित हुन्छ । यस कारण परिवारलाई प्रथम पाठशालाको रूपमा मान्यताप्राप्त छ । भन्नुको अर्थ के हो भने बालबालिकाहरूको व्यक्तित्व विकास पूर्णरूपेण परिवारमाथि निर्भर छ । मनोवैज्ञानिकहरूको भनाइ अनुसार उनीहरूको संस्कार, चालचलन, उनीहरूद्वारा गरिने व्यवहार आदि सबै परिवारको देन हो । यस कारण अभिभावकहरूले आआप्mनो छोराछोरीलाई साथीजस्तै समान व्यवहार गर्नुपर्छ अर्थात् उनीहरूको हरेक गतिविधिमा रुचि लिनु, उनीहरूको कुरा सुन्नु, उनीहरूको सफलतामा प्रशंसा गर्नु र असफलतामा प्रोत्साहन प्रदान गर्नुपर्छ । “मेरो टाउको नखाऊ, गएर बुबासँग सोध” जस्ता वाक्यहरूको प्रयोग गर्नुहुँदैन ।
    विद्यालय जाने बालबालिकाहरूमा विद्यालय नजाने बालबालिकाहरूभन्दा बढी सामाजिक भावना पाइन्छ । विद्यालय जाने बालबालिकाहरूमा सिक्ने इच्छा, सहयोगी भावना, एकार्काप्रति सहानुभूति, समयको सदुपयोग गर्ने बानी, शारीरिक विकास, भाषाको ज्ञान, भावना व्यक्त गर्ने क्षमताको विकास, सामूहिक उत्तरदायित्व वहन गर्ने क्षमता र प्रकृतिसँग प्रेम गर्ने जस्ता सामाजिक भावनाको विकास भएको पाइन्छ, जसले बाल प्रतिभालाई नयाँ स्वरूप प्रदान गर्छ । यस कारण प्रत्येक अभिभावकले अनिवार्य आप्mनो सन्ततिलाई विद्यालय पठाउनुपर्छ ।
    मनोवैज्ञानिकहरूको कथन अनुसार बालबालिकामा भएको प्रतिभा सुषुप्त अवस्थामा हुन्छ र यसको विकास बिस्तारै वातावरण र समय अनुसार हुन्छ । प्रारम्भिक अवस्थामा कोही बढी रुन्चे, कोही बढी हाँस्ने, कोही सुतिराख्ने वा कोही उदास देखिने हुन्छन् । बिस्तारै परिवारसँगको घुलमिल प्रारम्भ हुन्छ । त्यसपछि छरछिमेकसँग र छरछिमेकका एकै उमेरका केटाकेटीहरूसँग लगाव, बिस्तारै लिङ्गभेदको ज्ञान आदि कुराहरूको विकास परिवारमैं हुन्छ । विद्यालय प्रवेश गरिसकेपछि साथीहरूको घरमा आउने जाने गर्छन् । यस अवस्थामा अभिभावकको दायित्व उनीहरूको साथीमाथि ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । समयसमयमा विद्यालय गई शिक्षकहरूसँग विद्यार्थीको प्रगति र विद्यालयमा गरिने क्रियाकलापबारे जानकारी पनि लिइराख्नुपर्छ ।
    किशोर अवस्थामैं बालबालिकाहरूको प्रतिभा विकसित हुने भएकोले यस अवस्थामा अभिभावकहरू बढी सचेत हुनुपर्छ । यस अवस्थामा बालबालिकाहरूमा विभिन्न प्रकारका शारीरिक परिवर्तन हुन थाल्छन् । उनीहरूको आकर्षण विपरीत लिङ्गसँग हुने बढी सम्भावना हुन्छ । यस अवस्थामा नयाँनयाँ रुचिहरूको पनि विकास हुन्छ । उनीहरूको चाहनामा पनि परिवर्तन आउने सम्भावना बढी हुन्छ । यस प्रकार ज्ञानवृद्धिको साथसाथै यदि कुनै विकृति उनीहरूमा देखा पर्छ भने यसप्रति अभिभावकहरू गम्भीर हुनु नितान्त आवश्यक हुन्छ किनभने यस अवस्थामा उनीहरूसँग गल्ती हुने सम्भावना बढी हुन्छ । यसको एक मात्र निदान उनीहरूसँग मित्रवत् व्यवहार गर्नु नै हुन्छ । मित्रवत् व्यवहारले गर्दा उनीहरू खुलेर आप्mनो मनका कुराहरू तपाईंसँग व्यक्त गर्छन् र त्यसको उपचार पनि सजिलै गर्न सकिन्छ । यस कारण बालबालिकाहरूको भावनाको मूल्याङ्कन आप्mनोस्तरबाट गर्नु एउटा जागरूक अभिभावकको पहिलो दायित्व हो ।
    यस प्रकार के भन्न सकिन्छ भने बालबालिकाहरूमा देखा पर्ने गुण वा अवगुण परिवारको देन हो । परिवार त्यो संस्था हो, जसले बालबालिकाहरूलाई जन्माउँछ, उनीहरूको पालनपोषण र मनोवैज्ञानिक संरक्षण प्रदान गर्छ र समग्रमा समाज र राष्ट्रको लागि योग्य नागरिक बनाउनमा सक्रिय भूमिका खेल्छ । परिवारमा जन्मिने बालबालिकाहरूले नै सामाजिक सम्बन्ध, व्यवस्था र मान्यताहरूलाई प्रतिष्ठा प्रदान गरी आपूmलाई आप्mनो अपेक्षा अनुसार स्वरूप प्रदान गर्छन् । यस कारण प्रत्येक अभिभावकले माटोको भाँडो बनाउने कुम्हालेको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ, जसले काँचो माटोलाई माथिबाट ठोकपिट त गर्छ तर अर्को हात सहाराको रूपमा तल राखिरहन्छ ।

Sunday, December 8, 2019

अभिभावकको दृष्टिमा शिक्षा

अभिभावकको दृष्टिमा शिक्षा

अनन्तकुमार लाल दास

    कुनै पनि विद्यालयको एक दिनको दैनिकीको कल्पना गर्दा निस्कने विम्बहरूमध्ये एउटा विम्ब अभिभावकको हुन्छ, जो आप्mनो सन्तानलाई विद्यालय पु¥याउन, टिफिनको बेला खाजा खुवाउन, विद्यार्थीको शैक्षिक प्रगतिबारे कुराकानी गर्न वा लिएर जान विद्यालय पुगेका हुन्छन्। के हामीले यस्ता अभिभावकहरूको दृष्टिबाट शैक्षिक सरोकारलाई बुझ्ने प्रयास गरेका छौं ? शिक्षाको कथित उद्देश्यहरू जस्तै सबैको लागि शिक्षा, गुणस्तरीय शिक्षा आदिमा अभिभावकको भूमिकालाई के हामीहरूले चिन्तनमनन गरेका छौं ? के अभिभावकको भूमिका सन्तानलाई विद्यालय पु¥याउनु, लिएर जानु वा ट्यूसन आदिको पूरक सुविधा उपलब्ध गराउनुमा मात्र सीमित रहेको छ वा यसभन्दा पनि बढी सिक्ने–सिकाउने प्रक्रियामा पनि अभिभावकको सक्रिय भागीदारी हुनुपर्छ ? यो आलेख यिनै प्रश्नहरूलाई अभिभावकहरूको दृष्टिकोणबाट बुझ्ने एउटा प्रयास मात्र हो। यस आलेखद्वारा सामाजिक–आर्थिक दृष्टिकोणले पिछडिएका अभिभावकहरूको आप्mनो सन्तानको शिक्षाप्रतिको भूमिका र शैक्षिक प्रक्रियामा उनीहरू कसरी सहभागी हुन्छन् भन्ने पनि बुझ्नु हो।
    अभिभावकहरूको दृष्टिबाट शैक्षिक सरोकारलाई बुझ्नको लागि मैले आप्mनो विद्यालयमा आप्mना सन्तानलाई खाजा खुवाउन आउने आमाहरूको सामाजिक–आर्थिक र शैक्षिक पृष्ठभूमिको जानकारी हासिल गर्ने प्रयास गरें। एउटी महिलालाई छोडेर अन्य सबै महिलाहरूको उच्चतम शैक्षिकस्तर कक्षा १० सम्म मात्र पाएँ। यस शैक्षिकस्तरले के प्रश्न उब्जायो भने उनीहरूको अनुभव शिक्षाप्रति कस्तो रहेको छ ? उनीहरूले आप्mनो विचार यस प्रकार व्यक्त गरेका छन्।
    एउटी गाउँले अभिभावकले यसरी आप्mनो भावना व्यक्त गरिन्, “मेरो बुबाको इच्छा म पढूँ भन्ने थियो। म पढ्नमा राम्रो पनि थिएँ तर एसएलसी परीक्षामा पास हुन सकिनँ। गणित र अङ्ग्रेजीमा फेल भएँ। यदि ट्यूसन गरेको भए पास हुन सक्थें। त्यसबेला शिक्षकहरू पनि पढाउन आउँदैनथे। आपैंm पढेर जे गर्न सक्थें गरें।”
    अर्का एक अभिभावकले भनिन्, “आठ कक्षासम्म विद्यालय गएँ। त्यसपछि आप्mनो अङ्कलसँग भरतपुर गएँ । त्यहाँ विद्यालय जान बन्द भयो तर जहाँ बस्थें, त्यहाँ मैले जति कुरो सिकें, त्यो विद्यालय जानुभन्दा पनि बढी थियो। त्यसपछि मेरो बिहे भयो र म वीरगंज आएँ।”
    तेस्रो अभिभावकले भनिन्, “हाम्रो गाउँमा त विद्यालयको आतङ्क थियो। काम नगरेपछि पिटाइ खानुपथ्र्यो। काम नगरेको बेला हामी विद्यालय नै जाँदैनथियौं। कहिलेकाहीं घरको काम गर्दागर्दै ढिलो भइहाल्थ्यो।”
    चौथोले भनिन्, “त्यसबेला हाम्रो गाउँमा एसएलसीमा दुई/चार जना मात्र पास हुने गर्थे। म एसएलसीमा हुँदा कोही पनि पास भएनन्।”
    यस प्रकारका अभिव्यक्तिले अभिभावक स्वयम्को शैक्षिक अनुभव, पारिवारिक चुनौती, विद्यालयप्रतिको नकारात्मक अनुभव उजागर भयो। अभिभावकको यिनै अनुभवबाट शिक्षासम्बन्धी उनीहरूको दृष्टिकोणको विकास हुन्छ। उनीहरूले भन्ने गरेका छन्, “हामी आप्mनो सन्तानको जीवन हामीभन्दा राम्रो बनाउनका लागि नै तपाईंको स्कूललाई रोजेका हौं।” केही अभिभावकहरूले के पनि भन्ने गरेका छन् भने हामी गाउँबाट वीरगंज यस कारणले आएका हौं कि हाम्रो सन्तानले राम्रो शिक्षा हासिल गर्न सकून्। यसले सन्तानको शिक्षाबारे निर्णय लिंदा उनीहरूको अनुभवले सघाउ गरेको देखाउँछ। अभिभावकहरूले के पनि भन्ने गरेका छन् भने उनीहरू शिक्षकहरूसँग कसरी कुरा गर्ने सम्बन्धमा स्पष्ट नभएको कारण सन्तान पढ्ने विद्यालय जान चाहँदैनन् । अभिभावकको यस कथन “हामीलाई अङ्ग्रेजी आउँदैन कसरी उनीहरूले भनेको कुरा बुझ्ने”बाट के स्पष्ट हुन्छ भने कमजोर शैक्षिक पृष्ठभूमिको हीनताबोधले उनीहरूको शैक्षिक प्रक्रियामा भागीदारीलाई कमजोर बनाइराखेको भए तापनि यसको क्षतिपूर्ति र उत्तरोत्तर विकासका लागि शिक्षालाई नै माध्यमको रूपमा रोज्छन्।
    यस शोधबाट मैले के महसूस गरेको छु भने सामाजिक–आर्थिक दृष्टिले पिछडिएका अभिभावकहरूले पनि शिक्षालाई सामाजिक गतिशीलता र आर्थिक सफलताको आधार मान्छन्। यसबाहेक अभिभावकले के पनि ठान्छन् भने शिक्षाले केटाकेटीहरूको भविष्य निर्माणमा सघाऊ पु¥याउँछ र उनीहरूको जीवनलाई सार्थक बनाउँछ। सार्थक जीवनको व्याख्या गर्दै उनीहरूले भन्छन्, “सन्तानले समाजमा सम्मान र पहिचान पाउँछन्, कसैसँग पनि उठबस र कुरा गर्न सक्छन्। यस शोधकार्यमा अभिभावकहरूको के पनि भनाइ थियो भने उनीहरूको सन्तानले पढाइ सँगसँगै केही “सीप” पनि हासिल गरून्, जसबाट भविष्यमा आत्मनिर्भर भई केही “कमाइ” गरेर घर चलाउन सकून्। उनीहरूको के पनि भनाइ थियो भने सीप हासिल भएपछि स्वयम् रोजगार गर्न सक्षम हुन्छन् र यसमा बढी पूँजीको पनि आवश्यकता पर्दैन। यसको साथसाथै अभिभावकहरूले माथिल्लो कक्षामा भर्ना, जागीरको लागि प्रतियोगिता परीक्षामा सफल हुन र असल जीवनमा आउने समस्याको समाधानका लागि वर्तमान समयमा गणित, अङ्ग्रेजी र विज्ञान विषयमा बढी ध्यान दिनुपर्ने कुरामाथि पनि जोड दिएका थिए।
    अभिभावकहरूले घरमा उनीहरूको भूमिका र विद्यालयमा शिक्षकहरूको भूमिका महŒवपूर्ण रहेको बताए। जस अनुसार नैतिक ज्ञान, धार्मिक ज्ञान र दुनियाँदारीको ज्ञान उनीहरूले दिनेछन् भने विद्यार्थीहरूको बौद्धिक विस्तार, व्यावहारिक ज्ञान र सफल कसरी हुनेसम्बन्धी ज्ञान शिक्षकहरूले दिनुपर्ने बताए। यसको साथसाथै सन्तानका लागि उनीहरूले जे गर्न सक्छन्, गरिराखेको तर सही बाटो देखाउने काम, व्यक्तित्व र चरित्र निर्माण गर्ने काम शिक्षकहरूले गर्नुपर्ने उनीहरूले स्पष्ट पारे। उनीहरूको दृष्टिमा शिक्षकहरू अभिभावक सरह नै हुन्छन् भन्ने धारणा पनि उनीहरूले प्रकट गरे। कसरी एउटा शिक्षकले उनीहरूको जीवनलाई प्रभावित ग¥यो भन्ने सन्दर्भ पनि कुराकानीको क्रममा जोडे। शिक्षकहरूमध्ये पनि कक्षा शिक्षकको दायित्व सन्तानको चौतर्फी विकासमा बढी रहेको उनीहरूले बताए किनभने उनीहरूले कक्षाध्यापक विद्यालय प्रशासन र अभिभावकबीच मध्यस्थकर्ताको भूमिकामा हुने स्पष्ट गरे। यस कुराले शिक्षणमा अभिभावकको अप्रत्यक्ष सक्रियता मात्र सीमित रहेको पाइन्छ।
    यहाँ अर्को प्रश्न के उठ्छ भने अभिभावक र विद्यालयबीचको सम्बन्ध कस्तो रहेको छ ? यस सन्दर्भमा एक अभिभावकका अनुसार “हामी स्कूल आउनुको एउटा फाइदा के छ भने केटाकेटी र शिक्षकहरू दुवै सतर्क हुन्छन् । केटाकेटीलाई पनि के डर रहन्छ भने यदि हामीले केही गल्ती ग¥यौं भने मम्मीलाई थाहा हुन्छ। यस डरले पनि उनीहरू गल्ती गर्दैनन् र पढाइमा ध्यान दिन्छन्।” अर्का एकजनाले भनिन्, “हामी आएर पनि के हुन्छ ? शिक्षक र विद्यालयले हाम्रो कुनै कुरामाथि ध्यान दिंदैनन्। मात्र टाउको हल्लाएर पठाइदिन्छन्।” विद्यालयहरूले अभिभावकको कुरामाथि ध्यान दिने दावा गर्छन् भने अभिभावकहरूले उनीहरूको कुरा विद्यालयले सुन्दैनन् भन्ने बताउँछन् । यसले अभिभावक र विद्यालयबीच दूरी बढ्दै गएको सङ्केत गर्छ। यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने एउटा सूक्ष्म समाजको रूपमा विद्यालयको संस्कृति त्यस संस्कृतिबाट टाढिंदै गएको छ, जहाँबाट विद्यार्थी आउँछन्।
    अभिभावक स्वयम्को दैनिकी नेपाली परिवेशमा यति जटिल छ कि विद्यालयले छलफलका लागि बोलाए पनि उनीहरू त्यहाँ उपस्थित हुँदैनन्। अर्कोतिर म विद्यालय पुग्दा अभिभावकहरू पिउन, कार्यालय स्टाफसँग कुराकानी गरेर समय बचेको खण्डमा मात्र शिक्षकहरूसँग कुराकानी गरेको पाएको छु। विद्यार्थीहरू पढ्ने–लेख्ने काम विद्यालयमा गर्छन् र त्यसको अभ्यास मात्र घरमा गर्ने गरेको अभिभावकहरूले बताउँछन्। यस कार्यमा उनीहरूको भूमिका सम्बन्धमा कुरा गर्दा “ट्यूसन लगाइदिएको छु” भन्ने गर्छन्। केटाकेटीहरू विद्यालयबाट घर फर्केपछि त्यसको निरन्तरता रहिरहोस् भन्ने कुरामा अभिभावकहरूले ध्यान पु¥याएको देखिन्छ तर उनीहरूसँग समय बिताउने कुरामा व्यवसाय र जागीरको प्रकृति, वर्तमान शिक्षा र उनीहरूले पढेको कुराबीच तालमेल नहुनुलाई स्वीकार्छन् र यसको विकल्प “ट्यूटर”मा हेर्छन्, जसलाई केही रकम दिएर केटाकेटीहरूको पढाइलाई निरन्तरता दिने चाहना राख्छन् । यस्ता ट्यूटरहरूले अभिभावकको पूरक भूमिका निभाउने गर्छन्। यस्ता ट्यूटरहरूमा छरछिमेकमा क्याम्पस पढ्ने विद्यार्थीहरू बढी हुने गर्छन् । ट्यूटरको भूमिकालाई बुझ्नको लागि एउटा अभिभावकको यो भनाइ नै पर्याप्त छ– “न त हामीसँग आप्mनो सन्तानलाई दिने समय नै छ, न त उनीहरूलाई कसरी सहयोग गर्ने नै थाहा छ। यस कारण उनीहरूले आप्mनो गृहकार्य पूरा गरून् भन्नको लागि ट्यूसन पढाउनुपर्छ।” यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने कुराकानीको केन्द्रमा “गृहकार्य” मात्र छ, पढाइ होइन किनभने उनीहरू सधैं बढी गृहकार्य दिने कुरा गर्छन्।
    यस संक्षिप्त विवेचनाले के दर्शाउँछ भने सन्तानको शिक्षामा अभिभावकहरू सक्रियरूपले संलग्न छन्। उनीहरूको भूमिका स्वयम्को सामाजिक–आर्थिक स्थिति, विद्यालयको अनुभव, विद्यालयसँगको निकटता, ट्यूटरको सुझाव र सहयोग, विद्यालयको उनीहरूप्रतिको दृष्टिकोणमाथि निर्भर छ र यसले नै महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ। यसले के पनि प्रमाणित गर्छ भने परिवारमा हुने अन्तत्र्रिmया सिक्ने स्रोत हो। यसको समानान्तर के प्रश्न खडा हुन्छ भने यस संसाधनको उपयोग सिक्ने–सिकाउने प्रक्रियामा कसरी गर्ने ? कसरी अभिभावकको दृष्टिले उनीहरूको शैक्षिक अपेक्षालाई बुझ्न सकिन्छ ? विद्यालयको शैक्षिक प्रक्रियामा उनीहरूको भागीदारीलाई कसरी सुनिश्चित गरी विद्यालय र अभिभावकबीचको बढ्दो दूरीलाई कम गर्न सकिन्छ ? यी सबै प्रश्नहरूको जवाफ वास्तविक शिक्षण अभ्यासको माध्यमले विद्यार्थीहरूको परिवेशसँग हामीलाई जोड्नमा मदत गर्छ । यसले एउटा यस्तो माध्यम तयार गर्छ, जसले विद्यार्थीहरूको दैनिक अनुभव र छलफललाई कक्षाकोठामा हुने शिक्षण प्रक्रियाको अङ्ग बनाउन सकिन्छ।

Sunday, December 1, 2019

हामी शिक्षकहरू विद्यार्थीहरूलाई कसरी सिकाउँछौं ?

हामी शिक्षकहरू विद्यार्थीहरूलाई कसरी सिकाउँछौं ?

अनन्तकुमार लाल दास

    यहाँ सरोकारको विषय विद्यार्थीहरू कसरी सिक्छन् भन्ने होइन ? सरोकारको विषय के हो भने “हामी विद्यार्थीहरूलाई कसरी सिकाउँछौं ?” यस प्रश्नको जवाफ यस कारण पनि खोज्नु जरूरी छ किनभने हामी शिक्षकहरू विद्यार्थी कसरी सिक्छन् भन्ने सरोकारमाथि जहिले पनि आप्mनो विद्वता प्रकट गर्न अबेर गर्दैनौं । यस कारण हाम्रोलागि के जान्नु पनि अति आवश्यक रहेको छ भने हामी विद्यार्थीहरूलाई कसरी सिकाउँछौं ? यस आलेखमा यिनै कुरामाथि बहस गर्ने जमर्को गरिएको छ ।
    शिक्षक प्रशिक्षणदेखि विद्यालयहरूको अवलोकनको आधारमा के पाइएको छ भने शिक्षा क्षेत्रमा काम गरिरहेका धेरै शिक्षकहरू विद्यार्थीहरू कसरी सिक्छन् भन्ने कुरा बुझेका छन् भनी बताउँछन्, त्यसमाथि चर्चा–परिचर्चा पनि गर्छन् तर कक्षा कोठामा सोही कुराहरू व्यवहारमा लागू गर्दैनन् र परम्परागतरूपमा चलिरहेको “लेक्चर मेथड”द्वारा नै पढाउने गर्छन् । परिणामस्वरूप त्यो सिद्धान्त पहिला किताबी र त्यसपछि वैचारिक धारणमा मात्र सीमित हुन पुग्छ । भुइँ सतहमा कहिल्यै पनि आप्mनो अस्तित्व प्राप्त गरेको देखा पर्दैन । यसलाई अब हामी विद्यार्थीहरूको केही व्यावहारिक समस्यामार्पmत् बुझ्ने प्रयास गर्छौं ।
    जसरी विद्यालयमा बिहानको प्रार्थनासभामा शिक्षकलाई के लाग्छ भने त्यहाँ ‘पिनड्रप साइलेन्स’ हुनुपर्छ र सामुन्ने भइरहेको प्रस्तुतिलाई एकाग्रतापूर्वक सुन्नुपर्छ । उदाहरणका लागि बिहानको प्रार्थनासभामा यदि शिशु कक्षादेखि आठसम्मका विभिन्न उमेर समूह र मानसिक अवस्थाका विद्यार्थीहरू छन् भने कलिलो उमेरका विद्यार्थीहरूसँग पिनड्रप साइलेन्स स्थितिमा उभिरहने अपेक्षा गरेर शिक्षकहरूले पहिला शैक्षिक सिद्धान्तलाई नै अवहेलना गरिसकेका हुन्छन् । यदि शैक्षिक विमर्श र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने प्रक्रियालाई शिक्षकहरूले आप्mनो आत्मसन्तुष्टिका लागि बेग्लाबेग्लै राखे तापनि त्यहाँ अचानक कुनै हास्य उत्पन्न होस् र विद्यार्थीहरू कुनै प्रतिक्रिया नदिई शान्त मुद्रामा बसिरहून् वा वरिपरिको वातावरणमा कुनै आवाज वा हलचल होस् र उनीहरू त्यसतर्पm आकृष्ट नहोऊन् हुनै सक्दैन ।
    कल्पना गरौं, यदि शिक्षकले बालमनोविज्ञान वा मानवीय स्वभावको बाल्यावस्था र वयस्कावस्थालाई एउटै तराजुमा राखेको छ भने कुनै सभामा उनीहरूको व्यवहार कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा सिकाउने तरीका के हुन्छ ? के त्यो तरीका भ्mयाउँ लाग्ने लामो भाषणको रूपमा हुन्छ ? के शिक्षकको भाषा विद्यार्थीहरूलाई अपमानित गर्ने खालको हुन्छ ? के आप्mनो सत्ता चलाउनको लागि विद्यार्थीहरूलाई जबरजस्ती बाध्य बनाउँछौं ? के रिसाएर उसलाई विद्यालयबाट निकाल्ने धम्की दिन्छौं ? के बाल स्वभावको जिज्ञासु प्रवृत्ति र स्वाभाविक आवेगलाई कुल्चिछौं ? यो मात्र बिहानको ३० मिनेटको प्रार्थनासभा वा विना कुनै सन्दर्भ लामो भाषण सुन्ने अत्याचार होस् वा वयस्कस्तरको चर्चामा सामेल हुने बाध्यता होस्, हामी बुझेर वा नबुझेर यस्ता कुराहरू गरिरहेका हुन्छौं ।
    वास्तवमा हामी विद्यार्थीहरूलाई राम्रो व्यवहार र आचरण सिकाइरहेको सोचिरहेका हुन्छौं तर यस्ता व्यवहार विद्यार्थीहरूको स्वाभाविक बालपनको हत्या गरेर उनीहरू विद्यार्थी हुन् भन्ने अस्तित्वलाई नै स्वीकार गरिरहेका हुँदैनौं । लामो भाषण, हप्काएर वा अन्य कुनै एकतर्फी विचारको माध्यमले केही सिकाउने अहङ्कार त्यसैगरी नष्ट पनि हुन्छ, जसरी हामी सैद्धान्तिकरूपमा शैक्षिक विमर्शमा भन्ने गर्छौं–शान्त र शिक्षक केन्द्रित कक्षाकोठामा विद्यार्थीहरू सिक्दैनन्, उनीहरू त खेलखेलमा गतिविधिको माध्यमबाट सिक्छन् । केटाकेटीहरू आप्mनै गति अनुसार सिक्छन् । उनीहरूलाई सिकाउनको लागि पूर्व ज्ञान र स्तरअनुरूप कार्य गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई वरिपरिको परिवेशसँग जोडेर, बुझाइमा आधारित प्रक्रियाको माध्यमले नै केटाकेटीहरूमा व्यवहारगत परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ ।             
  यस आलेखको मूल विषय यिनै सिद्धान्तलाई लागू गर्ने समस्या हो भने यहाँनिर के प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ,  यदि विद्यार्थीहरू गल्ती गर्छन् भने गल्ती नगर्ने शिक्षाको लागि कसरी लामो भाषणद्वारा उनीहरूको व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ ? के विना कुनै गतिविधि वा प्रक्रियाबाट गल्ती वा झगडा नगर्ने बुझाइ विद्यार्थीहरूमा विकसित गर्न सकिन्छ ? यस्ता धेरै व्यवहारगत समस्याहरू विद्यालयमा हुन सक्छन् । जस्तै, झूटो बोल्नु, झगडा गर्नु, होच्याउनु, विद्यालयमा अनुपस्थित हुनु, समयमा विद्यालय नआउनु, कक्षाकोठामा कुराकानी गर्नु, ध्यान केन्द्रित नगर्नु, किताब च्यात्नु, विद्यालयको कार्यक्रममा भाग नलिनु, विद्यालय नियमको अवहेलना गर्नु, रूखबिरुवालाई भाँच्नु आदि । यस्ता थुप्रै समस्याहरू हुन सक्छन्, जसको समाधान मात्र संवाद वा लामो लेक्चर हुन सक्दैन । वास्तवमा केटाकेटीहरूमा देखा पर्ने यस्ता व्यवहारपछाडि लामो अनुभव आधारित बुझाइ हुन्छ, जुन परिणामस्वरूप उनीहरूको व्यवहारमा देखा पर्छ ।
    अब प्रश्न उठ्छ, यसको समाधान के हो त ? यस्ता समस्याहरूको कारणलाई खोतल्नु र बुझेर सिकाइको शैक्षिक सिद्धान्त अनुसार त्यसलाई भुइँ सतहमा लागू गर्ने आवश्यकता रहेको छ । पहिलो उदाहरण अनुसार यदि प्रार्थनासभामा विद्यार्थीहरू शान्त भएर उभिन सक्दैनन् भने संवाद र लेक्चरबाहेक के गर्न सकिन्छ ? सबैभन्दा पहिला हामीलाई के स्वीकार गर्नुपर्ने हुन्छ भने प्रार्थनासभा अमानवीय र अजैविक कुराहरूको समूह होइन, जसमा कुनै प्रतिक्रिया हुँदैन । शिशु कक्षादेखि ३ कक्षासम्मका विद्यार्थीहरू यस्तो गर्छन् नै । दोस्रो, उनीहरू सबै कार्यक्रममा यस्तै व्यवहार गर्छन् भन्ने कुरा पनि हेर्नुपर्ने हुन्छ । तयारीबेगर र स्तरहीन कार्यक्रममा कसरी विद्यार्थीहरू एकाग्रचित्त भएर बस्न सक्छन् ? मनोरञ्जक र आप्mनो स्तरको कार्यक्रममा उनीहरू आप्mनो ठाउँ छोड्दैनन् । यस कारण कुनै पनि सभा, जसमा केटाकेटीहरू सामेल हुन्छन्, त्यसलाई उनीहरूको स्तर, रुचि अनुसार नै गर्नुपर्ने हुन्छ । उदाहरणको लागि एउटा ज्ञानबद्र्धक फिल्म वयस्कको लागि राम्रो हुन सक्छ र उनी के चाहन्छन् भने विद्यार्थीहरूले पनि त्यो फिल्म हेरून् तर विद्यार्थीहरूको प्राथमिकतामा कार्टून फिल्म वा उनीहरूको स्तरअनुरूपको फिल्म नै राम्रो लाग्छ । के पनि सही हो भने कार्टूनका पात्रहरूबाट उनीहरूले जे सिक्नुपर्ने हो, त्यो सजिलै सिक्छन् पनि ।
यदि विद्यार्थीहरू दिइएको खाना राम्ररी खाँदैनन् भने उनीहरूसँग यस सम्बन्धमा कुराकानी गर्नुको साटो टिफिनको बेला खानासँग सम्बन्धित कुनै प्रोजेक्ट कार्य दिएर सबैको सामु त्यसको विश्लेषण गर्नु उचित हुन्छ । यसैगरी, विद्यार्थीहरूले  विद्यालयको सम्पत्तिमा क्षति पु¥याइरहेका छन् भने विद्यालय व्यवस्थापनले विद्यार्थीहरूलाई प्रोजेक्ट दिएर भएको खर्च सम्बन्धमा पारदर्शिता अपनाएर  समाधान गर्न सक्छ । यसैगरी, व्यवहारगत समस्याको समाधानका लागि समस्याको जडमा गएर कुनै कार्ययोजना, गतिविधि, रिडिङ मेटेरियल वा टीम प्लान अनुसार  कार्य गरेर सफलता पाउन सकिन्छ । यसको लागि लाइफ स्किल र स्वयम् गरेर अनुभव गर्ने जस्ता गतिविधिहरू जस्तै भिडियो, लघु नाटक, खेल, कथा आदिका योजना तयार गरी समूहगत वा व्यक्तिगतरूपमा कार्य गराउन सकिन्छ । विद्यार्थीहरूको पारिवारिक परिवेशको बुझाइ, व्यवहार र आमाबुबाको व्यवहारबारे शिक्षकले जानकारी लिई उनीहरूको सहभागितामा मनोवैज्ञानिक प्रक्रियाहरूमाथि छलफल गरेर समाधानका पाइलाहरू लागू गर्न सकिन्छ ।
    शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउनको लागि उपायहरू चाल्नु, विद्यार्थीहरूको रुचि अनुसार काम गर्नु र उनीहरूसँग अपेक्षा राख्नु जस्ता चरणहरूबारे शिक्षकलाई थाहा छैन भन्ने कुरा पनि हैन । उनीहरू यसबाट राम्ररी परिचित छन् । शिक्षक तालीमदेखि लिएर शिक्षकको रूपमा काम गरिरहँदा यस्ता बाल सरोकारका विषयहरूमाथि प्रायः चर्चा गर्दै कैयौं कार्यक्रममा सहभागिता भइराखेका हुन्छन् । विद्यार्थीहरूलाई सिकाउने प्रक्रियाको पुस्तक पढेर, त्यसको समीक्षा गरेर शिक्षकले आपूmलाई बुद्धिजीवी वर्गमा सामेल गरेर अरूलाई पढाइलेखाइको महŒवबारे बुझाइरहेका हुन्छन् । तर सत्यता के हो भने सिकेका यिनै कुराहरूलाई भुइँ सतहमा लागू गर्दैनन् किनभने त्यसको लागि शिक्षकहरूले आप्mनो सत्तालाई त्यागेर, कार्ययोजना र कार्यान्वयन गर्ने तहसम्म पसिना बगाउनुपर्ने हुन्छ । निरन्तर असीमित सङ्घर्षहरूको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ, जसबाट स्थायी आनन्ददायी अनुभूतिको कालचक्र विचलित हुन बेर लाग्दैन ।

Sunday, November 24, 2019

शिक्षाको असफलता

शिक्षाको असफलता

अनन्तकुमार लाल दास

    हाम्रोजस्तो विकासशील देशमा मिलनसार समाजको आवश्यकता रहेको छ। सबैले सबैलाई सम्मान गर्ने र आपूmले पाएको जिम्मेवारीलाई इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्ने समाज बनाउनुपर्ने खाँचो रहेको छ। सबैखाले शिक्षाको स्तर र प्रकृति समान बनाउनुपर्ने आवश्यकता रहेको छ। यस परिवेशमा शिक्षालाई मात्र तथ्याङ्कको भरमा उन्नति र प्रगति गरेको भन्न सकिंदैन। नेपालमा शिक्षाको तथ्याङ्कले साक्षरता दर ७५ प्रतिशतभन्दा बढी देखाएको छ तर मूल्य र मान्यताको स्तरमा आज पनि हामी धेरै पछाडि छौं। आज पनि हाम्रो समाजमा कैयौं प्रकारका विभेद, पाखण्ड, प्रदर्शन, अन्धविश्वास, सामाजिक विकृति र कुरीति विद्यमान नै छन्। आज पनि हाम्रो समाज अवैज्ञानिक मान्यताबाट ग्रसित छ। यदि यस्तो हुँदैनथियो भने हाम्रो समाजमा हिंसा, हत्या, भ्रष्टाचार र बलात्कारका घटनाहरू मुखपृष्ठका समाचार बन्दैनथिए। यसको विरोधमा मानिसहरू सडकमा ओर्लिंदैनथिए। सामाजिक एकतामा खलल पार्ने छुवाछूत र समाजमा डरत्रासको वातावरण सिर्जना गर्ने मानव बेचबिखन जस्ता कारोबार हुँदैनथियो। आज पनि तराईमा महिलाहरूलाई बोक्सी भनेर प्रताडित गरिन्छ। आज पनि हाम्रो देशमा दाइजो, घुम्टो, छाउपडी, देउकी र झुमा जस्ता प्रथाहरू सञ्चालनमा छन्। त्यसैगरी, जाति, वर्ग, लिङ्ग, राजनीतिक विचार, शारीरिक अवस्था आदिको आधारमा भेदभाव गरिन्छ। आज पनि पानी नपरेमा यज्ञ गर्ने चलन छ। गाउँ–देहातमा इलाजको लागि धामीझाँक्रीकहाँ जाने र पूजापाठ गर्ने चलन छ। आज पनि हामीले यस्तो समाजको निर्माण गर्न सकेका छैनौं, जो ग्रहण, पशुबलि र बोक्सीडायन जस्ता अन्धविश्वासबाट मुक्त होस्। यो सबै हेरेर के लाग्छ भने हामी भौतिक प्रगतिको दृष्टिले मात्र एक्काइसौं शताब्दीमा प्रवेश गरेका छौं र विज्ञानको नवीनतम खोजहरूबाट लाभान्वित भइरहेका छौं तर मानसिकरूपले आज पनि उन्नाइसौं शताब्दीमा नै बाँचिरहेका छौं।
    चिन्ताको कुरा के हो भने पढेलेखेका मानिसहरू पनि यस्ता खाले मानसिकताबाट प्रभावित छन्। अशिक्षित र गरीब मानिसहरू धामीझाँक्रीकहाँ किन गइरहेका छन् भन्ने कुरा त समझमा आउँछ। उनीहरूको आर्थिक स्थिति र निरक्षरता यसको लागि जिम्मेवार छ। आधुनिक सुविधा हासिल गर्ने क्षमता नभएको कारण उनीहरू यसको सहारा लिन्छन्। यदि एउटा बिरामी परेको मानिससँग अस्पतालको सुविधा उपलब्ध छैन भने धामीझाँक्रीकहाँ जानु उनीहरूको बाध्यता हो। तर पढेलेखेका मध्यमवर्गको सम्बन्धमा के भन्न सकिन्छ ? पहिला जब कुनै मानिसले कुनै विचार वा मानिसप्रति आस्था राख्दथे भने त्यो उसको अज्ञानता थियो। उसलाई सत्यता थाहा थिएन तर आज सबै कुराको जानकारी भए तापनि त्यसलाई नमान्नु नकारात्मकताबाहेक केही होइन। विज्ञानले जुन प्राकृतिक घटनाहरूको कारणको रहस्य उजागर गरिसकेको छ, त्यसलाई स्वीकार गर्नको लागि हामी तयार छैनौं र आप्mनो कुराको पक्षमा नयाँ–नयाँ कुतर्कहरू दिइरहेका छौं। पछिल्लो दुई दशकमा यसको गति झन् तीव्र भएको छ। विडम्बना के छ भने लोकतन्त्रमा पनि हाम्रो जीवनशैली लोकतान्त्रिक भएको छैन। यस प्रकारको स्थितिले हाम्रो शिक्षामाथि ठूलो प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ किनभने शिक्षालाई नै मानिसको व्यवहार र मानसिक परिवर्तनको माध्यम मानिन्छ । मूल्य र मान्यताहरूको निर्माणमा शिक्षाको प्रमुख भूमिका हुन्छ। जस्तो शिक्षाको स्वरूप हुन्छ, त्यस्तै समाजको निर्माण यसले गर्दछ। जर्मनीमा नाजी र सोभियत सङ्घमा साम्यवादी समाज बनाउनुमा शिक्षाको अहम् भूमिका थियो ।
    हाम्रो शिक्षा वैज्ञानिक चेतना र लोकतान्त्रिक मूल्यको विकास गर्नमा पूर्णतया असफल रहेको भन्नु गलत हुँदैन । “सोच्ने, बुझ्ने र सही लाग्छ भने त्यसलाई जीवनशैली बनाउने” जस्तो विवेकशील नागरिक उत्पादनमा हाम्रो शिक्षा चुकेको छ। लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थामा पनि हाम्रो शिक्षाले यस्तो पीढी तयार गर्न सकेको छैन, जो समाजमा परिवर्तन ल्याउन सफल होस्। हत्या, हिंसा, भ्रष्टाचार र सामाजिक विकृतिप्रति असहमति हुँदाहुँदै पनि खुलेर त्यसको विरोध गर्न सकोस्। विडम्बना के छ भने आज पनि कतिपय मानिसहरूलाई पशुबलि, अन्धविश्वास, जातीय विभेद र रूढिवादिताको विरोध पचिरहेको छैन । हामी यस्तो लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा छौं, जहाँ संविधानले वैज्ञानिक दृष्टिकोणको विकास गर्नु नागरिक कर्तव्य ठानेको छ । यो कुरा हामीले बिर्सेका छौं। विचार गर्नुपर्ने कुरा के हो भने यस्तो स्थिति नै किन उत्पन्न भयो, जहाँ हामी अघि जानुको साटो पछि गइरहेका छौं ? पुस्तकमा ठूलाठूला कुरा लेखिएको भए तापनि त्यो हाम्रो जीवनमा र व्यवहारमा किन देखा परिरहेको छैन ? त्यो कुन ताकत हो, जसले समाजमा प्रतिगामी कार्यलाई बढावा दिने र पालनपोषण गर्ने काम गरिरहेको छ ? बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने आखिर शिक्षित मानिसहरू पनि किन अन्धश्रद्धाको कारण आप्mनो धनसम्पत्ति व्यर्थको काममा लुटाइरहेका छन् ? किन भ्रष्टाचारी र कुकर्म गर्ने मानिसहरूलाई बचाउने काम गरिरहेका छन् ? वास्तवमा मानिस आँखा भएर पनि अन्धो जस्तो किन देखिएका छन् ?
    वास्तवमा यो त्यस्तो प्रवृत्तिको जीत हो, जो समाजमा लगातार साम्प्रदायिकता, कट्टरता, अन्धश्रद्धा जस्ता प्रतिगामी मूल्यलाई बढाउन चाहिरहेका छन्। दशकौंदेखि छरिंदै आएको यो अन्नबाली आज फलीभूत भएको छ। धार्मिक संस्थाहरूबाट दिइने शिक्षाले केटाकेटीहरूमा मानवीय मूल्य विकसित गर्न सकेको छैन तर अन्धश्रद्धा, भावुकता, अवैज्ञानिकता र कट्टरतालाई बढाउनमा अवश्य नै सहयोगीको भूमिका निर्वाह गरेको छ। यस्ता संस्थाहरूद्वारा बाल्यकालदेखि नै केटाकेटीहरूको मस्तिष्कमा अन्धआस्था प्रवाहित गर्ने काम हुन्छ, जसमा तर्क र विश्लेषणको कुनै ठाउँ हुँदैन । प्रश्न सोध्नु यहाँ घोर अनुशासनहीनता मानिन्छ । गुरुवाणी नै यहाँ अन्तिम सत्य हुने गर्छ। भाषा, गणित वा अन्य विषयलाई पनि संस्थाको विचारधारा अनुसार थोपिने काम गरिन्छ । केही संस्थाहरूले त अन्य धर्मप्रति घृणा पैmलाउने काम पनि गर्छन्, जस्तो हिटलरले कुनै बेला जर्मनीमा यहुदीहरूको विरोध गरेका थिए। यदि तपाईंले यस्तो संस्थाद्वारा तयार गरिएका पुस्तक पढ्नुहुन्छ भने कसरी सुनियोजित ढङ्गले विचारधाराको बीजारोपण गरिन्छ भन्ने कुरा थाहा हुन्छ । यस्ता पुस्तकहरूले काल्पनिक डर र असुरक्षाको भाव पैदा गर्ने काम गर्छन् । आलोचनात्मक विवेकलाई यिनीहरूले सख्त परहेज
गर्छन् । विश्लेषण गर्नु होइन, आस्था
राख्न सिकाइन्छ। यस्ता ताकतहरूलाई वर्तमानमा ‘एक्सपोज’ गर्न
आवश्यक रहेको छ, अन्यथा त्यो
दिन टाढा छैन, जब हामी यस्तो बर्बर युगमा प्रवेश गर्नेछौं, जहाँ धर्म र संस्कृतिको नाममा हिंसा, बलात्कार र सङ्कीर्णताको कारोबार आप्mनो उत्कर्षमा हुनेछ।
    यो पनि सत्य हो कि यसको लागि मात्र शिक्षण संस्थाहरू जिम्मेवार नभई परिवार, समाज, मिडिया पनि समानरूपले जिम्मेवार छन्। तर शिक्षण संस्थाहरू त्यस्ता ठाउँ हुन्, जहाँ परिवारसहित सबै सामाजिक संस्थाहरूबाट प्राप्त संस्कार र मूल्य परिमार्जित र परिष्कृत भएर स्थायी रूप ग्रहण गर्छन् भन्ने कुरालाई पनि स्वीकार गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यहाँ केटाकेटीहरूभित्र सही र गलतको पहिचान गर्ने विवेक उत्पन्न हुन्छ र यस्तो बुझाइलाई सिक्न र बुझ्नको लागि शिक्षण संस्थाहरूले नै उनीहरूलाई प्रेरित गर्दछन्। संस्कारहरूलाई परिवर्तन गर्ने र सुदृढ गर्ने काम पनि शिक्षण संस्थाहरूले नै गर्छन्। शिक्षकहरूको आचरण र कुराको प्रभाव सबैभन्दा बढी विद्यार्थीहरूमाथि पर्छ । प्रारम्भिक कक्षाका केटाकेटीहरूले शिक्षकका कुरालाई ढुङ्गामा कोरिएको रेखा ठान्छन्। यस कारण मूल्य र मान्यताको निर्माणमा शिक्षण संस्थाको भूमिका महŒवपूर्ण मानिन्छ। यस कारण अन्धविश्वास र चमत्कारविरुद्ध शिशु कक्षादेखि नै पढाइको थालनी गर्नुपर्ने हुन्छ । कक्षामा प्रश्न र तर्क गर्ने वातावरण विद्यार्थीहरूलाई प्रदान गर्नुपर्ने हुन्छ। निश्चितरूपले यदि विद्यालयहरूमा वैज्ञानिक चेतनाको विकास र आलोचनात्मक विवेक पैदा गर्ने अवसर प्रदान गरिन्छ भने आज हाम्रो देशको
स्थिति जे जस्तो छ त्यस्तो रहँदैन। यसलाई गति र एउटा ठोस दिशा प्रदान गर्नका लागि मिडियासहित सामाजिक, राजनीतिक संस्थाहरू पनि अघि सर्नुपर्ने हुन्छ।

Sunday, November 17, 2019

 शिक्षकको असर

शिक्षकको असर

अनन्तकुमार लाल दास
    विद्यालय परिसरभित्र सिसिटिभीबाहेक अन्य पक्षहरू पनि छन्, जसबारे विमर्श गर्न त्यत्तिकै आवश्यक रहेको छ । सिसिटिभी प्रविधिको एउटा पाटो हो, जसले गर्दा विद्यालय परिसरभित्रको पठनपाठनको तौरतरीका र असर नै फेर्दै गएको छ । कम्प्युटर कक्षा र त्यससँग जोडिएका गृहकार्यले पछिल्ला दशकमा पुस्तक पठनको शैलीमा फड्को मारेको छ । पहिला कम्प्युटर कक्ष र शिक्षकको बारेमा परिकल्पना पनि गर्न सकिंदैनथ्यो । त्यसैसँग जोडिएर आएको छ प्रोजेक्टर, जहाँ पावर प्वाइन्ट प्रेजेन्टेशन, वृत्तचित्र प्रदर्शन जस्ता गतिविधि जोडिएका छन् । कतिपय विद्यालयमा हाजिरीको अभिलेख यिनै कम्प्युटर प्रविधिमार्पmत् राख्न थालिएको छ । स्तरीय शिक्षाको निमित्त विद्यालयको शैक्षिक प्रशासन चाहे त्यो सरकारी होस् वा निजी प्रविधिको उपयोगिताप्रति उत्सुक देखिएको छ । त्यसैले यसको असरबारे पनि बिस्तारै विमर्श मुखर हुन थालेको छ ।
    हावर्ड विश्वविद्यालयका प्रोफेसर रबर्ट रोशेन्थेलले संयुक्त राज्य अमेरिकाको एउटा विद्यालयमा गजबको अनुसन्धान गरे । उक्त अनुसन्धानको विषय थियो, शिक्षकले कक्षाका कुनै विद्यार्थीलाई तिमी सफल हुन सक्छौ भनेर विशेष जोड दिंदा वा हौंस्याउँदा त्यसको परिणाम के हुन्छ भनेर हेर्नु थियो । याद राख्नुपर्ने कुरा के हो भने हामीकहाँ पनि शिक्षकहरूमा यस्ता स्वभाव प्रशस्त पाइन्छन् । त्यसले गर्दा यस प्रकारका अध्ययनको निचोड हाम्रोलागि पनि त्यत्तिकै सान्दर्भिक देखिन पुग्छ । प्रोफेसर रोशेन्थेलले विद्यार्थीहरूको एउटा सामान्य आइक्यू परीक्षा लिए तर उनले त्यहाँका शिक्षकलाई चाहिं यो आइक्यू क्षमता भएका र भविष्यमा साँच्चै नै केही गर्न सक्ने बालबालिका छान्नका लागि हावर्डले विकास गरेको विशेष परीक्षण पद्धति हो भनेका थिए । परीक्षापछि सामान्य तरीकाले केही विद्यार्थीहरू छनोटमा परे । उनले ती विद्यार्थीलाई अरू विद्यार्थीसँगै राखे । अरूमा केही फरक परेन । उनले भने, मैले छनोट गरेका बालबालिका विशेष क्षमता सम्पन्न हुन्छन् । चाँडै नै उनीहरूले विशिष्ट उपलब्धि हासिल गर्नेछन् भने । प्रोफेसर रोशेन्थेलले त्यसपछिका दुई वर्षसम्म निरन्तर अनुगमन गरे । प्रोफेसरले त्यहाँका शिक्षकहरूमा जगाइदिएको अपेक्षाले साँच्चै नै काम ग¥यो । उनले छानेका विद्यार्थीको आइक्यूमा एकदमै ठूलो अन्तर आयो ।
    “यो जादू होइन, मनका कुरा बुझ्ने कला पनि होइन,” प्रोफेसरको बुझाइ थियो । बरु विभिन्न किसिमका चिकित्सा जस्तै यो मानिसको उपचारको एउटा विधि हो । शिक्षकको अपेक्षाले विद्यार्थीको क्षमता बढ्छ भन्ने कुरा अनुसन्धानले पुष्टि गरेपछि अर्को प्रश्न उभियो, “शिक्षकहरूले सही अपेक्षा चाहिं कसरी राख्ने त ?” यस प्रश्नको उत्तर घोत्लिनुपूर्व एकछिन वीरगंजकै एउटा अनुभव सुनाउँछु । एकजना विद्यार्थीको बारेमा तिनका कक्षा शिक्षकले सधैं गुनासो गथ्र्ये । त्यसैका आधारमा त्यस विद्यालयका प्रधानाध्यापकले तिनका अभिभावकलाई विद्यार्थीको अवस्था र स्तरप्रति सजग गराइरहन्थे । कैयौंपटक यस्तोक्रम दोहोरियो । स्वाभाविकरूपमा कक्षामा जस्तै घरमा पनि विद्यार्थीले प्रशस्तै गाली खानुप¥यो । यस परिस्थितिमा विद्यार्थीको ध्यान पढाइप्रति केन्द्रित हुन सकिरहेको थिएन । उसमा चिडचिडा स्वभाव पनि बिस्तारै बढ्दै गयो । साथीहरूसँग पनि उसको दूरी बढ्दै गयो । उक्त विद्यार्थीको यस्तो अवस्थाबारे एक कक्षा साथीमार्पmत् उसको एक आफन्तले थाहा पाए । आफन्तले बडो आत्मीयतापूर्वक उसका समस्याहरूको बारेमा बुझ्न खोजे । निकै कुराहरू छर्लङ्ग भएर आयो । भएको के रहेछ भने ती विद्यार्थीको घरमा अध्ययनको वातावरण थिएन । पारिवारिक वातावरणले तनाव भइराख्थ्यो । उता कक्षा शिक्षक अध्यापनमा अब्बल रहे पनि उनी एकोहोरो स्वभावका थिए । उनले जुन विद्यार्थीको अगाडि जे जस्तो धारणा बनाएका हुन्थे, त्यसैमा अडिरहन्थे । शिक्षक आप्mनो विद्यालयको प्रधानाध्यापकको अत्यन्त विश्वासिला थिए । उसको विषयगत योग्यता र पढाउने शैलीबाट प्रधानाध्यापक मख्ख थिए । यस पृष्ठभूमिमा ती कक्षा शिक्षकबारे आएका गुनासाहरूलाई प्रधानाध्यापकले बेवास्ता गर्दथे । प्रधानाध्यापकलाई लाग्थ्यो यो कुनै योजनागतरूपमा शिक्षकको छवि खराब गर्ने काम हुँदैछ । विद्यार्थीका आफन्तले पहिला प्रधानाध्यापकसँग कुरा गरे । तर जिद्दी स्वभावका अडान लिइराख्ने प्रधानाध्यापकले आप्mनो कक्षा शिक्षकको दाँजोमा ती आफन्तको कुरा पत्याएनन् । प्रधानाध्यापकले बेवास्ता गरिरहे । उता कक्षा शिक्षकको मनमस्तिष्कमा ती विद्यार्थीप्रति बनिसकेको धारणा दृढ बन्दै गयो । जसको कारण दिनहँु ती विद्यार्थी कुटाइ खान थाल्यो । स्थिति झन् जटिल र भयानक हुँदै गयो । यी सबै घटनाक्रमबाट परिचित ती आफन्तले समस्या समाधानका लागि त्यही विद्यालयका अर्को शिक्षकबाट सहयोग लिने रणनीति बनाए । त्यो शिक्षक र कक्षा शिक्षक दुवैजना मिल्ने साथी थिए । दुवैबीच खुला र आत्मीय गफ हुन्थ्यो । यस्तोमा शिक्षकले ती विद्यार्थीप्रति अलि फरक व्यवहार गरेर हेर त भनेर ती कक्षा शिक्षकलाई सुझाए । त्यही अनुसार कक्षा शिक्षकले ती विद्यार्थीलाई मीठो भाषामा भने, गत वर्ष तिमीले राम्रो मिहिनेत गरेका थियौ । तिम्रो उपस्थिति पनि राम्रो थियो । साथीहरू पनि तिमीलाई मन पराउँथे । यसपटक पनि तिमी राम्रो गर्न सक्छौ । मैले तिमीलाई के सहयोग गर्न सक्छु तिमी मलाई विनाहिचकिचाहट भन । यता विद्यार्थी चकित प¥यो । उसलाई आप्mनो कक्षा शिक्षकले भनेको कुराको विश्वास नै भइरहेको थिएन । अहिले सुन्छु त्यो विद्यार्थीले आप्mनो कक्षामा राम्रो परिणाम ल्यायो । कक्षा शिक्षकको राम्रा विद्यार्थीहरूको सूचीमा त्यो विद्यार्थीको पनि नाम छ । यसले के देखाउँछ भने शिक्षकको बोली, व्यवहारले पनि विद्यार्थीमा बदलाव ल्याउन औषधिको काम गर्दो रहेछ । ससाना देखिने यस्ता कुराहरूले शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावक तीनवटै पक्षलाई तनावमा राखेको हुन्छ भने यता सानो सुझावले तीनवटै पक्षलाई खुशी पु¥याइरहेको हुन्छ । यो घटनाले हाम्रै शहरका अन्य विद्यालयका धेरै समस्याहरूसँग निकटता राख्छ । यिनै पृष्ठभूमिमा विद्यालय परिसरभित्र प्रविधिको प्रयोगसँगै शिक्षकको व्यवहारको पनि असर औचित्यपूर्ण हुन जान्छ ।
    अनुसन्धाता रबर्ट पियन्टा र उनका साथी शिक्षकहरूले कक्षामा पढाउँदा थुप्रै भिडियो टेपहरूको सूक्ष्म अध्ययन गरे र त्यसका आधारमा शिक्षकहरूका लागि उपयुक्त व्यवहारका केही सूत्र फेला पारे । यस्ता अरू पनि धेरै तरीका, विधि र उपायहरू हुन सक्छन् तर यसै सन्दर्भमा पियन्टाले एउटा उदाहरण दिए । मानौं मैले एउटा प्रश्न सोधें । एउटा विद्यार्थी  ‘मलाई थाहा छ, मलाई थाहा छ’ भनेर चिच्याउन थाल्यो । यस्तो बेला परिस्थितिलाई काबुमा राख्न शिक्षकसँग मूलतः दुईवटा उपाय हुन्छन् या त उनले उसलाई कठोर तरीकाबाट अनुशासनमा राख्नुपर्छ, या त उसलाई कुरा भन्न दिनुपर्छ । पियन्टाको अनुभवमा ‘तिमी आप्mनो ठाउँमा बस, पालो आएपछि भन’ भन्नु ठीक होइन । बरु उसको फुर्काइको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । पियन्टाको अनुसन्धानले देखाएको सही प्रतिक्रिया हो, “ल ल भन । तर एउटा कुरा चाहिं के भने यो भनिसकेपछि तिमी शान्त भएर बस र अर्कोपटक चाहिं हात उठाएर मात्र बोल ।”
    अमेरिका मत सर्वेक्षणहरूको देश हो । कुन देश कति सम्पन्न छ, त्यो त्यहाँ भइराख्ने अध्ययन र सर्वेक्षणहरूको मात्राले देखाउँछ । विकसित देशमा विभिन्न किसिमका मत सर्वेक्षणहरू अनवरत् चलिरहन्छन् र त्यसैबाट समाजको सोचाइ, प्रवृत्ति, व्यवहार, समस्या आदिका बारेमा थाहा पाउन र समाधानका उपाय अपनाउन सकिन्छ । त्यस्तै, एउटा मत सर्वेक्षण अनुसार आप्mना सन्तानलाई पढाउने शिक्षकलाई अमेरिकीहरू मन पराउँछन्, राम्रो ठान्छन् । यस अनुसन्धानले देखाए अनुसार शिक्षकहरूले निम्न तीन किसिमका सङ्गत बढाएर उनीहरूको सम्मान अझ बढ्छ । विद्यार्थी, अभिभावक र समुदायसँगको  सङ्गतबाट शिक्षकहरूले आपूmलाई अरू उपयोगी, सामुदायिक र फराकिलो व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छन् । समुदायभित्र नजीक रहेका शिक्षक आपूm पनि कहिले एक्लो हुँदैन । सहकर्मी र व्यावसायिक व्यक्तिहरूसितको सम्बन्धले शिक्षकको व्यावसायिक क्षमता मात्र हैन प्रतिष्ठा पनि बढ्छ । यसबाट उनीहरू वास्तविकरूपमा शैक्षिकजगत् र पेशागत हकहितका कुरा गर्न सक्ने हुन्छन् ।
    धेरै अमेरिकी शिक्षकहरू राजनीतिबाट टाढा बस्न रुचाउँछन् तर उनीहरूले शैक्षिक क्षेत्रमा भएका कामकारबाई, बजेट कटौती र बढोत्तरी आदिका कुरा बुझिराख्नु राम्रो हुन्छ । मुलुकको शैक्षिक नीतिका बारेमा जानेका शिक्षकको प्रशासनमा पनि इज्जत हुन्छ । एउटा इमानदार र प्रतिबद्ध शिक्षकलाई तिनका विद्यार्थी र अभिभावकहरूले पनि कदर गर्छन् । यतिमात्र कहाँ हो र । अभिभावक र विद्यार्थीमार्पmत् चर्चा पाउँदै यस्ता शिक्षकहरू अन्य विद्यालयका निमित्त पनि मानक बनिरहेका हुन्छन् । एउटा गतिलो र आत्मीय शिक्षकको असर यसरी समाजमा परिरहेको हुन्छ । तिनको व्यवहारले तिनका बारेमा एउटा छवि बनाएको हुन्छ । त्यस छविबाट ती शिक्षकको सामाजिक स्वीकार्यता फराकिलो हुँदै गएको हुन्छ । यसले के देखाउँछ भने शिक्षकले पार्ने प्रभाव वा असरले गर्दा त्यो शिक्षक र विद्यालयकै चिनारी विकसित हुँदै जान्छ तर हामीकहाँ यस्ता अध्ययनहरू न त सरकारी, न त गैरसरकारी संस्थाहरूले नै गरिरहेका हुन्छन् । स्वयम् विद्यालयहरूले पनि आप्mनै पृष्ठपोषणका लागि यस्ता अध्ययनमा लगानी गर्न चाहँदैनन् । यस्ता अध्ययनमा लाग्ने खर्च मूलतः पूर्वाधारमा खर्चिने लगानी मात्र होइन, त्यसको नतीजाले कुनै पनि विद्यालयलाई सकारात्मक दिशामा जान टेवा दिन्छ र अन्ततोगत्वा विद्यालयले नै लाभ पाउँछ ।
    जुन स्थानीय घटनाको चर्चा गरें, त्यसबाट निस्कने पाठ के के हुन्, त्यसका बारेमा पनि सोचौं । प्रधानाध्यापक र शिक्षक एक अर्थमा ठीक गरिरहेका हुन्छन् । तर पृष्ठपोषण प्राप्त गर्ने कुनै आन्तरिक संयन्त्र नभएको हुँदा प्रअले आप्mना सुयोग्य शिक्षकमाथि अत्यन्त विश्वास गर्छन्, त्यही मनोविज्ञानबाट प्रअ अडान लिइरहन्छन्, जो अभिभावकको दृष्टिमा एउटा जिद्दी प्रअको र एकोहोरो शिक्षकको छवि बन्न गएको हुन्छ । तर जब कक्षा शिक्षकले आप्mनै साथीबाट सही सुझाव पाउँछ र त्यस अनुसार कक्षा शिक्षकले आप्mनो व्यवहारमा सुधार गर्छ भने त्यसबाट प्राप्त हुने असर देखेर तीनवटै पक्ष चकित हुन्छन्–प्रअ, शिक्षक र विद्यार्थी । यसले के देखायो भने हामीले अमेरिकामा जस्तो आवधिक सर्वेक्षण गर्न नसकेपनि शिक्षकहरूको प्रभाव र असरबारे आन्तरिक सर्वेक्षण स्वयम् एउटा जिम्मेवार प्रअले गर्न सक्छन् र आप्mनो विद्यालयको साखको श्रीवृद्धि गर्न सक्छन् । अहिलेका स्थानीय सरकारहरूले यस्ता सर्वेक्षणहरूका लागि मार्गदर्शन र स्रोत उपलब्ध गराउन सक्छन् । सहज र सरल तरीकाले पनि सर्वेक्षण गर्न सकिन्छ । जसरी केही प्रश्नोत्तर तयार गर्ने, जसमा विद्यार्थीहरूले आप्mनो नाम नलेखीकन नै त्यसको जवाफ प्रअले प्रत्येक कक्षाबाट सङ्कलन गर्न सक्छन् । यसो गरिंदा कक्षा कोठाभित्र अरू शिक्षकहरू रहनुहुन्न । यसरी आएका जवाफहरूको प्रअले प्रवृत्तिगत विश्लेषण गरी निस्केका निष्कर्षहरूलाई आप्mनो विवेक र अनुभवका आधारमा संशोधनको मार्गचित्रका रूपमा ग्रहण गर्न सक्छन् । यसरी शिक्षकको असर बढाउँदै गर्दा तिनको गरिमा र महिमाको पनि ख्याति बढ्छ ।

Sunday, November 10, 2019

विद्यालय के हो ?

विद्यालय के हो ?

अनन्तकुमार लाल दास

    विद्यालय के हो ? विद्यालयले के गर्छ ?  यो प्रश्न स्वयम् शिक्षकहरूलाई सोधियो भने अलमलिन्छन्  । विद्यार्थीहरू चकित हुन्छन् । अभिभावकहरू जवाफरहित हुन्छन् । यो प्रश्न सुन्दा प्राज्ञिक जस्तो लाग्छ । यी दुई प्रश्नबीचको भिन्नताका खास कारणहरू छन् । जबसम्म हामीले विद्यालयको सही व्याख्या वा परिभाषा गर्न सक्दैनांै, तबसम्म त्यसको विकल्पको खोजी सम्भव हुँदैन । विद्यालयहरूले यस्ता सामाजिक काम गर्छन्, जुन कुनै न कुनै माध्यम वा हिसाबले गर्नैपर्ने काम हुन्छ । केही मानिसको सोचाइमा विद्यालयलाई सुधार गरेर राम्रो बनाउन सकिन्छ । तर अर्काथरीको विचारमा विद्यालय नभएपनि केही फरक पर्दैन । उनीहरू सोच्छन् विद्यालयको विकल्प नै चाहिंदैन । किनभने मानिसले आपूmलाई चाहिने शिक्षा जीवनका अरू काम, व्यवहारमार्पmत् स्वाभाविक रूपमैं प्राप्त गरिरहेका हुन्छन् । तर पनि विद्यालयको परिभाषाविना न त यसको वास्तविक अवस्था थाहा हुन सक्छ, न त यसको मूल्याङ्कन नै गर्न सकिन्छ । विद्यालयको विकल्पको योजना बनाउँदा भावी विकल्पमा विद्यालयका कुन कुन चीज चाहिन्छ र के के हटाउनुपर्छ भन्ने छुट्याउनका लागि पनि विद्यालयको परिभाषा गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
    तर यस्तो व्याख्या सैद्धान्तिकभन्दा बढी व्यावहारिक उपयोगिताको हिसाबले गरिनुपर्दछ । हामीले विद्यालयलाई यसरी परिभाषित गर्न सक्छौं, “यस्तो संस्था जहाँ अध्ययन वा तय गरिएका पाठ्यक्रमका लागि शिक्षकको पूरा निगरानीमा सञ्चालन हुने कोठामा निश्चित उमेर समूहका मानिसको पूरा अवधि उपस्थिति आवश्यक हुन्छ ।” आम विद्यालयहरूका लागि यो परिभाषा उपयुक्त छ, सामयिक छ । शिक्षाका विकल्पहरूका बारेमा कुरा गर्दा यस्तो चलिआएको अचल मान्यताका विद्यालयहरूभन्दा भिन्न भनेर व्याख्या गर्नु राम्रो हुन्छ । यसो नगर्दा विद्यालयहरूको परम्परागत चुम्बकीय शक्तिको आकर्षणले परिवर्तनकारीहरूलाई पनि आपूmजस्तै बनाइदिन सक्छ ।
    कक्षाका लागि उमेर तोकिदिएर विद्यालयले बाल्यकाललाई नै एउटा संस्थागत चीज बनाइदिन्छ । विद्यालयले भरिएको समाजमा अहिले बाल्यकाललाई कुनै समयसीमा नभएको विश्वव्यापी परिघटनाका रूपमा लिइन्छ । तर ३०० वर्षअगाडि आजका जस्ता बच्चा थिएनन्, अहिले पनि गरीब गाउँका बच्चा चल्तीका शहरी विद्यालयका बच्चाभन्दा नितान्त भिन्न हुन्छन् । फिलिप एरिजको पुस्तक “सेन्चुरीज अफ चाइल्डहुड”का अनुसार १७औं शताब्दीभन्दा अघि बच्चाहरू वयस्कका जस्तै लुगा लगाउँथे, उनीहरूसँगै काम गर्थे, जेल हालिन्थे, वयस्कसँगै फाँसीमा चढाइन्थे । तिनले बाल्यकालमैं भोग, रोग र मृत्युका बारेमा थाहा पाइसकेका हुन्थे । त्यतिबेला बालबालिका भनेर छुट्टै प्रकारको व्यवहार र मान्यता थिएन । बाल्यकाल भन्ने कुनै संस्कार नै थिएन ।
    समाजको यथार्थ निर्माताका रूपमा विद्यालयको कुरा गर्दा त्यसको आशय बच्चासँग मात्र जोडिएको हुँदैन । त्यसले शिक्षकलाई पनि छुन्छ । किनभने विद्यालयले शिक्षक पनि पैदा गर्छ । विद्यालयहरू जन्मिनुभन्दा पहिले पनि समाजमा हेरविचार गर्ने, शारीरिक व्यायामका नियम पालना गराउने,  अनुशासन सिकाउने मानिस वा गुरुहरू हुने गथ्र्ये । यी तीनै थरीले सिकाइलाई पढाइको नतीजाको रूपमा मात्र हेर्दैन्थे । अहिलेका आधुनिक विद्यालयहरूले सिकाइलाई पढाइको उत्पादनका रूपमा व्यवहार गर्छन् ।
    विद्यालयको पढाइको प्रक्रियामा एउटा शिक्षकले एकैपटक तीनवटा भूमिका निर्वाह गर्छ । रेफ्री, न्यायाधीश र सल्लाहकारको । रेफ्रीका रूपमा शिक्षकले कुनै पनि उत्तर ठीक वा बेठीक के हो भनेर घोषणा गर्छ, नम्बर दिन्छ र उन्नति–प्रगति निर्धारण गर्छ । न्यायाधीशका रूपमा शिक्षकले चोरी गर्नेहरूलाई दोषी ठह¥याउँछ र विद्यालयको नैतिक मूल्य र मान्यता जोगाउने काम गर्छ । सल्लाहकारको रूपमा उसले कमजोर वा थप प्रगति गर्न चाहने विद्यार्थीहरूलाई विद्यालयभित्र र बाहिर समेत के गर्ने र के पढ्ने भन्ने सल्लाह दिन्छ । शिक्षकको यो त्रिआयामिक परिभाषा हामीलाई नौलो लाग्दैन किनभने समाजमा विद्यार्थीलाई नागरिक अधिकार नभएको प्राणीका रूपमा लिइन्छ । जहाँ शिक्षकको भूमिका चाहिं एउटै व्यक्ति प्रहरी, न्यायाधीश र वकील भएजस्तो हुन्छ । विद्यार्थी निरीह, निरुपाय छ भने शिक्षकसँग असीमित शक्ति छ । यस अर्थमा हामीले विद्यालयको भूमिकाको बारेमा अहिलेका चुनौतीहरूसँग जुध्न संस्थागत संवाद गर्नुपरेको छ । अहिलेका स्थानीय सरकारहरूले त्यो सरोकारका बारेमा बहुआयामिक चिन्तन गर्नुपर्ने हो  । वर्तमान संविधानले विद्यालयस्तरको शिक्षाको जिम्मेवारी स्थानीय सरकारलाई दिएको छ तर अहिलेसम्म स्थानीय सरकारका भए गरेका कामहरू, प्रगति र पहलहरू हेर्दा यो प्रश्न उनीहरूको दिमागमा आएकै छैन ।
    विद्यालय शिक्षाका लागि हुन्छ । शिक्षा विद्यालयको घोषित आदर्श र सामाजिक उद्देश्य दुवै हो । विद्यालयको यो स्थान र भूमिकाका विषयमा लामो समयसम्म खासै प्रश्न उठेन तर यतिखेर अन्तर्राष्ट्रियरूपमैं यसमा प्रश्न उठ्न थालेका छन् । शिक्षा भन्ने चीज यस्तो हो, जो एकैपटकमा सबैका लागि एउटै हुँदैन । धेरै मानिसका लागि धेरै थोक हुन सक्छ । विद्यालयहरूले आप्mनै प्रकारका धेरै काम गर्ने भएपनि अहिले सामान्यतया संसारभरिका विद्यालयले गर्ने मुख्य चारवटा सामाजिक कार्यमा समानता आउन थालेको छ । ती हुन्– विद्यार्थीको रेखदेख गर्ने, सामाजिक भूमिकाको चयन गर्ने, सिद्धान्त घोकाउने र ज्ञान तथा सीपको विकास हुने हिसाबले शिक्षा दिने । अहिलेको वास्तविकता के हो भने विद्यालयले गर्ने यिनै कामले विद्यालयलाई महँगो बनाइरहेको छ साथै यिनै तŒवका बीचको द्वन्द्वले विद्यालय शिक्षालाई सुलभ हुन दिइरहेको छैन । यी चार कामको सम्मिश्रणबाट नै विद्यालय एउटा सम्पूर्ण संस्था बन्ने हो । विद्यालयले दिने हेरचाह विश्वभरि यसरी प्रवाहित भइरहेको छ कि यसका अरू व्यवस्थाहरू बिर्सन थालिएका छन् । बालबालिकाले अवश्य पनि राम्रो हेरचाह पाउनुपर्छ, यदि तिनीहरू बालक छन् भने । तर समुदायका साना सदस्यका रूपमा गतिविधिहरूमा सहभागी हुने र उत्पादनशील हुने सवालमा भने यस्तो हेरविचार चाहिंदैन । विश्वभरिका गरीब, किसान र वञ्चित समुदायका बहुसङ्ख्यक बच्चाहरू विशेष हेरविचार नपाएर पनि सही मार्गमा सही ढङ्गले हिंडिरहेका छन् ।
    बच्चाको हेरविचारमा खर्च लाग्छ । यद्यपि विद्यालयहरूले सस्तोमा त्यस्ता सेवा उपलब्ध गराउँछन् तर धेरैजसो विद्यालयको बजेट यसैमा जान्छ । टाइम पत्रिकाका लागि एन्थोनी लाउरियाले पुर्तोरिकोमा गरेको अध्ययनले के देखाएको छ भने एक शिक्षकले आप्mनो २० प्रतिशत समय मात्र विद्यार्थीलाई सिकाउनका लागि निकाल्न सक्छ । तिनको बाँकी समय बच्चाको व्यवहार नियन्त्रण र अरू प्रशासनिक काममा बित्छ । लाउरियाको यो अध्ययनबाट के पुष्टि हुन्छ भने एउटा माध्यमिक विद्यालय उत्तीर्ण विद्यार्थीले १२ वर्षमा सिकेका कुरा दुई वर्षमा सिक्न सक्छ, त्यो पनि निकै कम प्रयत्नमा । रमाइलो कुरा के छ भने बच्चा बढ्दै गएपछि रेखदेखको क्षेत्र र खर्च पनि बढ्दै जान्छ । विद्यालयमा व्यतीत हुने समय बढ्छ, भवनहरू थप आरामदायी हुन्छन्, विद्यार्थीको प्रगतिमा सघाउने कर्मचारीको सङ्ख्या र खर्च वृद्धि हुन्छ । तर विद्यालय नभएको ठाउँमा भने बालबालिका चाँडै सामाजिक बन्छन् । हुर्कनका लागि तिनलाई धेरै सहायता पनि चाहिंदैन । प्राथमिक विद्यालयको तुलनामा माध्यमिक विद्यालयले विद्यार्थीको समय र पैसा दुवै बढी लिन्छ । कलेज र विश्वविद्यालयले त तिनको पूरै समय खाइदिन्छन् । पढाइ जति बढ्दै गयो यस्तो समय र खर्च उत्तिकै बढ्दै जान्छ । माथिल्लो तहका विद्यार्थीको हेरविचारमा प्राथमिक तहभन्दा कम खर्च हुन्छ तर माथिल्लो तहमा विद्यार्थीले विद्यालयमा बिताउने समयको मूल्य सबैभन्दा बढी हुन्छ । कलेज, विश्वविद्यालय झन् महँगा हुन्छन्।
    विद्यालयले प्रदान गर्ने हेरचाहका लागि राम्रै पैसा खर्च हुन्छ तर त्यहाँको सबैभन्दा महŒवपूर्ण पक्ष विद्यालयमा हुने बच्चाको जीवनको विस्तार हो । जस्तै कुनै धनी बुबाका छोराछोरीहरू समाजका आम युवा सदस्यका रूपमा हुर्कनु । आधुनिक जीवनको विद्यालय, काम र अवकाशमा गरिने विभाजनको यो एउटा आयाम हो । जबसम्म युवाहरू केवल विद्यार्थी रहन्छन्, तबसम्म उनीहरू बच्चा नै हुन्छन् । आर्थिक, राजनीतिक र कानूनी हिसाबले समेत अर्थात् हाम्रा विद्यालयहरूले तिनलाई सधैं बच्चा नै बनाइराख्ने काम गरिरहेका छन् ।
    विद्यालयको विकल्पका रूपमा खडा हुने संस्था वा व्यवस्था किफायती र चाहेका जति सबैले पढ्न पाउने खालको हुनुपर्छ । यो प्रभावकारी पनि हुनुपर्छ । तर किफायती भनेर कम गुणस्तरको शिक्षा दिन भने पाइँदैन । विद्यालयलाई विस्थापित गरेर ल्याइएको व्यवस्था पनि फेरि उसैगरी समाजमा हाबी हुने किसिमको हुनुहुँदैन । यस्तो वैकल्पिक माध्यम विविध र बहुसङ्ख्यामा हुनुपर्दछ । यस्ता विकल्पहरूका बीचमा प्रतिस्पर्धा हुनु जरुरी हुन्छ तर प्रतिस्पर्धा जहाँ पनि खोज्नु ठीक हुँदैन ।
    विद्यालयका विकल्पमा खडा गरिने वैकल्पिक उपायहरू के के हुन सक्छन् । सबैभन्दा पहिले शिक्षाका स्रोतहरूलाई विद्यालयबाट बाहिर निकाल्नुपर्छ । यिनमा सबै शिक्षाग्राहीको समान अधिकार स्थापित गर्नुपर्दछ । यसलाई अझ स्पष्टरूपमा यसरी बुझौं । शिक्षाका लागि छुट्याइने सरकारी रकम कि त गरीब वा शिक्षामा पहुँच नभएकाहरूको कुनै छुट्टै संस्थाको विकास गरी त्यसलाई दिन सकिन्छ वा सोझै त्यस्ता विद्यार्थीलाई पनि दिन सकिन्छ । हुनत पढ्नेका हातमा सबै स्रोतसाधन वा पैसा दिएर शिक्षा पाइने पनि होइन तैपनि यो पहिलो कदम भने हुन सक्छ किनभने यसले तिनका हातमा अवसर थमाइदिन्छ ।
    वैकल्पिक शिक्षाका लागि हामीले मुख्य दुई चीजका बारेमा जान्नु आवश्यक हुन्छ । पहिलो हामीलाई शिक्षा किन चाहिएको हो भन्ने र दोस्रो यो कुन स्रोतबाट प्राप्त हुन्छ भन्ने । यदि राम्ररी हेरियो भने यी दुवै चीज एकापसमा जोडिएका छन् । यिनलाई फरक गरेर बुझ्न सकिंदैन । हामीले  खोजेको शिक्षाले हामीलाई स्वतन्त्रता र न्यायको दुनियाँतिर डो¥याउनुपर्छ । जहाँ स्वतन्त्रता भनेको कसैले कसैलाई बलपूर्वक केही गर्न बाध्य नगर्ने र न्यायको अर्थ सम्पत्ति, शक्ति र अवसरको समान वितरण भन्ने बुझिन्छ ।
    सम्पूर्ण स्वतन्त्रताको दर्शन भनेको त्यस्तो दर्शन हो, जहाँ कुनै पनि मानिसले आप्mना गुण वा दोष अरू कसैमाथि थोपर्न सक्दैन । त्यसैले सबै मानिस अरूको नियन्त्रणबाट मुक्त हुन्छन् । वैकल्पिक शिक्षा प्रणाली पनि यस्तै हुनुपर्छ भनेर अन्तर्राष्ट्रिय बहस चलेको छ । हामीकहाँ यो बहस कोठे बहसमा मात्र सीमित छ । वैकल्पिक शिक्षामा हरेकले आप्mनो रोजाइ अनुसारको पढ्न पाउनुपर्छ । कुनै व्यक्ति जीवनमा के गर्न वा के बन्न चाहन्छ भन्ने उसैले निर्धारण गर्नुपर्ने कुरा हो । उसले आपूmले चाहे जस्तो बन्न सक्नेगरी पढ्न पाउनुपर्छ । कुनै एउटा पाठ्यक्रम वा व्यवस्थाले यो सबैको लागि उत्तम हो भनेर प्रत्याभूति गर्न सक्दैन । त्यसैले कुनै एउटा शैक्षिक कार्यक्रमले यसबाट नै सबैले चाहेजस्तो सिक्न सक्छन् भनेर ठेक्का लिन पनि सकिदैंन । अहिले विश्वव्यापीरूपमा देखिएको एउटा ठूलो समस्या, अरूको इच्छाका बारेमा “उसलाई भन्दा बढी हामीलाई थाहा छ” भन्ने जिद्दीले उत्पन्न भइरहेको छ । हाम्रा विद्यालयहरूले यस्ता सवालहरूको जवाफ खोज्दैछन् कि ? विद्यालयहरू यस दिशामा केही गर्दैछन् कि ? वर्तमान र भावी पुस्ताले जवाफ खोज्न ढिलो गर्नुहुँदैन ।

Sunday, October 20, 2019

आलोचनात्मक चेतका लागि सिर्जनशीलता

आलोचनात्मक चेतका लागि सिर्जनशीलता

अनन्तकुमार लाल दास

    विद्यालय तहमा आलोचनात्मक चेतबारे कुरा गर्दा सबैभन्दा पहिले हामीले यसबारे बुझ्नु जरूरी छ, किनभने विद्यालयस्तरदेखि नै आलोचनात्मक चेतबारे फराकिलो बुझाइ हुन सकेन भने एउटा विद्यार्थी डाक्टर बन्न सक्छ, वकील बन्न सक्छ, शिक्षक बन्न सक्छ, व्यापारी बन्न सक्छ तर ऊ एउटा असल नागरिक बन्न सक्दैन । अहिले समाजमा देखिएको बेथिति, अनियमितता, अनुशासनहीनता र अराजकताबारे जुन चिन्ता छ, त्यसको लागि उपयुक्त औषधि भनेको आलोचनात्मक चेत हो, जसलाई अंग्रेजीमा ‘क्रिटिकल थिकिंङ’ भनिन्छ । जुन हुनु जरूरी छ । मानिसको व्यक्तित्वलाई गरिमा र सार्थकता प्रदान गर्ने दुईवटा महŒवपूर्ण पक्षमध्ये एउटा हो सिर्जनशीलता र अर्को आलोचनात्मक चेतना । सामान्यतया सिर्जनालाई हृदयको र आलोचनालाई मस्तिष्कको उपज मानिन्छ । तर यिनको प्रवृत्तिमा एउटा कुरा साझा छ, त्यो हो भिन्न दृष्टिकोण । दृष्टिकोणमा भिन्नता र मौलिकता छैन भने व्यक्ति न सिर्जनशील हुन सक्छ, न समीक्षात्मक नै ।
    सिर्जनशीलताको परिभाषा सजिलो छ । केही नयाँ र महŒवपूर्ण कुराको सिर्जना गर्नु नै सिर्जनशीलता हो । त्यो नयाँ कुरा कुनै समस्याको समाधान हुन सक्छ । जसरी गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त वा कुनै औषधि पत्ता लगाउने काम हुन सक्छ, कुनै वस्तुको आविष्कार वा विकास हुन सक्छ, कला सहित्य र सङ्गीत हुन सक्छ, यसलाई अझ विद्यालयको स्तरमा हेर्ने हो भने अरू शिक्षकले पढाउने शैलीभन्दा फरक प्रयोग हुन सक्छ । सामाजिक शिक्षा विषय नै कतिपय विद्यार्थीका लागि नीरस हुन्छ, तर एउटा सिर्जनशील शिक्षकले त्यसलाई रमाइलो खेल, प्रतियोगिता, चित्रकला वा गीतमार्पmत रोचक र रमाइलो बनाइ दिन सक्छ । नयाँ र अरूले नगरेको काम भएमात्र सिर्जना हो, अर्काले गरिसकेको काम अनुकरण हो । कुनै काम नयाँ भएरमात्र पुग्दैन त्यो सार्थक पनि हुनुपर्छ । समाजले त्यसबाट केही न केही पाउनुपर्छ । एउटा खुट्टामा उभिने वा लामो समयसम्म बोलिरहनेजस्तो समाजलाई केही फरक नपर्ने काम गरेर विश्व कीर्तिमान बनाउनु लहड वा सनक हुन सक्छ, सिर्जनशीलता होइन । कुनै सामाजिक शिक्षाको शिक्षकले नवीन प्रयोगको नाममा कक्षामा हल्ला गरेर बोल्छ भने त्यो कुप्रयास मानिन्छ । त्यहाँ शिक्षकले यस्तो प्रयोग गनुप¥यो जसले विषयवस्तु वद्यार्थीको मनोमस्तिष्कमा बोधगम्य बन्न सकोस्, त्यस विषयप्रति विद्यार्थीको अरुचि हटोस् । शिक्षकको प्रयासले त्यो विषयप्रति रुझान उर्लोस् । हो, यहींनिर शिक्षकको कल्पनाशीलता, विषयवस्तुप्रति जानकारी सम्प्रेषण गर्ने कला, विद्यार्थीसँग सम्बन्धजस्तो कुरा जोडिएर आउँछ । त्यसैले यहाँ सिर्जनशीलताको कुरा गरिएको छ ।
    धेरै शिक्षकले भन्लान् सिर्जनाको स्रोत प्रतिभा हो र प्रतिभा जन्मजात हुन्छ भन्लान् । उनीहरूको बुझाइमा प्रतिभा बाहिरबाट थोपर्न सकिन्न । यस विचारका पक्षधरहरू भन्छन्–महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई शिक्षकले वा उनका आमाबाबुले कविता लेख्न सिकाएको भए उनका अरू दाजुभाई वा उनका अरू सहपाठीलाई पनि त सिकाउँथे होलान् नि १ यस्ता तर्कले सिर्जनशील व्यक्तिबारे गहिरो जानकारी नराखिएको देखाउँछ । यस्ता तर्कलाई मान्ने हो भने जे छ त्यसैमा चित्त बुझाउनुपर्छ । समाजलाई बदल्ने मानिस जन्माउन शिक्षक, अभिभावक, समाजको कुनै भूमिका हुन्छ भन्ने कुरा नमान्ने हो भने यथास्थितिमा चित्त बुझाएर बसे हुन्छ । तपाईं हामी कसैको पनि पेशागत उपयोगिता समाप्त हुन्छ । शिक्षा प्रणाली र शिक्षक अभिभावकहरूमा प्रतिभा चिन्ने र त्यसलाई चम्काउने क्षमता भएको भए अहिलेभन्दा धेरै प्रतिभाशाली व्यक्ति समाजमा हुने थिए र मानव समाज अहिलेभन्दा सुखी र समृद्ध हुन्थ्यो  ।   
    सिर्जनशील व्यक्तिको जीवनशैलीको अध्ययन गर्दा उनीहरूमा प्रचुर मात्रामा आलोचनात्मक चेत रहेको पाइन्छ । उनीहरू समाजप्रति गहिरो चासो राख्छन् र आप्mनो कारणले धेरै मानिसलाई फाइदा होस् भन्ने चाहन्छन् । उनीहरूमा धेरै उत्सुकता हुन्छ र प्रश्न गरेर थाक्दैनन् । उनीहरू अरूलाई मात्र प्रश्न गर्ने होइन, आप्mनै कामसित पनि सितिमिति सन्तुष्ट हुँदैनन् । उनीहरू अन्याय सहँदैनन् न प्रतिकारमा अहिंसक विधि नै अँगाल्छन् । उनीहरू जहिले पनि जे को पनि विकल्प खोज्छन् र परम्पराका निरर्थक पर्खाल भत्काउन पाउँदा एकदमै रमाउँछन् । उनीहरू स्वतन्त्रताका पक्षधर हुन्छन् । उनीहरू गरिखानका लागि काम गर्दैनन्, आपूmलाई मन लागेको कुरा गरिछाड्नका लागि भोकै बस्न र लामो तपस्या र साधना गर्न पनि तयार हुन्छन् । त्यस्ता व्यक्ति गनगन गर्दैनन्, नकारात्मक कुरा गरी हिंड्दैनन्, सकारात्मक सोच्छन्, परिस्थिति सुध्रिने प्रतीक्ष्Fा गर्छन् । हो यस्ता शिक्षक हामी तपाईंकै छेउछाउ हुनसक्छन् जो विपरीत परिस्थितिमा पनि नवीनता र रचनात्मकताको खोजी गर्छन् ।
    अब अर्को पाटोबाट पनि हेरौं । संस्कृतमा एउटा नीति श्लोक छ, जसको आशय छ, संसारमा अयोग्य व्यक्ति हुँदैन तर उसको प्रतिभालाई चिन्ने व्यक्ति भने दुर्लभ हुन्छ । सिर्जनशीलता पढाउनेहरू भन्छन् प्रत्येक व्यक्तिमा भएको सिर्जनशील प्रतिभालाई प्रेरित गर्न र उजिल्याउन सकिन्छ । साधारण ढुङ्गालाई जति ताछेपनि हीराको चमक आउँदैन भन्ने कुरा सबैलाई थाहा छ तर साधारण ढुङ्गालाई पनि राम्ररी ताछेर मूर्ति बनाउन सकिन्छ भन्ने कुरा बिर्सन हुँदैन । ढुङ्गालाई त्यसमा निहित गुण चिनेर काट्ने हो भने, हीरै बराबर नभए पनि कतिपय अर्थमा बढी उपयोगी र महŒवपूर्ण बन्न जान्छ। बालबालिकाका व्यक्तिगत स्वभाव र क्षमताको पहिचान गरेर फरक कोणबाट संसारलाई हेर्न सिकाउने हो भने उनीहरूलाई सिर्जनशील हुन मदत गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीलाई सिर्जनशील बनाउने हो भने ऊ भोलि असल नागरिक बन्न सक्छ । यसका लागि हामी स्वभावतः शिक्षकहरूमाथि नै विश्वास गर्छौं र शिक्षकहरूकै माध्यमबाट यो काम गर्न सकिन्छ भनेर बाटो पनि कुर्छौं । विद्यार्थीहरूलाई पढ्ने, घोक्ने, जाँच दिने, पास गर्ने र जागीर खाने चक्रको विकल्प पनि छ भन्ने कुरा कसैले सिकाउन सक्ने व्यक्ति नै शिक्षक हो । सिर्जनशीलता सिकाउन सजिलो छैन तर सिर्जनशीलता सिकाउन वा थालनी गर्न गा¥हो पनि छैन । यसका निम्ति शिक्षकले प्रेरणाबाट सिर्जनशील बनाउन सकिन्छ भन्ने कुरामा विश्वास गर्नु, समीक्षात्मक चिन्तनलाई बढावा दिनु र राम्रा मानिसबाट प्रेरणा लिने काम सदैव जारी राख्नुपर्छ । देशका वा संसारका कहलिएका सिर्जनशील व्यक्तिहरूका जीवनीको सार्थक अध्ययनले बालबालिकाको केही गर्ने चाहना झ्याङ्गिन थाल्छ । उनीहरू नयाँ ढङ्गबाट सोच्न सक्छन् । नेल्सन मन्डेलाले भनेका छन्– “महात्मा गाँधीबाट एकदमै प्रेरित भएँ ।” संसारका प्रत्येक सफल व्यक्तिले अर्को सफल व्यक्तिबाट सिकेको हुन्छ । निरन्तर सिक्न खोजिरहेको हुन्छ । समकालीन ठूला मानिसपनि एकअर्काबाट सिकिरहेका हुन्छन् । त्यसैले सामाजिक शिक्षाको असल शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई ठूलाबडाको जीवनी पढ्न प्रेरित गर्छ । आत्मवृत्तान्त, जीवन गाथा, डायरीहरू पढ्नुपर्छ । यसले प्रेरित गर्छ । यसले तपाईंले भोगिराखेको समस्याको बाटो पहिल्याउन सूत्रहरू देखाउँछन् ।
    अब कुरा गरौं, आलोचनात्मक चेतको । आलोचनात्मक चेत भन्ने शब्द सुन्दा नै अलि ग¥हुँगो र कठिन लाग्छ । तर यो बुझ्न र बुझाउन त्यतिकै जरूरी छ । पठनपाठनको सन्दर्भमा यसको सोझो अर्थ हो आप्mनै तरीकाले सोच्न र कारण दिन/खोज्न सिकाउनु । यस्तो अभ्यास गर्दै जाँदा बालबालिकाको मानसिक क्षमता बढ्ने भएकोले यसलाई शिक्षाको एउटा महŒवपूर्ण पक्ष मान्न थालिएको छ । केही अनुभवी शिक्षाशास्त्रीहरूले यसलाई प्रश्न गर्ने अभ्यास पनि भनेका छन् । आलाचनात्मक चेत भनेको विचारशीलता र आप्mनो विचारमाथि विश्वास पनि हो । यसका लागि व्यक्तिमा स्थापित मान्यताप्रति आलोचनात्मक दृष्टिकोण र केही परिवर्तन गर्ने तीव्र चाहना हुनुपर्छ । उसमा मूल्याङ्कन गर्ने, संशोधन गर्ने वा परिपाटी बदल्ने तीव्र इच्छा हुनुपर्छ । आलोचनात्मक चेतको माध्यमबाट संसार परिवर्तन गर्ने महान् व्यक्तिहरू धेरै छन् । तीमध्ये संसारले चिनेका दुई हुन् सिद्धार्थ गौतम र गैलिलियो । सिद्धार्थ गौतमले राज्य व्यवस्था र राज्य धर्मलाई समर्थन गर्न सकेनन् र आपूmले देखेको सत्यका लागि राजपाट त्यागे । त्यसबापत उनलाई त्यस बेलाको व्यवस्थाले ज्यादै दुःख पनि दियो । यस्तै नियति गैलिलियोले पनि भोगे । उनले पृथ्वी चेप्टो छ भन्ने भ्रामक सोचको अन्त्य गरे । आलोचनात्मक चिन्तन गर्ने व्यक्ति आप्mनो विचारमाथि अडिग हुनुपर्छ । अहिले नै हेरौं वीरगंज महानगरपालिकाले वितरण गरेको छात्रवृत्तिबारे विद्यार्थीहरू माझ अनेकौं गुनासो सुनिन्छ । यदि विद्यार्थीहरूलाई लाग्छ छात्रवृत्ति वितरण प्रक्रिया अपारदर्शी छ त्यहाँ लेनदेन भएको हुन सक्छ–ं प्रश्न गर्नुस् । महानगरपालिका जनउत्तरदायी संस्था हो उसले पक्कै यसको जवाफ दिन्छ । यदि महानगरपालिकाले प्रश्न गर्ने विद्यालय, क्याम्पसका शिक्षकलाई त्यसबापत अवाञ्छित दबाब दिन्छ भने ठान्नुस् ‘दाल मे कुछ काला है’ ।
    कुनै कुरा राम्ररी गर्न सक्ने व्यक्तिलाई सिपालु भनिन्छ । सीप अभ्यासबाट बढ्छ । मानिसको सीपले नै संसारलाई राम्रो बनाउँछ । तर सीप वा बानी लागेकोले गरिने कामले मात्रै संसारमा परिवर्तन ल्याउन सक्दैन । परिवर्तनका लागि सोच– यस्तो हुनुपर्नेमा त्यस्तो किन भयो भनेर काम गराइको विकल्प खोज्न आवश्यक हुन्छ । प्रसिद्ध कलाकार चार्ली चैपलिनले एउटा कथा लेखेका छन् । त्यो कथा अनुसार केही युद्धबन्दीलाई मृत्युदण्ड दिन लहरै राखिएको हुन्छ । बन्दूक ताकेर केही सैनिक उभिएका हुन्छन् । ‘रेडी वन, टू थ्री’ भनेपछि ‘फायर’ भन्ने र सैनिकले गोली चलाउँछ । तर त्यस दिन ‘रेडी वन, टू, थ्री’ भनी नसक्दै कमान्डरले मृत्युदण्ड कार्यान्वयन नगर्ने आदेश पाउँछन् । उनी कराउँछन् स्टप, तर सबै सैनिकले फायर भनेजस्तै गोली चलाउँछन् । बानी भनेको दिमाग रेडी वन, टू, थ्रीपछि फायर सुन्न अभ्यस्त हुन्छ । दिमागलाई यस्तो बानीबाट मुक्त राख्नु नै आलोचनात्मक चेत हो । त्यसैले प्रश्न गर्ने, जिज्ञासा राख्ने फरक तरीकाले सोच्ने, नयाँ परिकल्पना गर्ने, अर्को कुरा पनि हुन सक्छ भन्ने चिन्तनशीलताको शुरूआत एउटा असल शिक्षकले विद्यालयबाटै शुरू गर्न सक्छ । आलोचनात्मक चेतको अभावमा कुनै पनि देशको नागरिक भेंडा हुन्छ । एउटा जसरी हिंड्छ अरू पनि त्यस्तैगरी हिंड्छन् । वीरगंजकै शिक्षा क्षेत्रको सवालमा खै कसैले बोलेको ? यहाँ शिक्षक चुकेका छन् । यसको सोझो र प्रस्ट जवाफ हो– उनीहरूले आलोचनात्मक चेत भएका विद्यार्थी निर्माण गरेनन् ।

Sunday, October 13, 2019

शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध

शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध

अनन्तकुमार लाल दास

    विद्यालयको अवधारणामा धेरै प्रक्रिया र विचारहरूलाई सामेल गरिएको छ । प्रायः विभिन्न अवसरमा त्यसमाथि चर्चापरिचर्चा पनि हुने गरेको छ । विद्यालयको आदर्श स्वरूप प्रस्तुत गर्न शिक्षकहरू जहिले पनि तत्पर हुन्छन् किनभने शिक्षकको अस्तित्व विद्यालयसँग जोडिएको हुन्छ । अर्थात् विद्यालय छ भने शिक्षक छन् । विद्यालय छैन भने समाजमा शिक्षकको कुनै स्वरूप हुँदैन । पहिले शिक्षकको स्वरूप समाजमा बेग्लै किसिमको थियो । विद्यालयको भौतिक स्वरूप र संसाधनभन्दा बढी महŒव जैविक परिस्थितिलाई दिइन्थ्यो । यस कारणले पनि होला एउटा शिक्षक ‘गुरु’ बढी र शिक्षक कम हुन्थ्यो । त्यो गुरु परम्परा आधुनिक शिक्षा संरचनाले स्वीकार गर्दैन ।
    प्रायः कुनै ठाउँमा शिक्षकहरूको जमघट हुँदा विद्यालयलाई कसरी राम्रो बनाउने भन्ने कुरामा छलफल हुन्छ । छलफलमा भौतिक संरचनाको विकास, आन्तरिक व्यवस्थापन, विद्यालय वरिपरि सरसफाइ, अनुशासन, विद्यार्थी भर्नाजस्ता कुरा प्रमुखरूपमा उठाइन्छ । वास्तवमा एउटा विद्यालय कसरी आदर्श विद्यालय बन्न सक्छ भन्ने मूल अवधारणामाथि थोरै चर्चा हुनेगर्छ । आखिर किन शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्बन्धमाथि शिक्षकहरू चर्चा गर्दैनन् ? यो बहस यस कारणले पनि आवश्यक छ किनभने विद्यालयको भौतिक स्वरूप राम्रो बनाउनु त्यति कठिन छैन जति शिक्षक र विद्यार्थीबीच मानवीय सम्बन्ध राम्रो बनाउनु । यो सम्बन्ध राम्रो बनाउन शिक्षकले पनि स्वयं विद्यार्थी बन्नुपर्छ ।
    शिक्षक र विद्यार्थीबीच राम्रो सम्बन्ध बनाउनका लागि शिक्षकप्रति विद्यार्थीहरूको मनमा रहेको डर हटाउनुपर्छ । अनि विद्यार्थीले आप्mनो भावना खुलेर अभिव्यक्त गर्छ र सिक्ने प्रक्रियामा सचेष्ट सामेल हुन्छ । पारिवारिक र विद्यालय परिवेशबीच उत्पन्न अन्तद्र्वन्द्व हटाएर विद्यार्थीहरूलाई सिकाउनु शिक्षकहरूका लागि ठूलो चुनौती हुन्छ तर शिक्षकले यसलाई कहिले पनि चुनौती नठानेर मशिनजस्तै सिक्ने–सिकाउने काममात्र ठाने । कक्षामा पाठ्यपुस्तक, चक, डस्टर लिएर जानु, पाठ पढाउनु, गृहकार्य दिनु, उनीहरूको मूल्याङ्कन गर्नु र परीक्षाको परिणाम सम्म पु¥याउनु मात्र ठानिएको छ । यसबाहेक शिक्षकको अपेक्षा विद्यार्थीसँग न केही हुन्छ, न विद्यार्थीमा आपूmसँग केही अपेक्षा पलाउन दिन्छ, किनभने उसको मान्यता विद्यार्थीसँग दूरी राखिएन भने उसले सिक्दैन भन्ने हुन्छ । दूरी भयो भने डर हुन्छ र डर भयो भने विद्यार्थीले शिक्षकको कुरा सुन्छ र सिक्छ भन्ने हुन्छ । यस मानसिकताले गर्दा नै हामी शिक्षाको वास्तविक स्वरूप सम्म पुग्दैनौं । बालमनोविज्ञानले केटाकेटीहरूको सिकाइ सम्बन्धमा के भनेको छ भन्ने कुरामा हामी कहिल्यै विचार गर्दैनौं ।
    हाम्रो सोच शिक्षक र विद्यार्थीको सम्बन्धमा के रहेको छ भने शिक्षकलाई धेरै कुरो थाहा हुन्छ र विद्यार्थीलाई केही थाहा हुँदैन । शिक्षक ठूलो हुन्छ र विद्यार्थीले सधैं शिक्षकको सम्मान गर्नुपर्छ, शिक्षक र विद्यार्थीबीच सिक्ने क्रममा दूरी हुनुपर्छ, नियमपालन विद्यार्थीहरूको लागि अनिवार्य हुन्छ, विद्यार्थीले मात्र पढाइमा ध्यान दिनुपर्छ र अनुशासनले विद्यार्थीलाई सफलता दिलाउँछ । यी कुराले सिकाउने प्रक्रियामा कति सहयोग पु¥याउँछ भन्ने तथ्यमाथि शिक्षकहरूले विचार गर्नुपर्छ किनभने यदि विद्यार्थीले यस्ता नियम पालना गर्छन् भने शिक्ष्Fक–विद्यार्थी सम्बन्ध राम्रो बन्न सक्दैन । यसैले गर्दा परम्परागत गुरु पद्दतिमा जुन दूरी विद्यार्थी र शिक्षकबीच थियो त्यो आज पनि छ, र पछि पनि रहिरहने छ । आज जुन चुनौतीको सामना शिक्षकहरूले गर्नुपर्छ त्यो पछि पनि गर्नुपर्छ र जति प्रयास गरे पनि विद्यार्थीहरू सिक्दैनन् भन्ने प्रश्न उठि नै रहन्छ ।
    शिक्षकहरू यदि विद्यार्थीहरूसँग त्यस्तो व्यवहार गर्छन् जस्तो स्वयंको लागि रुचाउँछन् भने यो सम्बन्ध गहिरो हुन्छ । कक्षा कोठामा हँसिलो अनुहार लिएर प्रवेश गर्नुपर्छ र विद्यार्थीहरूसँग अनौपचारिक कुराको थालनी गर्नुपर्छ । यसबाट पढ्ने वातावरण निर्माण हुन्छ । उनीहरूसँग विद्यालयमा अनुपस्थित हुने कारण खोजतलाश गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ किनभने शिक्षकको व्यवहारले विद्यार्थीहरूलाई विद्यालयसँग जोड्ने कुरामा सघाउ पु¥याउँछ । कहिलेकाहीं विद्यार्थीहरूबीच बस्ने अवसर पाउँदा त्यसलाई छोड्नुहुँदैन । विद्यार्थीहरू शिक्षकहरूको नजीक गएर र शिक्षकलाई स्पर्श गरेर कुरा गर्न रुचाउँछन् । विद्यार्थीलाई हप्काउने प्रयास कहिले पनि गर्नुहुँदैन । कुनै दिन विद्यार्थी पढ्न रुचाउँदैनन् भने त्यस दिन उनीहरूसँग कुराकानी गर्नुपर्छ र उनीहरूलाई मनमा लागेका कुरा बोल्न प्रेरित गर्नुपर्छ ।
    यहाँ एउटा प्रसङ्ग उधृत गर्न चाहन्छु– कक्षा दशमा सामाजिक पढाउने शिक्षक प्रवेश गर्दा त्यहाँ उपस्थिति कम हेरेर उनले पढाउनुको साटो कुराकानी गर्ने निर्णय गरे । उनले सोधे–“आज हामी पढौं कि नपढौं ?” सबैले अपेक्षित जवाफ दिए–“आज पढ्ने मन छैन सर ।” ठीकै छ । आज कुरा गर्ने । उनले विद्यार्थीहरूको अनुहारमा खुशी र आश्चर्यको भाव देखे । एउटा केटोले सोध्यो–“के कुरा गर्ने, सर ?” उनले भने–“सबैभन्दा पहिले आप्mनो परिवारिक वातावरणबारे बताऊ ।” त्यसपछि सबैले एक–एकगरी आआप्mनो कुरा राख्न थाले । सबैले भने पछि शिक्षकले हाँसेर सोधे– “तिमीहरूले मेरोबारे त केही सोधेनौ ?” एउटा केटोले उठेर भन्यो– “सर, हामीलाई डर लाग्छ । एकपटक एकजना सरसँग सोध्दा उहाँ रिसाउनु भएको थियो । सर, तपाईं पहिलो शिक्षक हुनुहुन्छ जो हामीलाई जान्न चाहनुहुन्छ ।” यो सुनेर शिक्षकलाई अजीब अनुभूति भयो तर त्यसपछि आजसम्म प्रत्येक दिन केही विद्यार्थीहरूले फोन गरेर उनीसँग प्रश्नहरूको जवाफ सोध्ने र विद्यालयबारे सूचना लिने गर्छन्।
    यस उदाहरणले सिकाएको के हो भने शिक्षकले विद्यार्थीहरूसँग संवाद गरिराख्नुपर्छ । सही र गलतको पैmसला विद्यार्थी स्वयंले लिनुपर्ने वातावरण उनीहरूलाई दिनुपर्छ । शिक्षक विद्यार्थीहरू समक्ष विषयवस्तु पु¥याउने साधन मात्र नभई उनीहरूको जीवनलाई दिशा प्रदान गर्ने साध्य हुनुपर्छ । विद्यालय परिवारको गतिविधिबीच शिक्षकले एउटा यस्तो पुलको काम गर्नुपर्छ जसले विद्यार्थीहरूलाई विद्यालय आउन प्रेरित गरोस् । यस्तो सम्बन्ध शिक्षक र विद्यार्थीबीच हुनुपर्छ । आदर्शको कुरो गर्नु र त्यसलाई स्थापित गर्ने प्रक्रियालाई स्वयं एउटा शिक्षकले पहिले आपूmभित्र विकसित गर्नुपर्छ । कक्षाकोठामा हाँसोको पर्रा छुटोस्, गीतको सरगम होस्, कथा र प्रेरक प्रसङ्ग सुनाउने र सुन्ने अवसर होस्, मित्रवत् व्यवहार होस्, अभिव्यक्तिको अवसर होस्, विषयवस्तुमाथि चर्चा होस्, विद्यालय र समाजप्रति चिन्तन होस् र राष्ट्रभक्तिको चेतना होस् । मानवीय भावनालाई विकसित गर्ने अवसर होस्, मात्र आदर्शको खोक्रो कुरा नहोस्, अनुशासन नथोपरेर स्वअनुशासनको प्रेरणा होस्, सही र गलत छ्ट्याउने अवसर होस्, शिक्षक र विद्यार्थीबीच खुलेर विचार आदानप्रदान होस् हरेक कुरोको लागि किचकिच नहोस् ।
    जब भौतिक स्वरूपभन्दा बढी ध्यान विद्यालयको मूल अवधारणामाथि हुन्छ तबमात्र एउटा विद्यालय राम्रो हुन्छ । यस कुरोलाई विद्यार्थी र शिक्षकबीचको सम्बन्धले स्थापित गर्दछ । आजपनि विद्यार्थीहरूको व्यक्तिगत रुचि, आवश्यकता, जिज्ञासा र भावना बुझ्ने सार्थक प्रयास न शिक्षक समुदायले, न बाह्य समाजले गरेको छ कसैलाई थाहा छ । विद्यार्थीहरूको रुचि र इच्छाको उपेक्षा गर्ने काम घरबाट शुरू हुन्छ । अभिभावक कहिले पनि केटाकेटीहरूले के रुचाउँछन् भन्ने कुरो थाहा लिने प्रयास गर्दैनन् । वर्तमान परिवेशको कुरो गर्ने हो भने अढाई वर्षको बच्चा जसले आमाको काख, बुवाको माया, भाइबहिनीको स्नेह खोज्दछ, उसलाई शिक्षाको लागि ठूलो विद्यालयमा पठाइन्छ । नयाँ परिवेश, अपरिचित मानिसबीच यदि उसलाई केही सोध्नुप¥यो भने जवाफ दिने त्यहाँ कोही हुँदैन । अभिभावक बच्चा हाइफाई विद्यालयमा पढिरहेको छ भन्ने कुराले गौरवान्वित हुन्छ तर त्यस बच्चालाई थाहै हुँदैन कहिले र कसरी उसको बालपन खोसियो ।
    अब कुरा गरौं विद्यालयको जहाँ शिक्षक विद्यार्थीलाई पढाउन तत्पर छन् तर उनीहरूलाई बुझ्न खोज्दैनन् । विद्यार्थी के सोच्छ र उनको कलिलो मनमा के कति प्रश्न खेलिरहेका छन् त्यससँग कसैले सरोकार राख्दैन । अढाई–तीन वर्षको बच्चालाई विद्यालय पठाउनु उचित होइन तर आजको मशिन गुगमा यसबारे सोच्ने समय कसैसँग छैन । विद्यार्थीहरूको बालपन विद्यालयले हरण गरिदिएको छ । विद्यालयमा उसको पहिचान एउटा विद्यार्थीको रूपमा हुन्छ जसको काम मात्र विद्याआर्जन हुन्छ ।
    विद्यालयमा एउटा विद्यार्थीको रूपमा उसलाई सबैभन्दा पहिले–“तिमींलाई केही थाहा छैन” भन्ने अनुभूति गराइन्छ । विद्यार्थीहरूको ज्ञान र अनुभवलाई सिकाइ प्रक्रियासँग जोडेर हेर्ने हो तर यसको ठीक विपरीत भइरहेको छ । वर्तमान शैक्षिक अवधारणा अनुसार शिक्षकले कक्षाकोठामा एउटा सहजकर्ताको भूमिका मात्र निर्वाह गर्नु हो । विद्यार्थीको मौखिक र लिखित अभिव्यक्तिमाथि नकारात्मक टिप्पणी गर्नु उसमाथि मानसिक हिंसा गर्नु हो । धेरै कुरो यस्तो हुन्छ जुन हामी केटाकेटीहरूसँग पनि सिक्न सक्छौं । के हामी विद्यार्थीहरूको विचार र भावनालाई सम्मान गर्न सक्दैनौं ? हामी ठूलो भए तापनि सहजकर्ताको रूपमा उनीहरूको सम्मान र उनीहरूको अभिव्यक्तिको प्रशंसा गर्नुपर्छ, अनिमात्र विद्यार्थी शिक्षकको अनुकरण गर्दै सिक्ने प्रक्रियामा सामेल हुन्छ ।
    विद्यार्थीहरूलाई अनुशासन सिकाउनुपूर्व शिक्षकहरूले स्वयं अनुशासनको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ । अनुशासनको नियम थुपार्नुभन्दा स्वयं त्यसको पालना गरेर विद्यार्थीहरूलाई स्वअनुशासनको लागि प्रेरित गर्नुपर्छ । विद्यार्थीहरूलाई समयमा विद्यालय पुग्न, पङ्क्तिबद्ध हुन, अन्य गतिविधिको बेला शान्तिपूर्वक उभिन, विद्यालय पोशाक लगाएर आउन, आपूmभन्दा ठूलासँग नम्रतापूर्वक कुरा गर्न, कक्षाकोठा र विद्यालय प्राङ्गणलाई स्वच्छसफा राख्न र शिक्षकहरूको निर्देशन अक्षरशः पालना गर्न सिकाइन्छ तर के यी सबै नियमको पालना शिक्षक स्वयं पनि गर्छन् ? के हामीले सिक्ने अवसर स्वयंलाई उदाहरणको रूपमा प्रस्तुत गरेर दिएका छौं ?
    यी सम्पूर्ण प्रश्न शिक्षकमाथि पनि त्यतिकै लागू हुन्छ जति विद्यार्थीसँग अपेक्षित छ । किनभने हामी सबै जीवनभरि सिक्ने प्रक्रियामा नै रहन्छौं । जुन दिन मानिसले सिक्न छोड्छ, ऊ मृतप्रायः हुन्छ । विद्यार्थीसँग गरिने संवादले उनीहरूसँग एउटा छुट्टै सम्बन्ध कायम हुन्छ । जुन दिन हामीले विद्यार्थीहरूको भाषा, उनको परिवेश, विचार र अनुभवलाई आदर गर्न थाल्छौं त्यस दिनदेखि अनुशासनको पाठ सिकाइराख्न आवश्यक हुँदैन । उनीहरूसँग दूरी पनि मेटिन्छ जुन सिकाइमा बाधक बन्दछ ।

Find us