Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts
Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts

Sunday, April 5, 2020

कोरोनाविरुद्ध लडाइँमा सामाजिक दूरीको महत्व

कोरोनाविरुद्ध लडाइँमा सामाजिक दूरीको महत्व

अनन्तकुमार लाल दास

    आज चारैतिर कोरोना भाइरस पैmलिएको छ। सर्वत्र यो चर्चाको विषय बनेको छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन
(WHO)ले यसलाई एउटा महामारी घोषणा गरेको छ। सरकार, चिकित्सक तथा अन्य समाजसेवी संस्थाहरू आमजनतालाई यस महामारीबाट जोगाउन प्रयासरत छन्। यसबाट कसरी जोगिने भन्ने विषयलाई लिएर सबै सतर्क छन् तर सानो लापरवाहीले गर्दा यो परालको आगोझैं पैmलिन सक्छ। यस कारण घरमैं बस्न र अत्यावश्यक कामबाहेक घरबाहिर ननिस्कन पटकपटक भनिंदै छ। यसैले यसको गम्भीरता प्रस्ट्याइरहेको छ।
    घरभित्र बस्नु अर्थात् सामाजिक दूरी कायम गर्नु नै यस सङ्क्रमणलाई पैmलिनबाट जोगाउने एकमात्र उपाय हो । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (ध्ज्इ)को तथ्याङ्क अनुसार कोरोना भाइरसबाट सङ्क्रमित ८८ प्रतिशतमा उच्च ज्वरो, ६८ प्रतिशतमा सुक्खा खोकी, ३८ प्रतिशतमा थकान, १८ प्रतिशतमा सास फेर्न गा¥हो, १४ प्रतिशतमा टाउको दुखाइ, ११ प्रतिशतलाई चिसो लाग्नु र ४ प्रतिशतमा डायरियाको लक्षण देखा पर्छ।
    हामी जति बढी एकान्तवास अर्थात् घरमैं बस्छौं, त्यत्ति नै कोरोनाबाट जोगिन्छौं अर्थात् सुरक्षित रहन्छौं। यति सजिलो कुरा पनि मानिसले सहज  ढङ्गले बुझिरहेका छैनन् तर अङ्कको आधारमा बुझ्ने प्रयास ग¥यौं भने सजिलै हाम्रो बुझाइ प्रस्ट हुनेछ। कोरोना भाइरसबाट सङ्क्रमित व्यक्तिलाई पनि चिकित्सकहरूले चौध दिनसम्म सुपरीवेक्षणमा बस्ने सल्लाह यस कारणले दिएका छन् किनभने हुन सक्छ तेस्रो, चौथो वा पाँचौं दिन यसको लक्षण देखा परोस् र चौध दिनभित्र उसको उपचार गर्न सकियोस्। यस अवधिमा व्यक्तिलाई घर वा अस्पतालको क्वारेन्टाइनमा बस्न र कसैको सम्पर्कमा नआउने परामर्श दिइन्छ। यस्तो सल्लाह किन दिइएको होला ? यस आलेखमा यिनै कुराहरूलाई एउटा गणितको माध्यमले खोतल्ने प्रयास गरिएको छ।

    मानौं एउटा गाउँ छ, जहाँँको जनसङ्ख्या २२०० छ। त्यो एउटा सानो गाउँ भए तापनि त्यहाँ सबैखाले सुविधा उपलब्ध छन्। अब दिइएको ग्राफलाई राम्ररी अध्ययन गरौं। ग्राफको देब्रेतिर १०० देखि २२०० सम्म मानिसको सङ्ख्या देखाइएको छ र तलतिर दिन उल्लेख गरिएको छ। यसमा ३० दिनमा के हुन्छ भन्ने कुरा हामी हेर्छौं। त्यसपछि तीनवटा तेर्सो लाइनले तीन प्रकारका सोचलाई दर्शाएको छ।
    माथि उल्लिखित गाउँमा चारैतिर लकडाउन भएपछि कुनै ठाउँबाट एकजना कोरोना भाइरसबाट सङ्क्रमित व्यक्ति पुग्छ। उसलाई आपूm सङ्क्रमित भएको थाहा हुँदैन। त्यस गाउँका सबै मानिसले प्रतिदिन समाचारमा भाइरसबारे सुनेका हुन्छन् तर ‘हामीलाई केही हुँदैन’ भन्ने ठानेर नियमित दिइने सल्लाहको अवहेलना गरिराखेका हुन्छन् । भोलिपल्ट त्यो सङ्क्रमित व्यक्ति बाजार डुल्न जान्छ र त्यहाँ उसको भेट आप्mना दुईजना साथीसँग हुन्छ। खुशी प्रकट गर्दै उनीहरू हात मिलाउँछन् र एकअर्कालाई अङ्कमाल गर्छन्। यसरी त्यो भाइरस उसका दुवै साथीमा सर्छ। अर्को दिन ती तीनजनासँग २/२ जना अर्का व्यक्ति पनि सङ्क्रमित हुन्छन्। अब दोस्रो दिन तीनबाट ९ जना सङ्क्रमित हुन्छन्। यसैगरी, तेस्रो दिन प्रत्येक ९ ले अन्य दुई/दुई जना गरी जम्मा २७ जनामा सङ्क्रमण पैmलाउँछन्।
    हामीलाई थाहा छ यो लक्षण १४ दिनसम्म रहन्छ। यसले गर्दा जुन नयाँ मानिसलाई सङ्क्रमण भइरहेको छ, त्यो तीव्र गतिले बढ्दै गयो। यसैगरी, दुई/दुई जना नयाँ र पुराना गरी चौथो दिन ८१, पाँचौं दिन २४३, छेटौं दिन ७२९ र सातौं दिन २१८७ अर्थात् पूरै गाउँ सङ्क्रमित हुन पुग्छ। यहाँ एकजना रोगीबाट दुईजना मात्रै सङ्क्रमित भइरहेको भनिएको छ तर यदि सामाजिक दूरी भएन भने यो झन् तीव्र गतिले बढ्छ। ग्राफलाई ध्यानपूर्वक अध्ययन गर्दा यसले कसरी प्रभाव पार्दछ भन्ने कुरा प्रस्ट हुन्छ। यहाँ तिनको कुरा भइरहेको छ, जो घरमा बसिरहेका छैनन् । विनाकाम बजारमा डुलिरहेका छन्, सडकमा भौंतारिइरहेका छन् तर आपूm सङ्क्रमित भएको उनीहरूलाई थाहा छैन । यसरी पहिलो, दोस्रो, तेस्रो गरी यो सङ्ख्या बढ्दै जान्छ र पूरा गाउँ सङ्क्रमित हुन्छ।
    त्यो एउटा सुविधासम्पन्न गाउँ हो । यस कारण त्यहाँ एउटा राम्रो अस्पताल छ। त्यस अस्पतालमा चिकित्सकहरूले एक दिनमा करीब ६०० जनालाई सजिलै चेकजाँच गर्ने सुविधा छ। उनीहरूले बिरामीहरूलाई राम्ररी सल्लाह पनि दिन सक्छन्। उनीहरूलाई ओखति पनि दिन सक्छन्। त्यहाँ ४०० मानिसलाई भर्ना गर्न शैøया पनि उपलब्ध छ। अर्थात् यदि ४०० मानिस बिरामी भएमा उनीहरूलाई भर्ती गरेर चाहिएको सुविधा दिन सकिन्छ । गम्भीर बिरामीहरूलाई चिकित्सकीय हेरचाहले पुग्ने नभई भेन्टिलेटरमा राख्नुपर्ने हुन्छ । अस्पतालमा २०० जनालाई भेन्टिलेटरमा राख्ने क्षमता पनि छ। अर्थात् बढीमा २०० जनालाई भेन्टिलेटर प्रदान गर्न सकिन्छ। यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने पहिलो स्थितिमा जहाँ मानिसले कसैको सल्लाह नमानी भौंतारिइरहेका छन् र जुन तीव्र गतिले सङ्क्रमितहरूको सङ्ख्या बढिरहेको छ, त्यस अनुपातमा पाँचौं दिन यदि सबैलाई भेन्टिलेटरको आवश्यकता पर्छ भने दिन सकिंदैन र छैंटौं र सातौं दिन पुग्दा शैøयाको सुविधा पनि उपलब्ध हुँदैन। चिकित्सकहरूले पनि सबैलाई राम्ररी हेर्न सक्दैनन्। यदि यो सङ्ख्या यसै बढ्दै गयो भने ?
    अब एउटा अर्को स्थिति हेरौं। मानौं त्यस गाउँका मानिसले भनेको कुरा मानिरहेका छन्। सरकार र चिकित्सकहरूले जे–जे गर्न भनेका छन्, त्यसको पालना गरिरहेका छन्। गाउँका सबै मानिस घरबाहिर निस्कन छाडिसकेका छन् र आवश्यक भएमा पाँच दिनमा एकपटक मात्र बाहिर निस्किरहेका छन्। दोस्रो ग्राफले ५/५ दिनलाई देखाएको छ। कोही व्यक्ति सङ्क्रमित भएको थाहा छ भने ऊ अस्पताल जानुपर्ने हो। चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्ने हो। मानौं, उसलाई थाहा छैन र ऊ पाँचौं दिन घरबाट बाहिर निस्कियो र उसले दुईजनालाई सङ्क्रमित बनायो भने पाँचौं दिन तीनजना र यसैगरी बिस्तारै १५औं दिन २७ जना र ३०औं दिन ७२९ जना सङ्क्रमित हुन्छन्। यसले के देखाउँछ भने २५औं दिनसम्म चिकित्सकहरूले उनीहरूको इलाज सजिलै गर्न सक्छन् र तर भेन्टिलेटर भने सबैलाई उपलब्ध गराउन सक्दैनन्। २०औं दिनका दिन जुन सङ्ख्या हुन्छ, त्यसलाई अस्पताल पठाउन सकिन्छ र कसैलाई भेन्टिलेटरको आवश्यकता परे त्यो पनि उपलब्ध हुन्छ । भन्न के खोजिएको हो भने पहिलो स्थितिमा अस्पतालमाथि जुन किसिमको दबाब परेको थियो, त्यो कम हुन्छ किनभने अचानक बढेको सङ्ख्या अब बाँडियो।
    अब तेस्रो स्थिति हेरौं। मानौं त्यस गाउँका मानिसहरू धेरै बुद्धिमान छन्। उनीहरूलाई थाहा छ, मानिसले गल्ती गर्छ तर मूर्खहरू गल्ती दोहो¥याउँछन्। यस कारण उनीहरूले सरकार र चिकित्सकका कुरा मानेर के निर्णय लिन्छन् भने उनीहरू १० दिनमा मात्र अत्यावश्यक सामग्री किनमेल गर्न बाहिर निस्किन्छन्। यसलाई तलको ग्राफमा देखाइएको छ। यस परिस्थितिमा १०औं दिन मात्र तीनजना सङ्क्रमित भेटिन्छन् । यसैगरी, २०औं दिन ९ जना र ३०औं दिन २७ जना सङ्क्रमित हुन्छन्। यो त्यो सङ्ख्या हो, जसलाई हाम्रो अस्पताल र चिकित्सकहरूले सजिलै उपचार गर्न सक्छन्। यसमा जो बूढा–बुजुर्गहरू छन् वा जो कुनै अन्य बिमारीले ग्रसित छन्, उनीहरूको उपचार पनि सजिलै हुन सक्छ । ती सबैका लागि ओखति, शैøया, आइसोलेशन वार्ड, भेन्टिलेटर आदि सबै उपलब्ध हुन्छन्। साथै तोकिएको १४ दिनमा धेरै बिरामी ठीक पनि हुन्छन्। जो ठीक हुँदैन वा नयाँ सङ्क्रमित हुन्छन् भने पनि केरोना भाइरस पैmलिने तीव्र गतिमा रोक लाग्छ । यो पहिलो स्थितिमा घरबाहिर निस्कनेको तुलनामा धेरै न्यून हुन्छ र त्यसलाई नियन्त्रण गर्न पनि सजिलो हुन्छ।
    पहिलो केसमा जहाँ प्रत्येक दिन बाहिर निस्कँदा ५ दिनमा २४३ सङ्क्रमित भएका थिए, दोस्रो केसमा तीनजना मात्र भेटिएका थिए। त्यहीं तेस्रो केसमा जब मानिसले भनेको कुरा मानेर १० दिनमा बाहिर निस्कन थाले, त्यसबेला यो ग्राफ ज्यादै होचो देखिएको थियो। अहिले यस महामारीलाई पैmलिनबाट जोगाउने खाँचो छ। अर्थात् यसको गतिमा रोक लगाउनु धेरै आवश्यक छ। कोरोना भाइरसको ‘चेन ब्रेक’ गर्ने सबैभन्दा राम्रो र सजिलो उपाय घरमैं बस्नु र सामाजिक दूरी बढाउनु हो। घर बस्दा पनि पटक–पटक मिचिमिची साबुन–पानीले हात धुनुपर्छ । बाहिर ननिस्केर हामी सरकारलाई ठूलो सहयोग गर्छौं। यसबेला देशभक्ति देखाउने सबैभन्दा राम्रो तरीका घरमैं बस्नु हो। यस गणितलाई यदि हामी सबैले राम्ररी बुझ्यौं भने कोरोना भाइरससँग लड्न सजिलो हुन्छ। अन्त्यमा, कोरोना भाइरसको रोकथाम सरकार र चिकित्सकहरूको मात्र जिम्मेवारी नभई हामी सबैको भएकोले स्वयम् पनि सङ्क्रमित हुनुबाट जोगिऔं र अरूलाई पनि जोगाऔं ।

Sunday, March 29, 2020

केटाकेटीहरूको लागि कोरोना भाइरस गाइड

केटाकेटीहरूको लागि कोरोना भाइरस गाइड


अनन्तकुमार लाल दास

    कोरोना भाइरसको सङ्क्रमण जसरी तीव्र गतिले पैmलिरहेको छ त्यसले अनेक प्रकारको शङ्का–उपशङ्का जन्माइरहेको छ । यसलाई लिएर थरी–थरीका अफवाह पनि पैmलिएको छ । यस परिवेशमा केटाकेटी र ठूलाबडा सबैलाई कोरोना भाइरस र यसबाट पैmलिने बिमारीबारे सही जानकारी उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ । यसै आवश्यकतालाई ध्यानमा राखी प्रस्तुत आलेख https://ww w.livescien ce.com बाट  The ultimate kids' guide to the new coronavirus शीर्षकमा प्रकाशित लेखको भाषा रूप्यान्तरण केटाकेटीहरूको हितमा प्रस्तुत गर्ने जमर्को गरिएको छ ।
    विश्वभरि हिजोआज एउटा नयाँ कोरोना भाइरस SARC–CoV–2 तीव्र गतिले पैलिरहेको छ । तपाईंजस्तै विश्वभरिका केटाकेटीहरू आश्चर्यचकित छन् । उनीहरूको मनमा अनेक प्रश्न खेलिरहेका छन् । के विद्यालय बन्द नै रहन्छ ? कहीं म पनि बिरामी त पर्दिनँ । यस्तै असमञ्जसबाट बाहिर निकाल्न केटाकेटीहरूको सम्भावित प्रश्नको जवाफ वैज्ञानिकहरूले दिएका छन् ।
भाइरस भनेको के हो ?
    भाइरस भनेको एउटा सूक्ष्म विषाणु हो जसलाई खुला आँखाले देख्न सकिन्न । यसलाई हेर्न शक्तिशाली माइक्रोस्कोप चाहिन्छ । भाइरसले हामीलाई बिरामी पार्न सक्छ, आप्mनै सामथ्र्यले भने होइन । हामीलाई बिरामी पार्न भाइरसलाई कुनै अर्को प्राणीको सहारा लिनुपर्छ । अर्थात् त्यसलाई एउटा होस्ट आवश्यक पर्छ । यस कारण भाइरस आप्mनो घर खोज्न हाम्रो कोशिकामा प्रवेश गर्छ ।
कोरोना भाइरस भनेको के हो ?
    चारैतिर अहिले कोरोना भाइरसको चर्चा चलिरहेको छ । यो एउटा नयाँ किसिमको भाइरस हो, जुन विनाशक त छैन, तर तीव्र गतिले फैलन्छ । यसैले यसलाई कोरोनम भाइरस भनिन्छ किनभने यसको वरिपरि कोरोना अर्थात् आभा हुन्छ । लैटिन भाषामा आभालाई कोराना भनिन्छ । यो भाइरस मुकुट लगाएकोजस्तो देखिन्छ । यसबाट सङ्क्रमित मानिसमा खोकी, थकाइ, सास फेर्न अप्ठेरो, उच्च ज्वरोजस्ता लक्षण देखापर्छ । यसको शिकार बढी उमेरका मानिस वा गम्भीर बिमारीले ग्रसित रोगीहरू हुने गरेको पाइएको छ । कोरोना भाइरसबाट हुने बिमारीलाई ऋइख्क्ष्म्(ज्ञढ नाउँ दिइएको छ ।
यो भाइरस कहाँबाट आयो ?
    यो भाइरस सबैभन्दा पहिले दिसम्बर महीनामा चीनको वुहान शहरमा भेटियो । तर के पनि अनुमान गरिन्छ भने यो भाइरस वास्तमा सबैभन्दा पहिले चमेरोमा उत्पन्न भयो । त्यहाँबाट यो कुनै अन्य जनावरमा र त्यस जनावरबाट मानिसमा स¥यो । मानिसलाई यो भाइरस दिने रहस्यमय जनावर कुन हो पत्तो लागेको छैन । तर केही मानिसको आशङ्का छ यो कमिलाहारी डरलाग्दो पेंगोलिन हुन सक्छ ।
मानिसको कोशिकासम्म यो भाइरस कसरी पुग्छ ?  
    यो भाइरस मानिसको कोशिका बाहिर पाइने एउटा विशेष ‘ढोका’बाट भित्र छिर्छ । यसलाई शरीरभित्र छिर्न एउटा ‘साँचो’ चाहिन्छ । भाइरसको माथिल्लो भाग आभामा हुने काँडाले ढोका खोल्न सहयोग गर्छ । कोशिकाभित्र पुगेर यस भाइरसले आप्mनो हजारौं अनुकृति (कपी) तयार गर्छ । यी अनुकृतिहरू एउटा कोष भाँचेर अर्को कोषमा प्रवेश गर्छन् । एउटा निश्चित बिन्दुमा पुगेर वृद्धि भएको भाइरसले अन्य कोषको कार्य अवरूद्ध पार्छ र मानिस बिरामी हुन थाल्छ ।
मानिसलाई कसरी बीरामी पार्छ?
    यस भाइरसले कोषहरूलाई नष्ट गरेर वा नसाहरूको काममा अवरोध पु¥याउँछ जसले मानिस बीरामी हुन्छ । नयाँ कोरोना भाइरस कोशिकामा प्रवेश गर्न एउटा खास ढोका प्रयोग गर्छ । यस प्रकारको ढोका नाक, आँखा, मुख हुन सक्छ । यी कुनै एकबाट छिरेछर यो फोक्सोमा पुग्छ र आप्mनो सङ्ख्या बढेपछि साँस फेर्न गा¥हो पार्छ जसलाई ‘निमोनिया’ भनिन्छ ।
    हाम्रो शरीरमा जीवाणु वा विषाणुहरूसँग लड्ने एउटा आर्मी हुन्छ । यस आर्मीलाई शरीरको प्रतिरक्षातन्त्र वा इम्युन सिस्टम भनिन्छ । जब एउटा भाइरस हाम्रो शरीरभित्र प्रवेश गर्छ, हाम्रो इम्युन सिस्टम यससँग लड्छ । के तपाईंलाई थाहा छ बिरामी परेपछि कसरी ज्वरो आउँछ, टाउको दुख्न थाल्छ र नाक बग्छ ? यो लक्षण हाम्रो इम्युन सिस्टमले पैदा गर्छ र हामीलाई थाहा हुन्छ हाम्रो इम्युन सिस्टम त्यस भाइरससँग लडिरहेको छ । COVID-19 बाट सङ्क्रमित हुने धेरैजसो मानिसमा खोकी, ज्वरो, सास फेर्न कठिनाई र नाक बग्नुजस्ता लक्षण पाइन्छ, जसबाट केही मानिस बिरामी नै पर्छन् किनभने इम्युन सिस्टम भाइरससँग जुुधिरहेको हुन्छ र आप्mनै कोशिकालाई हानि पु¥याउन थाल्छ । यी दुईटै परिस्थितिमा मानिस बीरामी हुन सक्छ । कोरोना भाइरसको खास लक्षण भनेको उच्च ज्वरो आउनु, सास फेर्न कठिनाई हुनु र पटक–पटक खोकी हुनु हो ।
सङ्क्रमण भएको कसरी थाहा पाइन्छ ?
    COVID-19 को पत्ता लगाउन विशेष जाँच गरिन्छ । यदि तपाईंलाई बिसन्चो छ भने आमाबुवालाई यसबारे जानकारी गराउनुपर्छ । आमाबुवाले डाक्टरसँग सम्पर्क गरेर विशेष जाँच आवश्यकता छ वा छैन भन्ने जानकारी लिन्छन् । यो प्mलूजस्तै एक प्रकारको जाँच हो । एकै दिनमा यसको रिजल्ट पनि आउँछ । रिजल्ट पोजिटिभ भएमा मात्र अगाडिको उपचार प्रारम्भ हुन्छ ।
यसबाट बच्न म के गर्न सकिन्छ ?
    आप्mनो हात पटक–पटक साबुन–पानीले धोएर यस भाइरसको प्रसार रोक्न सकिन्छ । साबुनपानीले हात मिचीमिची धुनुपर्छ । हात मिच्ने कार्य २० सेकेन्डसम्म जारी राख्नुपर्छ । यसबाहेक हातले आँखा, मुख नाक छुुनुहुँदै । यसरी गर्दा हातमा भएको भाइरस शरीरभित्र प्रवेश हुँदैन । खोक्दा वा हाच्छ्यूँ गर्दा कुहिनो, रूमाल वा टिसू पेपरले मुख र नाक छोप्न बिर्सनुहँदैन ।
चिन्तित हुनु जरूरी छ ?
    तपाईंलाई चिन्ता गर्नुपर्ने कुनै आवश्यकता छैन किनभने तपाईंका अभिभावक, गाउँपालिका, नगरपालिका, महानगरपालिका, वडासमितिहरू सबै केटाकेटीहरू र बुजुर्गहरूलाई सुरक्षित राख्न धेरै परिश्रम गरिरहेका छन् । केटाकेटीहरूको लागि यो साधारण खोकी र ज्वरो जस्तै हो तर अरूलाई सङ्क्रमित हुनबाट जोगाउन तपाईंहरूले महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्नुहुन्छ । जस्तै बाजेबज्यैलाई स्वस्थ राख्न तपाईंले सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ । यदि तपाईं स्वयं बीरामी हुनुहुन्छ भने पटक–पटक हात धुनुस् र घरमैं बस्नुस् ।
सुरक्षाका लागि के भइरहेको छ ?
    डाक्टर, सरकारी कर्मचारी र स्वयंसेवी संस्थाहरू धेरै मानिसलाई सुरक्षित राख्न कठिन परिश्रम गरिरहेका छन् । यस कारण उनीहरूले धेरै मानिस भेला हुन निषेध गरेका छन् । सबैलाई घरमैं बस्न सल्लाह दिइरहेका छन् । विद्यालयहरू बन्द गरिएका छन् । आवागमनमा रोक लगाइएको छ । आवश्यक वस्तुको किनमेल गर्दा सोशल दूरी राख्न सचेतना पैmलाइरहेका छन् । यी सबले गर्दा भाइरसलाई एकबाट अर्कोमा सर्न गा¥हो हुन्छ । यदि यो पैmलिंंदैन भने कम मानिस बीरामी पर्छन् । रोगी मानिसको सेवा गर्न डाक्टरहरू लागिपरेका छन् । विश्वभरिका वैज्ञानिक यसविरुद्ध टीका खोज्न दिनरात एक गरिरहेका छन् ।
के सबै ठाउँमा विद्यालय बन्द छन् ?
    बिमारी पैmलिने आशङ्काले सबै विद्यालय, क्याम्पस र विश्वविद्यालय बन्द गरिएका छन् । एसइई बोर्डलगायत अन्य परीक्षाहरू पनि स्थगित गरिएको छ । यस्तो अवस्थामा घरमैं बसेर पढ्नुपर्छ । नबुझेका कुरा शिक्ष्Fकहरूसँग टेलिफोनबाट सोध्नुपर्छ । साथै घरमा आमाबुवाको काममा सहयोग गर्नुपर्छ । बिदाको बेला तपाईंहरूले यस्ता थुप्रै काम सिक्न सक्नुहुन्छ, जुन जीवनको लागि अति आवश्यक हुन्छ । जस्तै खाना बनाउनु, लुगा धुनु, भाँडा सफा गर्नु, झाडुपोछा लगाउनु, रूखबिरुवामा पानी हाल्नु, चराहरूलाई खुवाउनु, आप्mनो सामन सफा गर्नु, घरका अन्य सदस्यहरूका साथ खेल्नु, कथा–कहानीका किताब पढ्नु, कापीकिताबमा जिल्द लगाउनुजस्ता अनेकौं काम गर्न सकिन्छ ।
साथीहरूलाई भेट्न सकिन्छ ?
    यदि तपाईंलाई घरमैं बस्न भनिएको छ भने साथीहरूलाई भेट्ने चाहना
राख्नुहुँदैन । साथीहरूसँग भेट्ने अनेकौं तरीका छन् । अनलाइनमार्फत सम्पर्क गर्न सकिन्छ, भिडियो चैटिङ्ग गर्न सकिन्छ, अनलाइन खेल खेल्न सकिन्छ । वर्तमान परिवेशमा बर्थडे पार्टी, प्रत्यक्ष खेलकूदबाट टाढा बस्नु नै बुद्धिमानी हो ।
कोरोना भाइरसको प्रकोप कहिले समाप्त हुन्छ ?
    मलाई थाहा छ, तपाईं के सुन्न चाहनुहुन्छ तर केही भन्न सकिंदैन । गणितको प्रयोग गर्ने हो भने केही अनुमान लगाउन सकिन्छ । वैज्ञानिकहरू यसको प्रतिरोधी औषधि खोज्न सफलता पाउँछन् भने छिट्टै यसमाथि लगाम लगाउन सकिन्छ । केही वैज्ञानिकहरूका अनुसार जसै तापक्रममा वृद्धि हुन्छ, यो आपैंm समाप्त हुन्छ । धेरै भाइरस चिसो र नम ठाउँमा बढी फैलिन्छन् तर कोरोनामाथि तापक्रमको प्रभावबारे यकीनसहित भन्न सकिंदैन । यदि हामीले सामाजिक दूरी राख्यौं र सरकारले भनेका कुराहरूलाई अक्षरशः पालना ग¥यौं भने यस भाइरसबाट जोगिन सक्छौं ।

Sunday, March 22, 2020

 कोरोना भाइरस: केटाकेटीहरूलाई जानकारी

कोरोना भाइरस: केटाकेटीहरूलाई जानकारी

अनन्तकुमार लाल दास

    विश्वभरि कोरोना भाइरस
(COVID-19) बारे चर्चा–परिचर्चा भइरहेको छ। केटाकेटीहरू पनि यसबारे चिन्तित छन्। उनीहरू स्वयं, उनका परिवार वा कोही साथी कोरोनाको चपेटमा नपरोस् भनेर कुरा गरिरहेका छन्। आमा–बुबा, परिवारका सदस्य, विद्यालयका कर्मचारी एवं अन्य केटाकेटीहरूका शुभचिन्तकहरू उनीहरूलाई यस सम्बन्धमा जानकारी दिन महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् भन्ने बुझाइ केटाकेटीहरूको छ । उनीहरूको बुझाइमा सबै इमानदार, सही कुरा गर्ने र उनीहरूको भय कम गर्न सक्षम छन्। Centers for Disease Control and Prevention ले COVID-19 बारे केटाकेटीहरूसँग कुरा गर्ने र उनीहरूलाई यस महामारीबाट कसरी जोगिने भन्ने कुरा गर्न प्रेरित गरेको छ। यस कार्यमा आमाबुवा, विद्यालयमा शिक्षकशिक्षिका र केटाकेटीहरूसँग काम गर्ने संस्थाहरूले महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्।
केटाकेटीहरूसँग कुरा गर्दा हामी जे भन्छौं, जसरी भन्छौं, त्यसमाथि उनीहरू प्रतिक्रिया गर्छन्। उनीहरू अन्य मानिससँग भइरहेको कुरालाई पनि ध्यानपूर्वक सुनिरहेका हुन्छन् र सङ्केतलाई पनि सजिलै ग्रहण गर्छन्। यस कारण उनीहरूसँग कुरा गर्नुपूर्व शान्त भई के विश्वास दिलाउनुपर्छ भने यस महामारीबाट सजिलै बच्न सकिन्छ।         केटाकेटीहरू बढी जिज्ञासु हुन्छन्। यस कारण समय निकाले उनीहरूको कुरा सुन्न र उनीहरूसँग कुरा गर्नुपर्छ । केटाकेटीहरू जुनबेला पनि आप्mनो प्रश्नको जवाफ खोज्न आउन सक्छन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्छ। कुनै पनि भाइरसले कुनै पनि व्यक्तिको जात नहेरी सङ्क्रमित बनाउँछ। COVID-19 बाट को ग्रसित हुन सक्छ यसबारे काल्पनिक धारणा बनाउन र त्यस्ता हल्ला पैmलिन नदिन सबै सचेत हुनुपर्छ। अरूलाई दोष लगाउने भाषाबाट सबै जोगिनुपर्छ।
    अर्को कुरो के हो भने कुनै पनि विषयबारे बढी जानकारी पनि चिन्ताको कारण बन्न सक्छ। यस कारण टेलिभिजन, रेडियो वा अनलाइनमा केटाकेटीहरू के हेरिरहेका छन् वा के सुनिरहेका छन् भन्ने कुरामा अभिभावकहरूले विशेष निगरानी गर्नुपर्छ । यो हरेक कुरामा लागू हुन्छ तर हिजोआज सञ्चार माध्यममा ऋइख्क्ष्म्(ज्ञढ माथि केन्द्रित समयको मात्रालाई कम गर्न विचार गर्नु आवश्यक देखिन्छ। केटाकेटीहरूलाई दिने जानकारी सटीक र सही हुनुपर्छ। केटाकेटीहरूलाई यस्तो जानकारी दिनुपर्छ जुन उनीहरूको उमेर र विकासको स्तर अनुरूप र उपयुक्त छ । इन्टरनेट र सोशल मिडियामा ऋइख्क्ष्म्(ज्ञढ बारे चलिरहेका हल्ला र गलत सूचनामा आधारित कथाको बोध केटाकेटीहरूलाई गराउन धेरै आवश्यक छ।
    भाइरसको प्रसार कम गर्न केटाकेटीहरूलाई दैनिक क्रियाकलाप सिकाउनु आवश्यक छ। हामीकहाँ यसको असर छैन वा देखा परेको छैन वा घरमा बस्दा सावधानी आवश्यक छैनजस्ता लापरवाह सोचले गर्दा नै इटलीमा यो व्यापकरूपमा पैmलिएको हुनाले यसप्रति सबै सतर्क हुनु आवश्यक छ। सतर्कता र जागरुकता नै यस्तो हतियार हो जसले यसको प्रकोपबाट जोगाउन सक्छ। केटाकेटीहरूलाई रुघाखोकी लागेको वा हाच्छ्यूँ गर्ने वा बिरामी मानिसबाट टाढा बस्ने सल्लाह दिनुपर्छ। खोकी वा हाच्छ्यू गर्दा टिसु पेपर, सफा रूमाल वा आप्mनो कुहिनोको प्रयोग गर्नुपर्छ र टिसू पेपरलाई उचित स्थानमा फाल्न र रूमाललाई प्रतिदिन साबुनपानीले धुने सल्लाह दिनुपर्छ । केटाकेटी र विद्यालय कर्मचारीहरूको सुरक्षामा सहयोग गर्न विद्यालयस्तरमा व्यापक छलफल गर्नुपर्छ र त्यसको पालना पनि गर्नुपर्छ।
    सतर्कताका उपायहरू जस्तै साबुनपानीले पटक–पटक हात धुने अभ्यास, खाजा वा खाना खानुपूर्व अनिवार्य हात धुनु, विद्यालयमा हुने सामूहिक गतिविधि रद्द गर्नु प्रमुख हो। विद्यालयमा केटाकेटीहरूलाई हात धुने अभ्यास र घरमा अभिभावकको सहायता लिई यो अभ्यास दोहो¥याउनुपर्छ। विशेष रूपमा बगिरहेको नाक छुनु, खोक्नु, हाच्छ्यूँ गरेपछि, शौच गएपछि वा खाजा खानुपूर्व कम से कम २० सेकेन्डसम्म अनिवार्यरूपले साबुनपानीले हात धुन लगाउनुपर्छ। सेनिटाइजर प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने उनीहरूले यसलाई मुखमा नहालून् किनभने त्यसमा ६० प्रतिशत अल्कोहल हुन्छ।
ऋइख्क्ष्म्(ज्ञढ सम्बन्धमा उनीहरूलाई दिइने जानकारी बोधगम्य हुनुपर्छ। उनीहरूलाई के पनि विश्वास दिलाउनुस् भने स्वास्थ्यकर्मी र विद्यालय प्रशासन वा शिक्षक–शिक्षिका विद्यार्थीलाई सुरक्षित र स्वस्थ राख्न हरसम्भव प्रयास गरिरहेका छन्।
    यहींनिर के प्रश्न उठ्छ भने COVID-19ढ भनेको के हो ?
ऋइख्क्ष्म्(ज्ञढ कोरोना भाइरस बिमारी २०१९ को सङ्क्षिप्त नाउँ हो। यो एउटा नयाँ भाइरस हो। डाक्टर र वैज्ञानिकहरू अहिले पनि यसबारे बुझ्ने प्रयास गरिरहेका छन्। बढीभन्दा बढी जानकारी जुटाइरहेका छन्। यस कारण यसप्रति अलिकति पनि लापरवाही घातक साबित हुन सक्छ। हालमा यस भाइरसले धेरै मानिसलाई बिरामी बनाएको छ। वैज्ञानिक र डाक्टरहरूलाई के लाग्दछ भने बढीभन्दा बढी मानिस खासगरी साना केटाकेटी यसको शिकार हुनुभन्दा जोगिन सक्छन् अर्थात् ठीक हुन सक्छन् तर केही गम्भीररूपले प्रभावित हुन सक्छन्। डाक्टर र स्वास्थ्य विशेषज्ञहरू मानिसहरूलाई यस रोगबाट जोगाउन कडा मिहनेत गरिरहेका छन्।
    अब प्रश्न के उठ्छ भने बच्नको लागि हामी के गर्न सक्छौं। यसको लागि हामी घर र विद्यालयमा स्वास्थ्यसम्बन्धी बानी विकास गर्न सक्छौं र COVID-19 लाई पैmलिनबाट रोक्न सहयोग गर्न सक्छौं। खोकी वा हाच्छ्यूँ गर्दा प्रयोग गरेको टिसू पेपर तुरुन्त डस्टबिनमा फाल्नुपर्छ। आप्mनो हात मुख, नाक र आँखाबाट टाढा राख्नुपर्छ। यसले भाइरस लाग्नबाट जोगाउँछ। हात धुने पाँचवटा चरण– हातलाई पानीले भिगाउने, साबुन दल्ने, त्यसको फिंज बनाउने, हातलाई एकअर्का माथि घस्रने, धुने र सुखाउने क्रिया कम से कम २० सेकन्डसम्म गर्नुपर्छ। आप्mनो हरेक सामान सफा राख्नुपर्छ। ठूला केटाकेटीहरूले घर र विद्यालय सफा राख्न वयस्कहरूलाई सहयोग गर्न सक्छन् जस्तै डेस्क, ढोकाको ह्यान्डल, लाइट स्वीच, रिमोट कन्ट्रोल आदि। राम्ररी नपकाइएका माछा, मासु, सागसब्जी एवं खानेकुराहरू नखाने। भीडभाड भएको ठाउँमा सकभर नजाने। हात नमिलाउने, अङ्कमाल नगर्ने, टाढैबाट नमस्कार गर्ने। नानीलाई रूघा–खोकी देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य चौकी, अस्पताल वा चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्ने। यदि तपाईं आपूmलाई बिरामी महसुस गरिराख्नुभएको छ भने  घरमैं बस्नु बेस। कारण के भने जसरी तपाईं अरूको भाइरसबाट आपूmलाई टाढा राख्न चाहनुहुन्छ त्यसैगरी अरूलाई पनि आप्mनो शरीरको भाइरसबाट टाढा राख्नुपर्छ।
    अन्त्यमा COVID-19 बाट सङ्क्रमित भएपछि के हुन्छ ?  यस बिमारीको लक्षण बेग्लाबेग्लै मानिसमा फरक–फरक देखापर्छ। धेरैमा
COVID-19 बाट ग्रस्त हुनु प्mलू जस्तै हो। ज्वरो आउनु, खोकी हुनु वा गहिरो सास फेर्न तकलिफ हुनु जस्तो लक्षण देखापर्छ। यसबाट ग्रसित धेरैजसो मानिस गम्भीर रूपले बिरामी हुँदैनन्। गम्भीररूपले बिरामी हुनेहरूको स«ङ्ख्या धेरै कम छ। चिकित्सकहरूलाई के लाग्दछ भने केटाकेटीहरू गम्भीररूपले बिरामी छैनन् । धेरै वयस्क जो यसबाट ग्रसित भएका छन्, उनीहरूमध्ये धेरै ठीक पनि भएका छन्। यदि तपाईं बिरामी पर्नुहुन्छ भने यसको अर्थ तपाईं
COVID-19 बाट ग्रसित हुनुभएको हो भन्ने पनि होइन। महŒवपूर्ण कुरो के हो भने यदि तपाईं बिरामी पर्नुहुन्छ भने घर र विद्यालयले तपाईंलाई चाहिएको सहयोग गर्छन्। केटाकेटी वा परिवारका कुनै सदस्यलाई COVID-19 भएको शङ्का छ भने डाक्टर वा अस्पताललाईं पहिले नै सूचित गरेमा उनीहरूले पनि उसको जाँच गर्ने सम्पूर्ण तयारी गरेर बस्छन्।
    हाम्रो देशमा कोरोना सङ्क्रमित नभेटिए तापनि उच्च सतर्कताका लागि नेपाल सरकारले गरेको निर्णय अति नै सराहनीय कदम हो। जस अन्तर्गत रङ्गशाला, मनोरञ्जन स्थल, जीम, हेल्थ क्लब, स्वीमिङ्ग पुललाई प्रतिबन्धित क्षेत्र तोकेको छ। साथै सार्वजनिक स्थलमा २५ जनाभन्दा बढी भेला हुन र सार्वजनिक यातायातले सीट क्षमताभन्दा बढी यात्रु ओसार्न र अत्यावश्यकबाहेक आवतजावत निषेध गरेको छ। सर्वसाधारणलाई भ्रम पार्ने विषय प्रकाशित गरे वा गलत अभिव्यक्ति दिए कारबाही गर्नेसमेत भनेको छ। साथै बाल विकास केन्द्र  आधारभूत, माध्यमिक विद्यालय र विश्वविद्यालयको पठनपाठन २०७६ चैत मसान्तसम्मका लागि बन्द गरेको छ भने सञ्चालित र हुने परीक्षा रद्द गरी उच्च सतर्कता कायम गरेको छ।

Sunday, March 15, 2020

शिक्षामा असमानता र निजीकरण

शिक्षामा असमानता र निजीकरण

अनन्तकुमार लाल दास

    नेपालमा शिक्षाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती सामाजिक असमानता र निजीकरण रहेको छ । संस्थागत विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीहरूको तुलनामा सामुदायिक विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीहरूको सङ्ख्या बढी छ । राम्रो विद्यालयको त कुरै नगरौं खस्किंदो अवस्थाका विद्यालय अर्थात् न्यून शिक्षक दरबन्दी रहेका विद्यालयहरूमा पनि विद्यार्थीहरूको चाप बढी छ । अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नै गरीब तथा पिछडिएका समुदायहरूको उत्थानका लागि विद्यालयहरूलाई अझ राम्रो बनाउनेतर्पm चिन्तन मनन भइरहेको छ । यो एउटा यस्तो चुनौती हो जसको समाधान गर्नु हाम्रोजस्तो मुलुकको लागि अति जटिल छ । यस कारण पनि होला नयाँ शिक्षा नीतिप्रति सबैको चासो बढेको छ । शिक्षाबाट कसरी असमानता कम गर्न सकिन्छ ? शिक्षाबाट कस्तो परिणामको अपेक्षा गरिएको छ भन्नेतर्पm सबैको ध्यान केन्द्रित छ । नयाँ शिक्षा नीतिलाई सरसर्ती हेर्दा असमानतालाई केही हदसम्म न्यून गर्ला जस्तो पनि देखिन्छ तर असमानतालाई बढावा दिने ताकतले यसको दुरुपयोग गर्ने सम्भावना पनि त्यति नै छ । नयाँ शिक्षा नीतिमा पिछडिएका समाजलाई शिक्षासँग जोड्ने निकै प्रयास गरिएको देखिन्छ ।
    खासगरी बहुसङ्ख्यक विद्यार्थी भौतिक र शारीरिकरूपले वञ्चित पृष्ठभूमिबाट आएका हुन्छन् । उनीहरूलाई आपूmभन्दा राम्रो पृष्ठभूमिबाट आएका विद्यार्थीहरूसँग बराबरी गर्न कडा सङ्घर्ष गर्नुपर्छ । यसका लागि के आवश्यक छ भने प्राथमिक तहदेखि विश्वविद्यालय तह सम्मका विद्यालयहरूले त्यस्ता विद्यार्थीहरूलाई सहयोग गर्ने नियमित कार्यविधि बनेको हुनुपर्छ । यसो गर्दा उनीहरूभित्र लुकेको प्रतिभा प्रस्फुटित हुन्छ । ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने समानतालाई बढावा दिनको लागि कस्तो–कस्तो काम गर्नुपर्छ भन्ने कुराको जिकिर कहीं गरिएको छैन तर हाम्रो देशमा उच्च, मध्यम र निम्न वर्गबीचको खाडल दिन प्रतिदिन बढ्दै गइरहेको छ । परिणामस्वरूप नयाँ–नयाँ शिक्षानीति बने तापनि केही उपलब्धि हात परेको छैन । शिक्षा बजेटको घट्दो स्वरूपले के शङ्का उब्जाएको छ भने स्वार्थी राजनीतिज्ञहरू राम्रो शिक्षाको मार्गमा अवरोधक त बनिरहेका छैनन् ? राम्रो शिक्षाको विस्तारमा अन्य बिाधाहरू पनि छन् ? त्यसमाथि कसरी जीत हासिल हुन्छ भन्ने कुरा शङ्काको घेरामा छ ।
    एउटा अर्को मूल समस्या जसबारे हालसम्म कुनै प्रतिक्रिया आएको छैन, त्यो हो विद्यालयको पाठ्यक्रममा सामाजिक पूर्वाग्रह । मध्यकालदेखि हालसम्म शैक्षिक पाठ्यक्रम र विद्यालय संस्कृतिको रुझान अर्थ व्यवस्था, खासगरी शहरको सङ्गठित सेक्टरको आवश्यकता र विशेषरूपले उद्योग र सेवा केन्द्रित छ । विद्यमान नीतिले यसलाई समस्या मानेको छैन । शिक्षाबाट फाइदाबारे यसले कुरा त गर्छ तर नेपालको कृषि, हस्तकला र असङ्गठित क्षेत्रलाई पूर्णतया सामेल गरेको देखिंंदैन । यदि हामी नेपालमा शैक्षिक र सामाजिक समानता कम गर्न चाहन्छौं भने पाठ्यक्रममा यस्ता कुराहरूमाथि विशेष ध्यान दिनुपर्छ । पाठ्यक्रमको पनि एउटा सांस्कृतिक राजनीति हुन्छ, जसको माध्यमबाट केही विशेष वर्ग, जाति र विशेष भाषिक क्षेत्रलाई बल प्राप्त हुन्छ । यस्ता कुराबारे नयाँ शिक्षा नीतिमा सङ्केत मात्र गरिएको छ । यदि हामी सामाजिक बराबरीलाई बढावा दिन चाहन्छौं भने त्यस्ता ज्ञानलाई पनि बढावा दिनुपर्छ जसबाट गरीब र पिछडिएका मानिसको सजिलै शक्तीकरण होस् । यसका लागि हामीले कस्तो  किसिमको संस्कृतिको शिक्षा दिन्छौं त्यसमा ध्यान पु¥याउनु आवश्यक छ । उदाहरणका लागि सामाजिक शिक्षा अन्तर्गत संविधान पढाउँदा अधिकार र कर्तव्यको कुरा अङ्क हासिल गर्नको लागि मात्र घोक्न लगाइन्छ, त्यसलाई सहीरूपमा अथ्र्याइँदैन । जुन बेला विद्यार्थीहरूले यसलाई राम्ररी बुझ्छन् त्यस बेला मात्र उनीहरूले अधिकार र कर्तव्यबाट के लाभ हुन्छ भन्ने थाहा पाउँछन् । जब उनीहरूले आप्mनो वरिपरि भइरहेको सङ्घर्षलाई बुझ्न थाल्छन् त्यसबेला मात्र उनीहरूले प्रगतिशील सिद्धान्तलाई आप्mनो व्यक्तित्वको अङ्ग बनाउन शुरू गर्छन् । यस प्रकारको शिक्षा पद्धति र पाठ्यक्रमले सम्भावनाको निर्माण गर्छ र उनीहरूभित्र लोकतान्त्रिक र चिन्तनशील सामाजिक व्यवहारको उकास देखापर्छ । समकालीन नेपाली शिक्षाको एउटा दुःखद यथार्थ के हो भने सामाजिक असमानता बुझ्ने र त्यससँग जुध्ने सामथ्र्य प्रदान गर्ने विषय क्षेत्र र ज्ञान खस्किंदै गएको छ । आज त्यसलाई पहिलेजस्तो महŒव दिईंदैन ।
    अर्को कुरा शिक्षाको बढ्दो निजीकरण त्यो जनावर हो जो नेपाली शिक्षाको पालभित्र पसिसकेको छ । आज त्यसले पालमा आप्mनो अधिकार जमाउन थालेको छ । क्याम्पसहरूको कुरा गर्दा बढी विद्यार्थी निजी क्याम्पसमा नै देखा पर्छन् र यसमा दिन प्रतिदिन वृद्धि हुँदै गएको छ । यसको प्रभाव पाठ्यक्रमको राजनीति र सामाजिक असमानतामाथि पनि परिरहेको छ । निजीकरण अब जीवनको सामान्य प्रक्रियाजस्तै देखिन्छ । यसलाई एउटा आवश्यकताको रूपमा स्वीकार्यता पनि प्राप्त भइरहेको छ । आज शिक्षाका दस्तावेजहरूमा निजीकरण माथि गम्भीर चर्चा र खोज गर्नु व्यर्थ जस्तो लाग्छ । सरकारले पनि सबैको लागि राम्रो शिक्षा सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी त्यागेको देखिंदैन तर शिक्षा बजेटमा दिन प्रतिदिन कटौती भइरहेको छ । प्रायः हुने चर्चामा शिक्षालाई सार्वजनिक हितको वस्तु मानेर पानी र हावाजस्तै सबैलाई उपलब्ध हुनुपर्ने कुरामा जोड दिइन्छ । तथाकथित तवरमा संस्थागत विद्यालय सामुदायिक विद्यालय भन्दा उत्तम छन् पनि भनिन्छ । त्यहीं अर्कोतिर निजी शैक्षिक संस्थाहरू बढी रहेको शुल्क र परिणामस्वरूप सामाजिक असमानता बढिरहेको कुरा पनि चर्चामा आएको छ । शिक्षामा असमानताको कारण निजीकरण कसरी भयो भन्ने कुरा बुझ्न सकिंदैन किनभने पहुँचसँग सम्बद्ध अन्य समस्यामाथि पनि चर्चा हुने गर्छ ।
    शिक्षाको लागि जब अर्थको कुरा आउँछ त्यहाँ परापकारी एवं कारपोरेट सामाजिक जिम्मेवारीसँग सम्बन्ध राख्ने शैक्षिक संस्थाहरूको स्वागत पनि गरिन्छ । यस सन्दर्भमा धेरैले भय व्यक्त गर्दै के भनेका छन् भने यसको निहुँमा सार्वजनिक संशाधनको पनि निजीकरण हुने सम्भावना छ । राम्रो त के हुन्थ्यो भने सार्वजनिक संस्थाहरूलाई बचाउन पर्याप्त पाइला चालिन्थ्यो । नेपालमा शिक्षाको बढ्दो निजीकरण विद्यार्थीहरूको लागि ऋणको लोकप्रियतामा अभिव्यक्त भइरहेको छ । नेपालका हरेक बैंकले पढाइको लागि ऋण योजना सार्वजनिक गरेका छन् । यसबाट उनीहरू ऋण बाजारको प्रक्रियामा सामेल हुन्छन् जसलाई बाजारको गतिविधिको रूपमा हेर्नु सही हुँदैन । यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने हामी शिक्षालाई नैतिक विकल्पको रूपमा हेर्न चाहन्छौं वा बढी तलब कहाँ पाइन्छ भन्ने कुरा महŒवपूर्ण बन्न जान्छ । यदि हामी यस प्रकारको शिक्षाका लागि बढी शुल्क लिन्छौं भने त्यो व्यवसाय वा विषयक्षेत्र मात्र सप्रिन्छ जहाँबाट बढी मुद्रा–लाभ हुन्छ । उदाहरणका लागि यदि हामी कसैलाई एक करोड रुपियाँ खर्च गरेर डाक्टर बन्ने सल्लाह दिन्छौं भने त्यो विद्यार्थी त्यस रकमलाई आप्mनो व्यवसायको माध्यमले पुनः हासिल गर्ने प्रयास गर्छ । धेरैजसोले के स्वीकार गर्छन् भने डाक्टरले यसो गर्नुहुँदैन ।
    शिक्षाले हाम्रो समाजलाई केही देओस् भन्ने हाम्रो चाहना हो । शिक्षाबाट प्राप्त हुने सामाजिक लाभमा बढी शुल्क लिनुले समाजमाथि के प्रभाव पर्छ भन्ने कुरामाथि सतर्क हुनु धेरै जरूरी छ । यस परिवेशमा गाउँमा गएर पढाउन कोही चाहँदैन । यस कारण धेरैले शिक्षा सार्वजनिक सेवा हुनुपर्छ, निजी सेवा होइन भन्ने तर्क दिन्छन् । केहीले शिक्षालाई बाजारको हिस्सा नबनाएर नियन्त्रण गर्ने तर्क अघि सार्छन् । ऋणले पनि शिक्षामा झन् व्यापारीकरण बढाउँछ । विद्यार्थीका लागि शिक्ष्Fा ऋण राम्रो हो तर यो सस्तो हुनुपर्छ । यदि शिक्षा पनि बाजारको हिस्सा बन्छ भने कसरी यो सुनिश्चित हुन्छ कि धनीको तुलनामा गरीबले पनि  प्राप्त गर्न सक्छ ? एकातिर पारिवारिक वा सामाजिक पृष्ठभूमि जस्तो भएपनि शिक्षा सबैका लागि उपलब्ध हुनुपर्छ, अर्कोतिर सामाजिक असमानताको खतराप्रति विचार नगरी निजीकरण गर्नु आफैंमा भ्रमपूर्ण छ । त्यहीं अर्कोतिर सांस्कृतिक विकृतिमाथि पनि खासै बहस भएको छैन, जसले शिक्षालाई एउटा वस्तुको रूपमा हेर्दा जन्मिन्छ । जब सरकार शिक्षित र विद्वान्माथि भरोसा गर्दैन तथा शिक्षा व्यवस्थापन प्रशासनको माध्यमले गर्छ त्यसको परिणाम कस्तो होला ?

Sunday, March 8, 2020

सजिलो छ वातावरणमैत्री फागु

सजिलो छ वातावरणमैत्री फागु

अनन्तकुमार लाल दास

    अहिले नेपालमा कोरोना भाइरसको त्रास व्याप्त छ । फागु मनाउने वा नमनाउने, कसरी मनाउने, के खाने के नखानेजस्ता उपदेशहरू फेसबुकमा जताततै छरिएको पाइन्छ । तराईको महान् चाड भएकोले यसप्रति सबैको चासो हुनु स्वाभाविक हो, किनभने यो भ्रातृत्वको पर्व पनि हो । भनिन्छ यस पर्वमा शत्रु पनि साथी बन्छन् तर कोरोना जस्तो शत्रुले गर्दा सबै यसपटक सशंङ्कित छन् । साथीहरूले पनि पहिलेजस्तो फागु नमनाउने कुरा गरिरहेका छन् । सकभर यसपटक साथीहरू पनि अबीरको टीका मात्र लगाएर घरमैं बस्न रुचाएका छन् । उनीहरूमा कोरोनाको डरभन्दा बढी फागुमा दल्ने रङ्गको चिन्ता देखिन्छ । कोरोना त त्यस रङ्गबाट जोगिने एउटा निहु भएर आएको छ ।
    कुनै बेला प्राकृतिक रङ्गले मनाउने फागुमा आज कृत्रिम रङ्गको प्रयोग बढ्दै गएको छ जसले धेरैलाई बदरङ्ग बनाइरहेको छ । एक शोध अनुसार केमिकलबाट तयार भएको यस्ता सस्ता रङ्गहरूले आँखा र छालालाई हानि पु¥याइरहेको हुन्छ । यसको दुष्प्रभाव श्वसन, पाचन र उत्सर्जन तन्त्रमा समेत पर्दछ । यी रङ्गहरू जति गाढा हुन्छन् त्यसको असर त्यत्तिकै बढी हुन्छ । कैयन पटक यसको साइड इफेक्टको रूपर्मा एक्जिमा, आस्थमा, कपाल झर्नेदेखि आँखाको रोशनीसमेत जान्छ । अब प्रश्न के उठ्छ भने के फागुलाई यस्तो पर्वको रूपमा स्थापित गर्ने जहाँ बहुसङ्ख्यक मानिस स्वेच्छाले आपूmलाई घरमा कोचेर राखून् वा यस्तो पर्वको रूपमा पुनस्र्थापित गर्न सकियोस् जहाँ उमङ्ग, उल्लास र तरङ्ग होस् । यहींनिर ‘राम्रो फागु’ र ‘नराम्रो फागु’बीचको फरक बुझ्नुपर्ने हुन्छ र ‘बुरा ना मानो होली है’लाई ‘बुरी बातों को न मानो होली है’मा परिवर्तित गर्नुपर्छ ।
    ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने राम्रो फागु मनाउन धेरै सजिलो र स्वास्थ्य, संस्कृति र संस्कारको लागि पनि फाइदाजनक हुन्छ । मात्र के बुझ्नुपर्छ भने जसरी प्रिजर्वेटिब्स राखिएको फास्ट पूmडले शरीरलाई रोगी बनाउँछ र ठीक विपरीत प्राकृतिक भोजनले शरीरलाई स्वस्थ राख्दछ त्यसैगरी कृत्रिम रङ्ग शरीरको लागि हानिकारक हुन्छ र यसविपरीत प्राकृतिक रङ्ग शरीरको लागि स्वास्थ्यवद्र्धक हुन्छ । रङ्गको यस चाडमा पहिले पूmलबाट तयार गरिएको रङ्ग प्रयोग हुन्थ्यो जसको ठाउँ आज रासायनिक रङ्गले लिइसकेको छ । रासायनिक रङ्गको शरीरमा धेरै नराम्रो असर हुन्छ । यस कारण यसबाट मात्र सावधान हुने होइन, यसलाई टाढा राख्नु नै श्रेयस्कर हुन्छ ।
    छालारोग विशेषज्ञहरूका अनुसार फागुको बेला बाजारमा उपलब्ध धेरैजसो रङ्ग रासायनिक मिश्रणले बनेको हुन्छ । यसमा अभ्रक, कपर सल्फेट, लिड आक्साइड, अल्युमिनियम ब्रोमाइड, मरक्युरिक सल्फेट आदि घातक रासायनिक मिश्रण प्रमुख हुन्छ । अलिकति  मात्र पानीमा मिसाउनाले कडा रङ्ग तयार हुन्छ । मानिसहरू यसको दुष्प्रभावबाट परिचित छैनन् भन्ने पनि होइन तर सस्तो र सबै ठाउँमा उपलब्ध हुने हुनाले फागुको आनन्द लिने क्रममा यसको बेवास्ता गरिन्छ । फागुको रङ्ग सँगसँगै पेन्ट्स, तारकोल, मट्टीतेल र ग्रीसको प्रयोग पनि आम भइसकेको छ । शरीरमा यस्ता तŒव जति बेरसम्म टाँसिन्छ त्यसको त्यतिकै गहिरो कुप्रभाव पर्छ ।
    फागुमा अरूलाई कृत्रिम रङ्ग लगाउँदा हामी पनि त्यसको चपेटमा पर्छौं । एकातिर हामी अरूलाई हानि पु¥याइरहेका हुन्छौं भने अर्कोतिर यस प्रक्रियामा हाम्रो हातमा टाँसिएको हुनाले हामीलाई पनि यसले नोक्सान गर्छ । यो आनन्द होइन, आप्mनो र अरूको स्वास्थ्यप्रति अपराध हो  । फागुको वास्तविक आनन्द प्राकृतिक र सुगन्धित रङ्गसँग फागु खेल्नुमा छ र यसलाई नै राम्रो फागु पनि भनिन्छ । मथुरा र वृन्दावनको विश्वप्रसिद्ध फागुमा पूmलले तयार गरिएको रङ्गको मात्र प्रयोग हुन्छ र यो परम्परा भगवान् कृष्णको समयदेखि निरन्तर चलिरहेको छ । त्यहाँ घातक रासायनिक रङ्गको प्रवेश निषेध छ ।
    कृत्रिम रङ्गले छाला  रङ्गहीन हुन सक्छ । छाला सुन्निने सम्भावना हुन्छ । त्यसमा पीप पनि हुन सक्छ, खुजली पनि हुन सक्छ र छालाबाट रगत पनि निस्कन सक्छ । कपाल झर्ने र आंशिक अन्धोपना पनि हुन सक्छ । यसबाट श्वास नली सुन्निन सक्छ र कोरोना भाइरस सजिलै फोक्सोमा प्रवेश गर्न सक्छ । थायरायडका बिरामीहरूलाई कृत्रिम रङ्गसँग एलर्जी हुन सक्छ । मुखबाट पेटमा पुगेर कृत्रिम रङ्गले पेट, यकृत र आन्द्रामा नोक्सान पु¥याउन सक्छ । यस कारण फागु खेल्दा कृत्रिम रङ्गको प्रयोगबाट बच्नुपर्छ ।
    फागुको अवसरमा छालामा लागेको रङ्गलाई साबुन, मट्टीतेल वा पेट्रोलले सफा गर्नुहुन्न । रङ्ग छुटाउन घरमा तयार गरिएको उबटन प्रयोग गर्नुपर्छ । कपालको रङ्ग छुटाउन सबैभन्दा पहिले कपाललाई ठूलो काइँयोले झारेर सुखेको रङ्ग निकाल्नुपर्छ । त्यपछि सफा पानीले कपाल धुनुपर्छ र बेसन, दही वा आँवलाको पानीले कपाल पखालेपछि मात्र शैम्पु गर्नुपर्छ । शैम्पु गरेपछि डेढ लिटर पानीमा एउटा ठूलो चम्चा सिरका हालेर कपाल धुनुपर्छ । छालामा लागेको रङ्ग छुटाउन बेसन वा मसुर दालमा ५ चम्चा मलाइ निकालेको दूध र आधी नींबूको रस मिसाएर पेस्ट तयार गरी रङ्ग लागेको ठाउँमा लगाएर लगभग १५–२० मिनेट छोड्नुपर्छ । त्यसपछि मन तातो पानीले धुनुपर्छ ।
    फागु आनन्द र खुशीको पर्व पनि हो । यसलाई कसैको लागि हानिकारक बनाउनु उचित पनि होइन र न आपूmलाई घरभित्र कैद गर्नु नै बुद्धिमानी हो । हामी कसैमाथि कृत्रिम रङ्ग हालेर स्नेहको होइन, लापरवाहीको परिचय दिन्छौं । रासायनिक रङ्गको ठाउँमा पूmल र वनस्पतिले तयार गरिएको प्राकृतिक रङ्गको प्रयोग सजिलो पनि छ । उदाहरणको लागि टेसुको पूmललाई रातभरि पानीमा राखियो भने बिहान हलुका र सुगन्धित पहेंलो रङ्ग प्राप्त हुन्छ । चुकन्दरलाई रातिभरि पानीमा राखेमा मेजेन्टा रङ्ग तयार हुन्छ । मेंहदी, हीना पाउडरलाई अरारोट वा मैदामा बराबर मात्रामा मिसाएर हरियो रङ्ग तयार गर्न सकिन्छ । गुडहलको पूmललाई सुखाएर नीलो रङ्ग तयार गर्न सकिन्छ ।  फागुको लागि प्राकृतिक रङ्ग आपैंm पनि बनाउन सकिन्छ । यदि तपाईंलाई प्राकृतिक रङ्ग तयार गर्न झन्झटिलो लाग्छ भने हिजोआज यो बाजार पनि उपलब्ध छ जसको उपयोग गरेर खुशी प्रकट गर्नु भनेको राम्रो तरीकाले फागु खेल्नु हो । स्मरण गर्नुपर्ने कुरो के हो भने प्राकृतिक रङ्गलाई धुन बढी पानी पनि खर्च हुँदैन र पानीको पनि बचत हुन्छ । सँगसँगै एउटा राम्रो पर्यावरण योद्धाको रूपमा पनि तपाईंको पहिचान स्थापित हुनेछ । आऔं, हामी सबै मिलेर यो फागु वातावरणमैत्रीको रूपमा मनाऔं । कोरोनाको भय मनबाट हटाउँ । फागु पर्वको मङ्गलमय शुभकामना १           

Sunday, March 1, 2020

शिक्षक, शिक्षण–बुझाइ र समस्या

शिक्षक, शिक्षण–बुझाइ र समस्या

अनन्तकुमार लाल दास
    नेपालमा पछिल्लो केही दशकमा सरकारी नीतिमा परिवर्तन भएको छ । समाजको प्राथमिकतामा बदलाव आएको छ । शिक्षण पेशामा दिनानुदिन चुनौती थपिंदै गएको छ । शिक्षकको छविलाई लिएर विमर्श शिखरमा छ । पेसाको रूपमा शिक्षण कार्यको मान्यता समाज, सरकार र स्वयं शिक्षकको दृष्टिमा बेग्लाबेग्लै रहेको छ । कहीं स्वायत्तता, कहीं सामाजिक परम्परा, त कहीं योग्यतालाई आधार बनाएर हुने छलफल सधैं नयाँ प्रश्न उठान गरेर विनापरिणाम अन्त्य हुने गरेको छ । शिक्षा र शिक्षकको महŒव पछिल्लो केही समयमा उकालो र ओरालोबाट गुजे्रको छ । बदलिंदो राजनीतिक परिवेश र अर्थ व्यवस्थाले शिक्षण पेशा पनि प्रभावित हुँदै आएको छ ।
    आज पनि मानिसको मनमा शिक्षक महिमाको कथा बसेको छ जहाँ शिक्षकले भनेपछि शिष्यले औंला काटेर दिने चलन थियो । त्यहीं केही मानिसलाई आज पनि शिक्षक शिक्षातन्त्रको सबैभन्दा तल्लो भ¥याड्ढो स्वरविहीन प्राण्ीझैं देखापर्छ । कसै–कसैले त शिक्षकको तुलना बँधुवा मजदूरसँग गर्छन् । उनीहरूको भनाइमा समय सँगसँगै शिक्षकसँग निर्णय लिने अधिकारसमेत खोसिएको छ, जसमा विद्यालयको रुटिन निर्माण, पाठ्यक्रम बनाउने अधिकार, किताब पढाउने तरीका र मूल्याङ्कन आदि सामेल छन् । यी सबैमाथि माथिल्लो निकायले मात्र निर्णय लिन्छ । शिक्षकको भूमिका यस्ता निर्णय लागू गर्नेसम्म सीमित पारिएको छ। तर केटाकेटीहरूको बुझाइ र सिकाइमा कमजोरी देखा पर्छ भने सम्पूर्ण जिम्मेवारी शिक्षकमाथि थोपरिन्छ। पछिल्लो केही दशकदेखि शिक्षातन्त्र र समाजमा शिक्षकहरूको छवि लगातार खस्किरहेको छ । यहींनिर के प्रश्न उठ्छ भने के शिक्षक पेशाकर्मी मात्र हुन् ?
    शिक्षक र शिक्षाविद् यस प्रश्नको पैरवी गर्दै उनीहरूलाई पनि पेशागत सम्मान प्राप्त हुने दाबी गर्छन् । यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरो के हो भने उनीहरू आप्mनो कस्तो खालको पहिचान कायम गर्न खोजिरहेका छन् ? उनीहरू आपूmलाई जिम्मेवार र स्वयं सिक्ने–सिकाउने प्रक्रियाको हिस्सा ठान्छन् वा सर्वज्ञाताको भूमिकामा कक्षा कोठामा उपस्थित हुन्छन् । हाम्रो समाजमा शिक्षण प्रक्रिया र केटाकेटीहरूको निर्माणमा शिक्षकको भूमिकामाथि प्रायः चर्चा हुने गर्छ । धरैजसोले शिक्षण कार्यलाई एउटा पेशा र शिक्षकलाई यसमा कार्यरत पेशाकर्मी ठान्छन् र केही यस कुरामा असहमति पनि राख्छन् । शिक्षक बन्नुपूर्व तह अनुसार आइएड देखि एमएडको पेशागत कोर्समा उत्तीर्ण हुनुपर्छ । सन् १९७१ मा सिडनी डोरोसद्वारा लेखिएको एक आलेखमा कुनै पनि पेशाको पाँचवटा विशेषता उल्लेख गरिएको छ । यस लेख अनुसार कुनै पनि पेशाकर्मीले व्यक्तिगत फाइदाभन्दा माथि उठेर समाजको फाइदामा बढी ध्यान दिनुपर्छ । पेशाकर्मी आप्mनो पेशामा दक्ष र त्यसको प्रयोगमा निपुण हुनुपर्छ । पेशासँग जुड्नको लागि प्रवेश अधिकार, प्रशिक्षण र प्रदर्शनमाथि नियन्त्रण हुनुपर्छ। आप्mनो कामसँग सम्बन्धित निर्णय लिनमा स्वतन्त्र हुनुपर्छ र जसमा ऊ संलग्न छ त्यस संस्थाले सन्तोषजनक काम गर्ने वातावरण दिएको, उसको कल्याण र समृद्धिको ग्यारेन्टी लिएको हुनुपर्छ ।
    सिडनीले भनेको आधारमा शिक्षकको कार्य निस्सन्देह समाजको भलाईसँग जोडिएको छ र समाजको अपेक्षा पनि के हुन्छ भने शिक्षकले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सेवा गर्नुपर्छ । यसबाहेक शिक्षक आप्mनो विषयमा दक्षतासहित बाल मनोविज्ञान, कक्षा व्यवस्थापन र सन्दर्भ आधारित शिक्षण गरिराखेकै हुन्छन् । वर्तमानमा शिक्षक, शिक्षक सङ्घ र एसोसिएशनको हिस्सा पनि हुन्छ, जसले शिक्षकहरूको फाइदाका लागि काम गर्छन् भन्ने अपेक्षा गरिएको हुन्छ । यस आधारमा के भन्न सकिन्छ भने शिक्षकहरू पेशाकर्मी हुन् तर अन्य बुँदालाई हेरियो भने शिक्षक भर्ना, प्रशिक्षण र पाठ्यक्रम निर्माणमा उनीहरूको निर्णायक भूमिका हुँदैन । स्वायत्तता अब मात्र सपनामा देखा पर्ने विषय भएको छ । यस आधारमा एउटा शिक्षकको काम केही हदसम्म पेशाकर्मी जस्तो छ तर यसमा सुधारका धेरै सम्भावना पनि छ ।
    फिनल्यान्डमा शिक्षक स्वायत्तताको स्तर र शिक्षकहरूको योग्यता पनि उच्च छ । नेपालमा शिक्षकहरूको कामलाई समाजसेवाको रूपमा पनि हेरिन्छ र बुझाइ के छ भने उनीहरूको काम राष्ट्र निर्माणमा योगदान दिनु हो । कैयन राष्ट्रमा उच्च शैक्षणिक योग्यता भएको मानिसलाई मात्र शिक्षण कार्यमा प्रोत्साहित गरिन्छ तर नेपालमा जसले कतै जागीर पाउँदैन ऊमात्र शिक्षण पेशामा आउँछ भने अर्कोतिर शिक्षामा राजनीतिक हस्तक्षेप बढी छ । नेपालमा शिक्षकसँग सम्बन्धित सङ्घ वा सङ्गठनले मात्र शिक्षकहरूको कल्याणको लागि आवाज उठाउँछन् । एलन सी आर्नस्टीन लिखित एउटा आलेखमा पेशासँग सम्बन्धित दशवटा तŒवलाई सूचीकृत गरिएको छ, जसमा केही त सिडनीले भनेको कुरा नै छ तर फरक के छ भने विषय वा पेशाको ज्ञान कुनै औपचारिक संस्थासँग प्राप्त गरेको हुनुपर्छ । यसले अनौपचारिक स्रोत वा अनुभवबाट प्राप्त ज्ञानलाई मान्यता दिएको छैन । शोधलाई प्रोत्साहन र कार्यमा समायोजनको कुरा गर्दा हामी यसबाट धेरै टाढा छौं । अन्य बुँदामा एलनले के भनेका छन् भने आप्mनो कामको निर्धारणमा कामप्रति समर्पणको भाव र राम्रो सामाजिक–आर्थिक स्थिति चाहिन्छ । नेपालको सन्दर्भमा यसलाई हेर्दा समाजमा शिक्षकको एउटा बेग्लै पहिचान छ । शिक्षकको कुरामा समाजले ध्यान पनि दिन्छ । शिक्षकको आर्थिक स्थितिमा पनि केही सुधार भएको छ तर पनि एउटा इमानदार शिक्षक अपवाद बाहेक पूर्णरूपेण आर्थिकरूपले सम्पन्न हुँदैन ।
    जापानमां प्रशासनिक अधिकारी भन्दा पनि माथि शिक्षक हुन्छ तर हाम्रो सन्दर्भमा यो ठीकविपरीत छ । यहाँ प्रशासनतन्त्र शिक्षकमाथि हाबी छ । शिक्षण सजिलो काम हो भन्ने धारणा हाम्रो देशमा कसरी विकसित भयो भन्न गा¥हो छ । शिक्षक जो केटाकेटीहरूबीच उपस्थित रहेर काम गर्छ, उसलाई शिक्षातन्त्रमा त्यो स्थान प्राप्त हुँदैन, जसको ऊ हकदार छ । वर्तमानको आवश्यकता सबै तन्त्र शिक्षकहरूको शक्तीकरणका लागि काम गरून् भन्ने हो । जुन बेला विद्यार्थीहरूको नराम्रो प्रदर्शनको प्रतिवेदन सार्वजनिक हुन्छ, सारा दोष शिक्षकहरूमाथि थुपारिन्छ । यत्तिकै मात्र होइन, हाम्रो देशमा शिक्षक यस्तो प्राणी हो, जसलाई जुनसुकै कामको लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ । चाहे चुनाव गराउनुहोस् वा जनसङ्ख्या गणना । हाम्रा केटाकेटी किन संस्कारविहीन भइरहेका छन् वा उनीहरूद्वारा प्राप्त उपलब्धि किन न्यून छ भन्ने कुरो बुझ्ने कसैले प्रयास गर्दैन। समस्या कमजोर केटाकेटीसँग शिक्षकले कसरी अपेक्षा अनुरूप बढी समय व्यतीत गरोस् र पाठ्यक्रमलाई समयमैं पूरा गरोस् भन्ने हो । शिक्षक पारलौकिक होइन । मानिस भएको नाताले कक्षालाई नियन्त्रण गर्नु, पढाउनु र सिकाउनु श्रमसाध्य कार्य हो । हुनु के पर्छ भने उनीहरूलाई मात्र ज्ञान वृद्धिको दिशामा काम दिनुपर्छ । अन्य पेशाकर्मी र शिक्षणसँग सम्बन्धित पेशाकर्मीमा फरक हुन्छ । शिक्षण पेशामा सबैभन्दा महŒवपूर्ण कुरो हो विद्यार्थीलाइए सिक्ने–सिकाउने अवसर उपलब्ध गराउनु र यसका लागि उनीहरूलाई प्रोत्साहित गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
    शिक्षकहरू जस्तो वातावरणमा काम गरिरहेका छन् त्यसमा हरेकले भन्नुपर्ने केही न केही कुरा छ तर उनीहरूको कुरा कसैले सुनिरहेको छैन । परिणामस्वरूप उनीहरूको इमानदारितापूर्वक काम गर्ने उत्साहमा कमी देखा परिरहेको छ । सरकारीतन्त्रको अपेक्षा के छ भने शिक्षकहरू निर्देशन अनुसार काम गरून् । रचनात्मकता र सजगताले गर्दा कहिलेकाहीं उनीहरूले अवहेलित पनि हुनुपर्छ । हामीमध्ये धेरैजसो शिक्षकको सपना विद्यालयको राम्रो शिक्षक बन्नु र विद्यालयलाई अझ राम्रो बनाउनु हुन्छ तर सारा जीवन यस तन्त्रमा आपूmलाई कसरी कायम राख्ने भन्ने कुरामा सीमित हुन पुग्छ । विद्यार्थीहरूले कसरी अझ राम्रो गर्छन् भन्ने प्रयास त भइरहेको छ तर कैयौंपटक नयाँ नीतिले झन् च्याप्ने काम गर्छ । नयाँ नीतिको गोलचक्करमा कहिलेकाहीं हामी के बिर्सन्छौं भने हरेक शिक्षक, कक्षा र त्यहाँ पढ्ने विद्यार्थी आपैंm अनौठा हुन्छन् । ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने जसरी एउटा शिक्षक आज काम गरिरहेको छ उसले भोलि त्यस्तो नगर्न सक्छ वा जुन नीति एउटा विद्यालयको लागि उपयोगी हुन्छ, त्यो अरूको लागि उपयोगी न पनि हुन सक्छ । कुनै पनि नीति बनाउँदा के लाग्छ भने प्रत्येक शिक्षक त्यस कार्यक्रमलाई समानरूपले लागू गर्न सक्षम छ र विद्यार्थीहरूको रुचिको स्तर समान छ ।
    केटाकेटीहरूको शिक्षा मात्र शिक्षकमाथि निर्भर छैन । उनीहरू आप्mनो परिवेशबाट पनि केही न केही सिकिरहेका हुन्छन् । शिक्षकको भूमिका एउटा सहजकर्ताको हो जसले परिवेशको ज्ञानलाई शैक्षणिक ज्ञानसँग जोड्ने कला मात्र सिकाउँछ । सिकाइ निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो भने यो केटाकेटी र शिक्षक दुवैमाथि लागू हुन्छ । शिक्षण पेशाको प्रकृति एलन र सिडनीले भने जस्तो पनि छ र त्यसभन्दा फरक पनि छ। वर्तमानमा यसलाई परिवर्तित गर्ने खाँचो छ ।
    अन्त्यमा के भन्न चाहन्छु भने प्रशासन र स्वयंसेवी संस्थाहरूले पनि यस दिशामा पाइला चाल्नुपर्छ र शिक्षकहरूको समस्यामाथि सहानुभूतिपूर्वक चिन्तनमनन र छलफल हुनुपर्छ । शिक्षा क्षेत्रमा कुनै पनि ठूलो परिवर्तन शिक्षकहरूलाई बेवास्ता गरेर सम्भव छैन । शिक्षकलाई टारगेट बनाउनुको साटो उनीहरूलाई सशक्त बनाउन जोड दिनुपर्छ । सँगसँगै शिक्षकहरूले पनि विद्यार्थीहरूप्रति आप्mनो व्यवहार परिवर्तन गर्नुपर्छ ।

Sunday, February 23, 2020

सन्तानको पालन–पोषणमा ध्यान दिनु आवश्यक

सन्तानको पालन–पोषणमा ध्यान दिनु आवश्यक

अनन्तकुमार लाल दास

    छरछिमेकमा मात्र होइन देश–दुनियाँमा हिंसक बन्दै गइरहेका युवाहरूको मानसिकता अभिभावकहरूको लागि मात्र नभई समाजको लागि पनि ठूलो समस्याको विषय बन्दै गइरहेको छ । साथीद्वारा साथीको अपहरण, साथीद्वारा साथीमाथि हिंसा, बलात्कारको घटनामा वृद्धि, रिसको झोंकमा आप्mनै कक्षाका साथीलाई छतबाट धक्का दिनु, आप्mनो कमजोरी लुकाउन साथीलाई धम्काउनु, आप्mनै घरको कोठामा आपूmलाई बन्द गर्नु, कसैसँग कुरा नगर्नु, बुवाआमाले कारण जान्न खोज्दा आत्महत्या गर्ने धम्की दिनु, पङ्खामा झुन्डिएर आमाबुवाको सपना तोड्नु, परीक्षामा असफल भएमा वा कम ग्रेड आएमा आत्महत्या गर्ने निर्णय लिनु, आमाले छोरीलाई साथीहरूसँग बाहिर जान नदिएको निहुँमा घर छोडेर जानु र गलत क्रियाकलापको शिकार हुनु, सेल्फी लिने रौसमा ज्यान गुमाउनुजस्ता अनेकौं समाचारले अखबारका पानाहरू हिजोआज भरिएका हुन्छन् । राष्ट्रका यी भविष्य निर्माताहरू आप्mनो चरित्र र भविष्य निर्माण गर्नुको साटो रक्सी, सिगरेट र ड्रग्सको सेवन गर्न थाल्छन् । बलात्कारजस्ता कुकृत्यबाट पनि पछि हट्दैनन् । यस्ता कुराले आज अभिभावकहरूको निद्रामा हराउन थालेको छ । के कारणले गर्दा धरतीका यी तारा उल्कापात गर्न थालेका छन् ? कसले यिनीहरूलाई यी सब गर्न प्रेरित गरिरहेको छ ? कहाँबाट र कसरी यस प्रकारको असहिष्णुता आयो ? यिनीहरूको पालन–पोषणमा के कमी हुन गयो ?
    खेल्ने उमेरमा केटाकेटीहरू ठूलाजस्तै आप्mनो जीवनको निर्णय स्वयं लिन थालेका छन् । असमय उनीहरूको जीवनमा यति उथलपुथल हुनुको के कारण हो ? यो विचारणीय प्रश्न हो । भनिन्छ जन्मनुपूर्व नै उनीहरूमा आमाबुवा, घर–परिवारको संस्कार प्राप्त हुन्छ । उनीहरूमा आमाबुवा तथा नातागोताको छवि प्रतिविम्बित हुन थाल्छ । घरको वातावरण जति स्वच्छ हुन्छ, केटाकेटीहरू पनि त्यही अनुपातमा सुन्दर हुन्छन् अर्थात् प्रतिविम्ब त्यत्तिकै उज्ज्वल हुन्छ । वास्तवमा भन्ने हो भने केटाकेटीहरूको चरित्र निर्माणको पृष्ठभूमि उनीहरूको पालन–पोषणमा निहित हुन्छ । राम्रो पालनपोषणका बावजूद पनि केटाकेटीहरूमा केही कमी देखा पर्छ भने कहीं न कहीं कुनै गल्ती पालनपोषणमा अवश्य भएको हुनुपर्छ । केटाकेटीहरू काँचो भाँडोजस्तो हुन्छन् जसलाई पारिवारिक संस्कारको भट्टीमा पकाउनुपर्छ । यो सजिलो काम होइन । उनीहरूको मन–मस्तिष्क खाली खेतजस्तै हुन्छ जसमा दया, सहानुभूति, इमानदारिता, आत्मनिर्भरता, आत्मनियन्त्रणजस्ता भावनात्मक बीउ अनुशासन, मायारूपी खाद र पानी हालेर हुर्काउनुपर्छ । केटाकेटीको बौद्धिक विकास, ज्ञान हासिल गर्ने चाहना र जिज्ञासु प्रवृत्ति पारिवारिक पालन–पोषणको नै कमाल हो, जसबाट उनीहरू राम्रो काम गर्न प्रेरित हुन्छन् र व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामाजिक जीवनमा अघि बढ्छन् । यसरी उनीहरूमा राम्रो बानीबेहोा र खानपानको बानी विकसित हुन्छ ।
    पालनझपोषणका धेरै सिद्धान्त छन् । आमाबुवाले गर्ने कामको छाप सन्तानमाथि पनि पर्दछ । केटाकेटीहरूले आमाबुवाले गर्ने कामको नै अनुकरण गर्छन् । यस कारण आमाबुवा अनुशासित हुनु धेरै आवश्यक छ । अभिभावकले केटाकेटीहरूसँग उमेर अनुरूप व्यवहार गर्नुपर्छ अर्थात् बच्चामा माया गर्ने, किशोर वयमा सल्लाहकारजस्तो, युवा भएपछि साथीजस्तो । यसले केटाकेटीहरूमा आत्मविश्वास बढ्छ । उनीहरूको प्रश्न झर्को नमानेर, ध्यान र धैर्यतापूर्वक सुन्नुपर्छ र त्यसको समाधान पनि शान्तिपूर्वक दिनुपर्छ । अभिभावकले जहिले पनि सन्तानलाई हप्काउनुको साटो विस्तारै सम्झाउने प्रयास गर्नुपर्छ । यस कारण पहिले आमाबुवा स्वयंले आपूmभित्र सुधार गर्नुपर्छ अनि केटाकेटीहरू स्वयं सुध्रिन्छन् । यस्तो केटाकेटीहरूसँग कठोरताको पराकाष्ठा नाघ्नुहुँदैन । जुन परिवारमा कठोर अनुशासन हुन्छ, त्यहाँका केटाकेटीहरूमा झूटो बोल्ने, नराम्रो काम गर्ने, कुरा लुकाउनो गलत प्रवृत्ति विकसित हुन्छ । उनीहरूलाई घरको नियम र निर्णयबारे बताउनुपर्छ । सफलतासँगै असफलताको महŒवबारे पनि जानकारी दिनुपर्छ । असफलताको बेला उनीहरूलाई हौसला प्रदान गर्नुपर्छ । असफलता एउटा चुनौती हो, त्यसलाई स्वीकार गर्न सिकाउनुपर्छ । आप्mनो महŒवाकाङ्क्षालाई उनीहरूको उपलब्धि बनाउनु होस् । आप्mनो सपनालाई उनीहरूको आँखामा सजाउनुहोस् तर उनीहरूको सपनालाई प्राथमिकता दिनुहोस् । उनीहरूको शारीरिक र मानसिक क्षमता अनुसार दायित्व दिनुहोस् ।
    धेरै मायाले पनि केटाकेटीहरूलाई बिगार्छ । आपूmले जन्माएका कोपिलाहरूलाई कसले माया गर्दैन तर आज अभिभावकहरूसँग आप्mनो सन्तानलाई मनभरि माया गर्ने समय पनि छैन । आमाबुवाले जसलाई बडो प्रेमपूर्वक दुनियाँमा ल्याउँछन् त्यसको हेरचाह राम्ररी गर्ने काम पनि आमाबुवाको नै हुन्छ । यस कारण आमाबुवाले नै आप्mनो सन्तानलाई जीवन जिउने कला सिकाउनुपर्छ । पहिले संयुक्त परिवार हुन्थ्यो, जहाँ केटाकेटीहरूको पालनपोषण सुरक्षित वातावरणमा हुने गथ्र्यो तर आज एकल परिवार, त्यसमा पनि आमाबुवा दुवै काम गर्ने छन् भने केटाकेटीहरूको पालनपोषणमा नकारात्मक प्रभाव पर्छ । यस्तो परिवारमा विद्यालयबाट फर्केका केटाकेटीहरू आधुनिक ग्याजेट्सको काल्पनिक दुनियाँमा गएर उमेरपूर्व नै परिपक्व हुन पुग्छन् । बुझेर वा नबुझेर गलत साइट्समा गएर भ्रमित हुने धेरै सम्भावना हुन्छ । आमाबुवाको संरक्षणमा केटाकेटीहरूको जस्तो बौद्धिक विकास हुन्छ त्यो अन्यत्र दुर्लभ छ । हरेक केटाकेटीको बौद्धिक क्षमता बेग्लाबेग्लै हुने हुनाले आप्mनो वा बाहिरी केटाकेटीहरूसँग उनीहरूको तुलना कहिल्यै पनि गर्नुहुन्न । यस्तो गर्नाले उनीहरूलाई असुरक्षित बनाउनुको साथै दुःख र निराशा हुन्छ । यसबाट नै उनीहरूमा हिंसक प्रवृत्तिको जन्म हुन्छ । केटाकेटीहरूलाई कति स्वतन्त्रता दिने  भन्ने कुराको निर्धारण अभिभावकले गर्नुपर्छ । उनीहरूको जायज–नाजायज माग पूरा गर्दा केटाकेटीहरूलाई स्वार्थी बनाउँदै आत्मनियन्त्रण विमुख पार्छ । यस परिवेशमा उसले भनेको कुरा बेवास्ता गर्दा चोरी, बेइमानीजस्ता प्रवृत्ति हुर्कन्छ । पालनपोषणमा जति सादगी र सच्चाइ हुन्छ, भविष्य उत्तिकै उज्ज्वल हुन्छ । नियम प्रबन्धनको निरन्तरताले केटाकेटीहरूलाई अनुशासित बनाउँछ । यस कारण घरलाई केटाकेटीहरूको पहिलो पाठशाला भनिन्छ जहाँ धेरै कुरा सिकेर उनीहरू विद्यालयको दुनियाँमा प्रवेश गर्छन् ।
    सबैभन्दा ठूलो कुरो हो आमाबुवाले आप्mनो सन्तानको सम्मान गर्नु र अरूबाट पनि सम्मान दिलाउनु । अरूको सामु आप्mनो सन्तानको कमजोरी बखान गरी कहिले पनि लज्जित पार्नुहुँदैन । यसबाट उनीहरूमा हीनताबोध हुन्छ र चाहेर पनि त्यसबाट बाहिर आउन सक्दैनन् । केटाकेटीहरूको ससाना सफलतामाथि पनि श्याबासी दिनुपर्छ । उनीहरूको समस्या बुझेर त्यसको निवारण गर्नुपर्छ । केटाकेटीहरूमा शिष्टाचार र विनम्रता जस्ता गुण विकसित गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ । केटाकेटीसम्बन्धी कुनै पनि समस्यालाई धैर्यतापूर्वक समाधान गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ । एउटा विद्यालयको अभिभावक दिवसमा आएकी आमाले के शिकायत गरिन् भने उनको छोरा पढ्ने बेलामा टिभी हेर्छ । यसो नगर्न भन्दा टेर्दैन । गृहकार्य गर्न पटक–पटक भनिराख्नुपर्छ । यस सम्बन्धमा केटोसँग कुरा गर्दा उसले भन्यो– आप्mनो घर बाहिर गएर खेल्न सक्दिनँ, यस कारण मनोरञ्जनको लागि टिभी हेर्छु । केटोको भनाइ पनि ठीकै छ किनभने हरेक समय पढिराख्नु पनि सही होइन् । खेल्नु, मनोरञ्जन गर्नु पनि आवश्यक हुन्छ । त्यस केटोलाई हर बखत टिभी नहेर्नु, पहिले खेल्ने समयमा गृहकार्य पूरा गर्नु अनि केही बेर टिभी हेर्नु भनेर सम्झाउँदा पुनः त्यस्तो शिकायत आएन । यस्ता अनेक उपाय छन् जुन कार्यान्वयन गरेर सन्तानलाई अनुशासनमा राख्न सकिन्छ । अभिभावकहरूले बुझ्नुपर्ने कुरो के हो भने धेरै किचकिच गर्नुहुन्न । पढाइ र मनोरञ्जन वा खेलको समय व्यवस्थापन गर्नुपर्छ र विद्यालयमा केटाकेटीहरूको प्रगति र क्रियाकलापमाथि ध्यान दिनुपर्छ । अभिभावकहरूले सन्तानलाई उत्प्रेरणा दिनुपर्छ । केटाकेटीहरूको लागि उदाहरण बन्नुपर्छ । जुन काम उनीहरू केटाकेटीले नगरून् भन्ने चाहन्छन्, त्यसै काम उनीहरूले पनि गर्नुहुन्न । केटाकेटीहरूको विकासका लागि अभिभावक र शिक्षक दुवैले जागरुक र मार्गदर्शक बन्नु आवश्यक छ । दुवैले केटाकेटीहरूको सहारा होइन, सहयोगी बन्नुपर्छ । आप्mनो उच्च महŒवाकाङ्क्षाको बलिवेदीमा धरतीका यी ताराहरूको उज्यालो छेकिदिनुहुँदैन ।
    हरेक केटाकेटीमा केही न केही कमी कमजोरी हुन्छ तर त्यसलाई कहिल्यै पनि चर्चाको विषय बनाउनुहुँदैन। केही अभिभावकमा कुनै दोषबेगर सन्तानको शिकायत गर्ने मानसिकता हुन्छ, त्यसको दुष्परिणाम घातक हुन्छ । यदि केटाकेटीहरूको पालनपोषण नैतिकता, सच्चरित्रता, कर्मठता, उदारता, करुणा आदि गुणहरूलाई आधार बनाएर गरियो भने कुनै पनि केटाकेटी आप्mनो मार्गबाट विचलित हुँदैन । देशको भविष्य र देशका यी कर्णधारहरूलाई सुयोग्य नागरिक बनाउन यिनीहरूको पालनपोषण संयमपूर्वक गर्नुपर्छ ।

Sunday, February 16, 2020

शिक्षा र चरित्र निर्माण

शिक्षा र चरित्र निर्माण

अनन्तकुमार लाल दास

    शिक्षा भनेको अध्ययन र ज्ञान प्राप्ति अर्थात् विद्योपार्जन हो। शिक्षाले मानिसको रुचि, योग्यता, सामाजिक मूल्य र मान्यतालाई ध्यानमा राखी आवश्यकता अनुरूप स्वतन्त्रता प्रदान गरी उसको सर्वाङ्गीण विकास गर्दछ। शिक्षाले हाम्रो सोच्ने, समाजमा घुलमिल गर्ने र जीवनयापन गर्ने तरीकालाई परिमार्जित गर्दछ। सद्ज्ञान र विवेक शिक्षाको देन हो। नेपालको प्राचीन शिक्षा पद्धतिले हामीलाई प्रकृति र सबैको सम्पर्कमा बस्न सहयोग गर्दथ्यो। त्यसले हाम्रो परिवेश, परिस्थिति र नेपाली संस्कारलाई राम्ररी बुझ्न पनि सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्दथ्यो तर नेपालको आधुनिक शिक्षा प्रणालीले हामीलाई धनी मात्र बनाउन सक्छ। अर्थात् आधुनिक शिक्षा जीविका चलाउने साधनमात्र बनेकोे छ।
    आधुनिक शिक्षामा नीति र संस्कारको नितान्त अभाव छ। आधुनिक शिक्षा प्रणाली यथार्थ र व्यावहारिक ज्ञानबाट दिन प्रतिदिन टाढिंदै गएको छ । आधुनिक शिक्षा प्रणालीले मानिसलाई एकातर्पm स्वावलम्बी बनाएको छ भने अर्कोतर्पm यो शोषणको नीति माथि आधारित छ। विकास र प्रगतिको नाउँमा यो प्रकृतिलगायत त्यस्ता हरेक कुराको शोषण गर्छ जसको विनाशबाट उसलाई केही प्राप्त हुन्छ। यसको एकमात्र उद्देश्य मानिसलाई गाँस र बास दिलाउनु हो। मानवीय संवेदनासँग यसको कुनै सम्बन्ध छैन किनभने यस्तो शिक्षायुक्त व्यक्ति आज उच्च महŒवाकाङ्क्षाको गुलाम बनेको छ। ऊ हरेक व्यक्तिलाई आप्mनो प्रतिस्पर्धी देख्दछ। यस कारण ऊ वनविनाश गरेर ठूल्ठूला भवन निर्माणतर्पm लागेको छ। एकातर्पm उसले रोगहरूमाथि विजय प्राप्त गरेको छ त्यहीं अर्कोतर्पm समस्याको कारण पनि बन्दै गरेको छ।
    स्वास्थ्य, धन र चरित्रमा चरित्रको स्थान सर्वोपरि छ। भनिएकै छ–धन चोरी भयो भने पुनः उपार्जन गर्न सकिन्छ, स्वास्थ्य खराब भयो भने पुनः हासिल गर्न सकिन्छ तर चरित्र हनन भयो भने सबैथोक समाप्त हुन्छ। चरित्र निर्माण सजिलो छैन। चरित्र निर्माणको लागि साहस र धैर्यको आवश्यकता पर्दछ । तर एउटा दुःखद सत्य के हो भने आजको विद्यार्थीले योग्यताको प्रमाणपत्र त प्राप्त गर्छन् तर ज्ञानार्जन गर्दैनन्। तीमध्ये अधिकांशलाई न  ठीक बेठीकको समझ हुन्छ, न नोकरी नै प्राप्त हुन्छ। यस कारण उनीहरू कल्पनामात्र गर्छन् वा धेरै निराशाको अँध्यारो मुनि बसेका हुन्छन्।
    नेपालको वर्तमान शिक्षा प्रणालीमा न चरित्र निर्माणको कुनै स्थान छ, न त्यसलाई कुनै महŒव नै दिइन्छ। हाम्रो नेपाली संस्कृतिमा गुरु–शिष्य सम्बन्ध पहिले धेरै मधुर र सुखद थियो। यसको एकमात्र कारण एक अर्कामाथिको विश्वास थियो। गुरुले शिष्यलाई आप्mनो छोराछोरी सरह र शिष्यले पनि गुरुलाई आमाबुवा जस्तै आदर प्रदान गर्दथे तर आज गुरु र शिष्यबीच केवल व्यापारिक सम्बन्ध छ। आजभोलि सञ्चार माध्यमहरूमा गुरु र शिष्यबीचको सम्बन्धमा यस्ता लज्जास्पद समाचारहरू पढ्न र सुन्न पाइन्छ जसले हाम्रो टाउको निहुराउने काम मात्र गर्दछ। मेरो दृष्टिमा यसको एकमात्र कारण शिक्षामा चरित्र निर्माणको कुरामा ध्यान नदिनु र विद्यार्थीमाथि शिक्षकवर्गको नैतिक प्रभाव नहुनु हो।
    विद्यार्थीको चरित्र निर्माणमा परिवारको भूमिका पनि प्रमुख हुन्छ। यदि अभिभावक चरित्रवान छन् भने त्यसको असर सन्तानमा पनि देखा पर्छ । परिवारको साथसाथै समाजको असर पनि व्यक्तिमा पर्दछ। समाजलाई दिशानिर्देश दिने राजनीतिक नेता र राजनीतिक कार्यकर्ताहरूको पनि राष्ट्रको चरित्र निर्माणमा महŒवपूर्ण भूमिका हुन्छ । ठूल्ठूला पदमा आसीन पदाधिकारीहरू स्वार्थबाट प्रेरित भई काम गरिरहेका छन्। आज हाम्रो राष्ट्रको चारित्रिक स्तर खस्केको एकमात्र कारण राजनीतिक नेता र कार्यकर्ताहरूमा नैतिकता लुप्त हुनु हो। धन र सत्ता प्राप्ति राजनीतिको एकमात्र लक्ष्य बनेको छ। आजभोलि नेतामाथि भरोसा गर्नु मूर्खताबाहेक केही देखिंदैन। यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने नेताहरूको चरित्र नै भ्रष्ट भएपछि साधारण नागरिकको चरित्र बलियो हुनु कठिन हुन्छ।
    लोकतन्त्र प्राप्तिका लागि सङ्घर्षरत नेपालीले जे सपना देखेका थिए ती सबै दिन प्रतिदिन दिवास्वप्नमा परिणत हुँदै गइरहेको छ। यसको एकमात्र कारण के हो भने जब परिवारको मुखिया नै भ्रष्ट हुन्छ भने परिवारका अन्य सदस्यहरूमाथि कसरी भरोसा गर्ने ?
    विद्यार्थीहरूको चरित्र निर्माणका लागि शिक्षासँगसँगै रचनात्मक कार्यहरूमा पनि उनीहरूलाई समावेश गराउनु र व्यस्त राख्नु जरूरी छ। तर विडम्बना के छ भने पढाइको अलावा उनीहरूलाई न कुनै रचनात्मक कार्यक्रममा व्यस्त राखिन्छ, न यस प्रकारको दिशानिर्देश नै दिइन्छ। सामुदायिक विद्यालयको त कुरै नगरौं किनभने त्यो राजनीतिक कार्यकर्ताको संरक्षण गर्ने थलो नै भइसकेको छ भने संस्थागत विद्यालयहरू, जसले अतिरक्त पाठ्यक्रमको नाउँमा लाखौं वसुली गर्छन्, यसतर्पm कुनै ध्यान दिएको देखिंदैन। फलस्वरूप शिक्षोपरान्त बेरोजगारको आतङ्कबाट देश र समाज आक्रान्त हुन थाल्छ। जुन राष्ट्रको शिक्षित जनशक्ति घटिया कार्यजस्तै चन्दा असुली, एक अर्कालाई धम्काउने, अपहरण गर्ने, लागू पदार्थ ओसारपसार गर्ने, जुवाताशमा रमाउने, जाँड रक्सी सेवन गर्ने, दहेज लिने, यौन अपराधमा संलग्न हुने, गुण्डागर्दी गर्ने जस्ता कार्यहरूमा संलग्न हुन्छन् वा आप्mनो राष्ट्र छाडेर अर्को राष्ट्रमा पलायन हुन चाहन्छन् वा निरन्तर मानसिक हीनताको शिकार भइरहन्छन् त्यस राष्ट्रलाई कसरी उन्नति र प्रगतिपथमा अग्रसर गराउन सकिन्छ ?
    चरित्र ¥हासका लागि मूलतः देशको राजनीतिक नेताहरू नै जिम्मेवार छन् किनभने चरित्र ¥हाससँग कैयौं समस्या जोडिएका छन्। जसैजसै राष्ट्रिय चरित्रमा ¥हास आएको छ त्यही गतिमा समाजिक अपराधमा वृद्धि भएको छ। चरित्र ¥हास र अपराधबीच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध छ । अपराधीहरू पैसाको बलमा न्यायालयबाट छुट्छन्। प्रहरी प्रशासनलाई पैसा खुवाएर उम्केको अनेकौं समाचार सञ्चार माध्यमबाट प्रकाशित हुन्छ। अपराधी उम्कनुको मूल कारण हो भ्रष्टाचार र सत्तामा बसेका भ्रष्ट पदाधिकारीहरू। भ्रष्टाचारको कारण नै दिन प्रतिदिन अपराधमा वृद्धि भइरहेको छ। महिलाहरूको सम्मान गर्ने ठाउँमा उनीहरूको शोषण भइरहेको छ। न्याय नपाउनाले कानूनसँग खेलवाड भइरहेको छ। यसरी दिन प्रतिदिन अराजकतामा वृद्धि हुँदै गइरहेको छ। यस्ता एउटा हैन अनेकौं समस्या चरित्र ¥हाससँग उत्पन्न हुँदै गएको छ।
    संस्कृति र परम्परामा गर्व गर्ने नेपालमा दिन प्रतिदिन सांस्कृतिक प्रदूषण बढ्दै गएको छ। यसको एकमात्र कारण आँखा चिम्लेर पश्चिमी संस्कृति र परम्पराको नक्कल गर्नु पनि हो र यसो हुनुको मूल कारण नेपाल सुहाउँदो सही शिक्षाको अभाव हो। शिक्षामा दिन प्रतिदिन स्वार्थवश बढ्दै गएको राजनीतिक हस्तक्षेपले गर्दा हाम्रा विद्यार्थीहरूको अन्धकारमय भविष्यलाई यदि समयमै सपार्न सकिएन भने आउँदा दिनहरू झन् डरलाग्दो हुनेछ।
    चरित्रको अभावमा कुनै पनि राष्ट्रको सम्यक विकास हुन सक्दैन। कुनै पनि राष्ट्रको चरित्र भन्नाले त्यस राष्ट्रको नागरिकहरूको चरित्रलाई जनाउँछ। चरित्रवान नागरिक यदि विवेकयुक्त हुन्छन् भने साहित्य र विज्ञानको क्षेत्रमा केही कार्य गर्न सक्छन्। आज कार्यालयमा कोही काम गर्न रुचाउँदैन। सबैको ध्यान कामभन्दा बढी तलबमाथि मात्र रहन्छ। परिस्थितिजन्य कारणले गर्दा दिन प्रतिदिन आम मानिसको नैतिकतामा पनि ¥हास आउँदै गइरहेको छ।
    आज सामूहिक अनुशासन, निष्ठा र इमानदारिताको खाँचो छ। आज एक अर्काबीच आपसी समझदारी र सम्मानको खाँचो छ। चरित्र निर्माणको आवश्यकता ज्ञानको खोजी गर्न, स्वतन्त्रतालाई राम्ररी बुझ्न, आप्mनो समस्याको समाधान आपैmं खोज्न र आप्mनो ध्यान रचनात्मकता र परिश्रममाथि केन्द्रित गर्नका लागि पनि आवश्यक हुन्छ। यो यस कारणले भनिएको हो कि चरित्र शिक्षाले विद्यार्थीहरूमा सकारात्मक गुण–जस्तै सामाजिक र भावनात्मक शिक्षाको प्रवाह, जीवन कौशल शिक्षा, हिंसाको रोकथाम, इमानदारिताको विकास हुन्छ। वर्तमान युग व्यवस्थापनको युग हो। यदि हामीले चरित्र शिक्षाको व्यवस्थापन आधुनिक शिक्षामा गर्न सक्यौं भने भविष्यमा गर्व गर्ने कल्पना साकार हुन सक्छ किनभने लोकतन्त्रको प्राप्तिका लागि बलिदान दिने ज्ञात–अज्ञात शहीदहरूको सपना साकार पार्न र समावेशी लोकतन्त्रको रक्षाका लागि पनि उच्च चरित्रको आवश्यकता पर्दछ। आर्थिक र सामाजिक विकासका लागि पनि इमानदार चरित्रको आवश्यकता पर्दछ। मानव अधिकारको सम्मान, पीडित, उत्पीडित, उपेक्षित, दलितको उत्थानका लागि पनि सच्चरित्रता आवश्यक हुन्छ। 
    यस प्रकारको चरित्र निर्माणका लागि सद्शिक्षा अत्यावश्यक छ। यसको अभावमा राम्रो चरित्रको कल्पना गर्नु निरर्थक हुन्छ। आज राम्रो शिक्षा व्यवस्थाको खाँचो छ, विद्यार्थी र शिक्षकबीच राम्रो सम्बन्धको खाँचो छ, आज अभिभावक र विद्यालयबीचको खाल्डो पुर्ने खाँचो छ,। आज हामी सबैलाई नयाँ नेपाल निर्माणको कल्पना साकार गर्न जागरुक नागरिक बन्न आवश्यक छ । हामी सबैलाई चरित्रको महŒवबारे थाहा छ। हामी चरित्रवानको कदर पनि गर्छौं तर आवश्यकता के छ भने स्वयंले गर्ने गल्तीको परित्याग गरी सच्चरित्रता अङ्गीकार गरौं।

Sunday, February 9, 2020

उत्तेजना, तनाव र परीक्षाको तयारी

उत्तेजना, तनाव र परीक्षाको तयारी

अनन्तकुमार लाल दास
    आज हरेक क्षेत्रमा कडा प्रतिस्पर्धा छ । यस कारण जुनसुकै परीक्षाले विद्यार्थीहरूमा उत्तेजना र तनाव हुनु स्वाभाविक हो, यसको प्रमुख कारण असफल हुने भय हो । यदि कुनै विद्यार्थीलाई आप्mनो लक्ष्य र स्वयंको कमी–कमजोरीबारे थाहा छ भने उसले सफलता हासिल गर्न केही विशेष क्षमता र तरीका अँगाल्छ जसले उसलाई राम्रो परिणाम दिलाउन मदत पु¥याउँछ । यस आलेखमार्पmत परीक्षासँग सम्बन्धित यिनै केही कुरा विद्यार्थीमाझ छलफल गर्न खोजिएको हो ।
    यसो केलाउँदा असफलताको सम्बन्ध अपमानसँग हुन्छ र कोही पनि अपमानित हुन चाहँदैन । यस कारण यसको सकारात्मक पक्ष, विद्यार्थीहरूमा उत्तेजना र तनाव देखापर्नु राम्रो पनि हो, किनभने यसले उनीहरूलाई बढी परिश्रम गर्ने उत्प्रेरणा प्रदान गर्छ । तर नकारात्मक पक्ष के हो भने यसबाट उनीहरूमा कैयौं स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या देखापर्छ–जस्तै टाउको र पेट दुख्नु, निद्रा र भोक नलाग्नु आदि । परिणामस्वरूप उनीहरूको स्मरण शक्ति क्षीण हुन थाल्छ ।
    परीक्षाको उत्तेजना र तनाव भगाउने एउटै उपाय हो आत्मविश्वासमा वृद्धि, तर यो अनुशासन र राम्रो तयारीबाट मात्र प्राप्त हुन सक्छ । आत्मविश्वास वृद्धि गर्ने अर्को तरीका नियमित विषयगत अभ्यास गर्नु पनि हो । यसका लागि किताबको कीरा मात्र पनि बन्नुहुन्न । उत्तेजना र तनावबाट बच्नका लागि विद्यार्थीहरूले अनेक बाह्य गतिविधिहरूमा सामेल हुनुपर्छ र साथसाथै बीचबीचमा आराम पनि गर्नुपर्छ । यसको लागि विद्यार्थीहरूले सुव्यवस्थित र सन्तुलित दैनिक कार्यतालिका र आहारतालिका बनाउनु नितान्त आवश्यक हुन्छ । कहिलेकाहीं हतारमा तनावबाट मुक्ति पाउनका लागि विद्यार्थीहरूले केही औखति पनि लिन्छन् जुन केही क्षणका लागि लाभदायक भए तापनि पटक–पटकको सेवनले बानी पर्ने सम्भावना बढी हुने हुँदा विद्यार्थीको हकमा उचित हुँदैन ।
    विद्यार्थीहरूले आत्मविश्वास गुमाउनुको अर्को कारण साथीहरूसँग आप्mनो तुलना गर्नु पनि हो । प्रायः परीक्षा पूर्व के देखिन्छ भने विद्यार्थीहरू आप्mनो क्षमताको ख्याल नराखी साथीहरूको लहलहैमा लाग्छन् र उनीहरूको कुरा सुनेर आपूmले गरेको तयारीप्रति शङ्का–उपशङ्का गर्न थाल्छन् । यस मानसिकताबाट विद्यार्थीहरू जोगिनुपर्छ र आप्mनो सम्पूर्ण ध्यान आप्mनो तयारीमा केन्द्रित गर्नुपर्छ । यदि कुनै समस्या छ भने अभिभावक वा शिक्षहरूसँग सल्लाह लिनुपर्छ ।
    परीक्षासम्बन्धी भयको पछाडि अभिभावक, विद्यालय, शिक्षक, सञ्चार र स्वयं विद्यार्थी पनि दोषी छन् । अभिभावकहरूद्वारा सन्तानको क्षमता भन्दा बढी ग्रेडको चाहना, परीक्षा सम्बन्धमा विद्यालयद्वारा विद्यार्थीहरूलाई मार्ग निर्देशनको अभाव, सञ्चार माध्यम द्वारा परीक्षा सम्बन्धमा गलत समाचारसम्प्रेषण, शिक्षकद्वारा विद्यार्थीहरूलाई ट्युशनमुखी बनाउनका लागि कक्षामा राम्ररी नपढाइदिने बानी र स्वयं विद्यार्थी नियमित कक्षामा उपस्थित नहुने र नबुझेका कुराहरू शिक्षकहरूसित नसोध्नेजस्ता प्रवृत्तिले पनि विद्यार्थीहरूलाई भयभीत बनाइराखेको पाइन्छ । भय हटाउने कुनै औखति छैन, तर आपैंmमाथि विश्वास राख्नु, आलोचनालाई नकारात्मकरूपमा नलिनु, ‘म राम्रो गर्न सक्छु’ भन्ने विश्वास राख्नुले पनि परीक्षाको भयलाई मत्थर पार्न सकिन्छ ।
    प्रत्येक वर्ष परीक्षार्थीहरूको सङ्ख्यामा वृद्धिले गर्दा विद्यार्थीहरूको आवश्यकता परिपूर्ति गर्ने नाउँमा अनेक किसिमका धन्धा पनि हुन थालेको छ । यस कारण आप्mनो पस्थितिलाई ध्यानमा राखी के बुझ्नु आवश्यक छ भने के यस्ता मदतले तपाईंलाई परीक्षामा राम्रो परिणाम हासिल हुन सक्छ ? हुनत यस क्षेत्रको मुख्य उद्देश्य नै तपाईंलाई परीक्षाको लागि तयार गर्नु हो तर त्यसको मदत लिनुपूर्व त्यसलाई बुझ्नु पनि त्यतिकै आवश्यक छ ।
    परीक्षाको बेला विभिन्न प्रकाशन द्वारा प्रकाशित पुस्तकहरूले पनि विद्यार्थीहरूको तयारीलाई भ्रममा पार्ने काम गरेको मेरो अनुभव रहेको छ किनभने विद्यार्थीहरूले पहिले गरेको तयारीको अनुगमन नगर्दा गर्दै हतारमा त्यस पुस्तकको भरमा जसमा पुराना कुराहरू नै बढी हुने गर्छन्, नयाँ तयारीको थालनी गर्दछन् । परिणामस्वरूप परीक्षा पूर्व विद्यार्थीहरूको मनोविज्ञानलाई राम्ररी बुझेका व्यापारीहरूको विभिन्न प्रकारको पुस्तकको बजार फस्टाउँछ । उनीहरू त मालामाल हुछन् तर हरेक वर्षको उतीर्णाङ्क प्रतिशतले विद्यार्थीहरू कङ्गाल हुने गरेको कुरा प्रमाणित गरेको छ ।
    परीक्षाको तयारी गर्ने क्रममा आउने समस्याको समाधान तत्काल नै गर्नुपर्दछ । कुनै पनि समस्याको समाधान ‘भोलि’ माथि टार्नु उचित हुँदैन । यसले गर्दा परीक्षामा अलमलिने सम्भावना बढी हुन्छ । जसरी पाकेको फसललाई काट्नुपूर्व आएको हुरीबतासले वा समयानुकूल मलजलको अभावले सखाफ पार्न सक्छ, त्यसैगरी विद्यार्थीहरूको मनोविज्ञान र सन्तुलित आहारप्रतिको लापरवाहीले गर्दा पनि वर्षभरि अभिभावकले गरेको लगानी खेर जान सक्दछ । त्यसैले विद्यार्थीहरूलाई हतोत्साहित गर्ने कार्य कुनै पक्षले गर्नुहुन्न भन्ने कुरामा सबै पक्ष सचेत हुनैपर्छ ।
    परीक्षाको तयारी गरिरहेका विद्यार्थीहरूलाई बढी ऊर्जा आवश्यक हुन्छ । यस कारण विद्यार्थीहरूले शारीरिक व्यायाम–जस्तै बिहान घुम्ने बानीको विकास, मेडिटेशन वा श्वाससँग सम्बन्धित योग गर्नुपर्छ । बढी मसला भएको खाना खानुहुँदैन । हरियो सागसब्जी र फलपूmल खानु र सूर्योदय पूर्व उठ्नु विद्यार्थीहरूका लागि बढी लाभदायक हुनेछ ।
    यसबाहेक तपाईंलाई सहयोग गर्ने स्रोत के–के हुन सक्छ, त्यसबारे पत्ता लगाउनुपर्छ । तपाईं के–के गर्नुहुन्छ त्यसको सूची तयार गर्नुपर्छ । बिहान कसरी अध्ययन गर्ने, बेलुका के–के गर्ने, रिफ्रेश कहिले हुने, कति समय कुन काममा खर्च गर्ने आदिबारे लिखित चार्ट तयार गरी आप्mनो पढाइ कोठामा झुन्ड्याउनुपर्छ । यस प्रकार भोलिका लागि तयार भई सुत्नुपर्छ ।
    हुनत विद्यालय वा क्याम्पसमा एउटा निश्चित पाठ्यक्रम अनुसार पढाइ हुन्छ तर परीक्षाको लागि खास दक्षता प्रदान गर्न विद्यालय र क्याम्पसले सकिरहेका छैनन् । यस कमीलाई पूरा गर्न सानो होस् वा ठूलो सबै ठाउँमा कोचिङ केन्द्रहरू खुलेका छन् । तर आजभोलि यो एउटा व्यापारको रूपमा विकसित हुँदै गएको छ । यस कारण त्यसबारे राम्ररी बुझ्नु आवश्यक छ, अन्यथा पैसा र समय दुवै खेर जाने सम्भावना हुन्छ ।
    वर्तमानमा इन्टरनेट, सूचना र ज्ञानको असीमित स्रोतको रूपमा देखा परेको छ । जोसँग आप्mनो क्म्प्युटर छैन उसले पनि साइबर कैफेमा गई यसबाट लाभ उठाउन सक्दछ । यस कारण यी साइटहरू जस्तै धधध। जयधतयकतगमथ।अयm, धधध।mबतजनययमष्भक।अयm, धधध।ाचभभ।भम।लभत, धधध। धयचमिधष्मभभिबचल। अयm, धधध। धष्अपष्उभमष्ब।अयm, धधध। बििभहउभचतक।अयm को पनि सहायता लिन सकिन्छ । परीक्षामा सफलता हासिल गर्न कुनै पनि प्रकारको सहयोगबाट तपाईंलाई लाभ हुन सक्दछ तर परीक्ष्Fामा अधिकतम सफलताका लागि स्वअध्ययन र कडा परिश्रम सबभन्दा उत्तम विकल्प हो । यस कारण सहयोगको प्रयोग त गर्नुहोस् तर त्यसमाथि निर्भर चाहिं नहुनुहोस् ।
    परीक्षाको तयारी गर्दा अध्ययन पश्चात् बचेको खाली समयको उपयोग बुद्धिमानी साथ गर्नुपर्छ । यस समयलाई मोबाइलमा खेर नफाली तयार गरिएको नोट्सहरूको अध्ययनमा बिताउनुपर्छ । नबुझेका कुराहरूबारे शिक्षक वा साथीहरूसँग छलफल गर्नमा बिताउनुपर्छ । चौबीस घण्टामा गरिएको भूलको संशोधन गर्न खर्चिनुपर्छ । कक्षामा पढाइएका विषयहरूका प्रमुख शब्दहरू तल रेखा तान्न बिताउनुपर्छ । यस समयलाई आप्mनो क्रियाकलापको समीक्षा गर्न खर्च गर्नुपर्छ । आप्mनो समयलाई अझ राम्ररी कसरी प्रयोग गर्ने सम्बन्धमा मापदण्ड तयार गर्न व्यतीत गर्नुपर्छ । यो तपाईंमाथि निर्भर छ कि खाली समयलाई कसरी सदुपयोग गर्नुहुन्छ, किनभने परीक्षामा राम्रो ग्रेड हासिल गर्न समयलाई वशमा गर्नु नितान्त आवश्यक छ ।
    परीक्षाको तयारी गर्ने क्रममा दुईवटा कठिन लाग्ने विषयमध्ये एउटा सजिलो विषय पढ्नुपर्छ । कठिन लाग्ने विषयको पुनरावृत्ति गर्न अप्ठेरो भइरहेको छ भने त्यसलाई बुँदागतरूपमा वर्गीकृत गरेर पढ्दा सजिलो हुन्छ । दिनभरि पढेका विषय राति सुत्ने बेला एकपटक सम्झेमा बिर्सने बानी हटाउन सकिन्छ । ज्ुन पाठ आज पढ्न शुरु गरियो त्यसलाई आज नै समाप्त गर्ने कोशिश गर्नुपर्छ । कहिलेकाहीं कस्तो पनि हुन्छ भने आपूmलाई सजिलो लाग्ने विषय बढी पढ्ने र कठिन लाग्ने विषयाथि कम ध्यान दिइन्छ । यो भनेको आप्mनो खुट्टामा आपैंm बन्चरो हान्नु जस्तो हो ।
    हुनत त यस्तो कुनै सटीक फर्मुला छैन जसबाट सजिलै परीक्षामा राम्रो परिणाम हासिल हुन सकोस् तर माथि उल्लिखित थुप्रै ससाना यस्ता कुराहरू छन् जसको नियमितताले सफलता सजिलै हासिल हुन सक्छ । कहिलेकाहीं तपाईंले सोचेको जस्तो सफलता हासिल न पनि हुन सक्दछ, त्यसले निराश हुने आवश्यकता छैन । त्यहीं कहिलेकाहीं बढी आत्मविश्वासले पनि तपाईंलाई असफलताको सामना गर्नुपर्ने स्थिति सृजना हुन सक्दछ । यदि तपाईं असफलतालाई स्वीकार गर्नुहुन्न भने तपाईं कहिले पनि सफल हुन सक्नुहुन्न । यस कारण सधैं नयाँ कुरा राम्रो तरीकाले गर्ने बानी बसाल्नुहोस् । तपाईं परीक्षामा कुन ग्रेड प्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ, यो तपाईंमाथि निर्भर छ किनभने परीक्षामा सफलता वा असफलताको जिम्मेवार तपाईं स्वयं नै हुनुहुन्छ । यदि तपाईमा जित्ने भावना छ भने कसैले तपाईंलाई हराउन सक्ैन । परीक्षाको तयारी भनेको क्रिकेटको त्यो तेज बल हो जसलाई बैटले हलुका छुँदा छक्का नै हुन्छ तर अलमलियो भने बोल्ड हुने सम्भावना हुन्छ ।  सोच्नुहोस् के गर्दा बेस हुन्छ । यस कारण हरिवंश राय बच्चनको यो पङ्क्ति सधैं सम्झनुहोस्, “सफलता एक चुनौती है इसे स्वीकार करो/क्या कमी रह गई देखो और सुधार करो/जबतक ना सफल हो, नींद, चैन को त्यागो तुम/युद्ध का मैदान छोड मत भागो तुम/बिना किए कुछ जयजयकार नहीं होती/कोशिश करने वालों की कभी हार नहीं होती ।”

Sunday, February 2, 2020

अभिभावक सन्तानका लागि रोल मोडेल बन्नुपर्छ

अभिभावक सन्तानका लागि रोल मोडेल बन्नुपर्छ

अनन्तकुमार लाल दास
    अस्ति राति वीरगंजमा एउटा घटना भएको छ । घटना अनुसार कक्षा दशमा पढ्ने एकजना केटोले जबर्दस्ती स्कोर्पियो चलाउँदा उसको घटनास्थलमा नै दुर्घटनाको कारण मृत्यु भएको छ भने अन्य दुईजना सख्त घाइते भएका छन् । यहींनिर एउटा के प्रश्न उठ्छ भने यसको जिम्मेवारी कसले लिने ? के ती केटाहरू स्वयं जिम्मेवार छन् वा उनका अभिभावक यस घटनाका जिम्मेवार हुन् ? यो ज्वलन्त प्रशन हो । बालबालिकालाई सही अभिभावकत्व प्रदान गर्नु चुनौती बन्दै गएको छ । आज सबैले भन्न थालेका छन् कि केटाकेटीहरूसँग अभिभावकको व्यवहार साथीजस्तै हुनुपर्छ, अनिमात्र उनीहरूको विकास सम्भव छ । तर यस सन्दर्भमा मेरो धारणा केही फरक छ किनभने साथीहरूसित मनको भावना त साट्न सकिन्छ तर उनीहरूसँग कुनै शिक्ष्Fा लिन सकिन्न । यस कारण अभिभावकहरू मित्र बन्नुको साटो उनीहरूका लागि रोल मोडेल बन्नु उचित हुन्छ किनभने बालबालिकाहरूले आ–आप्mना अभिभावकहरूलाई आप्mनो आदर्श मानेर उनीहरूको हरेक क्रियाकलापको अनुसरण गरिरहेका हुन्छन् ।
    आधुनिककालमा बालबालिकाको रेखदेख नै कठिन भइरहेको अवस्थामा सही मार्गदर्शन झन् जटिल बन्दै गएको छ । सही अभिभावकत्व प्रदान गर्नु आज निकै चुनौतीपूर्ण बनेको छ । अहिलेको परिवेशमा यदि बालबालिकामाथि समुचित ध्यान दिइएन भने उनीहरूको मन–मस्तिष्कमा वातावरणको नराम्रो प्रभाव पर्न सक्ने सम्भावना बढी हुन्छ । यस कारण यदि तपाई आदर्श अभिभावकको रूपमा सन्तानलाई अनुशासित, जिम्मेवार र सबैको आँखाको नानी बनाउन चाहनुहुन्छ भने तल उल्लिखित सुझाव अँगाल्नु बेस हुनेछ ।
    अभिभावकहरूले बाल मनोविज्ञान बुझेर आप्mनो सन्तानसँग एउटा निश्चित सीमासम्म मित्रवत् व्यवहार पनि गर्नुपर्छ साथै आप्mनो अभिभावकीय अधिकार अन्तर्गत समय–समयमा दिशानिर्देश पनि दिंदै रहनुपर्छ । सन्तानले गर्ने जुनसुकै काममा गल्ती खोज्नु र उसको हरेक क्रियाकलापमा टीकाटिप्पणी गर्ने बानी यदि अभिभावकमा छ भने त्यसलाई त्यागनु नै बेस हुन्छ । साथीहरूकै अगाडि हप्काउनुभन्दा एक्लैमा स्नेहले सम्झाउनुपर्छ । यस्तो व्यवहारले सन्तानको मनमा तपाईंप्रति विश्वास उत्पन्न हुन्छ र ऊ विश्वासिलो बन्छ ।
    यदि तपाईंको छोरा वा छोरीले कुनै राम्रो काम गरेको छ भने उसको प्रशंसा खुलेर गर्नुहोस् । उनीहरूले कुनैपनि काममा अलिकति पनि सुधार गरेका छन् भने स्याबाशी दिनुस् । अभिभावकहरूले के ध्यान दिनुपर्छ भने आप्mनो चाहना गौण राखेर सुधारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । अभिभावकद्वारा गरिने यस प्रकारको प्रशंसाले उनीहरूको आत्मविश्वास बलियो बनाउँछ र भविष्यमा पनि राम्रै गर्न खोज्छन् । यसको साथसाथै बाल्यकाल देखि नै आप्mनो सन्तानलाई ‘क्षमा’ र ‘धन्यवाद’ जस्ता शब्द प्रयोग गर्न सिकाउनुहोस् । घरमा आएका पाहुना, सगासम्बन्धी वा बुजुर्गहरूको सम्मान गर्न सिकाउनुहोस् । यदि बाल्यकालदेखि नै राम्रो संस्कारको बीउ छर्न सकियो भने निश्चित नै भविष्यमा ऊ चरित्रवान र जागरुक नागरिक बन्छ ।
    बालहठ बालसुलभ स्वभाव हो । के सन्तानहरू पटक–पटक गल्ती गर्छन्, रिसाउँछन् वा नाटकबाजी गर्छन् ? अभिभावकहरू केटाकेटीहरूको हरेक गतिविधिमा ध्यान दिन्छन् । यस कारण केटाकेटीहरू अभिभावकको ध्यान आकर्षित गर्न जानीजानी गल्ती गर्छन् । अभिभावकले उनीहरूको राम्रो व्यवहारमा मात्र ध्यान दिनुपर्छ र गलत वयवहार नदेखेजस्तो गर्नुपर्छ । राम्रो व्यवहार देखाएमा प्रशंसा गरिहाल्नुपर्छ तर कहिलेकाहीं सन्तानले गर्ने गलत व्यवहारबारे उचित समयमा समझदारी साथ उचित सल्लाह पनि दिनुपर्छ । यदि यसो गरियो भने विस्तारै उसको बानीमा सुधार देखापर्छ । प्रायः अभिभावकहरू बोल्छन् र केटाकेटीहरू सुन्छन्, वस्तुतः केटाकेटीहरूलाई बोल्ने मौका दिनुपर्छ र अभिभावकहरूले सुन्नुपर्छ । बाल मनोविज्ञान अनुसार यदि बेटाकेटीहरूले आप्mनो भावना व्यक्त गर्ने मौका पाउँछन् भने उनीहरूलाई दिशानिर्देश गर्न सजिलो हुन्छ ।
    अभिभावकद्वारा गरिने व्यवहारमा एउटा कुरो के देखिएको छ भने उनीहरू जहिले पनि, जसको अगाडि पनि आप्mनो सन्तानको तुलना वा गल्तीको बयान गरिरहेका हुन्छन् । यो उचित होइन । यस्ता कुराले गर्दा केटाकेटीहरूमा हीन भावना उत्पन्न हुन्छ, जसबाट उनीहरूको प्रगतिको मार्ग अवरुद्ध हुन पुग्छ । हरेक बच्चा अरूको तुलनामा भिन्न प्रकृतिको हुन्छ । उनीहरूभित्र रहेको राम्रो गुण अगाडि ल्याउने जिम्मेवारी पूर्णरूपेण अभिभावककै हुन्छ । यस कारण अभिभावकहरूले उनीहरूमा विचारको आदानप्रदान होस् वा खाने सामान एकअर्कासंग शेयर गर्ने बानीस बाल्यकाल देखि नै बसाल्नुपर्छ । यसरी अभिभावकले उनीहरूलाई समाजमा घुलमेल गर्न सिकाउन सक्छन् ।
    बालबालिकाहरूमा देखापर्ने ईष्र्या, द्वेष, झर्कने बानी आदिमा सुधारका लागि अभिभावकहरू सधैं सतर्क रहनुपर्छ । केटाकेटीहरू घरको वातावरणले बढी प्रभावित हुने भएकाले अभिभावकहरू घरमा स्वयं जिम्मेवार र अनुशासित हुनु अत्यन्त आवश्यक छ । अर्को अर्थमा अभिभावकहरूले केटाकेटीहरूलाई पारिवारिक वा आपसी झगडाको हिस्सा वा त्यसको कारणको रूपमा प्रस्तुत गर्नहुन्न । प्रायः के देखिएको छ भने अभिभावकहरू आप्mनो अधूरो महŒवाकाङ्क्षा सन्तानको माध्यमबाट पूरा गर्न उनीहरूमाथि दबाब दिन्छन् जुन सही र उचित होइन । एक्लै आमा वा बुवाले सन्तानप्रति आप्mनो व्यवहार परिवर्तन गरेर पनि केही हुनेवाला छैन जबसम्म दुवै मिलेर छोराछोरीको पालनपोषण् कसरी गर्ने भन्ने निर्णय लिंदैनन् ।
    बालबालिकाहरूलाई अनुशासनमा राख्नुपर्छ तर अनुशासनको सिक्रीमा मात्र बाँधेर राखियो भने उनीहरूको चौतर्फी विकास सम्भव हुँदैन । यस कारण केटाकेटी अगाडि गाली गर्ने, गलत शब्द प्रयोग गर्ने, झूट बोल्ने काम गर्नुहुँदैन किनभने यसको नराम्रो प्रभाव उनीहरूमाथि पर्छ । सन्तानको दैनिक क्रियाकलापमा केही समय निकालेर सम्मिलित हुन सक्ने हो भने बालबालिकाहरूको सम्पूर्ण विकास हुनेछ किनभने उनीहरू काँचो माटो हुन् र आमाबुवाले जस्तो आकार प्रदान गर्छन् उनीहरू त्यस्तै बन्छन् ।
    यस कारण कुनै कार्यक्रम वा पारिवारिक भेलामा केटाकेटीहरूलाई अनिवार्य सामेल गराउनुपर्छ । यसबाट उनीहरू सामाजिक बन्छन् र आप्mनो परम्परासँग परिचित हुन्छन् र केही न केही सिक्छन् पनि । यस्ता अवसरमा कहिलेकाहीं स्वभाववश उनीहरू यस्ता प्रश्न वा जिज्ञासा राख्छन् जुन वातावरण अनुरूप हुँदैन । त्यसको जवाफ समझदारीपूर्वक दिनुपर्छ र पछि विस्तृत जनकारी गराउनुपर्छ । यसो गर्दा सन्तान भ्रमित हुने सम्भावना न्यून हुन्छ ।
    बालबालिकाहरूको विकास क्रममा अभिभावकले ध्यान दिनुपर्ने सबैभन्दा महŒवपूर्ण कुरा हो उनीहरूलाई लापरवाह बन्ने छुट दिनुहुँदैन । चाहिए भन्दा बढी सहयोग वा स्वतन्त्रता दिनुहुँदैन । उनीहरूलाई आप्mनो समस्या आपैंm समाधान गर्न दिनुपर्छ । नसकेपछि सुझाव दिने तर समाधान स्वयं खोज्न दिनुपर्छ । यसका साथै आत्मनिर्भर बनाउन उनीहरूले गर्नसक्ने ससाना काम उनीहरूलाई नै गर्न दिनुपर्छ । यसरी ग¥यो भने उनीहरू बाल्यकालदेखि नै जिम्मेवार र आत्मनिर्भर बन्छन् ।
    बदलिंदो सामाजिक परिवेशमा बाहिरी वातावरणबाट बालबालिकाहरू कसरी प्रभावित भइरहेका छन् भन्ने कुरामा ध्यान राख्नु नितान्त आवश्यक छ । उनीहरूले पाकेटमनि कसरी खर्च गरिरहेका छन् ? कुन कुरामा गरिरहेका छन् भन्ने कुरो पत्ता लगाउनुपर्छ । यदि तपाईंको सन्तानले त्यसको सही उपयोग गरिरहेको छ भने ठीक छ तर यदि त्यसको उपयोग चाटपकौडी खान, नराम्रो चलचित्र हेर्न आदिमा गरिरहेका छन् भने त्यसबाट हुने कुप्रभावबारे पनि सल्लाह दिनुपर्छ । यसबाट पहिलो फाइदा के हुन्छ भने उसको बानी सप्रन्छ र उनीको हरेक क्रियाकलापको जानकारी अभिभावकलाई हुन्छ ।
    नेपाली परिवेशमा बालबालिकाहरू अभिभावकको व्यस्तताले गर्दा उपेक्षित रहन्छन् । गरीबी, महँगी, बढी सन्तान, बेरोजगार, आर्थिक मन्दी, अवसरको अभावजस्ता समस्याले ग्रस्त अभिभावकसँग सन्तानको चाहना बुझ्ने र उनीहरूको कुरा सुन्ने समय नै हुँदैन । खासगरी केटीहरूको हृदयमाथि यसको गहिरो प्रभाव पर्दछ । पहिलो त उनीहरू भावुक र संवेदनशील हुन्छन् जसले गर्दा अभिभावकीय स्नेह नपाएर उनीहरूको मानसिक विकास राम्ररी हुँदैन । यस कारण उनीहरू अरूमाथि विश्वास गर्न थाल्छन् र अनेक समस्याका शिकार बन्छन् । अभिभावकहरूलाई समस्याबारे त्यसबेला थाहा हुन्छ जब सन्तान पूर्णरूपेण समस्याको चपेटामा पर्छन् ।
    शहरमा किशोर र किशोरीहरूले सामीप्यको अनेक अवसर पाउँछन् । त्यहाँ एक अर्काको भावनासँग खेलवाड गर्नु साधारण कुरो हुन्छ । यस कारण यदि अभिभावकहरूले आप्mनो सन्तानको कालो ओंठ, पहेंलो हुँदै गएको आँखा, अबेर सम्म सुत्ने, एकान्त खोज्ने, समयमा ननुहाउने, नखाने, नहाँस्ने देखिएमा बेवास्ता गर्नुहुन्न किनभने तपाईंको सन्तान ड्रगको शिकार भएको पनि हुन सक्छ ।         आधुनिकताको नाउँ आएका नयाँनयाँ फेशन सामाजिक दिखावा, फिजुलखर्ची यस्ता व्यवहार हुन् जसले बालबालिकालाई छिट्टै प्रभावित गर्दछ । यस कारण बालबालिकामा विकसित हुन सक्ने गलत संस्कारलाई रचनात्मक दिशा प्रदान गर्नुपर्छ । यस जटिल परिवेशमा बालबालिकाहरूको समुचित विकासको जिम्मेवारी पनि अभिभावककै काँधमा छ । यस कारण बालबालिकाहरूको सही मार्गदर्शनका लागि स्वयं रोल मोडेल बन्नुपर्छ ।
    केटाकेटीहरूको पहिलो पाठशाला आप्mनै घर भएको हुनाले हामी उनीहरूको अगाडि जुन रूपमा प्रस्तुत हुन्छौं त्यही रूप भविष्यमा उनीहरूले पनि धारण गर्छन् । यस कारण उनीहरूको अगाडि सभ्य र राम्रो आचरण प्रदर्शन गर्नुपर्छ । यी कुराहरूलाई ध्यानमा राखी यदि माथि उल्लिखित कुरालाई आप्mनो सन्तानको दैनिक क्रियाकलापमा सामेल गर्न सक्नुभयो भने तपाईं आदर्श आमाबुवा वा आप्mनो सन्तानका लागि रोल मोडेल बन्न सक्नुहुन्छ ।

Sunday, January 26, 2020

एसइई परीक्षामा सफलताका केही नयाँ सूत्रहरू

एसइई परीक्षामा सफलताका केही नयाँ सूत्रहरू

अनन्तकुमार लाल दास

    माघ महीना पनि जान लागेको छ । सरस्वती पूजा जस्तै परीक्षा पनि ढोकामा आइपुगेको छ । मौसम पनि बिस्तारै बदलिंदै छ । अब सुत्ने होइन जाग्ने बेला आइसकेको छ । सालभरि तपाईंले के के गल्ती गर्नुभयो, कति मस्ती गर्नुभयो, त्यो सबै बिर्सने बेला आइसकेको छ । विद्यार्थी भएको कारणले नै तपाईंले गर्नुभएका सबैखाले गल्ती माफी योग्य छन् । अब त्यो समय आइपुगेको छ, जहाँ तपाईंले आप्mनो भविष्यको लागि मात्र सोच्नुपर्ने हुन्छ । अब बाँकी रहेको समयमा पढाइमाथि ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ किनभने यदि तपाईंले यस बेला पनि मस्ती गर्नुहुन्छ भने परीक्षामा चाहेको जस्तो सफलता हासिल हुन सक्दैन । माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसइई)लाई लिएर उत्पन्न बेचैनी वा तयारीको क्रममा आउने समस्याको निराकरण “भोलि”माथि टाल्नु उचित हुँदैन । विद्यार्थीहरूमा देखिने समस्याहरू जटिल हुँदैनन् र सोको समाधानका उपायहरू पनि सजिलै हुन्छन् । यसलाई शिक्षक, अभिभावक वा साथीहरूको सहयोगमा सजिलै समाधान गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीहरूमा देखिने समस्या आधारहीन हुन्छन् किनभने ‘कम्प्लिट ब्लैकआउट’को समस्या दश लाख मानिसमध्ये एकजनामा मात्र पाइने मनोचिकित्सकहरूको अध्ययनले देखाएको छ । यस आलेखमा “तपाईं केही गर्नुहुन्न” भन्ने विश्वास गर्ने मानिसहरूको भ्रमलाई भङ्ग गर्ने प्रयास गरिएको छ । आलेखमा सुझाइएका उपायहरू जटिल छैनन्, अति नै साधारण र प्रयोगमा ल्याउन योग्य रहेका छन् । यसले राम्रो परिणाम दिन सक्छ ।
    आजको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा तनाव मात्र एसइईसम्म सीमित हुँदैन किनभने विद्यार्थीहरूका महŒवाकाङ्क्षा पनि वर्तमानमा बढ्दै गइरहेका छन् । साथसाथै अभिभावकहरूको अपेक्षाका बोझ पनि विद्यार्थीहरूमाथि अलि बढी नै रहेको छ । यस मानसिक तनावको  परिणामस्वरूप नै  विद्यार्थीहरूमा डर, निराशा, रिस, आवेग र चिडचिडापन देखा पर्छन् । यसले गर्दा उनीहरूको व्यवहारमा पनि अनेक किसिमका परिवर्तनहरू देखा पर्छन् । जस्तै कपाल बढाउनु, टाउकोको मध्यभागमा मात्र कपाल राख्नु, कानमा कुण्डल लगाउनु, नङ बढाउनु वा कुनै नराम्रो लतको शिकार हुनु आदि । यसको कारण के हो भने एसइई नजीकिंदै जाँदा कतिपय शिक्षक तथा स्वयम् अभिभावकले पनि विद्यार्थीहरूलाई “राम्रोसँग पढ, फेल भइस् भने त... । फेरि यस्तो... । पहिलाभन्दा कम ग्रेड आयो भने त... आदि किसिमका त्रासदीपूर्ण वातावरण खडा गर्ने गर्दछन्, जसले विद्यार्थीहरूको मनःस्थितिमा परीक्षाप्रति एक प्रकारको भय उत्पन्न हुन्छ र उनीहरू सोच्न थाल्छन्, “फेल हुने हो कि... । यस बेला विद्यार्थीहरूको मनोबल बढाउने कुरा जस्तै “तिमी गर्न सक्छौ, मैले के गर्नुपर्छ, ल भन” जस्ता मानसिक व्यवहार गरिनु महŒवपूर्ण पक्ष हो । अभिभावकहरूले उनीहरूप्रति बढी आत्मीय व्यवहार दर्शाउनु उपयुक्त हुन्छ ।
    परीक्षापूर्व विद्यार्थीहरूले ‘वाकिङ’ गर्नुपर्छ । यो सुनेर तपाईंलाई स्वस्थ रहने तरीकाबारे जानकारी दिन थालिएको हो जस्तो लाग्छ । तर इलिनियस विश्वविद्यालयका प्रोफेसर डा. चक हिलमैनले गर्नुभएको अनुसन्धानले के देखाएको छ भने आलोचनात्मक विश्लेषण वा परीक्षा दिनुभन्दा पहिला वाकिङ गर्नाले आश्चर्यजनक परिणाम हासिल हुन्छ । वाकिङ गर्नाले मस्तिष्कमा रक्त सञ्चार बढ्छ र शरीरका हरेक अङ्गहरू सक्रिय हुन्छन् । वाकिङले विद्यार्थीहरूको सिक्ने प्रवृत्तिलाई गति प्रदान गर्दछ, जसले बिर्सने बानीलाई न्यून गर्न सहयोग गर्दछ । २० देखि ३० मिनेटको वाकिङले हाम्रो प्रदर्शन क्षमतालाई बढाउनमा सघाउ पु¥याउँछ । यहाँनिर अर्को कुरा के भन्न चाहन्छु भने विद्यार्थीहरूले आपूmभित्र सकारात्मक सोचलाई विकसित गर्न सदैव आपूmलाई आपैंmले प्रेरित गर्न “मलाई मेरो लक्ष्य थाहा छ र म सफल हुन्छु” भन्ने कुरालाई पटकपटक मनमनै दोहो¥याउनुपर्छ । यसले विद्यार्थीहरूभित्र आत्मविश्वासलाई जगाउँछ । यसैगरी, माउन्ट एडमन्ड माध्यमिक विद्यालयबाट जिल्ला ‘टप’ गरेकी अञ्जु साहले एसइईमा सामेल विद्यार्थीहरूलाई अन्तिम क्षणसम्म पाठलाई याद गर्नुपर्छ भन्ने कुरालाई वास्ता नगर्न सल्लाह दिएकी छन् ।
    बोलेर पढ्नु आजकलका केटाकेटीहरूलाई राम्रो लाग्दैन तर अनुसन्धानले के देखाएको छ भने चुपचाप बसेर पढ्नुभन्दा बोलेर पढ्नाले पढेका कुराहरू मस्तिष्कमा तीव्र गतिले समावेश हुन्छन् र दीर्घकालसम्म रहिरहन्छ । यस कारण परीक्षापूर्वको यस अवधिमा जुनसुकै पाठ वा विषयलाई बोलेर अध्ययन गर्नु विद्यार्थीहरूका लागि सहयोगी हुन्छ । बोलेर पढ्नुको अर्को कारण के हो भने यसरी पढ्दा मन र मस्तिष्क भट्किंदैन । बोलेर पढ्नुको अर्को फाइदा के हो भने जिभ्रो, आँखा, कान र मस्तिष्क एउटै कामका लागि सक्रिय हुन्छन् । बोलेर पढ्दा विद्यार्थीहरूले त्यस विषयवस्तुसँग आपूmलाई सजिलै जोड्न पुग्छन् । सँगसँगै पढिरहँदा मस्तिष्कमा त्यसको चित्र पनि कोर्दै जानुपर्छ । चित्र कोर्न नसकिएको खण्डमा कापी लिएर पढ्दाखेरी भएका प्रमुख शब्दहरूलाई कापीमा लेख्दै चित्रको स्वरूप प्रदान गर्नुपर्छ । वाटरलू विश्वविद्यालय क्यानडामा भएको एउटा शोधले के देखाएको छ भने बोलेर पढ्दा स्मरणशक्ति ७७ प्रतिशतले बढ्छ र यसको फाइदा परीक्षा दिंदा प्राप्त हुन्छ ।
    एसइईमा सफलताको लागि बचेको यस अवधिमा आप्mनो सबैभन्दा ठूलो मित्रलाई शत्रु बनाउनुपर्छ । आज तपाईंको सबैभन्दा ठूलो साथी त्यो हो जो बिहानदेखि राति सुत्दासम्म तपाईं सँगसँगै हुन्छ । त्यो साथी अरू कोही होइन, एउटा यन्त्र अर्थात् तपाईंको मोबाइल हो, जुन तपाईंको समय र खल्तीको लागि शत्रु हो । यो वर्तमानमा सबैभन्दा बढी खतरनाक ग्याजेट पनि हो । यस कारण त्यसमा भएका नचाहिंदा एपहरूलाई तुरुन्त ‘डिलिट’ गरिदिनुहोस् । यसबेला तपाईंको मुख्य उद्देश्य भविष्य निर्माण गर्ने हुन्छ । यदि तपाईंले आज आपूmलाई मस्ती दिलाउने साथीलाई त्याग गर्नुहुन्छ भने जीवनभरि खुशी रहनुहुन्छ तर आप्mनो प्रिय साथी मोबाइललाई शत्रु बनाउनुभएन भने जीवनभरि पछताउनुपर्ने हुन्छ । फेसबूक, इन्स्टाग्राम, टिकटक आदि सबैलाई त्यागेर आप्mनो लक्ष्यमाथि फोकस गर्नु एसइई दिने सबै विद्यार्थीको लागि वर्तमानमा दैनिक कार्यभार हुनुपर्छ ।
    यदि तपाईंलाई सङ्गीत सुन्ने बानी छ भने पढाइमा एकाग्रता बढाउने सङ्गीत सुन्नुपर्छ र यदि छैन भने यो बानी लगाउनु आवश्यक पनि छैन । आज केही सङ्गीत यस्ता पनि छन्, जसले पढाइमा रुचि जागृत गर्नमा सहयोग गर्छ र केही सङ्गीत यस्ता पनि छन्, जसले सम्पूर्ण शरीरलाई नै हल्लाइदिने काम पनि गर्छ । यी त्यस्ता सङ्गीत हुन्, जसले तपाईंको ध्यान पढाइबाट खस्काउने काम तपाईंलाई थाहा नहुने गरी गर्दछ । यस कारण यदि सङ्गीत सुन्नु नै छ भने प्रकृतिको सङ्गीत जस्तै झरनाको सङ्गीत, पानी परेको सङ्गीत जस्ता सङ्गीत सुन्नुपर्छ । यसले तपाईंको ध्यानलाई एकाग्रता प्रदान गर्छ ।
    कुनै पनि कुरालाई लामो समयसम्म स्मरणमा राखिरहने सबैभन्दा राम्रो उपाय हो, पढिसकेका कुराहरूलाई साथीहरूलाई पनि पढाइदिने । अर्थात् जुन कुरा तपाईंलाई राम्ररी आउँछ, त्यसलाई साथीहरूलाई पनि सिकाइदिनुपर्छ । भन्न के खोजिएको हो भने जुन कुरामा दुईजनाबीच बहस हुन्छ, जुन कुरा बताउँदा बढी प्रश्नहरू सोधिन्छन् वा जुन कुरालाई लिएर “म सही छु, तिमी होइन” भन्ने बहस हुन्छ भने त्यो कुरा आजीवन याद रहिरहन्छ । भनिन्छ याद गर्ने सबैभन्दा राम्रो सूत्र कसैलाई पढाउने हो । जुन शिक्षकहरूले तपाईंलाई पढाउनुहुन्छ, उहाँहरूले वर्षैपिच्छे त्यही पाठ्यपुस्तक पढाइराख्दा उहाँहरूलाई पाठ्यपुस्तकका पानाहरू पनि याद हुन्छ । यस अवधिमा तपाईंले पनि केही समय पढाउनको लागि निकाल्नुहोस् वा शिक्षक उपस्थित नभएको घण्टीमा तपाईंले जानेका कुरा साथीहरूलाई पनि सिकाइदिनुहोस् । जुन कुरामा तपाईंलाई बढी डर लाग्छ, त्यही कुरा पढाउने अभ्यास गर्नुपर्छ । अर्थात् तपाईंले जुन कुरा याद गर्न खोज्नुहुन्छ, त्यही कुरा साथीहरूलाई पढाउनुहोस् । तपाईंले दुई/चार जना अवश्य नै भेट्नुहुन्छ, जो तपाईंसँग पढ्न तयार रहन्छन् ।
    अन्त्यमा, परीक्षाको तनावलाई कम गर्ने केही विशेष उपाय अन्तर्गत यदि तपाईं रातभरि जागेर पढ्नुभएको छ भने परीक्षाकेन्द्रमा तकिया लिएर जान नबिर्सनुहोस् । प्रश्नपत्र पाउनासाथ त्यसलाई तकियाको तल दबाएर सुतिहाल्नुस् र परीक्षा समाप्त हुनुअगावै उठ्नुहोस् । तपाईं आप्mनो लेख्ने गतिलाई हेरेर आपैंm हैरान हुनुहुन्छ । यसैगरी, प्रश्नपत्र पाउनासाथ आप्mनो सीटमा खडा हुनुहोस् र बेस्सरी कराउनुहोस्, प्रश्नपत्र पाठ्यपुस्तकभन्दा बाहिरको छ । त्यस दिनको परीक्षा स्थगित हुन्छ । परीक्षाहलमा केही बेर प्रश्नपत्रको हवाईजहाज बनाएर उडाउनुहोस् । तपाईंलाई हौसला बढाउने केही साथीलाई परीक्षाकोठाको अगाडि उभ्याउनुहोस् । परीक्षाकोठामा लेख्दालेख्दै अल्छी लाग्न थालेपछि केही बेर मोबाइलमा भएको गेम खेल्नुहोस् । परीक्षा दिंदादिंदै कहीं तपाईंभित्रको कलाकार जीवित भयो भने उत्तरपुस्तिकामा चित्रकारी गर्नुहोस् । तर ध्यान राख्नुहोस्, माथि उल्लिखित उपायहरू तपाईंलाई हँसाउन र तपाईंको तनावलाई कम गर्नका लागि मात्र लेखिएको छ । एसइईमा यदि तपाईंले यसलाई अपनाउनुभयो भने निश्चित नै तपाईंको छुट्टी हुनेछ । एसइईमा सफलताको शुभकामना सहित...।

Monday, January 20, 2020

एसइई परीक्षामा सफलताका उल्टो सूत्रहरू

एसइई परीक्षामा सफलताका उल्टो सूत्रहरू

अनन्तकुमार लाल दास

    माध्यमिक शिक्षा परीक्षाको झन्डै दुई महीनाभन्दा पनि कम समय बाँकी रहेको छ । एसइई परीक्षामा राम्रो ग्रेड हासिल गर्ने चाहना जो कोहीको पनि हुन्छ तर चाहना मात्रले राम्रो ग्रेड हासिल हुँदैन । परीक्षामा सामान्य असावधानीले गर्दा पनि राम्रो ग्रेड पाउन नसकेका कैयौं उदाहरणहरू भेटिन्छन् । कक्षा कोठामा फर्रर प्रश्नहरूको जवाफ दिन सक्ने विद्यार्थीहरू पनि परीक्षा भवनमा अलमली राखेको वा विभिन्न प्रकारका त्रुटिहरू गरिराखेका हुन्छन् । हरेकले यसो गर्छु, उसो गर्छु भन्ने सपना त हेर्छन् तर कमजोर प्लानिङले गर्दा केही दिनमैं थाकेर बस्छन् । यसको एकमात्र कारण दृढ इच्छाशक्तिको अभाव हो, जुन आत्मविश्वासको पूरक भाव हो । परीक्षाको दिन नजीकिंदै जाँदा विद्यार्थीहरूमा बेचैनी हुन थाल्छ । उनीहरूमा हीनता र दीनताको भाव उत्पन्न हुन थाल्छ । उनीहरूलाई आप्mनो सामथ्र्यमाथि शङ्का उत्पन्न हुन थाल्छ । दश वर्षको काम केही दिनमैं फत्ते गर्न सकिंदैन तर यस बचेको अवधिमा यदि आलेखमा सुझाइएका उल्टो सूत्रको अनुपालन गरियो भने निश्चय नै शतप्रतिशत सफलता प्राप्त हुनेछ । यस अवधिमा जो कोहीले पनि दिने अर्ती भनेको पढाइमाथि विशेष ध्यान देऊ । आप्mनो काममा प्रतिबद्ध भई लाग । खेलकूद गर्न छोड र पढाइप्रति समर्पित होऊ । यी सिद्धान्तहरू अब पुराना भइसकेका छन् । अब हामीले ठीक यसको विपरीत सिद्धान्तको पालना गर्नुपर्ने हुन्छ ।
१) थोरै काम गर
    अब धेरै होइन थोरै काम गर्नुपर्ने हुन्छ । यसको लागि तपाईंले गरिरहनुभएको दैनिक क्रियाकलापको सूची तयार गर्नुपर्छ । सूची तयार भएपछि त्यसमाथि गम्भीरतापूर्वक के विचार गर्नुपर्ने हुन्छ भने ती कामहरूमध्ये कतिवटा कामहरू छन्, जसलाई स्वयम् गर्नु आवश्यक छैन । त्यस्ता कुन कुन कामहरू छन्, जसलाई अरूद्वारा पनि गराउन सकिन्छ । कुन कुन यस्ता कामहरू वा जिम्मेवारीहरू छन्, जहाँ तपाईंले समयको पूर्ण सदुपयोग वा समयको उचित मूल्य प्राप्त गरिराख्नुभएको छैन र जसलाई छोड्न पनि सकिन्छ । राम्रो व्यापारिक सीप भनेको के हो भने काम सुम्पिने, अरूलाई त्यो काम गर्न लगाउने र स्वयम् लाभ हासिल गर्ने । ससाना कामहरू जस्तै ढोका खोल्नु, बजार गएर तरकारी ल्याउनु, लुगा धुनु, फोनको घण्टी बज्नासाथ उठाउनु आदि यस्ता कामहरूलाई यदि एसइई परीक्षामा सफल हुनु छ भने त्याग गर्नु नै बेस हुनेछ । भन्न के खोजिएको हो भने बचेको बहुमूल्य समयलाई तपाईंले यस्तो काममा व्यतीत गर्नुपर्छ, जसलाई तपाईंबाहेक अरू कसैले गर्न सक्दैन । अर्थात् तपाईंले आपूmसँग भएको समयलाई अब परीक्षाको तयारीमा खर्चिनुपर्छ । यो काम तपाईंबाहेक न त तपाईंका अभिभावक वा शिक्षकले नै गर्न सक्छन्, न त तपाईंका साथीहरूले नै । यसर्थ बजार जानु, गफिनु, मोबाइलमा झुन्डिनु जस्ता कामहरू अरूलाई सुम्पेर पूरा ध्यान पढाइमा मात्र लगाउनु नितान्त आवश्यक रहेको छ । ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने यदि तपाईं फेल हुनुभयो भने सबैले अर्थात् तपाईंका अभिभावक, विद्यालयका शिक्षकहरू र साथीहरूसमेतले तपाईंलाई नै दोषी ठान्छन् ।
२) कम जान्नुहोस्
    समय नै अमूल्य धन हो । जबसम्म हामीले समयको महŒवलाई बुझ्दैनौं, तबसम्म हामी परीक्षामा राम्रो ग्रेड हासिल गर्न सक्दैनौं । राम्रो ग्रेड हासिल गर्नका लागि समयको महŒवलाई बुझ्नैपर्ने हुन्छ । यस कारण थोरै समयमा धेरै काम गर्ने क्षमता उत्पन्न गर्नुपर्छ र सही समयमा कामलाई पूरा गर्नुपर्छ । यस कारण विश्वमा चलिरहेको सूत्र के हो भने कम जान्नुपर्छ । आप्mनो सिकाइ जो तपाईंले मोबाइल, यूट्यूब, ह्वाट्सएप, फेसबूकबाट गरिराख्नुभएको छ भने त्यसलाई उठाएर घरमा भएको डस्टबिनमा फालिदिनुहोस् । यसका लागि तपाईंले आप्mनो ह्वाट्सएप ग्रुपलाई सानो आकार प्रदान गर्नुहोस् । बाँकी रहेको ग्रुपलाई पनि म्यूट गरिदिनुहोस् । नचाहिंदो मेल आइरहने ठाउँहरूलाई अनसब्स्क्राइब गरिदिनुहोस् । धेरै ज्ञानी बनेर केही फाइदा हुनेछैन । हामीले त्यत्तिकै जान्नुपर्छ, जति परीक्षाको उद्देश्यले प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ । धेरै प्रकारका मैसेजले हाम्रो ध्यानलाई पटकपटक भङ्ग गर्छ र धेरै समय खेर जान्छ । यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने जो कोही पनि फेल भएका छन्, उनीहरू आप्mनो यिनै बानीबेहोराका कारण फेल भएका छन् । यदि तपाईं “ए प्लस” ल्याउन चाहनुहुन्छ भने केही राम्रो बानी अपनाउनु नै पर्ने हुन्छ । त्यस कारण यस्ता कामहरूलाई यस अवधिभरि नजान्नु नै बेस हुन्छ ।
३) कम ध्यान दिने    
    हामीलाई बढी ध्यान दिन सिकाइएको छ तर कम ध्यान दिनु भनेको के हो ? भन्न के खोजिएको हो भने नजीकका आफन्तबाहेक दुनियाँको चिन्ता गर्नुपर्ने कुनै आवश्यकता छैन । आप्mनो ज्यान दिएर पनि सबैलाई खुशी पार्न सकिन्न । अर्थात् आमाबुबाले एउटा कुरा भन्नुहुन्छ भने साथीहरूले केही बेग्लै कुरा भनिराखेका हुन्छन् र तपाईंको चाहना अर्कै हुन्छ । यदि तपाईं सबैको कुरा सुन्नुहुन्छ भने अन्त्यमा न त उनीहरू खुशी हुन्छन्, न त तपाईं नै खुशी हुनुहुन्छ । यसपटकको एसइई परीक्षामा राम्रो ग्रेडका लागि तपाईंले आपूmमाथि मात्र ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । आप्mनो लक्ष्यमाथि ध्यान दिनुपर्छ । तपाईंको सबल र दुर्बल पक्ष के के हुन् ? त्यसमाथि ध्यान दिनुपर्छ । दुर्बल पक्षलाई बलियो बनाउनका लागि शिक्षकहरूले भनिराख्नुभएका कुराहरूमाथि ध्यान दिनुपर्छ । आप्mनो परिवारको चाहनाको ख्याल गर्नुपर्छ । उनीहरूबाहेक जो कोहीका लागि कानलाई थुनेर राख्नुपर्छ किनभने यस अवधिमा विभिन्न प्रकारका भ्रामक समाचारहरूको बजार लागेको हुन्छ । यदि तपाईंले सबैको कुरामााथि ध्यान दिनुहुन्छ भने भ्रमित हुने सम्भावना, आत्मविश्वास खस्किने सम्भावना बढी हुन्छ । यस कारण कम ध्यान दिन भनिएको हो । पढ्दाखेरी कुनै प्रकारको चिन्ता गर्नुहुन्न । मात्र त्यही गर्नुपर्छ, जुन ठीक हो । ध्यान त्यसमाथि मात्र दिनुस्, जुन सही हो किनभने गलत कुरामाथि ध्यान दिए तापनि त्यो सही हुँदैन ।
४) कम सङ्ग्रह गर्नुपर्छ
    वर्तमानमा विद्यार्थीहरूको स्थिति के छ भने उनीहरू जुनसुकै सूचनाहरूलाई पनि आप्mनो मस्तिष्कमा सङ्ग्रह गरी राख्छन् । जस्तै कसलाई भेट्नु छ, के के काम गर्नु छ, खेल्ने समय, टिभी हेर्ने समय आदि सबैथोक मस्तिष्कमा भरेर पढ्न बस्छन् । यहाँ भन्न के खोजिएको हो भने यदि मस्तिष्कमा बढी कुराहरू भरेर राखिएको छ भने पढाइका कुरा बिर्सने सम्भावना पनि त्यत्तिकै बढी हुन्छ । यदि चाहिएका कुराहरूलाई मात्र मस्तिष्कमा भरियो भने बिर्सने सम्भावना पनि न्यून हुन्छ । यसबेला विद्यार्थीहरूले आप्mनो दिमागमा धेरै कुरा समावेश गर्नुहुन्न । पढाइसँगसँगै मस्तिष्कलाई आराम पनि गर्न दिनुपर्छ । एकपटकमा एउटै विषय पढ्नुपर्छ । धेरै अबेरसम्म पढिराख्नु मूर्खता हो । जसरी फोहरलाई ढुकुटीमा ताल्चा मारेर राखे तापनि त्यो सुन बन्न सक्दैन, त्यसैगरी परीक्षामा काम नलाग्ने कुराहरूलाई मस्तिष्कमा जम्मा गरेर केही लाभ हुनेछैन । एकपटक सर वाल्टर रेलेसँग कसैले सोधेछन्, “तपाईं यति थोरै समयमा यति बढी काम कसरी गर्नुहुन्छ ? उहाँले जवाफ फर्काउनुभयो, “मलाई जुन काम गर्नुपर्छ, त्यसलाई म त्यही बेला गरिहाल्छु ।” विद्यार्थीहरूले ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने जुनसुकै कामलाई तुरुन्त गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ ।
५) पछुतो गर्नुहुन्न
    मानिसहरूले के भन्ने गर्छन् भने भूतकाललाई बिर्सनुहुन्न । त्यसबाट सबक सिक्नुपर्छ । वर्तमानमा समस्याको मूल कारण यही नै हो । यदि विद्यार्थीहरूले सोच्न थाल्छन्, मलाई पनि छिट्टै याद हुन्थ्यो भने, मैले फलानो साथीको कुरामा ध्यान नदिएको भए, मैले पनि शिक्षकको कुरामाथि ध्यान दिएको भए आदि । यी ‘भने र भए’ले कहिले पनि विद्यार्थीहरूलाई अगाडि पाइला उचाल्न दिंदैनन् । हामी राम्रो ग्रेड ल्याउन चाहन्छौं तर भूतकालबाट बाहिर निस्किरहेका हुँदैनौं । परीक्षा दिनानुदिन नजीकिंदै गइरहेको छ तर हाम्रो ध्यान कहीं अर्कैतिर रहेको छ । यो समय बेकारका कुरामा समय व्यतीत नगरी पढाइमा ध्यान दिने समय हो । यसबेला परीक्षामा कुन ग्रेड ल्याउने भन्ने कुरो निर्धारण गरिहाल्नुपर्छ अन्यथा गोलपोस्टबेगर गोल हाने जस्तै हुन्छ किनभने जतिसुकै मिहनेत गरे तापनि हामी भ्रमित भइराखेका हुन्छौं । एउटा हिन्दी गीत छ, “कल क्या होगा किसे है पता, अभी जिन्दगीका ले लो मजा” जस्तै विद्यार्थीहरूले गर्न थाले भने परिणाम नकारात्मक नै हुनेछ । यहाँ विद्यार्थीहरूले अर्को के कुरा सोच्नुपर्ने हुन्छ भने यदि आँखा चिम्लेर झटारो हान्यो भने फल प्राप्त हुने सम्भावना न्यून हुन्छ तर खुला आँखाले झटारो हान्दा शतप्रतिशत फल प्राप्त हुने सम्भावना हुन्छ । यस कारण तपाईंले के सिक्नुभयो वा के सिक्नुभएन त्यसमा अलमलिने वा पछुतो गर्ने समय यो होइन ।
    एसइई परीक्षाको तयारीमा जुटेका विद्यार्थीहरू अभिमन्युजस्तो चक्रव्यूहमा प्रवेश गर्छन् । आजका अभिमन्यु यस चक्रव्यूहबारे पूर्णरूपमा सुसूचित हुनुपर्दछ । अनिमात्र ऊ आपूmभित्र लुकेका सम्भावनाहरूको सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शन गरेर सफलतालाई हत्केलामा बन्द गर्न सक्षम हुन्छ । विश्वप्रसिद्ध कवि हरिवंशराय बच्चनको यो कविता “सफलता एक चुनौती है, इसे स्वीकार करो/क्या कमी रह गई, देखो और सुधार करो/जबतक ना सफल हो, नींद–चैन को त्यागो तुम/युद्ध का मैदान छोड मत भागो तुम/बिना किए कुछ जय जयकार नहीं होती, कोशिश करने वालों की कभी हार नहीं होती” हरेक विद्यार्थीले स्मरण गरिराख्नुपर्छ । अन्त्यमा भारतीय उद्योगपति रतन टाटाले भने झैं “म सही निर्णय लिनमा विश्वास गर्दिनँ । म निर्णय गरेर त्यसलाई सही गर्नमा विश्वास गर्छु” जस्तै विद्यार्थीहरूले के गरें, के गरिनँ भन्ने कुरामा अलमलिनुभन्दा पनि अब के गर्नुपर्छ सोच्न अबेर गर्नुहुन्न ।

Sunday, January 12, 2020

सामाजिक जीवनमा सूचनाको महत्व

सामाजिक जीवनमा सूचनाको महत्व

अनन्तकुमार लाल दास
    मानिस एउटा सामाजिक प्राणी हो । ऊ समाजमा बसेर नै आप्mनो विकास गर्न सक्छ । त्यसैले समाजमा मानिस विभिन्न अवस्थालाई पार गर्दै आप्mनो विकास गरिरहेको हुन्छ र त्यसलाई गतिशील बनाउन सधैं अनेकौं प्रयास गरिराख्छ किनभने ईश्वरले मानिसलाई मस्तिष्करूपी यन्त्र प्रदान गरेको छ । मानिसले पनि ईश्वरप्रदत्त यस यन्त्रको समुचित प्रयोग गरेर आदिमानवदेखि यहाँसम्मको यात्रा तय गर्न सफल भएको छ ।
    रूसोले आप्mनो पुस्तक “सामाजिक सम्झौताको सिद्धान्त”मा लेखेका छन्, “मानिस स्वतन्त्र जन्मिन्छ तर जन्मिनासाथ ऊ अनेकौं बन्धनमा बाँधिन्छ ।” यस कारण जसरी–जसरी मानिसले प्रगति गर्दै जान्छ, सामाजिक क्षेत्र पनि त्यसैअनुरूप परिवर्तित हुँदै जान्छ र यसो हुनु स्वाभाविक पनि हो । सामाजिक जीवनमा सूचनाको अत्यधिक महŒव छ । सूचनाको माध्यमले नै समाजको विकासलाई मापन गर्न सम्भव छ ।
    जहाँसम्म सूचनाको गतिको सवाल छ, हामीले के बुझ्नुपर्छ भने आदिकालमा मानवसँग कुनै शब्द थिएन । सबैभन्दा पहिला मानवले आप्mनो आवश्यकता र भावनालाई व्यक्त गर्न केही आवाज आपैंm र केही वरिपरिका वातावरणबाट लिएर आपैंm त्यसको विकास र प्रयोग ग¥यो । यो थियो मानिसले प्राप्त गरेको पहिलो सूचना जसलाई कालान्तरमा लिखितरूप प्रदान गरी लिपिको विकास गरियो । बिस्तारै आपूmलाई व्यवस्थित गर्दै जाँदा मानिसलाई छिमेकी समाजसँग परिचय स्थापित गर्न सूचनाको आवश्यकता र त्यसलाई एकअर्कालाई बताउन माध्यमको आवश्यकता महसूस भयो । यसका लागि मानिसले प्रारम्भिककालमा पशुपक्षीलाई सूचनाको माध्यम बनायो । परेवाद्वारा पत्र पठाउने कथा आज पनि त्यत्तिकै रुचिपूर्वक सुनिन्छ ।
    ऐतिहासिक दृष्टिकोणले हेर्ने हो भने राजामहाराजाहरूले युद्ध शुरू गर्नुपूर्व शत्रुको युद्धनीति थाहा पाउन गुप्तचरहरूको प्रयोग गर्दथे । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा खबर पु¥याउन मानिसलाई समेत प्रयोग गरिन्थ्यो । मध्यकालीन मुस्लिम शासकहरूले यसै माध्यमको प्रयोग गरी हुलाकी सेवा प्रारम्भ गरेका थिए । कतैकतै त ताल वा नदीमा कागतको डुङ्गा बनाइ पनि खबर पठाउने चलन थियो ।
    औद्योगिक क्रान्तिपछि मानवजीवनमा क्रान्तिकारी परिवर्तनहरू भए । मानिसले तर्कको आधारमा कुनै कुरालाई सोच्न थाल्यो । परिणामस्वरूप तत्कालीन आवश्यकताअनुरूप अनेकौं यन्त्रहरूको आविष्कार ग¥यो । रेडियो, समाचारपत्र, पत्रिका, टेलिफोन, तार–बेतार आदि अनेकौं माध्यमको प्रयोग सूचनालाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पु¥याउन प्रयोग हुन थाल्यो । यसले गर्दा विश्वमा नै क्रान्तिकारी परिवर्तन आउन थाल्यो र समाजमा लगातार यसको राम्रो प्रभाव पर्दै गयो । १८औं शताब्दीमा सूचनाको क्षेत्रमा भएको क्रान्तिकारी परिवर्तनले विश्वका कैयौं देशले आआप्mनो सूचनातन्त्रलाई शक्तिशाली बनाउन थाले । परिणामतः यसको व्यापक प्रभाव र प्रयोग देशको प्रशासनिक क्षेत्रमा हुन थाल्यो ।
    टेलिफोन, मोबाइल, सेटेलाइट, पेजर, क्यामरा, पैmक्स, इन्टरनेट, ईमेल आदि साधनहरूले आज विश्वमा तहलका मचाएको छ । आधुनिक युगलाई कम्प्युटरको युग पनि भनिन्छ । वर्तमानमा कम्प्युटर एउटा यस्तो उच्चतम यन्त्र हो, जसको प्रयोगबाट सूचना एकत्रित गर्न र विभिन्न खाले जानकारी लिन सजिलो भएको छ ।
    आज हामीसँग सूचनाका जति पनि माध्यमहरू छन्, त्यसलाई दुई भागमा विभाजित गर्न सकिन्छ । पहिलो ‘प्रिन्ट मिडिया’ जसमा समाचारपत्र र विभिन्न खाले पत्रिकाहरू पर्छन् भने दोस्रो ‘इलेक्ट्रोनिक मिडिया’ जस अन्तर्गत टेलिफोन, मोबाइल, सेटेलाइट, कम्प्युटर, रेडियो, टेलिभिजन आदि पर्छन् । यी सबैथरीका माध्यमहरूले मानवजीवनको विकासलाई गतिशीलता प्रदान गरेको छ, जो हाम्रो परिकल्पनाबाहिर थियो । आज मानिसले सानो मोबाइललाई नै आप्mनो आइकार्ड, कैमरा, पुस्तकालयसम्म बनाएको छ । यसरी इलेक्ट्रोनिक मिडियाले विश्वको नक्शा नै परिवर्तन गरिदिएको छ ।
    “सूचना प्रविधि”को महŒव आज विश्वमा बढ्दै गइरहेको छ । सूचनामाथि आप्mनो पहुँच र एकाधिकार स्थापित गर्ने उद्देश्यले विश्वका विकसित देशले सूचना प्रविधिलाई यसरी विकसित गरेका छन् कि विकासशील देशहरूले जुन सूचना विकसित राष्ट्रहरूलाई दिने गरेका छन्, सोहीलाई आधार बनाइ उनीहरू कार्य गरिरहेका छन् । अर्थात् विकसित देशहरूले सूचनाको माध्यमबाट यसरी विश्वमाथि आप्mनो वर्चस्व कायम गर्दै गइरहेका छन्, जुन विकासशील देशहरूका लागि एक प्रकारले बाधक भइरहेको छ ।
    विकासशील देशहरूले जसरी सूचना प्रविधिमाथि आप्mनो साम्राज्य स्थापित गर्ने कार्य गरिरहेका छन्, त्यसले तेस्रो मुलुकलाई परतन्त्रतर्पm पनि ढकेल्दै लगिरहेको छ किनभने विकसित देशद्वारा विकासशील देशलाई उनीहरूले चाहेको सूचना प्रदान गरिनु आपैंmमा एउटा अनुपयुक्त कार्य हो । ११ सेप्टेम्बर सन् २००१ मा अमेरिकाको वल्र्ड ट्रेड सेन्टरमाथि भएको हमलापछि अमेरिकाले उसको सूचनातन्त्रमा कुनै कमी रहेको महसूस ग¥यो ।
    त्यस घटनापछि विश्वमा नै सूचनातन्त्रलाई अझ मजबूत र विकसित गर्ने कार्यको थालनी भयो । विश्वका कैयौं देशले आप्mनो गुप्तचर व्यवस्थालाई सुदृढ पार्न अनेकौं प्रयास गरिरहेका छन् । अमेरिकाद्वारा आप्mनो सफलतम सूचना प्रविधिको प्रयोगबाट सबैभन्दा ठूलो शत्रु सद्दाम हुसैनको गिरप्mतारी र बिन लादेनको हत्याले सूचनातन्त्रको महŒवलाई अझ बढाएको छ । उदाहरणस्वरूप मध्यकालीन भारतको एउटा सशक्त शासक अलाउद्दीन खिलजीले प्रशासनमा सूचनाको महŒवलाई स्थापित गर्न आन्तरिक र बाह्य गरी दुईवटा गुप्तचर विभाग स्थापित गरेका थिए । मध्यकालीन इतिहासकारहरूले अलाउद्दीन खिलजीको सफल प्रशासनको आधार सूचनालाई एकत्रित गर्ने माध्यमलाई नै बताएका छन् ।
    विश्वमा एकातिर सूचना प्रविधिको विकासले गर्दा थोरै समयमा मानवविकासको गति बढेको छ भने त्यहीं अर्कोतर्पm यसको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष दुष्परिणाम पनि देखा परिरहेका छन् । विकसित देशहरूले सूचना प्रविधिको साम्राज्य नै स्थापित गरिरहेका छन् भने विकासशील देशहरूले चाहिएको जति सूचना विकसित देशहरूद्वारा लिइरहेका छन् । सेटेलाइट र मोबाइल यस्ता साधन हुन्, जसको प्रयोगले कुनै पनि ठाउँबाट कुनै पनि बेला सूचना एकत्रित गर्न सकिन्छ । आज मानिसले आप्mनो हत्केलामा विश्वलाई कैद गरेको छ । विश्वको कुनै कुनामा नौकरी चाहियो वा पढ्नको लागि दरखास्त दिन एउटा  मात्र “क्लिक”को आवश्यकता पर्छ, सूचना तुरुन्त प्रकट हुन्छ । घरको कुनै सदस्य विदेशमा छ भने आज महीनौं चिठी पर्खेर बस्नुपर्ने आवश्यकता छैन । मोबाइल वा कम्प्युटरको माध्यमले एकअर्काको अगाडि बसेर सजिलैसँग कुरा गर्न सकिन्छ । यसरी “जहाँ न पहुँचे रवि, वहाँ पहुँचे कवि” कहावतलाई पनि सूचना प्रविधिले मात दिएको छ ।
    तीव्र गतिले सूचना दिने माध्यमहरूको राम्रो प्रभाव हाम्रो समाजमाथि परिरहेको छ भने त्यहीं यसको दुष्प्रभावले पनि समाज दिनानुदिन ग्रसित हुँदै गइरहेको छ । जस्तै भएको सूचनालाई गलत तरीकाले प्रस्तुत गर्नु, विकसित राष्ट्रहरूद्वारा विकासशील देशहरूलाई आप्mनो इच्छानुसार सूचना प्रदान गर्नु, ईमेल, स्पीड सेवा, पैmक्स आदिको फाइदा समाजका सम्पन्नवर्गले मात्र लिनु, समाजका विपन्नवर्गसँग यसलाई नजोडिनु, टेलिभिजनबाट प्रसारित च्यानलहरूद्वारा देशविदेशमा एउटा बेग्लै किसिमको संस्कृतिको विकास हुनुलाई लिन सकिन्छ । आज विश्व आतङ्कवादको समस्याले ग्रसित छ । आतङ्कवादीहरूले बढ्दो सूचनाको सञ्जाललाई जब आप्mनै किसिमले प्रयोग गर्छन् भने यसबाट समाजमा विचलन पैदा हुन थाल्छ । यसैगरी सूचनातन्त्रका विभिन्न माध्यममा रहेको भाइरस पनि समाजका लागि घातक साबित हुँदै गएको छ ।
    भनिन्छ, एकपटक यक्षले युधिष्ठिरसँग सोधेका थिए, “सबैभन्दा तेज गति कसको हुन्छ ?” युधिष्ठिरले जवाफ फर्काए, “मनको” तर यदि सोही प्रश्न वर्तमान परिवेशमा सोधिन्थ्यो भने उत्तर आउँथ्यो, “सूचना प्रविधि ।” निस्सन्देह सूचना प्रविधिले मानवजीवनलाई उच्चता प्रदान गरेको छ भने त्यहीं यसबाट मानवजीवनका लागि अनेकौं प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष खतराहरू पनि बढ्दै गइरहेका छन् । यस कारण सूचना प्रविधिको साम्राज्यलाई अन्त्य गरी विश्वका सबै देश एकजुट भई यस्तो सूचना प्रविधि स्थापित गर्नुपर्छ, जसबाट मानवजातिले अधिकाधिक लाभ लिन सकोस् र जुन सबै देशको विकासमा पनि सहायक होस् ।

Find us