Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts
Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts

Sunday, April 7, 2019

गृहकार्यसँग परहेज किन

गृहकार्यसँग परहेज किन

अनन्तकुमार लाल दास

    गृहकार्यको कुरा गर्दा यसले केही सिक्ने र मूल्याङ्कन गर्ने दुवै पक्षलाई उजागर गर्दछ । अपेक्षित पाठ्यक्रम वा कुनै पाठको केही अंशलाई राम्ररी बुझेको छ वा छैन भन्ने मूल्याङ्कन गर्न गृहकार्य दिइन्छ । यदि यसलाई आदर्श स्थिति मान्ने हो भने गृहकार्य निश्चितरूपले केटाकेटीहरूको सिकाइमा सहयोगी हुन सक्छ । यसको विरोधमा स्वर नउठ्नुपर्ने हो तर उठिरहेको छ । हाम्रो देशमा मात्र होइन, विदेशमा पनि यसको विरोधमा स्वर उठिरहेको छ । त्यो पनि लेखक, पत्रकार र बुद्धिजीवीहरूको तर्पmबFट ।
    विकी अबेल्स जसले ‘रेस टू नोव्हेअर’ डक्युमेन्ट्री बनाएकी छन्–उनले भनेकी छन्–“गृहकार्यले युवाहरूमाथि नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ र यसबाट परिवार पनि नराम्ररी प्रभावित भइरहेको छ ।” ‘रेस टु नोव्हेअर’ ६,००० स्क्रीनमा ३० वटा देशहरूमा तीन वर्ष पहिले रिलिज भएको थियो । यसमा विकीले यस तथ्यलाई प्रमुखताका साथ उठाएकी छन् । यसमा उनले “कसरी विद्यालय व्यवस्थामा गृहकार्यको माध्यमले विद्यार्थीहरूलाई राम्रो प्रदर्शन गर्न निरन्तर दबाबमा राखिएको छ जसले उनीहरूमा सिकाइप्रतिको रुचि र मायालाई समाप्त पारिरहेको छ भन्ने कुरो देखाएकी छन् ।
    विश्वको नेतृत्वकर्ता र प्रगतिशील देश अमेरिकामा गृहकार्यको विरोधमा करीब सय वर्ष पहिले नै आवाज उठेको थियो । ‘लेडिज होम जर्नल’का सम्पादक एडवर्ड वोकले सन् १९०० मा आप्mनो आलेखमा गृहकार्यलाई राष्ट्रिय अपराधको संज्ञा दिएका थिए । ‘ए नेशनल क्राइम एट द फीट अफ पेरेन्ट्स’ शीर्षकको आप्mनो आलेखमा उनले लेखेका छन्–“गृहकार्य अमेरिकाका युवाहरूको ज्यान लिइरहेको छ । घरमा पढाइ गरिराख्दा खेल्ने, कुद्ने र हाम्फाल्ने स्वाभाविक गतिविधिमाथि रोक लागेको छ र यसले गर्दा उनीहरू शारीरिक र मानसिकरूपले भयाक्रान्त छन् ।”
    सन् १९९८ देखि २००३ सम्म अमेरिकाको ‘न्यूजवीक, टाइम, पिपुल’ आदि पत्रपत्रिकाहरूमा गृहकार्यको विरोधमा चर्को स्वर मुखरित भएको थियो । पत्रकार र लेखकहरूले यसलाई विद्यार्थीहरूको साथ अन्यायको रूपमा लिएका थिए । उनीहरूको बुझाइमा केटाकेटीहरूको बालपन यसले निलिरहेको छ र एउटा डराएको मानिसको रूपमा उनीहरू ठूला भइरहेका छन् । लेखकको भनाइ अनुसार गृहकार्यले गर्दा केटाकेटीहरूले के गर्ने र के नगर्ने अवस्थामा छन् । त्यहीं अर्कोतिर आमाबुवा र अभिभावकलाई समेत तनाव भइरहेको स्थिति छ । यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरो के हो भने किन केटाकेटीहरूलाई अप्ठ्यारो बाटोमा धकेलिइन्छ ? पिपुल पत्रिकामा छापिएको ‘ओभर बुक्ड’ शीर्षक लेखमा तेस्रो कक्षामा पढ्ने छात्रलाई चार घण्टाको गृहकार्य दिइएकोमा आश्चर्य व्यक्त गरिएको छ । उनले लेखेका छन्–“गृहकार्यले थाकेका विद्यार्थी र तिनका आमाबुवाबीच झगडा हुने सम्भावना बढी हुन्छ ।
    अमेरिकामात्र होइन, केही वर्ष पहिले इङ्गल्यान्डमा पनि गृहकार्यको विरोधमा आवाज उठेको थियो । हाम्रो देशमा पनि कहिलेकाहीं हलुको स्वरमा आवाज नउठेको होइन, तर विकसित मुलुकको तुलनामा यो स्वर निकै मन्द थियो । जुनसुकै स्वरमा विरोध भए तापनि के बुझ्नुपर्ने हुन्छ भने गृहकार्य प्रश्नको घेरामा आइसकेको छ।
    के गृहकार्यले आप्mनो उपयोगिता गुमाइसकेको छ ? के गृहकार्यबारे शिक्षकहरू प्रस्ट छन् ? गृहकार्यमा सोधिने प्रश्नहरूमाथि के शिक्षकहरूले मेहनत गर्छन् ? के गृहकार्यलाई लिएर प्रधानाध्यापक र विषयगत शिक्षकहरूबीच तालमेल हुन्छ ? सरसर्ती हेर्दा गृहकार्यको मुद्दा सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयहरूमा समान देखिन्छ । खासगरी हाम्रो देशको सन्दर्भमा जब हामी संस्थागत विद्यालयहरूको कुरा गर्छौं त्यसबेला केही अभिभावकलाई गृहकार्यबाट परेशानी भएको हामी पाउँछौं । अभिभावकहरूले केटाकेटीहरूलाई गृहकार्यले गर्दा टाउको उठाउने फुर्सद नभएको कुरा त गर्छन् तर उनीहरू अलिकति खाली समय पाउँदा पढ्न सचेत गराइहाल्छन् । अभिभावकहरूको यो वर्ग यस्तो हो जसमा शिक्षाप्रतिको समझ विकसित भएको छैन । यस वर्गको बुझाइ के छ भने केटाकेटीहरू जति पढ्छन् त्यतिकै उनीहरुको ज्ञान विकसित हुन्छ । पढाइ बाहेकका अन्य गतिविधिलाई उनीहरूले शिक्षाको बाधकका रूपमा लिन्छन् र त्यसलाई व्यर्थको कुरो ठान्छन् ।
    यस्ता अभिभावकलाई केटाकेटीहरू छ घण्टा विद्यालयमा व्यतीत गरेर आएका छन् र घरमा पनि निरन्तर पढिरहेका छन् भन्ने कुरासँग कुनै सरोकार ा रराख्दैनन् । यस्तै अभिभावकहरूको सोचले गर्दा संस्थागत विद्यालयहरू विद्यार्थीहरूमाथि नपढाइएको कुरा पनि गृहकार्यको निहुँमा थुपार्ने कैयन उदाहरण फेला पर्छ किनभने विद्यालयको भएभरका पाठ्यक्रम सीमित समयमा कुनै पनि हालतमा पूरा हुन सक्दैन । परिणामस्वरूप सम्पूर्ण परिवार गृहकार्यलाई जसरी पनि पूरा गर्न तत्परताका साथ लागिरहेका हुन्छन् र नसक्ने अवस्थामा ट्युशन शिक्षकमाथि यो बोझ हस्तान्तरण गरिदिन्छन् । यसरी हाँस्दै–खेल्दै हुने पढाइ केटाकेटीहरूको लागि टाउको दुखाइ बन्न पुग्छ । आश्चर्य त के कुरोको छ भने यसका बावजूद अभिभावकहरूलाई उनका सन्तान कसरी अघि बढिरहेका छन् भन्ने कुरोको कुनै ज्ञान हुँदैन । केटाकेटीहरूको ध्यान पढाइ बाहेक अन्य कुरामा छैन भन्ने कुरोले नै उनीहरूले सन्तोष प्राप्त गरिरहेका हुन्छन् ।
    अर्कोतिर सामुदायिक विद्यालयहरूमा गृहकार्यप्रति विपरीत स्थिति देखापर्छ । त्यहाँका अभिभावकहरू केटाकेटीहरूको पढाइप्रति संस्थागत विद्यालयजस्तो चिन्तित देखिंदैनन् । उनीहरूको चाहना तिनका सन्तानले पढून् भन्ने त हुन्छ तर यसको लागि उनीहरूको तर्पmबाट न केटाकेटीहरूमाथि कुनै दबाब हुन्छ, न उनीहरूलाई पढाउने शिक्षकहरूमाथि नै । धेरैजसो केटाकेटीहरू गृहकार्यप्रति यति उदासीन हुन्छन् र गृहकार्य नगरेको दिन विद्यालय नै जाँदैनन् । जुन दिन उनीहरू विद्यालय पुग्छन् कक्षामा पढाइने विषयको पाठ कहाँबाट कहाँ पुगिसकेको हुन्छ ।
    गृहकार्यलाई लिएर दुवै प्रकारको स्थितिले सुखद सङ्केत दिइरहेको छैन सँगसँगै गृहकार्यप्रति शिक्षकहरूको दृष्टिकोणपनि स्पष्ट नभएको सङ्केत गरिरहेको छ । त्यहीं के कुरो पनि प्रस्ट हु्न्छ भने शिक्षकहरू गृहकार्यका प्रश्नहरू माथि धेरै परिश्रम गर्दैनन् । हाम्रो देशमा धेरैजसो विषयको पाठ्यक्रम बढी भएको हुनाले त्यस्ता कुराहरू गृहकार्यमा दिने चलन छ, जसलाई कक्षामा पढाउन सम्भव हुँदैन । जुन विषयमा केटाकेटीहरूमा समझ विकसित भएको हुँदैन, त्यसका लागि बाजारमा पाइने गाइडहरूबाट नक्कल मात्र गर्नुपर्छ । यस कारण विद्यार्थीहरू गृहकार्यप्रति उदासीन हुन्छन् । गृहकार्यप्रति शिक्षकहरूको रवैया पनि राम्रो देखिंदैन किनभने गृहकार्य गरेर नल्याएको अवस्थामा उनीहरू विद्यार्थीलाई शारीरिक, मानसिक र भावनात्मकरूपले प्रताडित गर्छन् । यसरी पढाइ आनन्ददायक नभएर तनावमा परिणत हुन्छ जुन केटाकेटी र परिवारका लागि कष्टदायक हुन्छ ।
    त्यहीं अर्कोतर्पm गृहकार्यलाई लिएर विद्यालयहरूमा कुनै स्पष्ट नीति कोरिएको हुँदैन । विद्यालय प्रमुखद्वारा यो पनि निर्देशन दिइन्न कि सबै विषयमा यति धेरै गृहकार्य पनि दिनुहुँदैन जसले विद्यार्थीहरूको बालपन नै धरापमा परोस् । परिणामस्वरूप विषय शिक्षकले आप्mनै तरीकाबाट गृहकार्य दिइराखेका हुन्छन् र भोलिपल्ट गरेर देखाउने निर्देशन पनि दिन्छन् । पाँच–छ घण्टाको निरन्तर पढाइपछि विद्यार्थी शारीरिक र मानसिक रूपले थाक्छ र घरमा पनि गृहकार्य गर्ने कुरोलाई उसले अतिरिक्त तनावको रूपमा लिन्छ र पढाइबाट भाग्न थाल्छ ।
    गृहकार्यको कुरो चल्दा के बुझिन्छ भने परम्परागत तरीकाले दिइने गृहकार्यले केटाकेटीहरूलाई मानसिक, शारीरिक र भावनात्मकरूपमा क्षति पु¥याइरहेको छ । यसले केटाकेटीहरूको चौतर्फी विकासमा सघाउ पु¥याउँदैन । यस अर्थमा गृहकार्यलाई रुचिकर बनाउने खाँचो छ । ध्यान दिनुपर्ने कुरो मात्र के हो भने गृहकार्य पाठ्यक्रममा आधारित होस् तर पाठ्यपुस्तकमा दिइएको हुबहु प्रश्न नदिई पाठ्यवस्तुसँग सम्बन्धित यस्तो प्रश्न होस् जसले केटाकेटीहरूको मानसिक क्षमताको विकास गर्न सकोस् र पढाइप्रति भय होइन रुचिको वृद्धि गरोस् । सँगसँगै विद्यालयको संस्थापक वा प्रधानाध्यापकले विद्यार्थीमाथि सबै विषयमा समान बोझ नहोस् भन्ने निश्चित गर्नुपर्ने हुन्छ ।
    गृहकार्यलाई लिएर सबै देशका बुद्धिजीवीहरूमा रोष छ । यसको लागि हामी शिक्षकहरू नै मिलेर गृहकार्य सम्बन्धी भ्रम र मिथक तोड्नुपर्छ । नयाँ र रोचक मूल्याङ्कन पद्धति खोज्नु आवश्यक छ । शिक्षकहरूले के बिर्सनुहुन्न भने किताबी ज्ञानमात्र दिनु पर्याप्त होइन, तनावमुक्त वातावरणमा केटाकेटीहरूलाई शिक्ष्Fा प्रदान गर्नु मुख्य जिम्मेवारी हो । केटाकेटीहरूलाई भयमुक्त, स्वतन्त्र चिन्तन र पढाइलाई आनन्ददायक बनाउने जिम्मेवारी पनि हामी शिक्षहरूकै हो अरूको होइन ।

Sunday, March 31, 2019

शिक्षा र चरित्र

शिक्षा र चरित्र

अनन्तकुमार लाल दास

    शिक्षा भनेको अध्ययन र ज्ञान प्राप्ति हो । शिक्षाले मानिसको रुचि, योग्यता, सामाजिक मूल्य र मान्यतालाई ध्यानमा राखी आवश्यकता अनुरूप स्वतन्त्रता प्रदान गरी उसको सर्वाङ्गीण विकास गर्दछ । शिक्षाले हाम्रो सोच्ने, समाजमा घुलमिल गर्ने र जीवन यापन गर्ने तरीकालाई परिमार्जित गर्दछ । विवेकशीलता शिक्षाको देन हो । नेपालको प्राचीन शिक्षाले हामीलाई प्रकृति र सबैको सम्पर्कमा बस्न सहयोग गर्दथ्यो । त्यसले हाम्रो परिवेश, परिस्थिति र नेपाली संस्कारलाई राम्ररी बुझ्न सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्दथ्यो तर नेपालको वर्तमान शिक्षा प्रणाली जीविका चलाउने साधनमात्र बनेकोे छ ।
    वर्तमान शिक्षामा संस्कारको नितान्त अभाव छ । आजको शिक्षा प्रणाली व्यावहारिक ज्ञानबाट दिन प्रतिदिन टाढिंदै गएको छ । वर्तमान शिक्षा प्रणालीले मानिसलाई एकातिर स्वावलम्बी बनाएको छ भनें अर्कोतर्पm यो शोषणको नीतिमाथि आधारित छ । विकास र प्रगतिको नाउँमा यो प्रकृतिलगायत त्यस्ता हरेक कुराको शोषण गर्दछ जसको विनाशबाट मानिसलाई केही हासिल हुँदैन । मानवीय संवेदनासँग यसको कुनै सम्बन्ध छैन किनभने यस्तो शिक्षायुक्त व्यक्ति आज उच्च महŒवाकाङ्क्षाको गुलाम बनेको छ । ऊ हरेक व्यक्तिलाई आप्mनो प्रतिस्पर्धी देख्दछ । यस कारण ऊ वन विनाश गरेर ठूल्ठूला भवन निर्माण गर्दछ । एकातिर उसले रोगहरूमाथि विजय प्राप्त गरेको छ भने अर्कोतिर स्वयंलाई समस्याको कारण पनि बनाउँदै लगिरहेको छ ।
    स्वास्थ्य र धनमध्ये चरित्रको स्थान सर्वोपरि छ । भनिन्छ यदि धन चोरी भयो भने पुनः उपार्जन गर्न सकिन्छ, स्वास्थ्य खराब भयो भने पुनः हासिल गर्न सकिन्छ तर चरित्र गुम्यो भने सबैथोक समाप्त हुन्छ । चरित्र निर्माण सजिलो काम होइन । चरित्र निर्माणको लागि साहस र धैर्यको आवश्यकता पर्दछ । तर एउटा दुःखद सत्य के हो भने आजको विद्यार्थीले योग्यताको प्रमाणपत्र त प्राप्त गर्छ तर ज्ञानार्जन गर्दैन । अधिकांशलाई न ठीक–बेठीकको समझ हुन्छ, न नोकरी नै प्राप्त हुन्छ । यस कारण उनीहरू कि ख्याली पुलाव पकाउनमा व्यस्त हुन्छ वा धेरै निराशाको अँध्यारोमुनि बसेका हुन्छन् ।
    नेपालको वर्तमान शिक्षा प्रणालीमा न चरित्र निर्माणको कुनै ठाउँ छ, न त्यसलाई कुनै महŒव नै दिइन्छ । हाम्रो नेपाली संस्कृतिमा गुरु र शिष्यबीच सम्बन्ध पहिले धेरै मधुर र सुखद थियो । यसको एकमात्र कारण पारस्परिक विश्वास थियो । गुरुले शिष्यलाई आप्mनो छोराछोरी सरह र शिष्यले पनि गुरुलाई आमाबुवा जस्तै आदर प्रदान गर्दथे तर आज गुरु र शिष्यबीच केवल व्यापारिक सम्बन्ध छ । आजभोलि सञ्चार माध्यमहरूमा गुरु–शिष्य सम्बन्धमा यस्ता लज्जास्पद समाचार पढ्न र सुन्न पाइन्छ जसले हाम्रो टाउको निहुरिन्छ । यसको एकमात्र कारण शिक्षामा चरित्र निर्माणको कुरो माथि ध्यान नदिनु र विद्यार्थीमाथि शिक्षक वर्गको नैतिक प्रभाव नहुनु हो ।
    विद्यार्थीको चरित्र निर्माणमा परिवारको भूमिका पनि प्रमुख हुन्छ । यदि अभिभावक चरित्रवान छ भने उसको असर सन्तानमा पनि देखा पर्छ । परिवार सँगसँगै समाजको असर पनि व्यक्तिमाथि पर्दछ । समाजलाई दिशा निर्देश गर्ने राजनीतिक नेता र राजनीतिक कार्यकर्ताहरूको पनि राष्ट्रको चरित्र निर्माणमा महŒवपूर्ण भूमिका हुन्छ । ठूल्ठूला पदमा आसीन पदाधिकारीहरू स्वार्थबाट प्रेरित छन् । आज हाम्रो राष्ट्रको चारित्रिक स्तर खस्केको एकमात्र कारण राजनीतिक नेता र कार्यकर्ताहरूमा नैतिकता लुप्त हुनुपनि हो । धन र सत्ता प्राप्ति राजनीतिको एकमात्र लक्ष्य बनेको छ । आजभोलि कुनै पनि नेतामाथि भरोसा गर्नु मूर्खताबाहेक केही हुँदैन । यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने नेताहरूको चरित्र नै भ्रष्ट भएपछि साधारण नागरिकको चरित्र बलियो हुनु कठिन हुन्छ । भनिन्छ जस्तो नेतृत्व त्यस्तै जनता । लोकतन्त्र प्राप्तिका लागि सङ्घर्षरत नेपालीले जे सपना देखेका थिए ती सबै दिन प्रतिदिन दिवास्वप्नमा परिणत हुँदै गइरहेको छ । जब परिवारको मुखिया नै भ्रष्ट छ भने परिवारका अन्य सदस्यहरूमाथि कसरी भरोसा गर्ने ?
    विद्यार्थीहरूको चरित्र निर्माणका लागि शिक्षासँगसँगै रचनात्मक कार्यमा पनि उनीहरूलाई समावेश गराउनु र व्यस्त राख्नु जरूरी छ । तर विडम्बना के छ भने पढाइको अलावा उनीहरूलाई न कुनै रचनात्मक कार्यक्रममा व्यस्त राखिन्छ, न यस प्रकारको दिशा निर्देश नै दिइन्छ । सामुदायिक विद्यालयको त कुरै न गरौं किनभने त्यो राजनीतिक कार्यकर्ताको संरक्षण गर्ने थलो नै बनेको छ भने संस्थागत विद्यालयहरू जसले अतिरक्त पाठ्यक्रमको नाउँमा लाखौं वसुली गर्छन् तिनले पनि यसतर्पm ध्यान दिएको देखिंदैन । फलस्वरूप शिक्षोपरान्त बेरोजगारी आतङ्कबाट देश र समाज आक्रान्त हुन थाल्छ । जुन राष्ट्रको शिक्षित जनशक्ति घटिया कार्यहरू– जस्तै चन्दा असुली, एक अर्कालाई धम्काउने, अपहरण गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्ति तोडफोड गर्ने, लागू पदार्थको ओसारपसार गर्ने, जुवाताशमा रमाउने, जाँड–रक्सी सेवन गर्ने, दहेज लिनेदिने, यौन अपराधमा संलग्न हुने, गुण्डागर्दी गर्ने जस्ता कार्यहरूमा संलग्न हुन्छ वा निरन्तर मानसिक विकारको शिकार भइरहन्छ, त्यस राष्ट्रलाई कसरी उन्नति र प्रगतिपथमा अग्रसर गराउन सकिन्छ ?
    चरित्र ¥हासका लागि मूलतः देशको राजनीतिक नेताहरू नै जिम्मेवार छन् किनभने दुर्बल चरित्रसँग कैयौं समस्या जोडिएको हुन्छ । जसरी–जसरी राष्ट्रीय चरित्रमा ¥हास आएको छ त्यही गतिमा सामाजिक अपराधमा वृद्धि भएको छ । चरित्र ¥हास र अपराधमा अन्योन्याश्रित सम्बन्ध हुन्छ । अपराधीहरू पैसाको बलमा न्यायालयबाट छुट्छन् । प्रहरी प्रशासनलाई पैसा खुवाएर उम्केका अनेकौं समाचार सुनिएको छ । अपराधी उम्कनुको मूल कारण हो भ्रष्टाचार र शासनको मेचमा बसेका भ्रष्ट पदाधिकारीहरू । भ्रष्टाचारकै कारण दिन प्रतिदिन अपराध वृद्धि भइरहेको छ । महिलाको सम्मान हुनुपर्ने ठाउँमा शोषण भइरहेको छ । न्यायको अभावमा कानूनसँग खेलवाड हुन थालेको छ । यसरी दिन प्रतिदिन अराजकतामा वृद्धि हुँदै गइरहेको छ । यस्तो यौटा हैन अनेकौं समस्या दुर्बल चरित्रसँग उत्पन्न हुँदै गएको छ ।
    आप्mनो मौलिक संस्कृति र परम्परामा गर्व गर्ने नेपालमा दिन प्रतिदिन सांस्कृतिक प्रदूषण बढ्दै गएको छ । यसको एकमात्र कारण आँखा चिम्लेर पश्चिमी संस्कृति र परम्पराको नक्कल गर्नु हो र यसो हुनुमा नेपाल सुहाउँदो सही शिक्षाको अभाव हो । शिक्षामा बढ्दै गएको राजनीतिक हस्तक्षेपले गर्दा विद्यार्थीको अन्धकारमय भविष्यलाई यदि समयमैं सपार्न सकिएन भने आउँदो दिन झन् डरलाग्दो हुनेछ ।
    चरित्रको अभावमा कुनैपनि राष्ट्रको सम्यक विकास हुन सक्दैन । कुनैपनि राष्ट्रको चरित्र भन्नाले त्यस राष्ट्रको नागरिकहरूको चरित्रलाई जनाउँछ । चरित्रवान नागरिक यदि विवेकयुक्त हुन्छ भने साहित्य र विज्ञानको क्षेत्रमा केही कार्य गर्न सक्छ । आज कार्यालयमा कोही काम गर्न रुचाउँदैनन् । सबैको ध्यान काम भन्दा बढी तलबमाथि मात्र रहन्छ । परिस्थितिजन्य कारणले गर्दा आम मानिसको नैतिकतामा पनि ¥हास आउँदै गइरहेको छ ।
    आज सामूहिक अनुशासन, निष्ठा र इमानदारिताको खाँचो छ । आज एक अर्काबीच आपसी समझदारी र सम्मानको खाँचो छ । चरित्र निर्माणको आवश्यकता ज्ञानको खोजी गर्न, स्वतन्त्रतालाई राम्ररी बुझ्न, आप्mनो समस्याको हल आपैmं खोजी गर्न र आप्mनो ध्यान रचनात्मकता र परिश्रममाथि केन्द्रित गर्नका लागि पनि आवश्यक हुन्छ । यो यस कारणले भनिएको हो कि चरित्रगत शिक्षाले विद्यार्थीहरूमा सामाजिक र भावनात्मक शिक्षाको प्रवाह, जीवन कौशल शिक्षा, हिंसा निषेध, इमानदारिताको विकास गर्दछ । वर्तमान युग व्यवस्थापनको युग हो । यदि हामीले चरित्र शिक्षाको व्यवस्थापन आधुनिक शिक्षामा गर्न सक्यौं भने भविष्यमा गर्व गर्न सक्ने कल्पना साकार हुन सक्छ किनभने लोकतन्त्रको प्राप्तिका लागि बलिदान दिने ज्ञात–अज्ञात शहीदहरूको सपना साकार पार्न र समावेशी लोकतन्त्रको रक्षाका लागि पनि उच्च चरित्र आवश्यक पर्दछ । आर्थिक र सामाजिक विकासका लागि पनि इमानदार चरित्रको आवश्यकता पर्दछ । मानव अधिकारको सम्मान, पीडित, उत्पीडित, उपेक्षित, दलितको उत्थानका लागि पनि सच्चरित्रता आवश्यक हुन्छ। 
    यस प्रकारको चरित्र निर्माणका लागि नैतिक शिक्षा अत्यावश्यक छ । यसको अभावमा राम्रो चरित्रको कल्पना गर्नु निरर्थक हुन्छ । आज यस्तो शिक्षा व्यवस्थाको खाँचो छ जसले विद्यार्थी र शिक्षकबीच राम्रो सम्बन्ध जोडोस्, अभिभावक र विद्यालयबीचको खाल्डो पुरोस् । आज हामी सबैले सुखी नेपाली, समृद्ध नेपाल निर्माण गर्न जागरुक नागरिक बन्न आवश्यक छ । हामी सबैलाई चरित्रको महŒवबारे थाहा छ । हामी चरित्रवानको कदर पनि गर्छौं तर आवश्यकता मात्र के छ भने स्वयंले गर्ने गल्ती परित्याग गरी सच्चरित्रता अङ्गीकार गरौं ।

Sunday, March 24, 2019

गृहकार्यको अर्थ

गृहकार्यको अर्थ

अनन्तकुमार लाल दास

    शिक्षा निरन्तर जारी रहने एउटा प्रक्रिया हो जो कक्षाकोठा, त्यसबाहिर विद्यालयदेखि घरसम्म चलिरहन्छ । अर्थपूर्ण सिकाइका लागि केटाकेटीलाई पढ्ने वातावरण र अनुभव साटासाट गर्ने अवसर दिनु आवश्यक हुन्छ । ज्ञान प्रFप्तिका लागि विद्यार्थीहरूको परिवेशीय सन्दर्भलाई विद्यालयसँग जोड्नु आवश्यक हुन्छ । सँगसँगै विद्यालयको अनुभव घरसम्म पुग्नु र घरेलु दैनिक जीवनको अनुभव प्राप्त गर्न जरूरी छ । विद्यालय जाने केटाकेटीहरूको लागि दैनिक गतिविधिमा गृहकार्य एउटा अहम् गतिविधि हो । गृहकार्यको गुणस्तरीयता तीन कुरामाथि निर्भर छ ।
    पहिलो– गृहकार्य जुन उद्देश्य प्राप्तिका लागि दिइएको छ, त्यो उद्देश्य हासिल गर्नमा सहयोगी होस् । दोस्रो– गृहकार्यको सार्थकता अर्थात् गृहकार्य गर्ने विद्यार्थीको लागि ज्ञान प्रFप्तिमा सहयोगी होस् तर विषयवस्तुको नक्कल गरी सार्ने वा समान प्रश्न हल गर्ने प्रयासको रूपमा नहोस् । यदि यस्तो हुन्छ भने त्यो सार्थक हुँदैन । तेस्रो–विविधता, अर्थात् गृहकार्य विद्यार्थीको रुचि, सिक्ने गति र सिकाइ स्तरको आधारमा बेग्लाबेग्लै हुनुपर्छ । समान गृहकार्य सबै विद्यार्थीहरूको लागि समानरूपले उपयोगी हुँदैन ।
    विद्यालयमा शिक्षक यस प्रकारको अनुभव प्रदान गर्न र सिकाइको लागि वातावरण तयार गर्न सहजकर्ताको भूमिकामा हुन्छन्, तर विद्यालय बाहिर उनीहरूको प्रत्यक्ष्F संलग्नता हुँदैन । यस कारण शिक्षकहरू सामु एउटा चुनौती के देखिन्छ भने विद्यार्थीहरूको रुचि र सिकाइको गति अनुकूल कस्तो गृहकार्य दिने, जुन शिक्षकको अनुपस्थितिमा केटाकेटीले स्वतन्त्रतापूर्वक गर्न सकूस् । एउटा महŒवपूर्ण कुरा के छ भने हामीमध्ये धेरैजसो शिक्षक आप्mनो शिक्षणबाट विद्यार्थीहरू लाभान्वित भए वा भएनन् नबुझिकन गृहकार्य जाँच्न खर्च गरिराखेका हुन्छौं । अर्को कुरो आज पनि त्यस्ता शिक्षकहरूको कमी छैन, जो विद्यार्थीलाई बढीभन्दा बढी गृहकार्य दिने गर्छन् । यसो गर्नुको पछाडि विद्यार्थीहरूको ध्यान पढाइमा केन्द्रित गराउनु, उनीहरूलाई अनुशासनमा राखेर सिकाइमा सहयोग गरिरहेको बुझाइ रहेको छ ।
    गृहकार्य गरेर विद्यार्थीहरूको अनुहारमा देखिने आश्वस्त भावले के प्रस्ट हुन्छ भने यो उनीहरूका लागि बोझ हो र परिणामस्वरूप यसले पढाइमा रुचिको साटो अरुचि नै उत्पन्न गरिराखेको हुन्छ । हाम्रो सामाजिक विडम्बना के छ भने कुनै विद्यालयको गुणस्तरीयता त्यहाँ दिइने गृहकार्यको मात्रालाई जोडेर हेर्ने चलन छ । धेरैजसो अभिभावकहरू पनि यसै पक्षमा वकालत गरिरहेका हुन्छन् । धेरै गृहकार्य दिने शिक्षकहरूलाई सम्मानको दृष्टिले हेरिन्छ । “मेरो सन्तानले अबेरसम्म गृहकार्य गर्छ” भन्ने गर्वोक्ति पनि सुनिन्छ । विद्यालयमा प्रायः त्यस्ता विद्यार्थी अनुपस्थित हुन्छन् जसले गृहकार्य पूरा गरेका हुँदैनन् । यस प्रकारको विरोधाभासमा गृहकार्य किन, कति, कस्तो सम्बन्धी छलफल नेपथ्यमा पुग्छ । थोरैमात्र यस्ता विद्यालय, शिक्षक र अभिभावक छन् जोे केटाकेटीको शिक्षा सँगसँगै गृहकार्य, विद्यार्थीको लागि तनावको कारण वा निद्रा बाधित गर्ने वा स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्ने वा परिवारसँग घुलमिल गर्ने पर्याप्त समय वा रुचि अनुसारको काम गर्ने अवसर प्राप्त नहुने कुरामा, सजग छन् । यस्तो सोच राख्ने विद्यालय, शिक्षक वा अभिभावकहरूको सङ्ख्या दुर्भाग्यले बढी छैन ।
    अब प्रश्न उठ्छ गृहकार्य किन दिनुपर्छ ? कक्षाकोठामा सिवद्यार्थीले प्रायः अल्पकालीन स्मृति (क्जयचत त्भचm ःझयचथ) नै प्रयोग गर्छन्, जसलाई स्थायी स्मृति (एभचmबलभलत ःझयचथ) मा बदल्न आवश्यक हुन्छ । हाम्रो विद्यालयको कक्षाकोठामा चल्ने शिक्षण प्रक्रियामा विद्यार्थीहरू एकपछि अर्को विषयको पढाइ–लेखाइमा संलग्न हुन्छन् । परिणामस्वरूप विगतको घण्टीमा सिकेको कुरा सोच्ने–बुझ्ने र आत्मसात् गर्ने समय नै उनीहरूसँग हुँदैन । यस कारण अल्पकालीन स्मृतिमा रहेको कुरा विस्तारै विस्मृत हुन थाल्छ । यही कारण हो, उनीहरू प्राप्त सूचनालाई घोक्न थाल्छन् । सूचना घोक्नु शिक्षा होइन । हुनुपर्ने के हो भने विद्यार्थीहरूले प्राप्त सूचना आप्mनो परिवेशसँग आवश्यकता अनुसार जोड्न सकून् र नयाँ परिस्थितिमा त्यसको प्रयोग गर्न सकून् । यस कारण गृहकार्य कक्षाकोठाको अनुभव र सूचनाहरूलाई पुनः स्मृतिमा ल्याउने (च्भतचष्भखभ) र परिस्थिति अनुसार त्यसको उपयोग गर्ने खालको हुनुपर्छ । उदाहरणका लागि कक्षामा यदि ‘प्रकृति’सँग सम्बन्धित कुनै कविता पढाइन्छ भने गृहकार्यमा त्यस कवितालाई आप्mनै ढङ्गले पुनर्लेखन, कविताको कुन पार्ट विद्यार्थीलाई राम्रो लाग्यो र किन, कवितासँग सम्बन्धित चित्र बनाउन, सो कवितासँग मिल्दोजुल्दो अर्को कविता सङ्कलन, कवितालाई कथाको रूपमा प्रस्तुत गर्नेजस्ता गृहकार्य दिइयो भने विद्यालयको अल्पकालीन स्मृतिलाई स्थायी स्मृतिमा परिवर्तन गर्न सजिलो हुन्छ ।
    अब प्रश्न उठ्छ कस्तो गृहकार्य दिने ? विद्यालयमा गृहकार्य विद्यार्थीहरूलाई अनुशासनमा राख्न दिइने एउटा महŒवपूर्ण उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिन्छ र अभिभावकको दृष्टिमा यो सही पनि मानिन्छ । हिजोआज माध्यमिक तहमा कुनै मेधावी विद्यार्थीले बनाएको गृहकार्य अन्य विद्यार्थीले हुबहू सारेको सजिलै भेटिन्छ । गृहकार्य विद्यार्थीहरूको सिक्ने प्रक्रियामा महŒवपूर्ण उपक्रम हुन सक्छ तर यो कस्तो हुनुपर्छ ? यसको लागि कक्षा कोठामा पढाइएका कुराहरूलाई विस्तारपूर्वक आआप्mनो तरीकाले खोज गर्ने अवसर प्रदान गर्नुपर्छ । गृहकार्यमा आमाबुवा र अभिभावकको भूमिका सहजकर्ताको रूपमा हुनुपर्छ । गृहकार्य यस्तो दिनुपर्छ जसबाट विद्यार्थीहरूमा स्वतन्त्र अध्ययन गर्ने, खोजबीन र जाँच–पडताल गर्ने बानी विकसित हुन सकोस् । उदाहरणका लागि गणितमा क्षेत्रफलको सूत्र प्रयोग गर्दै आप्mनो घर, आँगन, बारी र खेतको क्षेत्रफल निकाल्ने गृहकार्य दिनुपर्छ । त्यस्तै सामाजिक शिक्षा विषयमा पाठ अनुकूल उदाहरणका लागि आप्mनो परिवेशको लोकगीत, लोकनृत्य, लोककथा, लोकसंस्कृति सङ्कलन गर्ने गृहकार्य दिन सकिन्छ । यसैगरी विद्यार्थीहरूले आप्mनो परिवेशको इतिहास, भूगोल, आर्थिक क्रियाकलापको सर्वेक्षण, सूचना एकत्रित गर्ने र त्यसलाई प्रतिवेदनको रूपमा कक्षामा प्रस्तुत गर्न लगाउनुपर्छ ।
    गृहकार्य शिक्षण प्रक्रियाको महŒवपूर्ण गतिविधि हो । यदि यसलाई शिक्षाको उद्देश्यलाई ध्यानमा राखेर दिइयो भने शैक्षिक लक्ष्य सजीलै हासिल गर्न सकिन्छ । यसको लागि शिक्षकहरूले गृहकार्य दिंदा शैक्षिक लक्ष्यप्रति प्रस्ट हुनुपर्छ । यसलाई मात्र केटाकेटीहरूलाई व्यस्त राख्न प्रयोग गर्नुहुँदैन । गृहकार्यलाई ‘एक रातको युद्ध’को रूपमा लिनुहुँदैन । यो विद्यार्थीहरूको बुझाइ बलियो बनाउने साधनको रूपमा हुनुपर्छ । ध्यान राख्नुपर्ने अर्को कुरो के हो भने गृहकार्य एउटै अवधारणामा आधारित हुनुपर्छ । यसको लागि विषयसँग सम्बन्धित बेग्लाबेग्लै विद्यार्थीलाई दिइने गृहकार्य निर्माण गर्नुपर्छ । आधारभूत र माध्यमिक तहमा पढ्ने केटाकेटीहरूलाई अबेरसम्म एउटै विषयमा ध्यान केन्द्रित गर्न गा¥हो हुने भएकोले उमेर समूह र गृहकार्यबीच समन्वय मिलाउनुपर्छ । शिक्षाविद् हैरिसले प्राथमिक तहका लागि बढीमा ९० मिनेट र माध्यमिक तहका लागि बढीमा १५० मिनेट सम्मको गृहकार्य दिने कुरामा जोड दिएका छन् र यदि त्यो गतिविधिमा आधारित छ भने समयसीमा गौण हुन जान्छ । साथै गृहकार्यमा के गर्नुपर्ने छ भन्ने कुरोमा विद्यार्थीहरू प्रस्ट हुनुपर्छ । यस कारण गृहकार्य दिंदा शिक्षकहरूले त्यसबारे ब्रिफिङ गर्नुपर्छ । कक्षामा सिक्ने र अभिव्यक्त गर्ने तरीका विद्यार्थीपिच्छे फरक भएको हुनाले यो ब्रिफिङ सोही अनुरूप हुनुपर्छ ।
    प्रत्येक विद्यार्थीको रुचि, सिक्ने तरीका र सिक्ने गति बेग्लाबेग्लै हुन्छ भन्ने कुरामा सबै शिक्षाविद्को मत एकनास भएको हुनाले समान गृहकार्य दिनु शिक्षाशास्त्रीय सिद्धान्तको अवहेलना गर्नुजस्तै हो । यस कारण कक्षाको हरेक विद्यार्थीलाई फरकफरक गृहकार्य दिनुपर्ने हुन्छ तर व्यवहारमा यसो गरिंदैन । गृहकार्यसँग सम्बन्धित जुन कुराको विद्यालयमा सबैभन्दा बढी उपेक्षा गरिन्छ त्यो हो गृहकार्यको जाँच । विद्यार्थीले परिश्रमले तयार गरेको गृहकार्यको सरसर्ती जाँच गरिन्छ । हुनुपर्ने के हो भने गृहकार्यलाई विद्यार्थीकै सामु जाँच्नुपर्छ । विद्यार्थीलाई कहाँ समस्या भयो र के सुधार गर्नुपर्छ, त्यसबारे चर्चा गर्नुपर्छ । यसले विद्यार्थीहरूलाई सिक्न सहयोग पुग्छ । उनीहरूलाई आप्mनो क्षमता र कमजोरी थाहा पाउन मदत मिल्छ र लक्ष्यसम्म पुग्न सहयोग गर्छ ।
    उपर्युक्त विवेचनाको आधारमा के प्रस्ट हुन्छ भने गृहकार्य पनि महŒवपूर्ण शैक्षणिक गतिविधि हो । यसलाई शैक्षिक लक्ष्य प्राप्तिमा व्यवहारमा उतार्ने खाँचो छ । गृहकार्य निर्माण र कार्यान्वयनको लागि प्रत्येक कक्षामा विषयगत शिक्षक हुनु आवश्यक हुन्छ । जबसम्म हामी यसो गर्न सक्दैनौंं तबसम्म गृहकार्य एउटा रुटिन वर्कको रूपमा भइरहन्छ, केटाकेटीहरू पनि त्यसैगरी गृहकार्य बनाइरहन्छन् र शिक्षकहरू पनि त्यसलाई सरसर्ती जाँच्न विवश हुन्छन् ।

Sunday, March 17, 2019

गृहकार्य दिनुपर्छ कि पर्दैन

गृहकार्य दिनुपर्छ कि पर्दैन

अनन्तकुमार लाल दास
    गृहकार्य सुन्नासाथ हाम्रो मस्तिष्कमा विद्यालय र विद्यार्थीहरूको चित्र झल्कन थाल्छ । गृहकार्यको विद्यालय र विद्यार्थीसँग गहिरो सम्बन्ध गाँसिएको हुन्छ । गृहकार्यबेगर पढाई अधूरो हुन्छ जस्तो लाग्दछ । गृहकार्यको प्रचलन दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको छ । कोही–कोही अभिभावक त आप्mनो सन्तानलाई गृहकार्य गराइदिनका लागि पनि ट्युशन पढ्न पठाउँछन् । आश्चर्य त त्यस बेला हुन्छ जब ट्युशनमा पनि विद्यार्थीले गृहकार्य पाउँछन् । परिणामस्वरूप विद्यार्थीहरूसँग न खेल्ने–कुद्ने समय हुन्छ, न केहीबेर सुस्ताउने समय नै हुन्छ । गृहकार्यले गर्दा नष्ट हुँदै गइरहेको बालपन जोगाउन आज दुनियाँभरिमा बहस चलिरहेको छ । केहीले गृहकार्य दिनुपर्छ भन्छन् भने केहीले यसलाई समाप्त गर्ने वकालत गरिरहेका छन् । प्रस्तुत आलेखको माध्यमले यिनै सेरोफेरोमा बहस गर्न खोजिएको हो ।
    नेपाली परिवेशमा सबै विद्यालयहरूमा गृहकार्य दिने चलन छ । गहिरिएर कारण खोतल्दा यसबाट सिकाइ कम र केटाकेटीहरूलाई बढी व्यस्त राख्नु बुझिन्छ । यस कारण प्रत्येक विषयमा कक्षामा जे पढाइन्छ त्यसलाई नै घरमा लेख्न लगाइन्छ । यहाँसम्म कि सानो कक्षामा दश–बीसपटक लेख्ने कार्य नै गृहकार्य हुन्छ जसले नकेटाकेटीहरूलाई केही नयाँ कुरो सिक्न उत्साहित गर्छ, न पढाइप्रति खासै रुचि जगाउँछ । यस प्रक्रियाले केटाकेटीहरूलाई मात्र मेशिन र घोकन्ते सुगा बनाउँछ । मेरो विचारमा केटाकेटीहरूलाई गृहकार्य दिनुहुँदैन । यदि दिनु नै छ भने विषय र पाठ सम्बन्धित त्यस बिन्दुमाथि गृहकार्य दिनुपर्छ जसलाई केटाकेटीहरूले आप्mनो छरछिमेकमा हेरेर गर्न सकून् र ज्ञान निर्माणको क्रममा दक्षता पनि हासिल गर्न सकून् ।
    उदाहरणका लागि यदि ‘कृषि’ पाठमा कुनै काम दिनुछ भने सिद्धान्त लेख्नुको साटो सिद्धान्तसँग सम्बन्धित गतिविधि आधारित कार्य दिनुपर्छ । जसले गर्दा उनीहरू किसानसँग भेट गरेर त्यस बुँदामाथि छलफल गरून् वा खेतमा गएर काम वा कसरी खेती गरिन्छ भन्ने कुरो अवलोकन गरून् । नेपाली भाषामा नामको परिभाषा लेख्नुको साटो परिवेशमा नाम खोज्न र त्यसलाई वर्गीकरण गर्न लगाउनुपर्छ । यस प्रकारको कार्यले विद्यार्थीहरूमा पढाइप्रति रुचि जागृत हुन्छ । सँगसँगै त्यस विषयमा समझ पनि विकसित हुन्छ । यस प्रकारको गृहकार्यलाई विद्यार्थीहरूले बोझको रूपमा नलिई गतिविधिको रूपमा लिन्छन् र खेलखेलमैं धेरै कुरो पनि सिक्छन् । यस प्रकार क्रियाकलापमा आधारित गृहकार्य बढी र वर्तमानमा दिइने गृहकार्यलाई समयानुसार परिवर्तन गर्दै लैजानुपर्छ ।
    तर एउटा संस्थागत विद्यालयको शिक्षक भएकोले के अनुभव गरिएको छ भने त्यहाँ अभिभावकहरूले शिक्षकहरूलाई बढी गृहकार्य दिन दबाब दिइरहेका हुन्छन् । यहाँ अभिभावकहरूले पनि के बुझ्नुपर्ने हुन्छ भने गृहकार्य एक प्रकारको बोझ हो, जसलाई विद्यार्थीहरूले विद्यालयबाट घर लिएर जान्छन् । वर्तमानको सिकाइ प्रक्रिया पूर्णतया कृत्रिम हुँदै गएको छ । धेरैजसो विद्यालयहरूले कुनै कुरो बुझ्ने र आत्मसात् गर्ने समय प्रदान नगरी घोक्ने र लेख्ने कुरामा मात्र जोड दिइरहेका छन् । कक्षामा विद्यार्थीहरूलाई कुनै पाठ्य सामग्री बेस्सरी कराएर पढेको सजिलै हेर्न सकिन्छ र घरमा त्यसलाई नै विद्यार्थीहरूले लेखिरहेको पनि भेटिन्छ । एक हदसम्म यसले त्यस कुरोलाई बुझ्न सघाउ पु¥याउँछ तर विद्यालयहरूको एक आपसमा हुने प्रतिस्पर्धाले ‘गृहकार्य’लाई डरलाग्दो स्थितिसम्म पु¥याएको छ । अभिभावकहरूको पनि सोच के हुन्छ भने जुन विद्यालयले बढी गृहकार्य दिन्छ त्यो राम्रो विद्यालय हो । दुई अभिभावकबीच हुने कुराकानीमा ‘मेरो छोरोलाई त टाउको उठाउने समय पनि हुँदैन’ भन्ने कुरो सुनिन्छ । अभिभावकहरूका लागि यो गर्वको कुरो हुन्छ । यस कारण विद्यालयहरूमा बढी गृहकार्य दिने प्रवृति बढेको छ ।
    शनिवारको बिदा र अन्य बिदाको दिन पनि गृहकार्य दिने परम्परा बनिसकेको छ । विडम्बना के छ भने अब शनिवारको दिन पनि कक्षा सञ्चालन गर्ने वा परीक्षा लिने चलन आएको छ । गर्मी र जाडो बिदामा पनि विद्यार्थीहरू गृहकार्य गरिरहेका हुन्छन् । तीतो सत्य के हो भने गृहकार्यले केटाकेटीहरूमा आप्mनो परिवेशमा संवाद गर्ने सम्भावना लगभग समाप्त गरिदिएको छ । बिदाको रचनात्मकतापनि यसबाट प्रभावित भएको छ । केटाकेटीहरू यस प्रकारको अतिरिक्त बोझले स्वाँ–स्वाँ गरिरहेका छन् । परिणामस्वरूप सिक्ने–सिकाउने प्रक्रियामा उनीहरूको रुचि कम भइरहेको छ । कक्षाकार्यको अनुपूरकको रूपमा गृहकार्यको अवधारणा विकसित भएको हो । यस कारण यसलाई अनुपूरककै रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ सँगसँगै यसलाई अनौपचारिक बनाउने खाँचो पनि छ । गृहकार्य प्रकृति र संस्कृतिसँग संवाद गर्ने खालको हुनुपर्छ र यसलाई रोचक पनि बनाउनु आवश्यक छ । गृहकार्य केटाकेटीहरूलाई आनन्दको अनुभूति गराउने खालको हुनुपर्छ जसमा केही स्वयं गर्ने र रचनात्मकतापनि होस् । त्यसमा अभिभावकको भूमिका मात्र मार्गदर्शकको रूपमा हुनुपर्छ ।
    आजभोलि विद्यालयमा पढ्ने केटाकेटीहरूले गृहकार्य पाउनु स्वाभाविक शिक्षण प्रक्रिया मानिन्छ । यो सोच नेपालमात्र हैन, अन्य मुलुकहरूमा पनि रहेको छ । यस विषयमा धेरै शोध भएको छ । केही शोधले गृहकार्य आवश्यक छ, तर बढी दिनुहुँदैन भनेका छन् भने धेरै शोधले गृहकार्यलाई समाप्त नै गरिदिने भनेका छन् । गृहकार्य अनावश्यक र केटाकेटीहरूमाथि प्रतिकूल प्रभाव पार्ने विशेषज्ञहरूको सुझाव छ । पाँच–छ घण्टा विद्यालयमा, डेढ–दुई घण्टा ट्युशनमा र पुनः पाँच–छ घण्टाको गृहकार्यले विद्यार्थीहरूको मस्तिष्क र शरीरमा प्रतिकूल प्रभाव पार्दछ । आज विद्यार्थीहरूमा देखापर्ने तनाव, रीस, बेचैनी, डर, बिर्सने बानी, थकावट, विद्यालय जान नखोज्ने, आत्मविश्वासमा कमी यसै कारणले हो । धेरैजसो अभिभावकलाई न केटाकेटीलाई कसरी हुर्काउने भन्ने थाहा हुन्छ, न मनोविज्ञानको समझ । उनीहरूले नै चाहिएभन्दा बढी दबाव आप्mनो सन्तानमाथि दिन्छन् र परिणाम सकारात्मक नआएमा झन् मानसिक र शारीरिक दण्ड दिन्छन् । जुन आमाबुबाले “मेरो छोरोलाई त टाउको उठाउने समय पनि हुँदैन” भन्छन्, उनीहरूलाई त्यस परिस्थितिमा केटाकेटीहरूलाई कस्तो परिस्थितिको सामना गर्नुपर्छ भन्ने थाहा हुँदैन ।
    यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने दिनभरि कैदीजस्तै विद्यार्थीहरू कक्षाकोठामा समय व्यतीत गर्छन् । सजिलै बाथरूम जाने अनुमति पाउँदैनन् र टिफिनमा पनि धेरै कम समय पाउँछन् । कहिलेकाहीं सानो गल्तीमा पनि शिक्षकहरूबाट सजाय पाउने डर हुन्छ । जुन बेला उनीहरूको खेल्ने र आराम गर्ने वा कुराकानी गर्ने समय हुन्छ त्यसबेला गृहकार्यले उनीहरूको रुचि अनुसारको काम गर्न बाधा पु¥याउँछ । उनीहरू दिनभरिको मानसिक तनाव र शारीरिक थकान केटाउने समय नै पाउँदैनन् । यस कारण पनि गृहकार्य हटाउनुपर्छ र कक्षाकोठामा हुने पढाइलाई अझ रोचक बनाउनुपर्छ । यहाँ ध्यान दिनुपर्ने अर्को कुरो के हो भने गृहकार्यको निहुमा विद्यालयमा पढाइने पाठ्यक्रमलाई घरमा पूरा गराउनु शिक्षालाई धोखा दिनु हो । गृहकार्यको रूपमा विषयवस्तुसँग जोडिएको त्यस्ता गतिविधिलाई मात्र सामेल गर्नुपर्छ जसमा परिवार वा समाजको एउटा सदस्यको नाताले केटाकेटीहरूको परिवेशलाई जोड्न सकिन्छ । त्यही गृहकार्य केटाकेटीहरू र तिनका अभिभावकहरूका लागि सजिलो हुन सक्छ जसमा उनीहरूको रुचि होस् । यस कारण शिक्षकहरूले केटाकेटीहरूलाई सामाजिक परिवेश र उनीहरूको रुचि अनुसार गृहकार्य दिनुपर्छ । केटाकेटीहरूको क्षमता र सीपको आधारमा विषयगत ज्ञानलाई फराकिलो बनाउने खालको गृहकार्य तयार गर्नुपर्छ ।
    प्रायः गृहकार्य दिंदा न शिक्षकहरूसँग कुनै कार्ययोजना हुन्छ, न गृहकार्य गर्दा केटाकेटीहरूको मस्तिष्कमा कुनै दबाब पर्छ । गृहकार्य दिनु शिक्षकको ड्यूटी र त्यसलाई पूरा गर्नु विद्यार्थीको दायित्व भन्दा फरक यदि यो कक्षा शिक्षणसँग जोडिएको छ भने फाइदा हुन सक्छ । उदाहरणका लागि विद्यालयमा पढाइएको विषयवस्तुबारे केटाकेटीहरूको व्यक्तिगत सुझाव वा पाठमा आधारित समझको मूल्याङ्कन गर्ने प्रश्न, खोजमा आधारित वा मौलिकतामा आधारित प्रश्न र त्यो पनि सीमित मात्रामा हुन्छ भने केटाकेटीहरूका लागि धेरै लाभदायक हुन्छ । वर्तमानमा जुन प्रकारको गृहकार्य दिइन्छ त्यसले केटाकेटीहरूमा मौलिकता सँगसँगै बालपनपनि नष्ट भइरहेको छ ।
    यहींनिर के प्रश्न उठ्छ भने यदि केटाकेटीहरू छ–सात घण्टा विद्यालयमा पढ्छन् भने उनीहरूलाई गृहकार्य गर्ने आवश्यकता किन ? विद्यालयको परिवेश र शिक्षकहरूको कुशलताले यदि विद्यार्थीहरूमा सिक्ने प्रवृति जागृत गर्दछ भने गृहकार्यको आवश्यकता नै पर्दैन । गृहकार्यको दबाबले गर्दा केटाकेटीहरूलाई सामाजिक, रचनात्मक र संवेदनशील हुने कुरा सिक्नबाट पूर्णतया वञ्चित राख्छ किनभने यो बोध खेलकूद, कथा, कहानी, कविता, गीत, नृत्य, सङ्गीतले प्राप्त हुन्छ जसको लागि उनीहरूसँग समय नै हुँदैन । नेपालको शिक्षा पद्धतिले केटाकेटीहरूलाई विद्यालयको पढाइ र गृहकार्यले यति दबाएको छ जसले गर्दा कला र साहित्यबारे जान्नु त धेरै टाढाको कुरो हो उनीहरू त स्वतन्त्र रूपले सोच्न पनि सकिरहेका छैनन् ।
    शिक्षण प्रक्रियामा गृहकार्यको भूमिका नकार्न सकिंदैन । विद्यालयमा कुनै विषयमाथि चर्चा भएपछि स्वतन्त्र चिन्तन गर्ने, त्यसलाई परिवेशसँग गाभ्ने र घर वा समुदायलाई विद्यालयसँग जोड्ने किसिमले एउटा स्यानो काम घरको लागि पनि छोड्नुपर्छ तर यो कार्य चुनौतीपूर्ण र रमाइलो हुनुपर्छ । यो केटाकेटीहरूको क्षमता अनुकूल हुनुपर्छ । त्यसलाई पूरा गर्नको लागि उनीहरू आप्mनो छरछिमेकमा चर्चा गर्न सकून् । उनीहरू परिवेशीय अध्ययनको लागि प्रेरित होऊन् ।

Sunday, March 10, 2019

सन्तानको रोल मोडेल आमाबुवा

सन्तानको रोल मोडेल आमाबुवा

अनन्तकुमार लाल दास
    बालबालिकालाई सही अभिभावकत्व प्रदान गर्नु ठूलो चुनौती बन्दै गएको छ । आज हरेकको बुझाइ एउटै छ केटाकेटीहरूसँग साथीजस्तै व्यवहार गर्नुपर्छ अनिमात्र उनीहरूको विकास सम्भव छ । तर यस सन्दर्भमा मेरो धारणा केही फरक छ, किनभने साथीहरूसित मनको भावना त शेयर गर्न सकिन्छ तर विचार आदानप्रदान गर्न सकिन्न । यस कारण मेरो विचारले अभिभावकहरूले मित्र बन्नुभन्दा उनीहरूका लागि रोल मोडेल बन्नु उचित हो, किनकि बालबालिकाहरू आआप्mना अभिभावकलाई आप्mनो आदर्श मानेर उनीहरूको हरेक क्रियाकलापको अनुसरण गरिरहेका हुन्छन् ।
    आधुनिककालमा बालबालिकाहरूको सही रेखदेख कठिन भइरहेको अवस्थामा उनीहरूलाई सही मार्गदर्शन प्रदान गर्नु झन् जटिल बन्दै गएको छ । सही अभिभावकत्व प्रदान गर्नु आज निकै चुनौतीपूर्ण छ । बदलिंदो सामाजिक परिवेशमा यदि बालबालिकाहरूमाथि उचित ध्यान दिन सकिएन भने उनीहरूको मन र मस्तिष्कमाथि वातावरणको नराम्रो प्रभाव पर्न सक्ने सम्भावना बढी हुन्छ । यस कारण यदि तपाई एउटा आदर्श अभिभावकको रूपमा आप्mनो सन्तानलाई अनुशासित, जिम्मेवार र सबैको आँखाको नानी बनाउन चाहनुहुन्छ भने तल उल्लिखित सुझाव अँगाल्नु बेस हुन्छ ।
    अभिभावकहरूले बाल मनोविज्ञान बुझेर आप्mनो सन्तानसँग एउटा निश्चित सीमासम्म मित्रवत् व्यवहार गर्नुपर्छ, साथै अभिभावकीय अधिकार अन्तर्गत समय–समयमा दिशानिर्देश पनि दिंदै रहनुपर्छ । सन्तानले गर्ने जुनसुकै काममा गल्ती खोज्नु र हरेक क्रियाकलापमा किचकिच गर्ने बानी यदि अभिभावकमा छ भने त्यसलाई त्याग्नु नै बेस हुन्छ । साथीहरूकै अगाडि हप्काउनुभन्दा राम्रो उसलाई बडो स्नेहले सम्झाउनु पर्छ । यस प्रकारको व्यवहारले सन्तानको मनमा तपाईंप्रति विश्वास उत्पन्न हुन्छ र ऊ तपाईंप्रति विश्वासिलो बन्छ।
    यदि तपाईंको छोरा वा छोरीले कुनै राम्रो काम गरेको छ भने उसको प्रशंसा खुलेर गर्नुहोस् । अभिभावकद्वारा गरिने यस प्रकारको प्रशंसाले उनीहरूको आत्मविश्वास बलियो हुन्छ र भविष्यमा पनि सदैव राम्रै गर्न खोज्छन् । बाल्यकालदेखि नै सन्तानलाई ‘क्षमा’ र ‘धन्यवाद’जस्ता शब्द प्रयोग गर्न सिकाउनुहोस् । घरमा आएका पाहुना, इष्टमित्र, नातेदार वा बुजुर्गहरूको सम्मान गर्न सिकाउनुहोस् । यदि बाल्यकालदेखि नै राम्रो संस्कारको बीउ उनीहरूको कलिलो मनमा छर्न सकियो भने निश्चित नै भविष्यमा ऊ एउटा चरित्रवान र जागरुक नागरिक बन्छ ।
    बालहठ बालसुलभ स्वभाव भएको हुनाले कहिलेकाहीं सन्तानको जिद्दीपनि स्वीकार गर्नुपर्छ तर उचित समयमा समझदारी साथ उसलाई यसबारे उचित सल्लाह पनि दिनुपर्छ । यदि यसो गरियो भने विस्तारै उसको यस प्रकारको बानीमा सुधार देखापर्छ । प्रायः अभिभावकहरू बोल्छन् र केटाकेटी सुन्छन् तर केटाकेटीलाई पनि बोल्ने मौका दिनुपर्छ र अभिभावकहरूले ध्यान दिएर सुन्नुपर्छ । बाल मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार यदि बेटाकेटीहरूले आप्mनो भावना व्यक्त गर्ने मौका पाउँछन् भने उनीहरूलाई दिशानिर्देश गर्न अभिभावकहरूलाई नै सजिलो हुनेछ ।
    अभिभावकद्वारा गरिने व्यवहारमा एउटा कुरो के देखिएको छ भने उनीहरू जहिले पनि, जसकोपनि अगाडि आप्mनो सन्तानको तुलना वा गल्तीको बयान गरिरहेका हुन्छन् जो मेरो दृष्टिकोणले सही होइन । यस्ता कुराले गर्दा केटाकेटीहरूमा हीनभावना उत्पन्न हुन्छ जसबाट उनीहरूको प्रगतिको मार्ग अवरुद्ध हुन्छ । हरेक बच्चा अरूको तुलनामा भिन्न प्रकृतिको हुन्छ । उनीहरूभित्र रहेको गुण बाहिर ल्याउने जिम्मेवारी पूर्णरूपेण अभिभावककै हुन्छ । यस कारण अभिभावकहरूले उनीहरूसँग विचार आदानप्रदान होस् वा खाने सामान शेयर गर्ने बानी बाल्यकालदेखि नै बसाल्नुपर्छ । यसरी अभिभावकले उनीहरूलाई सामाजिक बन्न सिकाउन सक्छन्।
    बालबालिकाहरूमा देखापर्ने इष्र्या, द्वेष, अतिरञ्जित क्रियाकलाप आदिमा सुधारका लागि अभिभावकहरू सधैं सतर्क भई बस्नुपर्छ । मेरो दृष्टिमा केटाकेटीहरू बढी घरको वातावरणले नै प्रभावित हुने भएकाले अभिभावकहरू घरमा स्वयं जिम्मेवार र अनुशासित हुनु अत्यन्त आवश्यक छ । अर्को अर्थमा भन्ने हो भने अभिभावकहरूले केटाकेटीहरूलाई पारिवारिक वा आपसी झगडाको हिस्सा वा त्यसको कारणको रूपमा प्रस्तुत गर्नहुन्न । प्रायः के देखिएको छ भने अभिभावकहरूले आप्mनो अधूरो महŒवाकाङ्क्षा सन्तानको माध्यमबाट पूरा गर्न उनीहरूमाथि दबाब दिन्छन्, जुन कदापि सही र उचित होइन ।
    बालबालिकाहरूलाई अनुशासनमा राख्नुपर्छ तर अनुशासनको सिक्रीमा बाँधेर राखियो भने उनीहरूको चौतर्फी विकास सम्भव हुँदैन । यस कारण केटाकेटी अगाडि गाली गर्ने, गलत शब्द प्रयोग गर्ने, झूट बोल्ने गर्नुहुँदैन किनभने उनीहरूमाथि यसको नराम्रो प्रभाव पर्छ । यस कारण अभिभावकहरूले सन्तानको दैनिक क्रियाकलापमा केही समय निकालेर उनीहरूसँग सङ्गत गरे बालबालिकाको सम्पूर्ण विकासमा मदत पुग्छ ।
    कुनै कार्यक्रम वा पारिवारिक भेला भएमा केटाकेटीहरूलाई अनिवार्य त्यसमा सामेल गराउनुपर्छ । यसबाट उनीहरू सामाजिक हुनुका साथै आप्mनो परम्परासँग परिचित हुन्छन् र त्यसबाट पनि केही न केही कुरा सिक्छन् । यस्ता अवसरमा कहिलेकाहीं स्वभाववश उनीहरू यस्ता प्रश्न वा जिज्ञासा राख्छन् जुन वातावरण अनुरूप नभए तापनि त्यसको जवाफ त्यस बेला अभिभावकहरूले समझदारीपूर्वक दिनुपर्छ र पछि विस्तृत जनकारी गराउनुपर्छ । यसो गर्दा उनीहरू भ्रमित हुँदैनन् ।
    बालबालिकाहरूको विकास क्रममा अभिभावकले ध्यान दिनुपर्ने सबैभन्दा महŒवपूर्ण कुरो के हो भने उनीहरूलाई लापरवाह बन्ने छुट दिनुहुँदैन । उनीहरूलाई चाहिएभन्दा बढी स्वतन्त्रता दिनुहुँदैन । यसका साथै उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउन उनीहरूले गर्न सक्ने ससाना काम गर्न दिनुपर्छ । यसरी ग¥यो भने उनीहरू बाल्यकालदेखि नै जिम्मेवार र आत्मनिर्भर बन्छन् ।
    वर्तमान परिवेशमा जेनरेशन ग्यापको कुरो गर्नु त्यति मुनासिब हुँदैन किनभने हरेकले आपूmलाई बदलिने कोशिश गरिराखेको हुन्छ । अभिभावकहरूको सोच पनि युगानुरूप देखिन थालेको छ किनभने संयुक्त परिवार एकल परिवारमा परिणत हुँदै गएको छ । संयुक्त परिवारको अभावमा एकातिर अभिभावकको जिम्मेवारी बढ्दै गएको छ भने अभिभावकहरूले सन्तानका लागि बढी समय दिन सकिरहेका छैनन् । यस जटिल परिवेशमा बालबालिकाहरूको समुचित विकासको जिम्मेवारी पनि अभिभावककै काँधमा छ । यस कारण खाँचो छ बालबालिकाहरूको सही मार्गदर्शनका लागि स्वयं रोल मोडेल बन्नु ।
    आजको प्रमुख समस्या भनेको मोबाइलप्रति केटाकेटीहरूमा बढ्दो आकर्षण हो । अरूको देखासिकी गर्ने क्रममा हामी नै उनीहरूलाई मोबाइल किनेर दिन्छौं र मोबाइल समस्याको रूपमा देखा पर्न थालेपछि चिन्तित हुन्छौं । मोबाइल आजको आवश्यकता हो तर हामीले ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने मोबाइलको सदुपयोग कसरी गर्ने ? अर्थात् हामीले मोबाइल त दिन्छौं तर त्यसको सदुपयोग कसरी गर्ने, सिकाउँदैनौं । यसका लागि आमाले उनीहरूलाई कुन प्रकारको खानेकुरा कसरी बनाउने भन्ने कुरो मोबाइलमा खोजेर देखाउन भन्नुपर्छ र यसरी खोज गर्न लगाउँदा उनीहरूलाई चाहिने कुरो कसरी खोज्ने भन्ने थाहा हुन्छ । त्यस्तै बुवाहरूले पनि पढाइसम्बन्धी कुनै कुरा आप्mनै अगाडि खोज्न लगाउने, कसैको जीवनी सुन्ने र सुन्न लगाउने गर्नुपर्छ । यस प्रकारको अभ्यासले पनि उनीहरूमा मोबाइलको सदुपयोग गर्ने ज्ञान बढ्छ । यो एउटा उदाहरण मात्र हो । यसबाहेक पनि धेरै उपाय अँगाल्न सकिन्छ ।
    केटाकेटीहरूको पहिलो पाठशाला आप्mनै घर हो । घरमा उनीहरूको अगाडि जुन रूपमा प्रस्तुत हुन्छौं त्यही रूप भविष्यमा उनीहरूले पनि धारण गर्छन् । यस कारण उनीहरूको अगाडि सभ्य र राम्रो आचरण प्रदर्शन गर्नुपर्छ । यी कुरा ध्यानमा राखी यदि माथि उल्लिखित कुराहरूलाई आप्mनो र सन्तानको दैनिक क्रियाकलापमा सामेल गर्न सक्नुभयो भने तपाईंपनि एउटा आदर्श अभिभावक वा रोल मोडेल बन्न सक्नुहुन्छ।

Sunday, March 3, 2019

शिक्षण ठूलो सामाजिक दायित्व हो

शिक्षण ठूलो सामाजिक दायित्व हो

अनन्तकुमार लाल दास
    काम गर्ने बेला प्रायः शिक्षकहरूसँग शिक्षाको उद्देश्य के हो भन्ने सोधिन्छ । यस प्रश्नको जवाफमा प्रायः केटाकेटीहरूलाई एउटा राम्रो मानिस बनाउनु शिक्षाको प्रमुख उद्देश्य रहेको शिक्षकहरूले भन्ने गर्छन् भने सभ्य र योग्य नागरिक बनाउनु केहीले जवाफ दिन्छन् । यही प्रश्न समाजका आम मानिससँग सोध्दा उनीहरू केटाकेटीहरूलाई आप्mनो खुट्टामा उभिन सिकाउनु वा कसैले ज्ञान प्राप्त गर्नु भन्छन् भने कसैले बुद्धिमान र संस्कारी बनाउनु भन्छन् । यदि यही प्रश्न विद्यार्थीहरूसँग सोधियो भने उनीहरू भन्छन् शिक्षाको उद्देश्य राम्रो जागीर पाउनको लागि योग्य बनाउनु हो ।
    यी सबै जवाफहरूलाई सरसर्ती विश्लेषण गर्दा के लाग्दछ भने हाम्रो समाजमा शिक्षाको उद्देश्यबारे प्रस्ट धारणा छैन । थोरै मानिसले मात्र यसबारे गहिराइ र गम्भीरताले सोच्दछन् । शिक्षा दिने ठूलो समूहलाई शिक्षा किन दिइरहेको भन्ने कुरो प्रस्ट नहुनु विडम्बना होइन भने के हो ? शिक्षा एउटा महŒवपूर्ण गतिविधि हो भन्ने कुरोमा एकमत हुनु तर यसको प्रयोजनबारे प्रस्ट धारणा नहुनुले के देखाउँछ भने शिक्षाको नाउँमा हामीले समाजमा के पस्किरहेका छौं भन्न गा¥हो छ । आज हाम्रो देशमा जहाँ अनेक विश्वविद्यालयहरू स्थापित भएका छन् त्यहाँको समाजमा हामी शिक्षित हुन किन आवश्यक छ भन्ने कुरो प्रस्ट नहुनु अत्यन्त चिन्तनीय प्रश्न हो।
    वास्तवमा भन्ने हो भने आज शिक्षाको व्यवसायीकरण र सीप विकासको धुमधामले पनि धेरैजसो मानिसका लागि शिक्षा आजीविका वा जागीर प्राप्त गर्ने माध्यममात्र बनेको छ । यस परिप्रेक्ष्यमा के स्पष्ट हुन्छ भने शिक्षा लिने वा दिने दुवैथरी मानिस यस गतिविधिमा आआप्mनो अजीविकाको दृष्टिकोणले नै लागेका छन् । उनीहरूका लागि शिक्षा समाजमा आप्mनो पहिचान कायम गर्न सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्दछ । शिक्षकहरूसँग माथि उल्लिखित उद्देश्यको आधारमा के शिक्षाको उद्देश्य पूरा भइरहेको छ भनेर सोधियो र उनीहरूको जवाफको निष्कर्ष खोजियो भने ती उद्देश्यहरूको पूर्ति पनि वर्तमान शिक्षाले पूरा भइरहेको देखा पर्दैन । यसले के कुरो प्रस्ट गर्छ भने सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको प्राप्तिपछि पनि शिक्षाको स्थिति धेरै सकारात्मक छैन ।
    देशमा शिक्षा नीति कस्तो हुनुपर्छ यसमाथि कैयनपटक लामो बहस भएको छ र नयाँ शिक्षा नीति बनेर तयार पनि छ । विगतका सरकारले पनि अनेक समिति र आयोग गठन गरेका थिए भने त्यहीं अर्कोतर्पm गैरसरकारी क्षेत्रमा शिक्षालाई लिएर कैयन प्रयोग पनि भएका छन् । यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने हालसम्म हामीले पुरानो निर्धारित शिक्षा व्यवस्थाको उद्देश्यलाई न प्रूट्याउन सकेका छौं, न यसलाई परिवर्तन नै गर्न सकेका छौं । आजपनि शिक्षा प्राप्त गर्नुको अर्थ राम्रो जागीर पाउनेसम्म सीमित देखिन्छ । सही भन्ने हो भने आजपनि हामी सरकारी जागीर पाउने चाहनामा परिवर्तन ल्याउन सकेका छैनौं । आजको शिक्षा व्यवस्थाले पनि युवाहरूमा जागीरे मानसिकता तयार गर्ने काम गर्दैछ ।
    अर्थात् वर्तमान शिक्षा व्यवस्थाले युवाहरूलाई ‘नोकर’ बनाउने काममात्र गरिरहेको छ । वर्तमान शिक्षा व्यवस्थाले ‘मालिक’ बन्न सिकाउँदैन । प्राथमिक वा आधारभूत तहसम्म शिक्षा प्राप्त गरेका मानिसहरूको पनि चाहना के हुन्छ भने ‘पियन’ को भएपनि कहीं कुनै सरकारी कार्यालयमा जागीर लागोस् । सत्य त के हो भने आज जसले जति बढी शिक्षा हासिल गरेको छ पऊ त्यत्तिकै उत्पादनको क्रियाबाट टाढा हुँदै जान्छ तर धेरै मामिलामा त्यत्तिकै बढी तलबको आकाङ्क्षा राख्दछ । हाम्रो अर्थ व्यवस्थाको आधार त उत्पादन नै हो, तर जो जति पढेलेखेको छ त्यो यस व्यवस्थामाथि त्यत्तिकै बोझ बनेको छ ।
    गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्दा हामीले के थाहा पाउँछौं भने वर्तमान शिक्षा व्यवस्थाले केटाकेटीहरूमा आपैंm केही गर्ने आत्मविश्वासलाई कुण्ठित बनाइरहेको छ । सोचनीय कुरो के हो भने किन हाम्रो शिक्षा पद्धतिले केटाकेटीहरूलाई हातले काम गर्ने कुरोप्रति सङ्कोचभाव उत्पन्न गरिरहेको छ ? साहेब र सुब्बाको मानसिकता विकसित गर्ने शिक्षा व्यवस्थाले हाम्रो ग्रामीण समाजलाई पनि प्रभावित गरिरहेको छ । आज बेरोजगारीको स्थिति कस्तो छ भने स्नातक उत्तीर्ण युवापनि सात–आठ हजार रुपियाँ प्रतिमहीना पारिश्रमिकमा निजी विद्यालयमा पढाउन तयार हुन्छ, जबकि दक्षता हासिल नगरेको एउटा मजदूरले त्यसभन्दा बढी कमाइ गर्दछ । यसले के प्रस्ट हुन्छ भने आजको शिक्षाले मानिसलाई शारीरिक श्रमभन्दा टाढा लगिरहेको छ ।
    वर्तमान शिक्षाको अर्थ विद्यालयमा भर्ना हुनु, महँगो शुल्क तिर्नु, युनिफर्म लगाउनु, मोटो किताब र कापीको भारी झोला बोक्नु, त्यहाँ जसरी भएपनि समय खेर फाल्नु, उल्टासीधा परीक्षामा उत्तीर्ण गरेर एक वर्षको समय बिताएर अर्को वर्षको यात्रा तय गर्नु मात्र हो । यस प्रकारको निरर्थक प्रक्रियागत भारी केटाकेटीहरू र शिक्षकहरूले वहन गरिरहेका छन् । शिक्षाको उद्देश्य के हुनुपर्छ, शिक्षाको विषयवस्तु कस्तो हुनुपर्छ र शिक्षाको शास्त्र कस्तो हुनुपर्छ भन्ने महŒवपूर्ण प्रश्न मानौं अन्धाधुन्ध पागलपनमा कतै हराएको छ । भनिन्छ शिक्षाले केटाकेटीहरूलाई राम्रो संस्कार प्रदान गर्दछ तर हाम्रो शिक्षा पद्धतिले गर्दा सामाजिक मूल्य र मान्यताहरूमा ¥हास भइरहेको छ । वर्तमान शिक्षा व्यवस्थामा हामीहरूले विभिन्न प्रकारको परीक्षा र प्रतियोगिताको माध्यमले विद्यार्थीहरूमा प्रतिस्पर्धाको भावनाको बीजारोपण गरिरहेका छौं ।
    हामीकहाँ शिक्षाको तरीका सधैं ‘घोकन्ते विधा’मा आधारित छ । केटाकेटीहरूसँग के अपेक्षा गरिन्छ भने शिक्षकले जे कुरो भन्छन् वा किताबमा जे लेखिएको छ त्यसलाई हुबहु आप्mनो मस्तिष्कमा सार्नुपर्छ चाहे त्यो कुरो उनीहरूले बुझेको होस् वा नहोस् । गणितका एकजना शिक्षकसँग कुरा गर्दा के थाहा भयो भने दश कक्षामा पढ्ने धेरैजसो विद्यार्थीहरूलाई साधारण जोडघटाउ पनि आउँदैन । कारण क्याकुलेटरको बढ्दो प्रयोग । प्राथमिक कक्षामा केटाकेटीहरू एउटै क्रममा गन्ती याद राख्छन् तर बीचको कुनै सङ्ख्या हटाइदियो भने भन्न सक्दैनन् । यसको कारण के हो भने ट्युशनको लोभमा शिक्षकहरूले उनीहरूलाई राम्ररी बुझाइरहेका हुँदैनन् । यस प्रकारको शिक्षाले विद्यार्थीहरूको व्यक्तित्व र प्रतिभा विकासमा बाधा पु¥याउने काम गरिरहेको छ, सँगसँगै शिक्षकहरू पनि निराश छन् । आज हामी शिक्षाको नाउँमा जेपनि गरिरहेका छौं त्यसमा शिक्षालाई छाडेर बाँकी सबैथोक भइरहेको छ । हामीले यसलाई परिवर्तन गर्नैपर्छ ।                      
    यस जडतालाई समाप्त गर्नका लागि शिक्षासँग जोडिएका मानिसले गम्भीरतापूर्वक आप्mनो शिक्षण पद्धतिमाथि आत्मचिन्तन र मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । केटाकेटीहरूमा स्वयं गरेर सिक्ने पद्धतिमाथि विचार गर्नुर्छ अनिमात्र सीपको विकास सहज हुनेछ । चिन्तनशील शिक्षण प्रक्रियामा लगातार आप्mो मूल्याङ्कन र विकासका लागि उत्सुकता र चाहनाको प्रदर्शन गरिन्छ । त्यहीं परम्परागत शिक्षणबाट बाहिर निस्केर नयाँ तरीका अजमाइश गर्न जोखिम लिनुपर्छ । शिक्षकवर्गले उदारतापूर्वक सिक्ने र आप्mनो शिक्षण विधिमा लचिलो हुने कोशिशले नै शिक्षण प्रक्रियालाई रचनात्मक र आनन्ददायी बनाउन सकिन्छ । यसबाट नै विद्यार्थीहरूमा पढाइप्रति रुचि जागृत हुन्छ ।
    आवश्यकता शिक्षासँग सरोकार राख्ने पक्षले शिक्षण कर्मलाई एउटा ठूलो सामाजिक दायित्वको रूपमा हेर्नुपर्ने हुन्छ किनभने केटाकेटीहरूलाई पढाउनु अपरिहार्य काम हो । यो आपूmलाई सन्तुष्ट राख्नमात्र गरिइँदैन । यो दायित्व त्यसबेला अझ महŒवपूर्ण हुन जान्छ, जुन बेला हाम्रो सामुदायिक विद्यालयमा धेरै केटाकेटीहरू वञ्चित वर्गबाट आउँछन् । केटाकेटीहरूलाई तयारीका साथ र संवेदनापूर्वक सिकाउनु र पढाउनु हाम्रो नैतिक र सामाजिक जिम्मेवारी बन्छ । सँगसँगै समाजले पनि कसरी जीवन निर्वाह गर्ने भन्ने तय गर्नुपर्छ त्यसपछि एउटा यस्तो शिक्षा व्यवस्थाको कल्पना गर्नुपर्छ जसले हामीलाई आप्mनो उद्देश्यसम्म पुग्न सहयोग गर्न सकोस् ।

Sunday, February 24, 2019

एसइई परीक्षा ः हरेक दिन महत्वपूर्ण

एसइई परीक्षा ः हरेक दिन महत्वपूर्ण

अनन्तकुमार लाल दास

    माध्यमिक शिक्षा परीक्षामा ‘ए प्लस’ ग्रेड हासिल गर्ने आकाङ्क्षा जो कोहीको पनि हुन्छ तर चाहना मात्रले ‘ए प्लस’ हासिल हुँदैन । परीक्षामा सामान्य असावधानीले गर्दा पनि राम्रो ग्रेड पाउन नसकेको कैयन उदाहरण भेटिन्छ । कक्षाकोठामा फर्रर प्रश्नहरूको जवाफ दिन सक्ने विद्यार्थीपनि परीक्षा भवनमा अलमलिइराखेको वा विभिन्न प्रकारका त्रुटिहरू गरिराखेका हुन्छन् । हरेकले यसो गर्छु, उसो गर्छु भन्ने सपना त हेर्छन् तर कमजोर प्लानिङ्गले गर्दा केही दिनमैं थाकेर बस्छन् । यसको एकमात्र कारण दृढ इच्छाशक्तिको अभाव हो । परीक्षाको दिन नजीकिंदै जाँदा विद्यार्थीहरूमा बेचैनी हुन थाल्छ । उनीहरूमा हीनता र दीनताको भाव उत्पन्न हुन थाल्छ । उनीहरूलाई आप्mनो सामथ्र्यमाथि शङ्का उत्पन्न हुन थाल्छ । दश वर्षको काम दश दिनमा फत्ते गर्न सकिंदैन तर केही वैज्ञानिक प्रयोगको अनुपालन गरियो भने निश्चय नै परीक्षामा हुने त्रुटिबाट जोगिन सकिन्छ ।
    भनिन्छ ‘सुखार्थिनः कुतो विद्या, नास्ति विद्यार्थिनः सुखम्/सुखार्थी वा त्यजेत् विद्या, विद्यार्थी वा त्यजेत सुखम्’ अर्थात् सुखको चाहना राख्नेलाई विद्या प्राप्त हुन सक्दैन र विद्याको चाहना राख्नेलाई सुख प्राप्त हुँदैन । यसको अर्थ हो ‘नो पेन नो गेन’ । यदि कसैले सुख रोज्दछ भने उसले विद्याको मोह त्याग्नुपर्छ र यदि विद्याको चाहना छ भने सुखको त्याग गर्नुपर्छ । यसको अर्थ के होइन भने सुख त्यागेर दिनरात किताब घोक्नाले विद्या प्राप्त हुन्छ । वर्तमान समयमा अगाडि बढ्नको लागि जीवनको हरेक पाइलामा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ । यहाँ प्रतिस्पर्धा भनेको स्वयंसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु हो । नेपाली परिवेशमा परीक्षाको माध्यमले नै कसैले आपूmलाई योग्य र श्रेष्ठ साबित गर्न सक्छ । यस कारण पढाइमा ध्यान नदिने, अल्छी गर्ने र परिश्रम गर्न नखोज्ने विद्यार्थीहरू कुनै पनि क्षेत्रमा सफल हुन सक्दैनन् । हितोपदेशमा भनिएको पनि छ– “उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः/न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा ।”
    हिजोआजका विद्यार्थीहरू चिठी लेख्छन्, खाममा हाल्छन्, टिकट टाँस्छन् र पोस्ट पनि गर्छन् तर ठेगाना नलेख्दा त्यो चिठी ठाउँमा पुग्दैन । उनीहरू दिनरात मिहिनेत गर्छन् तर चाहिएको जस्तो परिणाम हासिल हुँदैन । यहाँ भन्न के खोजिएको हो भने लक्ष्य प्रस्ट छैन भने ठेगानाविहिन चिठीजस्तै हविगत हामीले गर्ने पढाइको पनि हुन्छ । सफलताको आरम्भ–बिन्दु हो–सपना । हाम्रो सपना प्रस्ट हुनुपर्छ अर्थात् लक्ष्य प्रस्ट भयो भने दिमागले पनि सोही अनुसार काम गर्छ । यसर्थ माध्यमिक शिक्षा परीक्षामा कुन ग्रेड ल्याउने भन्ने कुरो निर्धारण गरिहाल्नुपर्छ, अन्यथा गोलपोस्टबेगर गोल हानेजस्तै हुन्छ किनभने जतिसुकै मिहिनेत गरे तापनि हामी भ्रमित भइराखेका हुन्छौं । एउटा हिन्दी गीत छ–‘कल क्या होगा किसे है पता, अभी जिन्दगीका ले लो मजा’ जस्तै विद्यार्थीहरूले गर्न थाले भने परिणाम नकारात्मक नै हुनेछ । यहाँ विद्यार्थीहरूले अर्को के कुरो सोच्नुपर्छ भने यदि आँखा चिम्लेर झटारो हान्यो भने फल प्राप्त हुने सम्भावना न्यून हुन्छ, तर खुला आँखाले झटारो हान्दा शतप्रतिशत फल प्राप्त हुने सम्भावना हुन्छ ।
    सपना भनेको चुनौती हो, जसले उनीहरूभित्र लुकेर बसेको प्रतिभालाई उजागर गर्छ । सपनाविहीन विद्यार्थीले कहिल्यैपनि आप्mनो क्षमताको सदुपयोग गर्दैन । आज हरेक विद्यार्थीको हातमा मोबाइल हुन्छ । यो वर्तमानको आवश्यकता पनि हो तर एसइई परीक्षा तयारीको लागि बचेको समयमा पढाइ गर्न बस्दा मोबाइल फोनलाई साइलेन्स मोडमा आपूmभन्दा टाढा राख्नुपर्छ किनभने हिजोआज विद्यार्थीहरूको बहुमूल्य समय यसले ‘किल’ गरिरहेको छ । फेसबूक र व्हाट्सएपले हाम्रो ध्यान पटक–पटक आकर्षित गर्न सक्छ र ध्यान केन्द्रित गर्न गा¥हो हुन्छ । यस अवधिमा हल्ला र अफवाहको बाजार पनि लाग्नेगर्छ जसको पछाडि दगुर्नुको अर्थ समय खेर फाल्नु सरह हुन्छ । नेपाल परीक्षा बोर्डको वेबसाइटमा राखिएको मोडेल प्रश्नपत्र, २०७४ को एसइइ. प्रश्नपत्र, ग्रेड वृद्धि परीक्षाको प्रश्नपत्र र तिनको उत्तर कुञ्जिकामाथि ध्यान दिंदा परीक्षामा कुन प्रश्नको उत्तर कसरी लेख्दा कति अङ्क प्राप्त हुन्छ भन्ने सजिलै थाहा हुन्छ । सोको अभ्यासले परीक्षामा राम्रो ग्रेड आउने कुरामा दुइमत छैन ।
    परीक्षापूर्व नियमित सुत्ने र उठ्ने बानी बसाल्नुस् । पढेका विषयहरूलाई दोहो¥याउनुस् । प्रत्येक विषयको ग्रीडलाई ध्यानमा राखेर तोकिएको समयानुसार प्रश्नहरूको जवाफ लेख्ने अभ्यास गर्नुस् । लेखेकोलाई आपैंm पढेर मूल्याङ्कन गर्नुहोस् । जवाफ प्रस्तुतिको क्रममा अग्र, मध्य र अन्तिम भाग शृङ्खलाबद्ध मिलेको छ कि छैन, तथ्यहरू समावेश छ कि छैन भन्ने स्वयं ठम्याउनुहोस् । भाषा कस्तो प्रयोग गरिएको छ, शुद्धाशुद्धिको अवस्था के छ र कहाँनिर त्रुटि हुँदो रहेछ त्यसलाई सच्याउनुहोस् र फेरि उही प्रक्रिया दोहो¥याउनुहोस् । एउटै जवाफ हुन सक्ने विभिन्न प्रश्नहरूको अनुमान गर्नुहोस् । जवाफ लेख्नुहोस् । प्रश्नहरूमा भएका मुख्य शब्दहरूलाई ज्ष्नजष्निजत वा ग्लमभचष्लिभ गर्नुहोस् । त्यसले तपाईंलाई प्रश्नहरूको अपेक्षित माग के हो भन्ने कुरा प्रस्ट्याउन सजिलो पार्छ ।
    यसै क्रममा परीक्षामा सामेल हुने साथीहरूसँग छलफल गर्नुहोस् । पढ्दा लगातार एउटै विषय नपढेर प्राथमिकताको आधारमा समयतालिका बनाउनुहोस् । बिहानको समय पाठ याद गर्ने र बेलुका त्यसको  अभ्यास गर्ने बानी बसाल्नुहोस् । परीक्षापूर्व बढी अध्ययनले भएको थकान मेट्न मेडिटेशन, योगाभ्यास र केही बेर मनोरञ्जन पनि गर्नुहोस् । यसले तपाईको मानसिक थकान मेट्छ र परीक्षाको भयबाट तपाईंलाई जोगाउँछ । एउटा महŒवपूर्ण पक्ष के हो भने घोक्ने वा स्मरण गर्नुभन्दा पनि लेख्ने पक्षलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । यसबाट सफा, द्रुतगतिमा र त्रुटिरहित लेखनमा सघाउ पुग्छ किनभने तपाईंको मस्तिष्कमा के छ भन्ने कुरो नोटिसमा आउँदैन । नोटिसमा आउने कुरो त उत्तरपुस्तिकामा लेखिएको कुरो हो । सँगसँगै जुन विषय बुझ्न गा¥हो भइरहेको छ त्यतातिर बढी ध्यान नदिई यस्ता गम्भीर प्रश्नहरूको केही प्रमुख बूँदामात्र स्मरण गर्नुपर्छ किनभने कथम्कदाचित त्यो प्रश्न आइदियो भने यसले राहत पु¥याउँछ ।
    परीक्षा तयारीको बेला दिनभरि एउटै कोठामा बस्नुहुँदैन । अलि घुमफिर पनि गर्नुपर्छ । साथी तथा घर परिवारका सदस्यहरूसँग पनि कुराकानी गर्नुपर्छ । साथीहरूलाई भेट्दा–“ए १ तैले कुन–कुन प्रश्न पढिस्, कति पढिस्, मेरो त छ्ट्यो, बाबा, मैले त बुझ्नै सकिनँ, मलाई डर लाग्छ” जस्ता नकारात्मक कुराहरू गर्नुहुन्न । बरु “मैले यो विषय पढिराखेको छु, यसका सम्भावित प्रश्नहरू के–के हुन सक्छ, जवाफ लेख्दा कसरी शुरू गर्ने” जस्ता कुराहरूबारे छलफल गर्नुपर्छ । मानौं तपाईं न्यूटनको गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त पढिराख्नुभएको छ भने यसलाई छलफलको विषय बनाउनुहोस् । यसले तपाईं र तपाईंको साथी दुवै लाभान्वित हुन्छन् । गणितका फर्मुलाहरू वा अङ्ग्रेजी, नेपालीका व्याकरणका सूत्रहरू वा सामाजिकका चार्ट वा नक्शाबारे छलफल गर्नुहोस् । यसले तपाईंहरूलाई मनोरञ्जन प्रदान गर्छ र तपाईंभित्र रोचकता पनि ल्याउँछ र बढाउँछ विषयवस्तुमाथिको पकड । यसलाई परीक्षा रणनीति पनि भनिन्छ । यसले अप्रत्यक्षरूपमा तपाईंहरूलाई मनोवैज्ञानिकरूपमा परीक्षाको लागि तयार गर्दछ ।
    परीक्षाको समाजशास्त्र आप्mनै किसिमको हुन्छ । यसको मनोविज्ञान फरक हुन्छ । यसको अर्थशास्त्र र विज्ञान फरक हुन्छ । यी सबैको साझा मिलनबिन्दु भनेको परीक्षा हो । एसइई परीक्षाको तयारीमा जुटेका विद्यार्थीहरू अभिमन्यु जस्तो चक्रव्यूहमा प्रवेश गर्छन् । आजको अभिमन्युलाई यस चक्रव्यूहबारे पूर्णरूपमा सुसूचित हुनुपर्दछ । अनिमात्र ऊ आपूmभित्र लुकेको सम्भावनाहरूको सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शन गरेर सफल हुन्छ । यसको लागि शिक्षासँग सम्बन्धित सबै निकायले ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । जस्तै घरमा अभिभावकहरूले विद्यार्थीको आत्मबल र आत्मविश्वास बढाउनुपर्छ भने परीक्षाकोठामा परीक्षा समन्वय समितिले कुनै पनि प्रकारको कदाचार वा परीक्षार्थीलाई हतोत्साहित गर्ने क्रियाकलाप नहोस् भन्नेतर्पm विशेष रणनीति अख्तियार गर्नुपर्छ । त्यहीं विद्यालयहरूले माध्यमिक शिक्षा तयारी परीक्षाको प्राप्त नतीजाको आधारमा विद्यार्थीहरूलाई उचित मार्गदर्शन गर्नुपर्छ । यसरी सबैले आआप्mनो तर्पmबाट प्रयास गर्दा कलिला अभिमन्युहरू परीक्षाको चक्रव्यूहमा फँस्ने सम्भावना न्यून हुन्छ ।
    परीक्षापूर्व विद्यार्थीहरूले आप्mनो खानपान र दैनिकीमा विशेष ध्यानदिनुपर्छ । निश्चितरूपमा यस अवधिमा अध्ययन समय बढ्छ तर आवश्यक निद्रा नलिंदा समस्याले नकारात्मक असर पु¥याउन सक्छ । यसप्रति पनि विद्यार्थीहरू सजग हुन आवश्यक छ । परीक्षापूर्व विद्यार्थीहरू आत्तिनु, हतारिनु वा परीक्षाबाट डराउनु हुँदैन । परीक्षामा कुनैपनि विद्यार्थीको पहिचान उसको सिम्बल नम्बरले हुने भएकोले विद्यार्थीहरूले आप्mनो सिम्बल नम्बर र त्यससँग जोडिएको ब्उिजबदभत स्मरण राख्नुपर्छ । परीक्षा दिन जाँदा प्रवेशपत्र अनिवार्य हुने कुरा बिर्सनुहुँदैन । प्रवेशपत्र हराएको बेला के गर्नुपर्छ भन्ने कुरा जानकारीमा राख्नुपर्छ । यस्ता ससाना कुरामाथि ध्यान पु¥याउँदा विद्यार्थीहरूलाई नै सजिलो हुन्छ । यस्तै परीक्षासम्बन्धी कुनै पनि प्रकारको भ्रम हुँदा विद्यार्थीहरूले विद्यालयसँग सहयोग लिनुपर्छ ।
    विद्यार्थीलाई दुविधा हुने प्रश्नमा, अन्य प्रश्नहरूको उत्तर लेखिसकेपछि, हात हाल्नुपर्छ । परीक्षा अवधिमा तनावमुक्त भई प्रत्येक प्रश्नको लागि तोकिएको समय अनुसार हिंड्ने अभ्यास गर्नुपर्छ । अब वार्निङ घण्टी लागिसकेको छ । तपाईं लेख्न नअलमलिनुहोस् । अब लेखिसकेको उत्तरको सरसर्ती अवलोकन गर्नुहोस् र समय सकिंदै उत्तरपुस्तिका निरीक्षकलाई जिम्मा लगाउनुहोस् । परीक्षाकोठाबाट बाहिर निस्केपछि प्रश्न र जवाफको दोहरीमा नअलमलिनुहोस् । पहिले परीक्षा र्दिदै जानुहोस् । अनि अनुमानको अङ्कगणितमा अल्झिनुहोस् । भारतीय कवि हरिवंशराय बच्चनको यो कविता–“सफलता एक चुनौती है, इसे स्वीकार करो/क्या कमी रह गई, देखो और सुधार करो/जबतक ना सफल हो, नींद–चैन को त्यागो तुम/युद्ध का मैदान छोड मत भागो तुम/बिना किए कुछ जय जयकार नहीं होती, कोशिश करने वालों की कभी हार नहीं होती” हरेक विद्यार्थीले स्मरण गरिराख्नुपर्छ ।

Sunday, February 10, 2019

किन सबैले पढ्नुपर्छ ?

किन सबैले पढ्नुपर्छ ?

अनन्तकुमार लाल दास

    नेपालको संविधान २०७२ कुनै भगवान, अल्लाह, यीशू, बादशाह,
राजाले बनाएको नभई  जनताको चाहना र भावना अनुसार जनप्रतिनिधि सम्मिलित संविधानसभाबाट बनेको छ । यस अनुसार सार्वभौमसत्ताको सम्पूर्ण अधिकार जनतामा छ। यो सहमतिको दस्तावेज पनि हो। नेपालमा सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन व्यवस्था लागू गर्नु यसको विशेषतामध्ये एक हो। यसले लोकतान्त्रिक मूल्यहरूलाई लिखितरूपमा उद्घोषित गरेको छ। यसर्थ नेपाली नागरिक र त्यसको संस्था–व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिकाको समग्रतामा लोकतान्त्रिक मूल्यद्वारा निर्देशित र परिचालित भए मात्र संविधान निर्माण गर्दा कल्पना गरिएको नयाँ समृद्ध नेपाली समाज प्राप्त गर्न वा निर्माण गर्न सकिन्छ।
    देशले संविधान बनाउँदा आप्mनो प्रस्तावनामा लेखेको छ–“हामी सार्वभौम सम्पन्न नेपाली जनता,...सामन्ती निरङ्कुश, केन्द्रीकृत र एकात्मक राज्य व्यवस्थाले सृजना गरेका सबै प्रकारका विभेद र उत्पीडनको अन्त्य गर्दै, बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक तथा भौगोलक विविधतायुक्त विशेषतालाई आत्मसात् गरी विविधताबीचको एकता.......वर्गीय, जातीय, क्षेत्रीय, भाषिक, धार्मिक लैङ्गिक विभेद र सबै प्रकारको जातीय छुवाछूतको अन्त्यगरी आर्थिक समानता, समृद्धि र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्न समानुपातिक, समावेशी र सहभागितामूलक सिद्धान्तका आधारमा समतामूलक समाजको निर्माण गर्ने सङ्कल्प गर्दै...कानूनी राज्यको अवधारणा लगायत लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यतामा आधारित समाजवादप्रति प्रतिबद्ध रही समृद्ध राष्ट्र निर्माण गर्न, सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन व्यवस्थाको माध्यमद्वारा दिगो शान्ति, सुशासन, विकास र समृद्धिको आकाङ्क्षा पूरा गर्न संविधान सभाबाट पारित गरी यो संविधान जारी गर्दछौं ।”
    यति ठूलो सपना नेपालको जमीनमा उतार्नको लागि संविधानमा उल्लिखित केही शब्दावली बुझ्न आवश्यक छ। यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने यसले कुन सङ्केत गरेको दिशा कुन हो वा हुनुपर्छ ?
१) सार्वभौम सम्पन्न– मानिसलाई आप्mनो सरोकारको हरेक कुरामा निर्णय लिने अधिकार छ। कुनैपनि बाह्य मानिसले नेपाल सरकारलाई आदेश दिन सक्दैन।
२) समाजवाद–समाजिक सम्पदा सामूहिकरूपले पैदा हुन्छ र समाजमा त्यसको बाँडफाड समानरूपले हुनुपर्छ। सरकारले जमीन र उद्योग धन्धाको हकमा कानून बनाउँदा सामाजिक–आर्थिक असमानता कसरी कम हुन्छ भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।
३) धर्मनिरपेक्ष– नागरिकहरूलाई कुनै पनि धर्म मान्ने पूर्ण स्वतन्त्रता छ तर कुनै धर्म आधिकारिक होइन। सरकारले सबै धार्मिक मान्यता र आचरणलाई समानरूपले सम्मान गर्छ।
४) लोकतान्त्रिक – सरकारको एउटा यस्तो स्वरूप छ, जसमा मानिसलाई समान राजनैतिक अधिकार प्राप्त छ। मानिसले आप्mनो शासनको चुनाव आपैmं गर्छर त्यसलाई जवाफदेह बनाउँछ।
५) गणतन्त्रात्मक – शासनको प्रमुख कुनै खास वंश वा परिवारको नभई नागरिकद्वारा छनोट गरिएको व्यक्ति हुन्छ ।
६) न्याय – नागरिकसँग जाति, धर्म र लिङ्गको आधारमा भेदभाव गरिंदैन ।
७) स्वतन्त्रता– नागरिक कसरी सोच्दछ, कसरी आप्mनो विचार अभिव्यक्त गर्छ, त्यसमा कुनै अनुचित पाबन्दी छैन।
८) समतामूलक– कानूनको दृष्टिमा सबै समान छन्। पहिलेदेखि चलिआएको सामाजिक असमानता समाप्त हुनुपर्छ। सरकारले हरेक नागरिकलाई समान अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ।
    जुन बेला देशले निर्वाचित प्रतिनिधिको माध्यमले आप्mनो सार्वजनिक जीवन दर्शनको निर्माण गरिरहेको थियो, उसकासामु यी मूल्यहरूलाई साकार गर्न लोकतान्त्रिक उपकरण संविधान र यसको संस्था व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिका थियो। सँगसँगै उसले स्वयं र आप्mनो संस्थाको लागि बाध्यकारी र निर्देशित नियमपनि बनाइरहेको थियो। उसलाई के पनि अनुमान थियो भने राजनैतिक लोकतन्त्रलाई धरातलमा ल्याउन संविधान सभाले एक व्यक्ति बराबर एक भोट त वयस्क मताधिकारद्वारा दिएको छ तर देशमा सामाजिक लोकतन्त्र अर्थात् एक व्यक्ति बराबर एक मूल्यको सपना यदि साकार भएन भने देशले यस बहुमूल्य लोकतन्त्रलाई धरापमा पार्न पनि बेर लगाउँदैन।
    आप्mनो सपनाको ‘सुखी र समृद्ध नेपाल’ बनाउन विवेकशील मानिसहरूको आवश्यकता हुन्छ। तर के विवेकशील नागरिक आपैंm तयार हुन्छ ? यदि हुँदैन भने कुन माध्यमद्वारा विवेकशील नागरिक तयार गर्न सकिन्छ ? यसको लागि लोकतन्त्रलाई कुन अर्थमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ भने हामी स्वयंमाथि कसरी राज गर्छौं ? लोकतन्त्र मूल्यहरूको आदर्श स्वरूप हो जसलाई जीवनमा अङ्गीकार गर्नुछ र त्यसबाट जीवनको लागि मार्गदर्शन प्राप्त गर्नुछ। यदि मानिसले लोकतान्त्रिक जीवन पद्धति जोगाउन चाहन्छ भने यस जीवन पद्धतिको सही अर्थ जान्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ। सबैलाई सिक्ने अवसर, लोकतन्त्र र शिक्षाको परस्पर तार्किक सम्बन्धबाट प्राप्त हुन सक्छ। यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने सबैको लागि शिक्षाबाट नै विवेकशील नागरिक तयार गर्न सकिन्छ। विवेकशील नागरिक लोकतन्त्रको अवधारणाको लागि अपरिहार्य हो। तर्क, बुद्धिसम्पन्न तथा दक्ष नागरिक लोकतन्त्रको लागि अपरिहार्य हुन्छ। नागरिकलाई लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा आप्mनो हितको लागि काम गर्ने सामथ्र्य शिक्षामाथि निर्भर गर्दछ। विवेकशील नागरिकलाई शिक्षित गर्नुको उद्देश्य आलोचनात्मक विवेक तथा नैतिक निष्ठाको मापदण्ड अनुसार नागरिकको निर्माण गर्नु हो।
    सामाजिक लोकतन्त्र स्थापित गर्न देशमा शिक्षा एउटा उपकरण हो। जबसम्म सबैको लागि शिक्षा पूर्णरूपेण लागू हुँदैन तबसम्म सामाजिक लोकतन्त्रलाई धर्तीमा ल्याउने स्वप्न अधूरो नै रहन्छ किनभने समाज बनाउन शिक्षाको भूमिका अग्रणी हुन्छ। निश्शुल्क एवं अनिवार्य शिक्षालाई लोकतन्त्रको साँचो भनिएको छ। आज नेपालमा सबैको एकमात्र चाहना हो एउटा यस्तो विद्यालयको व्यवस्था होस् जो लोकसेवाको रूपमा सबैलाई उपलब्ध होस् तर हालसम्म यस्तो हुन सकेको छैन। आजको सरकारी निश्शुल्क शिक्षा नारा र भाषणमा मात्र सीमित छ। यदि सबैले प्रारम्भदेखि नै एउटै खाले शिक्षा र सबैको लागि समान सुविधा पाउँछ भने कोही असफल हुँदैन। यदि यसो हुन्छ भने जन्म र सम्पत्तिमा आधारित स्कूली शिक्षा रोज्ने प्रचलनको अन्त्य हुन्छ। शिक्षालाई लोकतान्त्रिक बनाउनुको अर्थ पछिल्लो वर्षको तुलनामा केही बढी विद्यार्थी स्कूलमा भर्ना र केही बढी डिग्री प्रदान गर्ने हो भने शिक्षा केही हदसम्म लोकतान्त्रिक भएको छ तर यदि शिक्षालाई लोकतान्त्रिक बनाउनुको अर्थ हरेक वर्गका केटाकेटीहरूलाई शिक्षामा सामेल गराउनु र समान अवसर र सुविधा प्रदान गर्नु हो भने हालसम्म यो सफल हुन सकेको छैन।
    यहाँनिर के प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ भने आखिर यो जिम्मेवारी कसले वहन गर्ने ? सबैको लागि शिक्षाको सपना क्रियान्वयन गर्ने वा धरातलमा ल्याउने जिम्मेवारी शिक्षासम्बद्ध  निकायको हो । सङ्घीय संरचनामा पहिलो जिम्मेवारी सङ्घीय शिक्षा विभागको हो, त्यसपछि प्रादेशिक शिक्षा विभाग र स्थानीय शिक्षा निकायको हो। यसपछि यो जिम्मेवारी विद्यालय र शिक्षकको पनि हो, किनभने परिवारपछि लोकतान्त्रिक अवधारणाबाट परिचय गराउने जिम्मेवारी नेपाली समाजमा विद्यालय र शिक्षकको नै रहेको छ। नेपालको शासनतन्त्रमा आज पनि विद्यालयको गन्ती जागीर दिलाउने संस्थाको रूपमा रहेको छ। भवन र फर्निचरको अभावमा विद्यालय सञ्चालन हुन सक्छ तर शिक्षकबेगर विद्यालय चल्न सक्दैन। विद्यालय चलाउन शिक्षक आवश्यक छ तर विडम्बना के छ भने नेपाली विद्यालयहरू शिक्षकलाई न्यूनतम आवश्यकता ठान्छन्। देशका कैयन गाउँले विद्यालय केटाकेटीबेगर नै चलिरहेको तथ्याङ्क फेला परेको छ। यस कारण एउटा विद्यालयलाई अर्को विद्यालयमा गाभ्ने काम भइरहेको छ। सोचनीय कुरो के हो भने मिडियाले पनि त्यस्तै शिक्षकहरूको तस्वीर उजागर गर्छन् जो आरोपित हुन्छन्, परिश्रमी वा विद्यार्थीको जीवनमा परिवर्तन ल्याउन काम गरिरहेका शिक्षकहरूको कथा छाप्दैनन् । मिडियाले त शिक्षाकर्मीहरूलाई लापरवाह, गैररचनात्मक, स्वार्थी र बढी तलब पाउने जागीरेको रूपमा चित्रित गर्छन्। कक्षाकोठाबाट बाहिर निस्किनासाथ शिक्षकको स्थितिमा परिवर्तन भइहाल्छ। कक्षा बाहिर एउटा शिक्षक त्यतिकै शक्तिहीन हुन्छ जति उसको उपस्थितिमा कक्षाकोठामा कुनै विद्यार्थी हुन्छ। परिणामस्वरूप शिक्षामा रचनात्मकता र समझमा ¥हास आइरहेको छ र घोकन्ते परीक्षोन्मुख पढाइ विद्यालयहरूमा हुन थालेको छ।
    शिक्षामा भइरहेको चौतर्फी हमलाको परिप्रेक्ष्यमा विद्यालयहरूमा सुधारको लोकतान्त्रिक परम्परा जीवन्त राख्नु आवश्यक छ। सामुदायिक विद्यलयबाट निराश भएर निजीकरणको बाटो हिंड्नुको साटो त्यस विद्यालयमाथि सबैले ध्यान पु¥याउनुपर्छ। पढ्ने अवसर वा भर्नाको सुविधा लोकतान्त्रिक विद्यालयहरूको आवश्यक शर्त हो। आज के प्रमाणित भएको छ भने कसरी शिक्षाले परिवारको उन्नतिमा योगदान गरेको छ। बुझ्नुपर्ने कुरो के हो भने शिक्षाको माध्यमले नै विवेकशील र दक्ष नागरिक तयार हुन्छ अनिमात्र सुखी र समृद्ध नेपालको सपना साकार हुन्छ। यस कारणले पनि सबैले पढ्नुपर्छ।

Sunday, February 3, 2019

पढ्ने संस्कृतिको अभाव हुनाका कारण

पढ्ने संस्कृतिको अभाव हुनाका कारण

अनन्तकुमार लाल दास

    २०६२–२०६३ पछि मधेसको शिक्षामा ¥हास आएको छ । वर्तमानको समस्या भनेको विद्यार्थीहरूमा पढ्ने संस्कृतिमा कमी देखापर्नु हो । आजका विद्यार्थीहरू विद्यालय होस् वा घर, पढ्न रुचाउँदैनन् । कक्षामा उनीहरू पढेको जस्तो देखिए तापनि परीक्षामा सफल भइरहेका छैनन् । यहींनिर अचेलका विद्यार्थीहरू किन पढ्न रुचाउँदैनन् यो हामी सबैका सामु गम्भीर प्रश्न बनेको छ । शिक्षकहरूको यही गुनासो छ । अभिभावकहरूको यस्तै बिलौना छ । शिक्षाशास्त्रीहरूको पनि यस्तै विश्लेषण छ । तपाईंको सन्तति, तपाईंको विद्यार्थी पनि यस्तै समस्याबाट गुज्रिरहेको हुन सक्छ । तपाईं पनि यही समस्याको निकास खोजिराख्नुभएको होला । हुन सक्छ तपाईंंको विद्यार्थी उमेरगत कारणले साथीहरूसँग (राम्रो वा नराम्रो) बढी समय व्यतीत गरिराखेको होला तर त्यति मात्रले यस प्रश्नको जवाफ फेला पर्दैन ।
    यस प्रश्नको जवाफ हाम्रो सन्दर्भमा हेर्नुपर्ने भएको छ । अध्ययन गर्ने प्रवृत्तिमा आउँदै गएको ¥हासले गर्दा विद्यार्थीहरूको क्षमतामा असर परिहेको छ जो उसको क्यारियरसँग जोडिन जान्छ । उसको अभिभावकको सपनासँग ठोकिन जान्छ । यस कारण यसको सूक्ष्म विश्लेषण हुनु आवश्यक छ । लाख रुपियाँको प्रश्न छ, अनुसन्धान गर्ने कसले ? सरकारका प्रतिनिधि जो जिल्ला शिक्षा अधिकारी भएर जिल्लामा बसेका छन्, उनीहरू शिक्षाको आर्थिक मह काढ्न तल्लीन छन् । शैक्षिक सङ्गठनहरूलाई केवल आप्mनो पेशागत र व्यावसायिक स्वार्थले अल्झाएको छ । बिचरा विद्यार्थी सङ्गठनहरू त आप्mनोभन्दा पनि दलगत हितका लागि लड्नमैं व्यस्त छन् । विद्यालय विशेषले किन बेकारमा यस्तो टाउको दुखाउनु १ गैरसरकारी संस्थाहरूको आप्mनै कर्मकाण्ड छ । केही सातापूर्व वीरगंजमा शैक्षिक अभियान सम्बन्धी हाउगुजी गरिएको एउटा कार्यक्रम सम्पन्न भयो तर त्यो कर्मकाण्डमैंं सीमित रह्यो । त्यसैले गैरसरकारी संस्थाहरूसँग पनि यस विषयमा केही होला भन्ने लाग्दैन ।
    सरसर्ती हेर्दा अध्ययनमा रुचि घट्नुका पछाडि केही प्रस्ट कारण छ । त्यो सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र मनोवैज्ञानिक तहसम्म जोडिन पुग्छ । यस प्रश्नको जवाफ यिनै परिप्रेक्ष्यहरूमा घोत्लिंदा केही पाउन सकिन्छ होला । सामाजिक कारणलाई बुझ्दा के पत्ता लाग्छ भने अभिभावकहरू लापरवाह छन् । उनीहरूलाई लाग्छ मैले विद्यार्थीलाई विद्यालयमा भर्ना गराई दिएकै छु, बाँकी काम विद्यालयको । विद्यालयले ठान्छ हामीले त विद्यालय समयमा सिकाउने पो हो, सम्झाउने पो हो, पढ्ने काम त घरमैंं बढी गर्नुपर्छ । त्यतिखेरको निगरानी अभिभावकको हो । शिक्षकहरूलाई लाग्छ यसको खबरदारी कक्षा शिक्षकले गर्नुपर्ने हो । कक्षा शिक्षकहरू सोच्छन्, यो काम त विषयगत शिक्षकको हो । यसरी यस चक्रले पनि अलमलमा पारिरहेको छ र विद्यार्थीहरूमा पढ्ने दबाब घट्दै गइरहेको छ ।
    यसैसँग जोडिएर आउँछ विकसित हुँदै गइरहेको सामाजिक परिवेश । टेलिभिजन, इन्टरनेट, मोबाइल, साथीहरूसँगको बैठकी जस्ता फेशनले पनि पढाइलाई असर पारेको छ । विद्यार्थीका लागि अभिभावकहरूसँग समयको अभाव छ तर मोबाइलको लागि प्रशस्त समय छ । सञ्चार प्रविधिको बढ्दो प्रभाव तर सानैदेखि विद्यालयसँगको सम्बन्धले गर्दा उनीहरूमा श्रवण गरेर, हेरेर र भोगेर ग्रहण गर्ने क्षमता बढेको छ । त्यसले गर्दा अहिलेको नातिपुस्ता औसतरूपमा तीक्ष्ण देखिएको छ । यसलाई कुशाग्रबुद्धि भएको वा हाजिरजवाफी भएको भन्न सकिन्छ ।
    यसैसँग विद्यालय र घरबीचको दूरीले पनि विद्यार्थीहरूलाई अन्यत्र मोडेको छ । स्वयं घरमा पनि अध्ययन संस्कृतिको अभावले मलजल गरिरहेको पाइन्छ । टेलिभिजन र मोबाइलको पहुँचसँगै पुस्तक पढ्ने संस्कृतिमा ह्वात्तै ¥हास आएको छ । अभिभावक आपैंm पढिरहँदा सन्तानमा पनि त्यसको दबाब र प्रभाव पथ्र्यो । ऊ पनि पढ्नेतिर रुचि राख्थ्यो ।
    आर्थिक कोणबाट हेर्दा उपभोक्ता समाज तथा बजारवादको बिगबिगीले गर्दा कार्यव्यस्तता र प्रतिस्पर्धा बढाएको छ । अभिभावक आय केन्द्रित, शिक्षकहरू मुद्रा केन्द्रित र विद्यालयहरू मुनाफा केन्द्रित हुँदै गएकाले पनि यसलाई प्रभावित पारेको छ । पुस्तकइतर सूचनामूलक र ज्ञानमूलक माध्यमहरूको विस्तार भएरपनि पुस्तकसँगको प्रेममा कमी आएको छ ।
    अर्को राजनीतिक कारणलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ कि भ्रष्ट सामाजिक परिवेशको लाभ लिएर परीक्षामा कदाचार हुने, सहज उत्तीर्ण हुन सक्ने मात्र होइन, राम्रो ग्रेड प्राप्त हुने परिस्थितिले गर्दा सोझो तरिकाले सफलता पाइराख्दा परिश्रम गर्न को चाहन्छ र ? भनिन्छ अध्ययन तपस्या हो । पढ्नका लागि कम्मर कस्नुपर्छ, ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ, पुस्तकसँग संवाद गर्नुपर्छ । वास्तवमा एउटा जिज्ञासु विद्यार्थीका लागि पुस्तक पढ्नु भनेको मनोरञ्जन गर्नु हो तर छोटो र सहज तरिकाले नै  परिश्रमबाट प्राप्त हुने उपलब्धि हािसल हुन थाल्यो भने को पढ्न चाहन्छ र ?
    यसको साथै मनोवैज्ञानिक कारण पनि कम छैन, जसले पढ्ने संस्कृतिलाई प्रभावहीन बनाइदिएको छ । यस अन्तर्गत कोचिङ्ग र ट्यूशनको प्रवृत्तिलाई लिन सकिन्छ । एउटै विद्यार्थी विद्यालयमा पनि सुन्छ र त्यही कुरा पुनः कोचिङ्ग र ट्यूशनमा सुन्छ वा सम्झन्छ । त्यस्तै विभिन्न सन्दर्भ पुस्तकहरू प्रकाशित भइदिएको हुनाले विद्यार्थीहरूलाई इजी बनाइदिएको छ । पहिले सूत्र सम्झेर मात्र हुँदैनथ्यो, त्यसका लागि प्रयोगपनि त्यति कै गर्नुपर्दथ्यो । अहिलेका विद्यार्थीहरू मानौं बीजगणितका सूत्र याद गर्छन, उनीहरूका लागि त्यतिकै प्रशस्त भयो । उनीहरू समीकरण हल गर्न परिश्रम पर्दैनन् । यसलेपनि विद्यार्थीहरूलाई फुर्सतिलो बनाइदिएको छ । उनीहरू मनोवैज्ञानिकरूपमैं तनावमुक्त रहन्छन् । यसमा केही शिक्षकहरूको पारम्परिक कथनले पनि उनीहरूलाई हौंस्याउँछ कि विद्यार्थी कक्षा कोठामा नियमित शिक्षकले पढाएको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्छ भने पनि मज्जाले उत्तीर्ण हुन सक्छ र अहिलेको पाठ्यक्रम वा प्रश्न निर्माण गर्ने पैटर्नले पनि यस्तै कुरालाई बल पु¥याइरहेको हुनाले नियमित हाजिर हुने विद्यार्थीहरू मज्जाले सफलता पाइरहेका छन् । यस्तोमा पढ्न को चाहन्छ ?
    अहिलेको पुस्ता सानो श्रममा बढी परिणाम हासिल गर्न चाहन्छ । उसलाई के लाग्छ भने कुन ज्ञान कहाँ छ त्यो कुरो पो थाहा हुनुप¥यो । एउटा विद्यार्थी एउटा लाइब्रेरियनजस्तो पो बन्नुपर्छ । सबै किताब कण्ठस्थ पार्नु जरूरी छैन । सामान्य समझदारी र ज्ञानको व्यवस्थापन गर्ने खुबी र आँट हुनुप¥यो । भन्नुको अर्थ अहिलेको पुस्ता इ–पुस्ता हो । उसको जोड–घटाउ ऊसँग भएको क्यालकुलेटर भित्र छ । उसले प्रविधिमा पहुँच र पकड बनाउनुप¥यो, ज्ञान आपैंm बढ्न थाल्छ । यस प्रकारको सोचले पनि पढ्ने कार्यलाई हतोत्साहित गरेको होजस्तो लाग्छ । मैले सरसर्ती हेर्दा अध्ययन कार्यमा ¥हास आउने कारणहरूलाई उपरोक्त तरिकाले वर्गीकृत गरें । यी बाहेक अरू पनि थुप्रै कारण हुन सक्छ । वास्तवमा यस सम्बन्धमा बृहत् अनुसन्धानकै खाँचो छ तर त्योभन्दा पनि महŒवपूर्ण कुरो के हो भने पढ्ने प्रवृत्तिमा हुने ¥हासले कस्ता–कस्ता समस्या जन्मिइरहेका छन् ? यससँगै केही मौलिक प्रश्न पनि बहसका लागि तेर्सिन पुग्छ ।
    ती प्रश्नहरू भनेको, के ज्ञान प्राप्तिका लागि घोकन्ते बन्नु जरूरी छ ? के सबै कुरा पुस्तक र प्रविधिमा छ भनेर आधारभूत मनन पनि नगर्ने ? अङ्ग्रेजीका शब्दावलीहरू शब्दकोष वा नेटबाट तान्न सकिएला तर व्याकरणीय पक्षको जानकारी प्रविधिले पूर्णरूपेण दिंदैन होला नि १ सामान्य प्रश्नको आडमा केवल के प्रस्ट्याउन खोजिएको हो भने नियमित पढ्नु जरूरी छ । पढ्नु आयुर्वेदिक ओखति जस्तो हो । अध्ययन गर्नु योगजस्तै हो जसले तपाईंलाई लाभ नै पु¥याउँछ, हानि पु¥याउँदैन । तीक्ष्ण बुद्धि र प्रविधिमैत्री हुँदैमा आधारभूत अध्ययनबाट वञ्चित हुनुलाई गयल प्रवृत्ति भनिएला । त्यसलाई उच्च ग्रहणशीलता भनेर उपेक्षा गर्न मिल्दैन । त्यसैले जब कोही भन्छ ‘म पढ्न सक्दिनँ’ त्यतिखेर हामीले घोत्लिनुपर्छ । चाहे अभिभावक हुन् वा शिक्षक वा विद्यालय सबैले हरिवंश राय बच्चनले लेखेका कविता विद्यार्थीहरूलाई सम्झाइराख्नुपर्छ र त्यो हो, “असफलता एक चुनौती है,इसे स्वीकार करो/ क्या कमी रह गई, देखो और सुधार करो/जबतक ना सफल हो नींद चैन को त्यागो तुम/पढाईका मैदान छोड मत भागो तुम/ बिना किए कुछ जय–जयकार नहीं होती/ कोशिश करने वालों की कभी हार नहीं होती ।” यसरी नपढ्ने संस्कृति न्यून गर्न सकिन्छ ।

Sunday, January 27, 2019

राम्रो विद्यालय र सामाजिक वर्ग

राम्रो विद्यालय र सामाजिक वर्ग

अनन्तकुमार लाल दास

    शिक्षा क्षेत्रमा काम गर्ने वा यसको समझ राख्ने कुनैपनि मानिसलाईं शिक्षा सामाजिक परिवर्तनको महŒवपूर्ण घटक हो भन्ने कुरोमा आपत्ति हुँदैन । कुनै पनि समाजको उत्थानमा शिक्षाले महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ । व्यापक अर्थमा भन्ने हो भने शिक्षाले आउने पीढीलाई उसको सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र त्यसको मूल्यबाट अवगत गराउँछ, चाहे त्यो त्यसबारे जुनकुनै तरीकाले दीक्षित किन नहोस् । यस शैक्षिक दीक्षाको सवालमा विद्यालयको आप्mनै महŒवपूर्ण स्थान हुन्छ । यसले शिक्षा ग्रहण गर्नेलाई समाजमा औपचारिक मान्यता प्रदान गर्दछ । यहाँसम्म कि विद्यालय जानु नै शिक्षित हुने प्रमाण हो । समाजमा जे मान्यता भएपनि विद्यालय महŒवपूर्ण शैक्षिक संस्थान हो जसलाई समाजमा हुने परिवर्तन र प्रभावको जिम्मेवार ठानिन्छ । परिवारजस्तो संस्था अहिले पनि सुरक्षित मानिन्छ किनभने कुनैपनि परिवारले आउने पीढीलाई गलत मूल्य र सामाजिकरूपले अनुपयोगी विचार दिन चाहँदैन ।
    समाजमा मानिसको शैक्षिक समझ र उसको बौद्धिक क्षमतालाई उसको विद्यालयीय पृष्ठभूमिसँग दाँजेर पनि हेर्ने गरिन्छ । उदाहरणको लागि उसले कति पढेको छ ? कुन विद्यालयमा पढेको छ – सामुदायिक वा संस्थागत, अङ्ग्रेजी माध्यममा पढेको छ वा नेपाली माध्यममा आदि । यी सबै कुराहरू सोझै विद्यालयसँग जोडिएको छ । समाजका केही मानिस कुनै विशेष विद्यालयको संस्कृतिसँग जोडिएका छन् भने केही अर्को संस्कृतिसँग जोडिएको देखा पर्छन् । के यस्ता विद्यालयहरूले वास्तवमा विभिन्न वर्गका लागि भिन्न प्रकारको गुणस्तरीयता निर्धारण गर्छन् वा विद्यालयको आप्mनै एउटा स्वतन्त्र मानक हुनुपर्ने हो ?
    आप्mनो व्यावसायिक अनुभवमा मैले शिक्षासँग जोडिएका धेरै मानिससँग भेट्ने अवसर पाएको छु । उनीहरू के भन्छन् भने “हाम्रो समयको शिक्षा
(जुनबेला आजको जस्तो शिक्षाको निजीकरण भएको थिएन) आजभन्दा धेरै राम्रो थियो ।” उनीहरू आप्mनो समयको विद्यालयको उत्कृष्टता सम्बन्धमा कैयन तर्क पेश गर्छन् । जस्तै त्यसबेलाका शिक्षकहरूको योग्यता, दक्षता, कर्मठता, अनुशासन, केटाकेटीहरू आज्ञाकारी हुनु, पढाइ–लेखाइमा रुचि लिनु, अभिभावकहरू जागरुक हुनु आदि । यिनै तर्कहरूको आधारमा वर्तमान सामुदायिक शिक्षण संस्थान र व्यवस्थालाई कमसल बताउँछन् । उनीहरूको एउटा सामान्य कथन हुन्छ “हामी यिनै सरकारी विद्यालयबाट पढेका हौ, हाम्रो जमानामा निजी विद्यालय थिएन । त्यसबेला शिक्षा किन राम्रो थियो ? अब के भयो ।”
    यदि एउटा ठूलो र महŒवपूर्ण वर्गले पहिलेको सरकारी विद्यालय वर्तमानभन्दा राम्रो थियो भन्छ भने स्वाभाविकरूपले केही न केही अन्तर अवश्य छ । यस कारण सोच्नुपर्छ के वास्तवमा उनीहरूको भनाइ ठीक हो ? यदि पहिले राम्रो थियो भने अहिले के कारणले राम्रोे छैन वा यो हाम्रो भ्रम मात्र हो, जुन सामाजिक स्थितिले उब्जेको हुन सक्छ । यहाँनिर विद्यालयमा गएर के हेर्नुपर्ने हुन्छ भने वास्तवमा त्यहाँ के भइरहेको छ । विद्यालय त्यो ठाउँ हा,े जहाँ केटाकेटीहरू शिक्षालाई व्यापक सन्दर्भमा बुझिरहेका हुन्छन् । जहाँ उनीहरू विभिन्न विषय र त्यससँग सम्बन्धित विभिन्न प्रकारका गतिविधि गरिरहेका हुन्छन् । गणित, विज्ञान, सामाजिक शिक्षा, शारीरिक शिक्षा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, राष्ट्रिय र स्थानीय चाडपर्व, स्काउटिङजस्ता क्रियाकलापमा संलग्न हुन्छन् । यसबाहेक उनीहरू विभिन्न सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक परिवेशबाट विद्यालय आएका हुन्छन् । प्रायः हामी जुन बेलाको उत्कृष्ट विद्यालयको कुरा गर्छौ, त्यसबेला आजको जस्तो शिक्षा निजीकरण भएको थिएन । आजको जस्तो संस्थागत विद्यालय थिएनन् । समाजको हरेक वर्गका केटाकेटीहरू एउटै विद्यालयमा पढ्थे । त्यस बेला पनि समाजमा पिछडिएका र दलित जनजातिका केटाकेटीहरूको सहभागिता विद्यालयमा थोरै थियो । समाजको सबै वर्गका केटाकेटी एउटै विद्यालय जान्थे, एउटै पाठ्यक्रम थियो, बस्ने व्यवस्था एकनासको थियो, विद्यालयको पोशाक एउटै थियो, पाठ्यसामग्री एउटै थियो । सम्पूर्णतामा भन्ने हो भने सबै एउटै शैक्षिक प्रक्रियाका हिस्सा थिए । सबै वर्ग एउटै विद्यालयको हिस्सा भए तापनि हामी के पाउँछौं भने शैक्षिक प्रदर्शनमा जमीन–आकाशको अन्तर थियो । यस्तो यस अनुभवको आधारमा भनिएको हो कि अभावग्रस्त वर्ग शैक्षिक दृष्टिकोणले आज पनि चुनौतीपूर्ण स्थितिमा छ । यस्तो किन भएको होला ?
    आज पनि यदि हामी शैक्षिक दृष्टिले पिछडिएको समाजलाई हेर्दछौं भने स्थितिमा खासै परिवर्तन भएको छैन चाहे उनीहरू सरकारी विद्यालयमा पढ्छन् वा निजी विद्यालयमा । तथाकथित गुणस्तरीयताको प्रदर्शन गर्ने कोही छ भने त्यो वर्ग विशेषका केटाकेटीहरू नै छन् । यस वर्गका केटाकेटीहरू संस्थागत विद्यालयमा पढ्ने गर्छन् जुन विद्यालयलाई हामीहरूले सरकारी विद्यालयको तुलनामा राम्रो प्रदर्शन गर्ने विद्यालय भन्छौं । यही धारणा त्यस्ता विद्यालयमा पढाउने शिक्षकहरूप्रति पनि छ । यहाँनिर के प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ भने के समाजको कुन वर्ग विशेषले शिक्षाको गुणस्तरीयता निर्धारण गर्दछ ? आज हाम्रो समाजमा यस्ता धेरै विद्यालयहरू छन् जहाँ समाजको कुनै वर्ग विशेषका केटाकेटीहरू पढ्छन् र ती विद्यालयहरू आप्mनो उत्कृष्टता र गुणस्तरीयताका लागि चिनिन्छन् वा त्यसको दाबी गर्छन् । यस्ता धेरै विद्यालयहरू छन् जो वर्ग विशेषका केटाकेटीहरूलाई मात्र भर्ना लिन्छन् र आप्mनो गुणस्तरीयताको पाखण्ड प्रस्तुत गर्छन् । यो प्रत्यक्षरूपमा हुँदैन । यस्ता विद्यालयहरूमा वञ्चित समुदाय वा वर्गका केटाकेटीहरूलाई रोक्ने कैयन तरीका हुन्छ । जस्तै बढी शुल्क हुनु, प्रवेश परीक्षा लिनु, अभिभावकको हैसियत थाहा पाउन आमाबुवाको अन्तर्वार्ता लिनु आदि । यस परिप्रेक्ष्यमा एउटा अर्को गम्भीर प्रश्न के उठ्छ भने के शिक्षाको गुणस्तरीयता विद्यालयहरूले निर्धारण गर्छ वा वर्ग विशेषले ?
    शिक्षा एउटा विशिष्ट अधिगम हो र यसलाई धेरै कुराले सुगम बनाउँछ । जुन परिस्थितिले यस विशेष अधिगमलाई कुनै व्यक्तिको लागि सुनिश्चित वा सुगम बनाउँछ, त्यो प्रायःजसो उनीहरूको सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक पृष्ठभूमिबाट प्राप्त हुन्छ । हुनत विद्यालयको परिवेश पनि त्यतिकै महŒवपूर्ण छ किनभने त्योपनि त्यसै समाजको हिस्सा हुन्छ । एउटा वर्गले यस परिवेशमा राम्रो र सहज स्थितिलाई हेर्दछ भने अर्कोले हेर्दैन । यही परिवेशको फरकले अर्को वर्गको शैक्षिक अधिगमलाई चुनौतीपूर्ण बनाउँछ । यिनै चुनौतीका साथ अर्को वर्गका केटाकेटीहरू विद्यालयमा पुग्छन् र सिकाइहेतु उपयुक्त वातावरणको अभावमा राम्रो प्रदर्शन गर्न सक्दैनन् ।         वास्तवमा शिक्षाको गुणस्तरीयताको प्रदर्शन र त्यस विद्यालयमा पढ्ने केटाकेटीहरूको सामाजिक पृष्ठभूमिबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको छ । यस प्रकारको असन्तुलनले शिक्षाको गुणस्तरीयतालाई प्रभावित गर्दछ । प्रायः हामी के सुन्ने गर्छौं भने विशेष पृष्ठभूमिबाट आएका केटाकेटीहरू सिकाइको लागि धेरै हदसम्म तयार हुन्छन्, सजिलै सिकाइ प्रक्रियामा सामेल हुन्छन् र उनीहरूको घरको परिवेशले पनि उनीहरूको सिकाइमा धेरै सघाउ पु¥याउँछ । चुनौतीपूर्ण कुरो के हो भने शिक्षा सामाजिक परिवर्तनको आवश्यक उपकरण भए तापनि सामाजिक दशा सुधार्नमा यसको उपयोगिता चुनौतीपूर्ण रहेको छ । हुनत सरकारद्वारा यस चुनौतीको समाधानका लागि धेरै उपायहरू पनि अघि सारिएको छ । जस्तै निश्शुल्क शिक्षा, निश्शुल्क पोशाक वितरण, विभिन्न प्रकारको छात्रवृत्ति, निश्शुल्क पाठ्यपुस्तक, जागीरमा सुविधा, केटीहरूका लागि विशेष सुविधा, पिछडिएका समाजको लागि विभिन्न प्रकारको शैक्षिक कार्यक्रम आदि । यस प्रकारको तमाम प्रयासका बावजूद उनीहरूको शैक्षिक प्रदर्शनमा सुधार आएको देखिन्न ।
    हरेक केटाकेटीले सिक्न सक्दछ र राम्रो प्रदर्शन गर्ने केटाकेटी कुनै पनि सामाजिक, सांस्कृतिक वा आर्थिक पृष्ठभूमिको हुन सक्छ भन्ने कुरोमा शङ्का गर्ने ठाउँ छैन । आवश्यकता कति इमानदार प्रयास गरियो भन्नेमात्र हो । यदि कुनै विद्यालय उत्कृष्ट र गुणस्तरीय हुने दाबी गर्दछ भने त्यहाँ पढ्ने विभिन्न वर्ग वा समुदायका केटाकेटीहरूबीच दक्षतामा अन्तराल हुनुहुन्न । कुनै जाति वा वर्गविशेषका केटाकेटीमा सिक्ने क्ष्Fमता कमजोर हुन्छ भन्ने मानसिकताबाट बाहिर निस्कनुपर्छ । तथाकथित उच्च वर्ग सरकारी विद्यालयबाट पलायन गरिसकेको छ, अब निम्न वर्गका केटाकेटीहरू मात्र विद्यालयमा रहेकाले गुणस्तरमा समस्या देखिएको भन्ने बुझाइ पनि छ । यसको अर्थ कुनै विद्यालयको गुणस्तरीयता के समाजको वर्गविशेषबाट निर्धारण हुन्छ ? विद्यालयको काम त हरेक केटाकेटीको सिकाइ सुनिश्चित गर्नु हो । विद्यालयको पहिचान स्वतन्त्र शैक्षिक दृष्टिकोणको आधारमा हुनुपर्छ, वर्गविशेषको आवश्यकता पूर्ति गर्ने संस्थानको रूपमा होइन ।
    अहिलेको शैक्षिक निजीकरणभन्दा पूर्वको शिक्षा व्यवस्थाबाट निस्केका मानिसले के पाएका थिए जुन आजका मानिस पाउँदैनन् ? के आज सरकारी विद्यालयबाट निस्केका केटाकेटीहरू समाजका लागि महत्वपूर्ण काम गर्दैनन् ? यो मान्ने कुरै होइन । हो, एउटा कुरो जुन धेरै तहमा देखापर्छ त्यो हो–शिक्षालाई लिएर राजनैतिक–प्रशासनिक इच्छाशक्तिको कमी । चाहे त्यो शिक्षाको लागि बजेटको सवाल होस्, दृढ इच्छाशक्तिको कुरो होस्, शिक्षा नीतिलाई इमानदारिता साथ लागू गर्ने कुरो होस्, सङ्घ र प्रदेशबीच समन्वयको कुरो होस् वा अन्य । यी सबैले व्यापकरूपमा शिक्षा वा विद्यालयको गुणस्तरीयतालाई प्रभावित गर्दछन्, जसले सोझै केटाकेटीहरूको सिकाइलाई प्रभावित गर्छ । विद्यालयको गुणस्तरीयताको मापन एउटामात्र होस त्यस विद्यालयबाट निस्कने केटाकेटीको सिकाइको स्तर, जसलाई विद्यालयहरूले आवश्यकरूपमा सुनिश्चित गर्नैपर्ने हुन्छ ।

Sunday, January 20, 2019

बिहान हुने प्रार्थनासभाको आवश्यकता

बिहान हुने प्रार्थनासभाको आवश्यकता

अनन्तकुमार लाल दास

    के हाम्रो विद्यालयमा प्रतिदिन बिहान प्रार्थनासभा हुने गर्दछ ? किन विद्यालयको महŒवपूर्ण ३०–४० मिनेट यस गतिविधिमा खर्चिन्छ ? किन यो आवश्यक छ ? किन हामीले विद्यालयमा उपस्थित हुनासाथ विद्यार्थीहरूलाई कक्षाकोठामा लग्दैनौ ? किन विद्यार्थीहरूलाई सोझै पठन–पाठनको क्रियामा सामेल गराउँदैनौं ? किन केही विद्यालयमा बिहानको प्रार्थनासभा हुँदैन ? बिहानको प्रार्थनासभाको सम्बन्धमा यस्ता केही प्रश्न छन् । शिक्षणको बेला, त्यसभन्दा पहिले र त्यसपछि विद्यार्थीहरूले भाषा, गणित आदि सिक्छन् र पारङ्गत हुन निरन्तर प्रयत्नशील र सजग रहन्छन् । त्यसैगरी प्रार्थनासभाको सम्बन्धमा निरन्तर चिन्तन–मनन गरिरहनु र सजग हुनु महŒवपूर्ण हुन्छ ।
    हामी विद्यालयमा पढ्दा विद्यालयका हरेक सदस्य प्रतिदिन हुने बिहानको प्रार्थना सभामा अनिवार्य सहभागी हुन्थे तर आज यो अनिवार्यता छैन । आज कहाँ–कहाँ यो भइरहेको छ वा कुन रूपमा भइरहेको छ भन्ने कुरोको तथ्याङ्क शिक्षासँग सम्बन्धित निकायसँग पनि उपलब्ध छैन । उनीहरूको जवाफ आजभोलि होचुवा तालमा आउने गर्छ । शैक्षिक सत्रको प्रारम्भमा पनि बिहानको प्रार्थनासभाको लागि एउटा निर्धारित कार्यक्रम शिक्षा विभागको तर्पmबाट लोकतन्त्र प्राप्तिपश्चात् आएको छैन । साधारण रूपमा भन्ने हो भने सरस्वती वन्दना, राष्ट्रगान, राष्ट्रगीत, केही व्यायाम वा योगाभ्यास, मुख्य समाचार वाचन, कुनै विषयमा एक–दुईजना विद्यार्थीहरूको अभिव्यक्ति, महŒवपूर्ण सूचनाहरूको जानकारी, शिक्षकहरूद्वारा केही ज्ञानका सन्देश, एक छिनको मेडिटेशनजस्ता गतिविधि प्रार्थनासभामा सञ्चालन हुनुपर्ने हो । पहिले हुन्थ्यो तर हाम्रो देशको विडम्बना के हो भने यस प्रकारको गतिविधि आज झारा टार्ने रूपमा मात्र सीमित रहेको छ । तर सवाल के छ भने यसका पछाडि उद्देश्य के हो ? हामीले यो सब किन गर्नुपर्दछ ? हामीले यसका उद्देश्यहरू पूरा भइरहेको छ वा छैन भन्ने कसरी थाहा पाउँछौं ? यी सबै प्रश्नहरूको जवाफ हाम्रो लागि महŒवपूर्ण छ ।
प्रार्थना सभाको सांस्कृतिक दृष्टिकोणले विश्लेषण
    सामुदायिक विद्यालय वा संस्थागत, एउटा संस्था हुनुको साथसाथै आपैंmमा एउटा सामाजिक संस्था पनि हुन्, किनभने यस संस्थामा केटाकेटीहरू र वयस्क एउटा खास भूमिकामा बसेर परस्पर संवाद गर्छन् । अर्थात् एउटा पुस्ताले समाजको नयाँ पुस्तालाई ती सबै ज्ञान, सीप, मूल्य सिकाउँछ जुन समाजले विस्तारै विकसित गरेको हुन्छ । यो संवाद केही नियम र व्यवस्थाले बाँधिएको हुन्छ । अर्को पक्ष के हो भने विद्यालयमा विभिन्न समुदायका केटाकेटीहरू र शिक्षकहरू सिक्ने–सिकाउने प्रक्रियामा सामेल हुन्छन् । ती सबैले आपूmसँग आप्mनो संस्कृति पनि लिएर आउँछन् । यसले के देखाउँछ भने विद्यालयमा पनि त्यही सांस्कृतिक बहुलताको झलक देखापर्छ जुन समाजमा हुन्छ । यस कारण आवश्यक छ, विद्यालय त्यस्तो ठाउँ होस् जहाँ सबैलाई सहज र सम्मानको अनुभूति होस् किनभने विद्यालय सबैको लागि हो ।
    विद्यालय एउटा सार्वजनिक ठाउँ हो तर ध्यान राख्नुपर्ने कुरो के हो भने यहाँ आउने हरेक केटाकेटी जीवनको त्यस मोडमा छन् जहाँ उनीहरू विश्वको मूल्य, मान्यता, ज्ञान, सीपआदिबारे सिकिरहेका छन् । यस कारण उनीहरूले के पनि सिक्नुपर्ने हुन्छ भने आप्mनो परिवार, नातागोता, जाति, धर्म, आर्थिक स्तर, भाषाबाहेकका समुदाय, वर्ग, धर्म, मूल्य, भाषा बोल्ने केटाकेटीहरूसँग कसरी कुरा गर्ने, के गर्ने र के नगर्ने, एक आपसमा जीवनको अनुभव र समझ कसरी साटासाट गर्ने ? यो कुरो त्यस बेला झन् महŒवपूर्ण हुन जान्छ जब हामीले देशलाई लोकतान्त्रिक, समतामूलक, न्यायपूर्ण, स्वतन्त्रता र गरिमा जोगाउने समाज बनाउने कुरो तय गरेका छौं । यस कारण एउटा लोकतान्त्रिक देशमा सरकारी वा निजी संस्था भएको नाताले केटाकेटीहरूमा लोकतान्त्रिक संस्कारको बीजारोपण गर्नु र त्यसलाई हुर्काउनु विद्यालयको प्रमुख कार्यभार हुन जान्छ र बिहानको प्रार्थनासभा यसको एउटा महŒवपूर्ण माध्यम हो । विद्यालयमा लोकतान्त्रिक माहौल बनाउने शुरूआत बिहानको प्रार्थनासभाले गर्न सकिन्छ ।
    अनि प्रश्न उठ्छ यस संस्कृतिलाई कसरी विकसित गर्ने ? यसका लागि विद्यालयका सबै विद्यार्थीहरूको भूमिका कुनै न कुनै रूपमा बदलिंदो क्रममा हुनुपर्छ । प्रायः कक्षा १ र २ का विद्यार्थीहरू मञ्चमा आएर केही बोल्ने अवसर पाउँदैनन् । उनीहरू जे जान्दछन् त्यसलाई मञ्चमा व्यक्त गर्ने अवसर पाए भने उनीहरूको आत्मविश्वास बढ्छ । यसको साथसाथै हरेक शिक्षकको पनि भूमिका प्रार्थनासभामा केही न केही हुनुपर्ने हो । जसबाट केटाकेटीहरूले पनि के बुझ्छन् भने सभामा सबैको जिम्मेवारी हुन्छ र यो एउटा साझा मञ्च हो । सबै विद्यार्थीमा कुनै विषयमा आप्mनो सहमति वा असहमति प्रकट गर्ने क्ष्Fमता विकसित गर्नुपर्छ । यसैगरी व्यवस्थापनले गरेका निर्णयहरू जस्तै रूखबिरुवा कहाँ लगाउने, विद्यालय सफा राख्ने जिम्मेवारी कुन कक्षाले लिने कुरा साझा गर्दै सबैको सहमति लिनुपर्छ । यदि विद्यालयमा जाति, लिङ्ग, शैक्षणिक स्तर जस्ता कुराहरूमा भेदभाव छ भने यस्ता मुद्दाहरूमाथि संवेदनशील भएर चर्चा हुनुपर्छ । के गलत के सही भन्ने कुरा विद्यार्थीहरूलाई गम्भीरता साथ बताउनुपर्छ ।
प्रार्थनासभाको शैक्षणिक दृष्टिकोणले विश्लेषण
    भनिन्छ दिनको प्रारम्भ राम्ररी भयो भने पूरा दिन राम्रो बित्छ । यही कुरो प्रार्थनासभाको लागि पनि लागू हुन्छ । विद्यालयको यस गतिविधिले यदि शुरूमा नै विद्यार्थीहरूमा जोश, ऊर्जा र सामूहिकताको भावना सञ्चार गर्न सकियो भने स्वाभाविक तवरमा शैक्षणिक कार्यमा विद्यार्थीहरूको संलग्नताको सम्भावना बढेर जान्छ । शैक्षणिक कार्यको लागि वातावरण तयार गर्ने एउटा मुख्य उद्देश्य स्वतः प्रार्थना सभाको हुन्छ । उदाहरणका लागि विद्यार्थीहरूद्वारा गरिएको प्रायोगिक कार्यको प्रस्तुति उनीहरूद्वारा सभाको मञ्चमा गरियो भने अन्य विद्यार्थीहरूले पनि सिक्ने अवसर पाउँछन् । यस सँगसँगै नयाँ कुरो गर्ने र सिक्ने रुचि र आत्मविश्वास अन्य केटाकेटीहरूमा पनि उत्पन्न हुन्छ । केटाकेटीहरूद्वारा गरिने कविता, गीत, कथा, लघु नाटक आदिले उनीहरूको भाषागत क्षमताको विकासमा सघाउ पु¥याउँछ । केटाकेटीहरूले यस्तो अवसर पटक–पटक पाइराख्नुपर्छ । यस बाहेक गणितका केही पहेली वा विज्ञानका सामान्य प्रयोगको माध्यमले विषयवस्तुप्रति जागरुकता ल्याउन सकिन्छ । यदि विषयमा आधारित केही गतिविधि सभामा सामेल गरियो भने यसबाट सभामा निरन्तर नयाँपन विद्यमान रहन्छ ।
प्रार्थनासभाको व्यवस्थात्मक दृष्टिकोणले विश्लेषण
    बिहानको सभामा विद्यालयका सबै सदस्यहरूको सहभागिता हुने हुँदा यसलाई एउटा राम्रो अवसरको रूपमा लिन सकिन्छ । यस कारण यस सभामा विद्यार्थी र शिक्षक मिलेर व्यवस्थात्मक मुद्दाहरूमाथि कुरा गरेर समाधान निकाल्न र त्यसलाई कार्यान्वित गर्न सकिन्छ । यस पछाडिको उद्देश्य के हो भने विद्यालयले लिने निर्णयहरू सबैको जानकारीमा आउँछ र सँगसँगै कसको के भूमिका हुन्छ त्यो थाहा हुन्छ । यसले विद्यालय सञ्चालनमा सघाउ पु¥याउँछ । प्रार्थनासभामा व्यवस्थात्मक मुद्दामा चर्चा–परिचर्चाले सामूहिकता, सहभागिता र अपनत्वको भावना प्रबल हुन्छ । विद्यार्थीहरू विद्यालयसँग बढी जोडिएको अनुभव गर्छन् । उदाहरणका लागि विद्यालयमा विभिन्न प्रकारको गतिविधि सञ्चालन गर्न विद्यार्थीहरूको समिति वा उपसमिति बनाउन सकिन्छ । जस्तै अनुशासन समिति, सफाइ समिति, टिफिन व्यवस्थापन समिति, सभा सञ्चालन आदि । यसबाट विद्यालय सञ्चालनमा सहयोग हुनुका साथै विद्यार्थीहरूमा जिम्मेवारी र नेतृत्व भावनाको विकास हुन्छ । यसैगरी व्यवस्थात्मक समस्या जस्तै खेल सामग्रीको वितरण कसरी गर्ने सम्बन्धमा सभामा चर्चा हुनुपर्छ ।
    उपर्युक्त विश्लेषणले के प्रस्ट हुन्छ भने बिहानको प्रार्थनासभा विद्यालय जीवनमा सांस्कृतिक, शैक्षणिक वा व्यवस्थात्मकरूपले गहिरोसँग जोडिएको छ र शिक्षाको आदर्श र उद्देश्य हासिल गर्न अहम् भूमिका निर्वाह गर्दछ । हाम्रो विद्यालयमा वरिपरिको समाजबाट आउने केटाकेटीहरूले आपूmसँग प्रादेशिक जीवन, थरीथरीका भाषा, मूल्य र मान्यताको लिएर आउँछन् । यी सबै एक प्रकारको पूँजी हो र शिक्षकहरूका लागि सिक्ने–सिकाउने संसाधन हो । बिहानको सभा र प्रादेशिक गीत, कथा, नृत्य आदिले त्यसको शुरूशात र त्यसपछि कैयन शैक्षणिक पहल जसमा केटाकेटीहरूको कुरा वा उनीहरूद्वारा गरिने प्रदर्शन, विद्यालय विषयक सामूहिक चर्चा र निर्णय, जिम्मेदारी बाँडफाँड यस्ता कुरा हुन् जसले एउटा विद्यालयको कायापलट गर्न सक्छ । बिहानको प्रार्थनासभालाई जीवन्त, उत्साहवद्र्धक, बहुसांस्कृतिक र विद्यार्थीहरूको आप्mनो मञ्चको रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ । यस्तो विद्यालयबाट शिक्षित विद्यार्थीहरू अन्ततोगत्वा देश विकासमा सहभागी हुनेछन् । अर्थात् पलायनवादी विचार राख्ने छैनन् । खाँचो मात्र यस प्रकारको प्रार्थनासभा सञ्चालन गर्नु रहेको छ ।

Sunday, January 6, 2019

अबेरसम्म होइन, सही तरीकाले पढ्नु आवश्यक

अबेरसम्म होइन, सही तरीकाले पढ्नु आवश्यक

अनन्तकुमार लाल दास

    प्रायः विद्यार्थीहरूको गुनासो के हुन्छ भने उनीहरू अबेर रातिसम्म पढ्छन, खुब परिश्रम पनि गर्छन् तर केही बेरसम्म पढ्ने उनीहरूको साथीले हरेक परीक्षामा उनीहरूभन्दा बढी सफलता हासिल गर्छन् र उनीहरूको तुलनामा धेरै अगाडि हुन्छन् । यदि तपाईंपनि यस्तै समस्याबाट पीडित हुनुहुन्छ भने याद राख्नुहोस् अबेरसम्म पढ्नुमात्र बुद्धिमानी होइन कसरी पढ्नुहुन्छ त्यो महŒवपूर्ण हो । यदि तपाईं एक दिनमा एघार–बा¥ह घण्टा पढ्नुहुन्छ तर पढ्ने तरीका सही छैन भने यसबाट कुनै फाइदा हुनेछैन । त्यहीं सही तरीकाले पाँच–छ घण्टामात्र पनि पढ्दा राम्रो अङ्क हासिल गर्न सकिन्छ । यस आलेखमार्पmत सही तरीकाले कसरी पढ्ने सम्बन्धमा केही बुँदामा छलफल गर्ने जमर्को गरिएको छ । यी उपायहरू अँगालेर तपाईं पनि स्मार्ट र बुद्धिमान बन्न सक्नुहुन्छ ।
    विद्यार्थीहरूले पढ्ने माहौल बनाउन ‘स्टडी स्पेस’ बनाउन धेरै आवश्यक छ । यो ठाउँ आप्mनै घरको कुनै एक वा दुई ठाउँ हुन सक्छ । यसको लागि त्यहाँ कुर्सी वा मेच हुनु आवश्यक नभई के सुनिश्चित गर्नु आवश्यक हुन्छ भने त्यहाँ होहल्ला नहोस् । राम्रो प्रकाश र आरामदायक बस्ने ठाउँ होस् जहाँ तपाईं राम्रो तरीकाले दिमाग खियाएर पढ्न सक्नुहुन्छ । एउटै ठाउँमा निरन्तर पढिरहँदा बोर हुन सक्छ । यस कारण घरमा कुनै वैकल्पिक कोठा वा घरको कुनै कुना पढाइको लागि तयार गर्नुपर्छ ।
    विद्यार्थीहरूले ध्यान दिनुपर्ने अर्को महŒवपूर्ण कुरा के हो भने पढाइ गर्न बस्दा आप्mनो स्मार्टफोन साइलेन्स मोडमा आपूmभन्दा टाढा राख्नुपर्छ । स्मार्टफोनले हिजोआज विद्यार्थीहरूको बहुमूल्य समय ‘किल’ गरिरहेको छ । यदि स्मार्टफोन नजीक हुन्छ भने विद्यार्थीहरूको ध्यान पटक–पटक फेसबूक र व्हाट्सएपले आकर्षित हुन्छ र पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न गा¥हो हुन्छ । यसको साथसाथै तपाईंको मन पढ्ने बेला, पढिरहेको अवस्थामा सेल्फी खिच्ने पनि हुन सक्छ वा तपाईंको साथीहरूको फोन पटकपटक आउन सक्छ । तपाईंले कुनै काम नगरिरहेको बेलापनि तपाईंको मस्तिष्क पढाइबारे केही नसोची युट्यूबमा केही न केही हेर्ने चाहना भइरहेको हुन सक्छ । यसले तपाईको एकाग्रतालाई भङ्ग गर्छ । मनाविज्ञान अनुसार स्मार्टफोन यस्तो कुख्यात गैजेट हो जसले तपाईंहरूको ध्यान कुनै न कुनै बहानामा भङ्ग गरिरहन्छ ।
    मननीय कुरो के हो भने भोक लागेको बेला कुनै पनि काम गर्न तपाईं रुचाउनुहुन्न । भोकाएको मानिसलाई छिट्टै रीस पनि उठ्छ । खाली पेट कुनै विषय एकैपटकमा बुझ्न गा¥हो हुन्छ र पटकपटक तपाईंको ध्यान खानातिर गइरहन्छ र दिमागमा पनि विभिन्न खानेकुराको चित्र अङ्कित भइरहन्छ । यस अवस्थामा तपाईं एकाग्रचित्त भएर पढ्न सक्नुहुन्न । स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले भोकाएको बेला टाउको र पेट दुख्ने सम्भावना बढी हुने औंल्याएका छन् । यस कारण बिहानीको नाश्ता वा खाना खाएर मात्र पढ्न बस्नु पछै । पढ्दा पानीको एउटा बोतल अवश्य आपूmसँग राख्नुहोस् । पढाइको बीचमा भोक लागेमा केही ड्राइ पूmड र पानी खानुपर्छ ।
    क्वालिटी स्टडीको लागि बिहानै दिनभरिको प्लान तयार गर्नुपर्छ । अन्यथा के पढ्ने के नपढ्ने भ्रममा दिनभरि किताब माथि किताब पल्टाइरहनुहुन्छ र केही लाभ हासिल हुँदैन । सँगसँगै यसबाट तपाईंको समयपनि खेर जान्छ । कहिलेकाहीं त बोर भएर पढाइ बन्द पनि गर्न सक्नुहुन्छ । यसको लागि प्रत्येक दिन कम्तीमा दुई वा तीन विषय रोज्नुपर्छ र एकपटकमा एउटै विषय पढ्नुपर्छ । एउटा शोधले के देखाएको छ भने लगातार दुई–तीन घण्टा पढिरहँदा विस्तारै तपाईंको मस्तिष्कको ग्रहण क्षमतामा कमी आउन थाल्छ । राम्रो त के हुन्छ भने प्रत्येक घण्टापछि पाँच वा दश मिनेटको ब्रेक लिनुपर्छ । यस ब्रेकमा परिवारका कुनै सदस्यसँग कुरा गर्न सकिन्छ वा झ्याल बाहिरको दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ वा दिउँसोको बेला ‘राग भीमपलासी र रातिको बेला छ भने  ‘राग दरबारी’ सुन्दा मस्तिष्कलाई ऊर्जा प्राप्त हुन्छ । त्यसपछि पानीले अनुहार पुछेर केही छिन गहिरो सास लिनुपर्छ । यसबाट तपाईंको मस्तिष्क ताजा अर्थात् रिचार्ज हुन्छ र ग्रहण क्षमता बढ्छ ।
    पढ्न बसेपछि एकैपटक धेरै काम गर्ने गल्ती बिर्सेर पनि गर्नुहुन्न । कुनै एउटा पाठमाथि मात्र फोकस गर्नुपर्छ । एकपटकमा एउटा विषयको किताब मात्र पढ्नुपर्छ वा स्वयं नोट्स तयार गरेर त्यसलाई पढ्नुपर्छ । मनलाई कहिल्यै पनि चञ्चल हुन दिनुहुँदैन । यदि कुनै विषय पढ्न रुचाउनुहुन्न भने आपूmले रुचाएको विषय पढ्नुपर्छ । पढाइको प्रारम्भमा सबैभन्दा पहिले सिलेबस पूरा गर्नेतर्पm ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ । अतिरिक्त कुराहरूको लागि पछि विचार गर्नुपर्छ । यसको लागि विषयगत ग्रीडलाई पटक–पटक अध्ययन गर्दा सिलेबस बाहिर जाने सम्भावना न्यून हुन्छ र सिलेबस पूरा गर्न सजिलो पनि हुन्छ ।
    पढाइ गर्दा बिर्सेर पनि नकारात्मक सोच अर्थात् यो विषय मलाई धेरै गा¥हो लाग्छ वा अरू साथीहरूले के गरिरहेका होलान् वा जति पढ्दा पनि बुझ्न सकिरहेको छैनजस्ता विचार कहिल्यै पनि मनमा ल्याउनुहुँदैन । फेल हुने भय वा कुनै विषयप्रति डर छ भने मस्तिष्कबाट झिकेर फाल्नुपर्छ । विद्यार्थीहरूले ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने कुनैपनि विषय सजिलो वा गा¥हो हुँदैन । त्यस खास विषयप्रति तपाईंको रुचि घटेको हुनाले मात्र तपाईलाई गा¥हो लाग्छ । जसरी पानी चट्टानभन्दा कोमल भए तापनि निरन्तर चट्टानमाथि खसिरहँदा त्यसलाई चकनाचुर गर्न सक्छ भने तपाईको निरन्तर प्रयासले त्यो विषय पनि सजिलो लाग्न थाल्छ । यस कारण यदि तपाईंले आप्mनो पढ्ने दृष्किोणमा परिवर्तन ल्याएर सकारात्मक सोचको साथ पढ्नुहुन्छ भने शतप्रतिशत सफल हुनुहुन्छ । जुन विषयमा तपाईं कमजोर हुनुहुन्छ त्यस विषयमा बेग्लाबेग्लै लेखकहरूको किताब पढ्ने प्रयास गर्नुपर्छ र जुन लेखकको भाषा सजिलो लाग्छ उसकै किताब पढ्दा तपाईलाई बढी फाइदा हुन्छ ।
    प्रयास गर्दागर्दै पनि यदि कुनै प्रश्नको हल वा कुनै पाठ तपाईंको समझमा आइरहेको छैन भने त्यसमाथि बढी समय खेर फाल्नु वा निराश हुनुको साटो त्यस बेला त्यो विषय बन्द गरी अर्को विषय पढेर समयको सदुपयोग गर्नुपर्छ । पछि आप्mनो शिक्षकसँग समय लिएर आप्mनो शङ्काको समाधान गर्नुपर्छ र यदि शिक्षक उपलब्ध नभएमा कक्षाका कुनै गतिलो विद्यार्थीको सहयोग लिई त्यो कुरा बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ र त्यो पनि सम्भव नभए ‘गुगल’ महाराजको सहयोग पनि लिन सकिन्छ ।
    यस बाहेक दिनभरि पढेका कुराहरूको सारांश (नोट) बनाउनुपर्छ । कुरो बुझ्नको लागि चार्ट वा चित्रको सहारा लिन सकिन्छ । जे कुरो पढिरहनुभएको छ त्यससँग सम्बन्धित के कुराहरू इन्टरनेटमा छ त्यसमाथि पनि ध्यान पु¥याउँदा लाभ नै हुनेछ । कुनै पाठ पढ्दा त्यसमा भएको मुख्य–मुख्य कुरा हाइलाइट गर्ने बानी बनाउनुपर्छ । यसको लागि टेक्स्ट लाइनर पेन्सिल प्रयोग गर्नुपर्छ । पाठ पढ्दा मनमा उत्पन्न भएको विचार वा नयाँ शब्द पेंसिलले पूmटनोटमा लेख्नुपर्छ । क्यानाडाको वाटरलू विश्वविद्यालयमा भएको एउटा शोधले के देखाएको छ भने बोलेर पढ्दा छिटो र लामो समयसम्म याद रहन्छ । शोधमा सामेल प्रोफेसर नोह फारिन र कोलिन मैकलोडले बोलेर पढ्दा स्मरणशक्ति तीव्र हुने दाबी गरेका छन् । यस कारण कुनैपनि पाठ बोलेर पढ्नु वा लेख्नुपर्छ ।
    यदि तपाईंलाई एउटा औसत विद्यार्थी जस्तै परीक्षा उत्तीर्ण गर्न मात्र चाहनुहुन्छ भने ‘घोकन्ते विद्या’ लाई अँगाल्न सक्नुहुन्छ तर यदि तपाईंले स्वयंलाई स्मार्ट र इन्टेलिजेन्ट विद्यार्थीको समूहमा सामेल गर्न चाहनुहुन्छ भने कुनैपनि विषयको ‘थीम’ र ‘कन्सेप्ट’ राम्ररी बुझ्ने बानी विकसित गर्नुपर्छ । यसको लागि पटक–पटक किताब पढ्नुपर्छ, कक्षामा शिक्षकको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्नुपर्छ, नबुझेको कुरा शिक्षकसँग कक्षाभित्र र बाहिर अन्तक्रिया गर्नुपर्छ । त्यस विषयसँग सम्बन्धित अन्य रिफ्रेन्स पुस्तकको सहारा लिनुपर्छ र इन्टरनेटमा सर्च गरेर ‘कन्टेन्ट’माथि ध्यान पु¥याउनुपर्छ । अभिभावकहरूले पनि सन्तान कसरी पढिरहेको छ भन्ने कुरामा ध्यान पु¥याउनुपर्छ र समस्या देखिएमा सम्बन्धित विद्यालयका शिक्षकहरूसँग छलफल
गर्नुपर्छ ।

Sunday, December 30, 2018

पूँजीवाद र शिक्षा

पूँजीवाद र शिक्षा

अनन्तकुमार लाल दास

    नेपालमा पूँजीवादको विकास एउटा यस्तो प्रक्रिया हो जसले शिक्षामाथि गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ । हाम्रो जस्तो विविधताले भरिएको सामाजिक आवश्यकताको पूर्ति पूँजीवादले मात्र पूरा गर्न सक्दैन तर आवश्यकताको पूर्ति हामी जसरी गरिरहेका छौं त्यसमा पूँजीवादको प्रभाव देखापरिरहेको छ । उदाहरणको लागि एउटा खास प्रकारको राष्ट्रवाद तयार हुनु । वर्तमान राष्ट्रवादमा बजारीकरण र वैश्वीकरणको प्रभाव स्पष्ट देखापरिरहेको छ । पूँजीवादले हाम्रो समाज र शिक्षालाई पूर्णरूपेण प्रभावित गरेको छ भन्ने पनि होइन । हुन सक्छ शिक्षकहरूले आप्mनो पहिचान पारम्परिक माड्सापजस्तो बनाउन खोजेका होलान् वा हुन सक्छ आपूmलाई जागीरे वा एउटा यस्तो व्यक्ति बुझेका छन् जो पूँजीवादी व्यवस्थाको लागि उपयुक्त सिपाही तयार गर्न सक्षम छ वा के पनि हुन सक्छ भने सशक्त नागरिक तयार गर्ने माध्यम बुझेको हुन् ।
    शिक्षक आपूm र आप्mनो पेशाबारे के सोच्छन् वा विद्यार्थी आप्mनो भविष्यबारे के सोच्छन् ? यी सबैमा पूँजीवादको धेरै योगदान छ । हुन सक्छ विद्यालय र शिक्षकको कामले यस्तो समाज वा राष्ट्रको निर्माण होस् जुन पूँजीवादी नै होस् । तर यो अनिवार्य छैन । पूँजीवादी राज्य त्यो हो जसमा मानिसहरू समाजमा छरिएको पूँजीलाई रुपियाँको रूपमा जम्मा गर्छन्, उनीहरू समाज र संस्कृतिमाथि हाबी हुन्छन् । यो त्यस समाजसँग भिन्न छ, जसमा राजा र जमीनदारको प्रभुत्व हुन्छ । यस वर्गले बलपूर्वक जमीनमाथि कब्जा गर्छन्, जमीनको व्यापार गरेर होइन ।         ‘पूँजीवाद’ शिक्षाको लागि केही मौलिक प्रश्नहरूको उठान गर्दछ । त्यो के हो भने शिक्षाको समाजमा के उद्देश्य र कार्य हुनुपर्छ ? कार्ल माक्र्सले उन्नाइसौं शताब्दीमा पूँजीवादको मानव जीवनको लागि के अर्थ छ भन्ने चित्र प्रस्तुत गरेका थिए । माक्र्सको बेला सामन्तवादी उत्पादन पद्धतिबाट पूँजीवादी उत्पादन पद्धतिमा परिवर्तन भइरहेको थियो । तत्कालीन समाजमा जमीनदारहरूको वर्चस्व थियो । राजा आप्mनो आसेपासेहरूलाई जमीन दिन्थे र यसको साटो उनीहरूबाट सेवा र सम्मान पाउँथे । खेती गर्नेहरूले आप्mनो मालिकलाई आप्mनो परिवारभन्दा ठूलो मान्थे । पूँजीवादी उत्पादन पद्धति ठीक विपरीत तीव्र गतिले हिंड्ने अर्थव्यवस्था हो जसमा पूँजी रुपियाँको रूपमा सजिलै हस्तान्तरित गर्न सकिन्छ । सामन्तवादी उत्पादनको तुलनामा पूँजीवादी उत्पादनमा बन्ने सम्बन्धलाई सजिलै विच्छेद पनि गर्न सकिन्छ र पुनः बनाउन पनि सकिन्छ । अर्थात् जोसँग धेरै धन छ उही बाजारमाथि हाबी पनि हुन्छ ।         जहाँ सामन्तवादमा वफादारी धेरै ठूलो गुण तियो त्यहीं पूँजीवादमा कुशलताको खोज गरिन्छ जसले कम लागतमा बढी उत्पादन कसरी गर्ने भन्ने बताउँछ । अर्थात् आज शिक्षित त्यो हो जसले गुणा–भाग गर्न
सक्छ ।
    सामन्तवादी उत्पादनमा मजदूर ‘नमकहलाली’ को संस्कारबाट प्रेरित भएर मालिकको फाइदाको लागि काम गर्दथे, तर पूँजीवादमा मजदूर मोलभावको संस्कार सिक्छ र आप्mनो मालिकको फाइदाको लागि सौदा अर्थात् तलबको आधारमा काम गर्छ । पूँजीवादमा धेरै यस्ता मान्यताहरू सिकाइन्छ जो सामन्तवादमा त्यति महŒवपूर्ण थिएन । जस्तै निजी सम्पत्तिको अवधारणा अर्थात् पैmक्टरीको एउटा मालिक हुन्छ जो उत्पादको एक्लो हकवाला हुन्छ र अन्य कुनै व्यक्तिलाई त्यसमाथि दाबी गर्न मिल्दैन । पूँजीवादी व्यवस्थाको विकास समाजको विभाजनमा महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ । पूँजीवादको अर्थ बाजारमा हुने शोषणसँग पनि छ, जसको माध्यमले बढीभन्दा बढी पूँजी सञ्चित गर्ने प्रयास गरिन्छ । उन्नाइसौं शताब्दीमा माक्र्सले के भनेका थिए भने नयाँ दौरमा शिक्षालाई स्वयंसँग के सोध्नुपर्छ भने के आज पनि सामन्तवादी राजाहरू र तिनका प्रभावबारे पढाउनु उचित हुन्छ ? अहिलेको पूँजीवादी युगमा कसरी प्रविधिले पुरानो सामाजिक सम्बन्ध तोडेर नयाँ सम्बन्ध कायम गरिरहेको छ भन्ने कुरो आजका केटाकेटीहरूलाई सिकाउनु आवश्यक छ । कसरी नयाँ उत्पादनको शक्ति विकसित भइरहेको छ र कसरी कम्पनीहरू यस विश्वको शक्तिशाली संस्थाको रूपमा प्रकट भइरहेका छन् ।
    आज शिक्षाबाट हामी के सिक्न चाहन्छौंं, हुने परिवर्तनलाई अगाडि राखेर तय गर्नुपर्ने हुन्छ । अर्थात् पूँजीवादमा एउटा मजदूरको जीवनको अभिन्न हिस्सा ‘प्रतिस्पर्धा’ बढाउनुपर्छ वा आपसी सम्बन्ध बढाउनुपर्छ जुन जटिल समाजलाई कायम राख्न अति आवश्यक हुन्छ ? पूँजीवादले जन्माएको शोषणबाट मुक्त हुन सहयोगको भावना हुनु आवश्यक छ तर केटाकेटी वा बुजुर्ग कोही पनि आपैंm सहयोग वा प्रतिस्पर्धा सिक्दैन । यो उनीहरू विद्यालय र समाजबाट सिक्छन् । नेपालको शिक्षाले यसमध्ये कसलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । पहिले हामीलाई सिकाइन्थ्यो ज्ञानसँग प्रेम गर्नुपर्छ, जहाँ सरस्वती हुन्छिन् त्यहाँ लक्ष्मीको वास हुँदैन । तर के संयोगको कुरो थिएन कि जो मर्यादा पुरुषोत्तम थिए उनी नै भूमिको राजा पनि थिए । आज के कुरो सत्य हो भने पूँजीवादी युगमा ज्ञान फाइदाको लागि प्राप्त गरिन्छ, पुरानो संस्कारको लागि होइन । आज नयाँ संस्कार र ज्ञान सिकाइन्छ जसमा एमबीए र पूँजीपति मर्यादा पुरुषोत्तम हुन् ।
    आज पूँजीवादी उत्पादन शैलीलाई बुझ्नु शिक्षाविद्हरूको लागि महŒवपूर्ण कार्य हो किनभने कुन प्रकारको उत्पादन शैली मानव स्वतन्त्रताको लागि फाइदाजनक हुन सक्छ । माक्र्सले भनेका थिए–“हरेक समाज आपूmभित्र स्वयंलाई परिवर्तन गर्ने बीउ लिएर हिंड्छ ।” पहिले उत्पादन जनावर र मानिसको ताकतबाट हुन्थ्यो । मेशीनको आविष्कारपछि त्यही काम पैmक्टरीमा हुन थाल्यो । यस कारण ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने समाज कसरी परिवर्तन भइरहेको छ र कुन दिशातर्पm अग्रसर छ ? पूँजीवादमा एउटा महŒवपूर्ण अन्तर्विरोध ‘विराग’ हो जुन कामबाट सन्तुष्टि वा त्यसको फल प्राप्त नभएपछि उत्पन्न हुन्छ । आप्mनो काममा आनन्द प्राप्त नहुनु पूँजीवादमा असन्तुष्टि र तनावको कारण बन्दछ । आज विद्यालय र कम्पनीहरूमा विराग नियमित हिस्सा नै बनिसकेको छ । विराग, त्यस विद्यार्थीका लागि यस्तो अनुभव हो, जो कक्षामा पढेको कुरा आप्mनो जीवनसँग सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिरहेको छैन किनभने कुनै विषयमा खुला चर्चा गर्ने समय शिक्षकहरूसँग छैन । सबैलाई साथ लिएर हिंड्नुपर्ने हुन्छ । जब खर्च कम गरेर बढी तथ्याङ्कगत उत्पादन हेराउनु समाज र विद्यालयको प्रमुख लक्ष्य बन्छ भने विरागको कुनै महŒव हुँदैन ।
    केही कम्पनी, जसले विरागबाट हुने हानि बुझेका छन् आप्mनो मुनाफा कम गरेर काम गर्ने तरीकामा परिवर्तन ल्याइरहेका छन् । यसैगरी केही शिक्षक के कोशिश गरिरहेका छन् भने पाठ्यक्रम छिटो पूरा गर्नुको साटो त्यसलाई बढी रुचिकर र बुझाइ आधारित कसरी पढाउने । पूँजीवादमा एउटा सामाजिक सम्बन्ध पनि निहित छ जसलाई ‘शोषण’ भनिन्छ र यसले धेरै तनाव उत्पन्न गर्छ । ध्यान दिएर हेर्ने हो भने पूँजीवादमा पूँजीपतिको मुनाफा मजदूरहरूको शोषणबाट नै हासिल हुन्छ । पूँजीवादमा कुनै कर्मचारीलाई दिइने तलबमा उसले गरेको योगदानबापतको रकम सामेल हुँदैन । पूँजीवादको विशेषता के हो भने तलब शोषण र बाजारको छलद्वारा निर्धारित हुन्छ ।
    पूँजीवाद अटल र अपरिवर्तनीय पनि होइन । यस भित्रको अन्तर्विरोधले गर्दा यो पनि विस्तारै परिवर्तन भइरहेको छ किनभने लगातार विभिन्न वर्गजस्तै मजदूर सङ्गठन, पर्यावरणमाथि काम गर्ने समूह आदिबाट यसको विरोध पनि भइरहेको छ । उदाहरणको लागि दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिकन कम्पनीहरूले आप्mनो मुनाफाको ठूलो हिस्सा मजदूरहरूलाई बाँड्न थाले । परिणामस्वरूप उनीहरूको जीवनशैलीमा धेरै परिवर्तन भयो । पूँजीवादबाट उत्पन्न पर्यावरणीय सङ्कटबाट जोगिनको लागि बीसौं शताब्दीमा श्रमिकहरूसँग अनेक सम्झौता गरियो । कुनै देशले बेरोजगार भत्ता र बढेको तलब दियो भने कसैले गरीबहरूलाई घर र चिकित्साको सुविधा प्रदान गरे । यसबाहेक ठूला कम्पनीहरूले बढी कर दिन स्वीकार गरे । हिजोआज हाम्रो देशमा सबैको लागि समान शिक्षाको कुरो चलिरहेको छ तर यो त्यसबेला मात्र सम्भव हुन्छ जब पूँजीवादमा मुनाफाखोरी अन्त्य हुन्छ ।
    पूँजीवादले हाम्रो देशलाई कतातिर डो¥याउँदैछ भन्ने कुरोको भविष्यवाणी गर्न गा¥हो छ तर यसले ल्याउने समस्याको अनुमान लगाउन सकिन्छ । कार्पाेरेशन, त्यसको मालिक र वरिष्ठ मैनेजर यस देशका सबैभन्दा शक्तिशाली मानिसको रूपमा देखा पर्छन् । शिक्षाको अर्थ स्वतन्त्र सोच भएको मानिस तयार गर्नु नभई त्यस्ता कम्पनीहरूको लागि वफादार श्रमिक तयार गर्नु हुन्छ । उच्च शिक्षा, मात्र त्यति मानिसहरूको लागि हुन्छ जति कम्पनीलाई चाहिन्छ । बाँकीको लागि विद्यालय शिक्षा नै पर्याप्त हुन्छ । यो कुरो पूँजीवादको भित्री स्वरूपको आधारमा भनिएको हो । यसमा खर्च पनि कम हुन्छ र मुनाफा पनि बढी । तर समाजमा अन्य प्रक्रियाहरू छन् जसको आप्mनै तर्क र स्वरूप छ । धनीलाई मात्र होइन सबै नागरिकको कुरा सुन्ने, उनीहरूलाई सम्मान गर्ने गणतन्त्रको अनिवार्य शर्त हो । के पनि भन्न सकिन्छ भने शिक्षाको अर्थ जागृति र स्वेच्छाले जे पनि बन्न सक्ने आजादी हो । मात्र पूँजीवादले शिक्षालाई प्रभावित गर्दैन । शिक्षा, पूँजीवाद र सरकार तीनै एक अर्कासँग जोडिएका छन् । यस कारण शिक्षाविद्हरूलाई पूँजीवाद, शिक्षा र सामाजिक सम्बन्धमा तेर्सिएको प्रश्न र चिन्तामाथि चिन्तन गर्नेपर्ने हुन्छ ।

Find us