Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts
Showing posts with label शिक्ष्f नेपाल. Show all posts

Sunday, October 18, 2020

 वैचारिक क्रान्ति – आजको आवश्यकता

वैचारिक क्रान्ति – आजको आवश्यकता

अनन्तकुमार लाल दास
    भविष्यको नेपाललाई कोरोनामुक्त बनाउनका लागि आज नयाँ चिन्तन र नयाँ सोचको आवश्यकता छ जसको जरा समातेर नेपाललाई विकास पथमा डो–याउन सकियोस्। अहिलेको विकास क्रमले नयाँ नेपालको भविष्य कोर्न सक्दैन किनभने त्यसको आधारशिला तर्कहीन र तथ्यहीन छ। यस कारण यस्तो लोक–शिक्षणको आवश्यकता छ जसले हाम्रो पुरातनवादी सोच उखेलेर नयाँ र परिष्कृत शिक्षा नीतिलाई मलजल गर्न सकोस्। यो कार्य कठिन पनि छैन। यसका लागि मात्र हामीले आफूलाई परिवर्तित गर्नुपर्ने खाँचो छ।
    समयानुसार लोक मान्यता र व्यवस्थामा परिवर्तन हुनु पनि आवश्यक छ। एउटा निश्चित अवधिपश्चात् यदि मान्यता र व्यवस्थामा परिवर्तन भएन भने यसले समाज र मानिसलाई स्वार्थी बनाउन थाल्छ र त्यसको परित्याग गा–हो हुन जान्छ। यस परिप्रेक्ष्यमा समाजमा अराजकता र भ्रष्टाचारलाई बढावा मिल्छ र यसले सामाजिक शान्तिलाई बिथोल्छ। यस कारण वर्तमानमा देखा परेका हरेक प्रकारका दुराचार, द्वन्द्व वा शोषणका लागि कसैलाई पनि दोष दिएर समस्याको समाधान हुनुको साटो झन् समस्या बढ्ने सम्भावना हुन्छ। यस परिस्थितिमा मानिसको सोचमा परिवर्तन भएन भने समस्या समाधान गर्न गा–हो हुन्छ। वैचारिक क्रान्तिले नै सबै असम्भव देखिने काम सम्पन्न भएको छ। त्यसैले वैचारिक क्रान्तिको आज टडकारो अवश्यकता महसूस गरिएको हो।
    पहिले नेपालमा राजतन्त्र थियो। जनतालाई सीमित अधिकार प्रदान गरिएको थियो। राजसत्ता राजामा निहित थियो तर आजको अवस्था ठीक विपरीत छ। आज जनता सार्वभौमसत्ता सम्पन्न छ। राज्यको शक्ति जनताको हातमा छ। जनमानस जुन दिशातिर लम्कन्छ, हावा त्यतैतिर बग्न थाल्छ। जनमानसको प्रवाहलाई यदि सही दिशा प्रदान गरियो भने राष्ट्रलाई तीव्रताका साथ विकास पथमा डो–याउन सकिन्छ। यस कारण आज विचारको शस्त्र प्रयोग गर्ने खाँचो छ, किनभने विचारले नै जनमानसलाई सही दिशा प्रदान गर्न सक्छ।


    फ्रान्सको राज्य क्रान्तिपूर्व संसारभरि राजतन्त्र थियो। आम मानिस कि दास थियो कि दासजस्तै जीवन बाँच्न बाध्य थियो। सन् १७८९ मा भएको फ्रान्सको राज्यक्रान्तिले स्वतन्त्रता, समानता र सुरक्षित भविष्यको जुन परिकल्पनाको बास्ना सम्पूर्ण विश्वमा छर्न सफल भयो त्यसैको परिणामस्वरूप आज विश्वका प्रायःजसो राष्ट्र राजतन्त्रात्मक शासन पद्धतिबाट मुक्त हुन सफल भएका छन्। यस कारण फ्रान्सको राज्यक्रान्तिलाई विचारको क्रान्ति पनि भनिएको छ। त्यहाँ केही यस्ता दार्शनिकहरू थिए जसले जनतालाई कैयौं नयाँ विचार दिए, जसले आम जनताको आँखा खोल्ने काम ग–यो। मन्टेस्क्यूले शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्त दिए भने रूसोले सामाजिक सम्झौताको सिद्धान्त प्रतिपादित गरे। यसैगरी भोल्टेयरले व्यङ्गात्मक नाटकको माध्यमले चर्चमाथि प्रहार गर्दै तत्कालीन भ्रष्ट चर्चलाई निर्मूल गर्ने नारा दिए भने दिदेरोले नयाँ शब्दकोषको माध्यमले तत्कालीन शासन व्यवस्थामाथि प्रहार गरे। जनताले चाहेको तर भन्न नसकेको कुरालाई यी दार्शनिकहरूको विचारको माध्यमले सुन्दा जनता आन्दोलित भयो। फलस्वरूप एकपछि अर्को देशमा आन्दोलनको शुरूआत र राजतन्त्रको ठाउँ प्रजातन्त्रले लिन थाल्यो। यो जीत सशस्त्र क्रान्तिको नभएर वैचारिक क्रान्तिको थियो।
    कुनै पनि प्रकारको युद्धबाट जनतालाई त्यति प्रभावित गर्न सकिंदैन जति सजिलै विचारको प्रवाहबाट गर्न सकिन्छ। इङ्गल्यान्डमा भएको औद्योगिक क्रान्ति पछि नयाँ–नयाँ पूँजीपतिहरूको जन्म भयो। बिस्तारै उनीहरूले कामदारको शोषण गर्न थाले। यस प्रकार धनी र गरीबबीच खाडल बढ्न थाल्यो। त्यसबेला लेनिन र कार्लमाक्र्सले साम्यवादी विचारको स्वरूप, आधार र प्रयोग जनतामाझ प्रस्तुत गर्दा त्यो विचार जनतालाई सही प्रतीत भयो। फलस्वरूप आज संसारका करीब एक तिहाई जनताले साम्यवादी शासन पद्धतिलाई स्वीकार गरेको छ।
    विचारले मनःस्थितिलाई परिवर्तित गर्दछ र मनःस्थितिले परिस्थितिलाई। विचारको प्रचारले नै बौद्ध धर्म नेपालको एक कुनाबाट एशियाका धेरैजसो देश– चीन, भारत, जापान, श्रीलङ्का, तिब्बत, जावा, सुमात्रा आदि देशमा फैलिन सफल भयो। यसैगरी विचार क्रान्तिको प्रभावले गर्दा नै आज विश्वको जनसङ्ख्याको एक तिहाई ईसाई छ। यसैगरी अन्य धर्मले पनि संसारमा आआफ्नो विचारको प्रभावले स्थान ओगट्न सफल भएको देखिन्छ। यदि आज हामी जनताको अगाडि प्रभावशाली र आकर्षक तवरले सही विचार प्रस्तुत गर्न सक्यौं भने नयाँ नेपालको परिकल्पनाले मूर्त रूप लिन बेर लगाउँदैन।
    वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा मानिसको सोच यस्तो मान्यतासँग जोडिन पुगेको छ जहाँ तुरुन्त फाइदा पाउनका लागि जे पनि गर्न तयार छ। आज नीति, नियम, सदाचारलाई भाषणमा मात्र स्थान प्राप्त छ। यस परिस्थितिको प्रत्यक्ष उपचार समयमैं गर्नुपर्छ अन्यथा प्रजातन्त्र खतरामा पर्ने सम्भावना हुन्छ। यस कारण पनि वैचारिक क्रान्ति आजको प्रमुख आवश्यकता बन्दै गएको छ किनभने विचार शक्ति विश्वको यस्तो ठूलो शक्ति हो जसमा हाम्रो सोचलाई परिवर्तित गर्ने ताकत हुन्छ।
    आज शोषण र उत्पीडन नयाँ–नयाँ स्वरूप धारण गरेर हाम्रो अगाडि उपस्थित हुन थालेको छ। ‘मुखमा राम, बगलीमा छुरी’ भन्ने लोकोक्ति पाइलापाइलामा चरितार्थ भइरहेको छ। राजनीतिक क्षेत्रमा कथनी र करनीमा कुनै समानता देखा पर्दैन। अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रसँगै नेपालमा पनि घटित घटनाहरूले मानव जातिको भविष्य नै अन्धकारतर्फ ढकेल्दै लगेको छ। व्यक्तिगत र सामाजिक दोष पनि दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको छ। यस परिस्थितिमा हाम्रो सोच परिवर्तनका लागि विचाररूपी अस्त्रको प्रयोग अति आवश्यक भइसकेको छ। यस प्रकारको दुष्प्रवृत्ति रोक्नका लागि त्यसविरुद्ध कडा घृणा होइन, सशक्त विचाररूपी शक्ति प्रदर्शित गर्नुपर्छ। विकृत क्रियाकलाप गर्ने मानिसलाई न सहयोग गर्नुहुन्छ, न प्रशंसा नै। एउटा मानिससित भएको अन्यायलाई सम्पूर्ण समाजप्रति भएको अन्याय बुझ्नुपर्छ। यस प्रकारको विचार घरघरमा पु–याउनुपर्छ। अनिमात्र समृद्ध नेपाल सुखी नेपाली र कोरोनामुक्त नेपालको राष्ट्रिय परिकल्पनाले साकार रूप लिन सक्छ।
    हाम्रो सोचको विकृतिले गर्दा नै समाजमा थरीथरीको कुरीति फैलिरहेको छ। हामी दिन प्रतिदिन सुविधाभोगी बन्दै गइरहेका छौं। धैर्यको अभाव, अहम् प्रदर्शन र विवेकको विसर्जनले गर्दा आज हाम्रो समाजमा मानवीय संवेदना लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको छ। यो यस्तो सरुवा रोग हो, जसको उपचार यदि समयमैं गरिएन भने यसले एउटा परम्पराको रूप धारण गर्न बेर लगाउँदैन। किनभने समस्त दुर्गुणहरूको उद्गमस्थल मानिसको दुर्बुद्धि हो। आज हामीले विवेकलाई पुरातनवादी सोच भनेर एउटा कुनामा थन्काइदिएका छौं। आज चारैतिर भ्रष्टाचार र मनपरीतन्त्र गर्वको विषय मान्न थालिएको छ। हाम्रो देश नेपालको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा चारैतिर नकारात्मक विचारको चलखेल भइरहेको छ। आम मानिसको चाहना यसबाट उन्मुक्ति हो। यस परिस्थितिमा यसको उपचार नहुन्जेल कुनै पनि समस्याको समाधान सम्भव छैन। समस्या समाधान वैचारिक क्रान्तिले मात्र सम्भव छ, किनकि आजको सबै समस्याको समाधान सम्बन्धित निकायले इमानदारीपूर्वक आआप्नो जिम्मेवारी वहन गर्नु हो।  
    भारतीय लोकनायक जयप्रकाश नारायणले एकपटक भनेका थिए– वैचारिक क्रान्ति सानो–ठूलो सबैखाले क्रान्तिको सशक्त आधार हो। विचार परिवर्तनबेगर कुनै पनि परिवर्तन सम्भव छैन। हुनु पनि हो, वैचारिक क्रान्तिको आधारमा जनमानसको मान्यता र निष्ठालाई परिवर्तित गरेर उसको गतिविधि र उसले गर्ने क्रियाकलापलाई परिवर्तन गर्न सकिन्छ। हामीले प्राप्त गरेको लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको आधार पनि वैचारिक क्रान्ति नै हो। यस कारण लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई संस्थागत गर्न वैचारिक क्रान्तिलाई अभियानकै रूपमा सञ्चालन गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

Sunday, October 11, 2020

  शिक्षा सरकारको विषयसूचीमा सामेल छैन

शिक्षा सरकारको विषयसूचीमा सामेल छैन

- अनन्तकुमार लाल दास
    कोरोना सङ्क्रमणकाल अत्यधिक लामो र अनिश्चितकालीन हुँदै गइरहेको छ। मानिस सामान्य अवस्थामा बाँच्न बेचैन भइरहेका छन्। आजभोलि सामान्य जस्तो अवस्था लागे पनि विद्यार्थीहरूलाई सपनाजस्तै प्रतीत भइरहेको छ। पछिल्लो समय सारा काम ठप्प भएको थियो तर घरमा थन्केर बस्नु प्रगतिशील मानिसको अनुकुल थिएन। मानिस घरमा बसीबसी भविष्यको तयारीमा पनि जुटेका थिए तर बहुमत प्राप्त हाम्रो सरकार आफ्नै धन्धामा लागेको थियो। सरकारले कहिल्यै पनि गम्भीरतापूर्वक कोरोना कालपछि भविष्यको नेपालबारे चिन्ता र चासो लिएन। किनभने कोरोना कालमा सबैभन्दा बढी मारमा विद्यार्थी, निजी विद्यालय र त्यहाँ काम गर्ने शिक्षकहरू परेका छन्। उनीहरूले हालसम्म ठोस निकास पाएका छैनन्।
    शिक्षा मन्त्रालयद्वारा जारी ३१ बुँदे विद्यालय कार्ययोजनाको बुँदा २७ मा संस्थागत विद्यालयले वैकल्पिक शिक्षाबाट लिने शुल्क निर्धारण र कार्यान्वयनको जिम्मा स्थानीय सरकारलाई असोज दोस्रो सातासम्मका लागि सुम्पेको थियो तर हालसम्म स्थानीय सरकारले कुनै ठोस कार्य गरेको देखा पर्दैन। यस अघि जारी निर्देशनमा विद्यालयले प्रचलित कानून अन्तर्गत स्थानीय तहले स्वीकृत गरेको शुल्क लिने प्रावधान थियोे। वीरगंजमा अपवादबाहेक कसैले पनि स्वीकृत शुल्कभन्दा बढी लिएको पाइएको छैन। सँगसँगै पुरानै बक्यौता पनि उठेको छैन। एक–दुईवटा विद्यालयले गत शैक्षिक सत्रको शुल्कको आधारमा बिल पठाउँदा समेत अभिभावकले कुनै चासो नलिएको गुनासो संस्थागत विद्यालयको रहेको छ। संस्थागत विद्यालयको शुल्क सम्बन्धमा जुन कुरो चर्चामा आएको छ त्यो काठमाडौंमा देखिएको हुन सक्छ, वीरगंजमा यस्तो केही छैन।


    वीरगंजमा अभिभावक सङ्घले पनि केही महीनाको छूट दिएर अभिभावकसँग छलफल गरी शुल्क उठाउन भनेको नै छ। अर्कोतिर वीरगंजका विद्यालयहरूले शिक्षण शुल्क उठाउन सक्ने वातावरण निर्माण गरिदिन पटक–पटक वीरगंज महानगरपालिकासँग छलफल गरिरहेको छ। अभिभावक र शिक्षककै सहयोगमा संस्थागत विद्यालय चल्ने भएकोले दशैंभन्दा पहिले वैकल्पिक व्यवस्था गरेर विद्यालय खोल्न प्याब्सन र एन प्याब्सनले गरेको छ। त्यसैगरी गाउँ र शहरमा आइसोलेशन केन्द्र बनाइएको सामुदायिक विद्यालयको हालसम्म सरसफाइ भएको छैन। यता पनि पालिकाहरूले ध्यान दिनु आवश्यक छ।
    यस अवधिमा शिक्षा मन्त्रालयले कहिले अनलाइन कक्षा नचलाउने, कहिले चलाउने र कहिले शुल्क नतिर्न त कहिले स्थानीय सरकारसँग स्वीकृति लिने भनिरहेको छ। विद्यालय खोल्दा कोरोना वृद्धि भयो भने सरकारले थेग्न नसक्ने, सामुदायिकका शिक्षकहरूले घरमैं बसेर तलब लिइरहेको हुनाले ‘टोले शिक्षक’ बनेर विद्यार्थीको घरमा गई सहजीकरण गर्ने उर्दी जारी गरेको छ। तर संस्थागत विद्यालय र त्यहाँ काम गर्ने शिक्षक–कर्मचारी, जसले राज्यलाई कर भुक्तान गर्दछन्, तीबारे कहिल्यै केही भन्दैन। शैक्षिक निकायका पदाधिकारीहरूले पनि सरकारले दिने सुविधा सामुदायिकलाई मात्र हो, संस्थागतलाई होइन भन्ने गरेको छ। के संस्थागत विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थी यस देशका नागरिक होइनन् ?
    यी कुरा सुन्दा के लाग्छ भने सरकार यस्तो तरीका अँगाल्दै छ जसबाट दिक्क भएर संस्थागत विद्यालय आफैं बन्द होऊन्। सामुदायिक विद्यालयहरूले विना स्थानान्तरण प्रमाणपत्र भर्ना लिन पाउने भएपछि केही अभिभावक शुल्क बचाउन त्यहाँ भर्ना गराइरहेका छन्। सरकार यसबारे मौन छ, तर उसलाई के थाहा छैन भने संस्थागत विद्यालयमा पढ्ने केटाकेटी र कर्मचारीहरू यदि बेरोजगारी भए भने के देशले त्यसलाई थेग्न सक्छ ? अहिले नै धेरै विद्यार्थी विदेशी पाठ्यक्रम पढाइरहेका विद्यालय वा विदेशमा पढ्न जान थालेका छन् किनभने सरकारले यसै वर्षदेखि कक्षा ११ मा नयाँ पाठ्यक्रम लागू गर्ने घोषणा गरेको छ, जस अन्तर्गत क्याम्पसहरूमा उनीहरूले सातवटा विषय पढ्नुपर्ने हुन्छ तर विदेशी पाठ्यक्रममा जम्मा पाँच विषय पढ्नुपर्छ। हालसम्म कक्षा ११ को पाठ्यपुस्तक बजारमा उपलब्ध छैन। विद्यालय तहमा दरबन्दीको अभाव छ र नयाँ विषय थप गरेपछि थप दरबन्दी कहाँबाट ल्याउने भन्ने कुरा के सरकारलाई थाहा छैन ? रातारात परीक्षा स्थगित गर्ने सरकारले कम्तीमा शुल्क निर्धारणको जिम्माबाट पन्छिन मिल्दैन।
देशभरि करीब ८ हजारको हाराहारीमा संस्थागत विद्यालय र तिनमा झन्डै ३० लाख विद्यार्थी र ५० हजार शिक्षक कर्मचारी संलग्न छन्। त्यसैगरी विद्यालयसँग सम्बन्धित विभिन्न कारोबार – जस्तै पुस्तक, स्टेशनरी, विद्यार्थीहरूको ब्याग, जुत्ता, पोशाक, टाई, मेडल आदि बनाउने काममा संलग्न कारोबारीहरूको सङ्ख्या झन्डै २ लाख ५० हजार रहेको छ। विद्यालयमा करीब १० खर्बको लगानी छ जसबाट करीब ५ अर्ब राजस्व हरेक साल सरकारलाई प्राप्त हुन्छ। सरकारले २ प्रतिशत विशिष्ट विद्यालयहरूलाई सुविधाको आधारमा शुल्क लिन भनेको छ, बाँकीको लागि सरकारले नै शुल्क निर्धारण गर्नुपर्छ। तर यसतर्फ सरकारले कुनै ध्यान दिएको छैन किनभने सरकारको प्राथमिकताको विषय नै शिक्षा होइन्। यी यावत् समस्या समाधान गर्न सरकारले शिक्षालाई चुनावी मुद्दा बनाउनुपर्छ अनि मात्र शिक्षा उँभो लाग्न सक्छ।
    बहुसङ्ख्यक विद्यार्थी पढ्ने सामुदायिक विद्यालयको अवस्था त झन् दयनीय छ। त्यहाँ अनेक प्रकारका सुविधाको अभाव छ–केटीहरूको लागि छुट्टै शौचालय र विषयगत शिक्षकको अभाव आदि। त्यहाँ पनि शिक्षकहरू निजी स्रोतमा र राहत शिक्षकको रूपमा कार्यरत छन्। यहींनिर सोचनीय कुरो के हो भने दरबन्दी अनुसारका शिक्षक नहुँदा त्यहाँ कस्तो पढाई हुने गर्छ ? यसका साथै ६ महीना लगाएर आएको कार्ययोजनालाई शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावकहरूले कसरी व्यवहारमा लागू गर्छन् भन्ने प्रश्न पनि तेर्सिएको छ। कहिलेसम्म विद्यार्थीहरूले सिमकार्ड पाउने र कसरी अनलाइन कक्षा गर्ने भन्ने प्रस्ट छैन। सरकार अलमलमा रहेको बेला केही संस्थागत विद्यालयहरूले अनलाइन कक्षा प्रारम्भ गरे तर श्याबासी पाउनुको साटो उल्टै सरकारले भर्ना नगर्न र शुल्क नलिन निर्देशन दिनु कति जायज छ ? शुल्क नलिन भन्ने सरकारले यतिसम्म शुल्क लिनु किन भन्न सकेन ?
    सरकारी सहजीकरणमा शिक्षकहरूले तयार गर्नुपर्ने पाठ्यक्रमलाई शिक्षा मन्त्रालयका केही आसेपासेले तयार गरेको र सरकारले निर्धारित पाठ्यक्रम जसरी पनि पूरा गर्न दिएको निर्देशन कतिको व्यावहारिक हुन्छ ? शिक्षा मौलिक हक अन्तर्गतको विषय हो। कुनै पनि देशको विकास त्यहाँको शैक्षिक अवस्थामा निर्भर हुन्छ। यस सन्दर्भमा विश्वको शैक्षिक व्यवस्थासँग हाम्रो देशको तुलना गर्दा हामी निकै पछाडि छौं भन्ने प्रस्ट हुन्छ। आज पनि हाम्रो शिक्ष्Fण विधि परम्परागत नै छ। सरकारले यसमा सुधारका लागि खर्च त गरिरहेको छ, तर सही शिक्षक नभएर प्रयत्न खेर गइरहेको छ। देशका हरेक नागरिक शिक्षित नभएसम्म सूचनाको हकलाई मौलिक अधिकार बनाएर केही फरक पर्दैन। कारण सही व्यक्तिको चयन शिक्ष्Fित नागरिकबाट नै सम्भव हुन्छ।
    विडम्बना के छ भने एकातिर सङ्घीय सरकारले शुल्क निर्धारण गर्न नमिल्ने र अर्कोतिर संस्थागत विद्यालयका सञ्चालकहरूलाई वैशाखदेखि नै शुल्क लिन शैक्षिक निकायका पदाधिकारीले उत्प्रेरित गरेको कुरा बाहिरिएकोले यसलाई के भन्ने ? देशभरिका धेरैजसो संस्थागत विद्यालयमा सरकारका सांसद र मन्त्रीहरूको लगानी रहेको कुरा यस सन्दर्भले प्रस्ट पारेको छ। अर्थ मन्त्रालयको नयाँ खर्च नगर्ने अनुरोधलाई बेवास्ता गर्दै साझा प्रकाशनबाट पुस्तक छाप्ने काम जनक शिक्षा केन्द्रलाई दिनु पछाडि सरकारको उद्देश्य के हो ? यसरी सरकारले नै साझा प्रकाशनको आयस्रोत खोसेको यो ज्वलन्त उदाहरण हो। अर्कोतिर हिसानका अध्यक्ष रमेश सिलवालले कुनै पनि हालतमा यस वर्ष नयाँ पाठ्यक्रम लागू नहुने बताएका छन्। यसर्थ कक्षा ११ मा पुरानै पाठ्यक्रम अनुसार पढाइ भइरहेको छ। नेपालमा शिक्षाको कथा व्यथा भनेर साध्य हुने छैन।
    शिक्षा नै देशको विकास र समृद्धिको आधार हो। यसले काम गर्न पाएन भने सम्पूर्ण राष्ट्र ठप्प हुन्छ। सिकाइ समयानुसार परिवर्तन भइरहने कुरो हो। यस बेला यदि हामीले विद्यार्थीहरूको मन–मस्तिष्कलाई बुझेर उनीहरूलाई सक्रिय बनाएनौं भने देश धरातलमा जाने निश्चितप्रायः छ। यदि कोरोनाको त्रासले डाक्टर, पत्रकार, प्रहरी, कर्मचारीले काम गर्न छाडे भने के हुन्छ ? यो अक्षमताको पराकाष्ठा हुन्छ। यस विषम परिस्थितिमा पनि कुन विद्यालय कसरी चलेको छ भन्ने कुराको अनुगमन कसले गर्ने ?
    अधिकांश संस्थागत विद्यालयहरू थोरै लगानीमा सञ्चालित छन्, तर तिनले पनि रोजगार सिर्जनामा सक्दो सहयोग गरेका छन्। तिनको स्थिति अहिले धेरै दयनीय छ। तिनले न अभिभावकको सहयोग पाएका छन्, न बचत पूँजी नै छ। सरकारले यस्ता विद्यालयको लागि सहुलियत दरमा कर्जा उपलब्ध गराउनुपर्छ, साथै न्यून ब्याजदरमा विद्यालयको ग्यारेन्टीमा शिक्षकहरूको लागि पनि यही सुविधा प्रदान गर्नुपर्ने दायित्व पनि सरकारले नै बेहोर्नुपर्छ। यस विषम परिवेशमा अध्ययनरत सन्तानको स्वर्णिम भविष्यको लागि अभिभावकहरूले सक्रियता देखाउन अघि सर्नुपर्छ। शिक्षा क्ष्Fेत्र सङ्घीय सरकारले स्थानीय सरकारलाई जिम्मा लगाएकोले उसलाई घचघच्याउने बेला हो। अभिभावकहरूका जति पनि समस्या छन्, ती सरकारी संयन्त्र र स्थानीय निकायले जिम्मेवारी वहन नगरेको कारण उत्पन्न समस्या हो। ध्यान दिनुपर्ने कुरो के छ भने गणतन्त्रमा मनपरितन्त्रको बोलबाला छ। कसले बिरालोको घाँटीमा घण्टी झुन्ड्याउने साहस गर्छ ?
    कोरोना महामारीबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित शिक्षा क्षेत्र नै हो। समयानुकूल उचित निर्णय नलिंदा गरेको कामको प्रगति देखा पर्दैन। प्रधानमन्त्रीको मातहत सम्पूर्ण मन्त्रिपरिषद् रहेकोले शिक्षामन्त्रीले गरे नगरेको कामको जिम्म्मेवारी प्रधानमन्त्रीको नै हुन्छ। कुर्सीको स्वार्थ र दलको आन्तरिक शक्ति सङ्घर्षले देशका कर्णधारहरू मर्कामा परेका छन्। शिक्षा क्षेत्रको विसङ्गतिबाट कोही अनभिज्ञ छैन। तर के गर्ने, शिक्षा सरकारकोे विषयसूचीमा सामेल छैन।

Sunday, October 4, 2020

 प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको अर्थ

प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको अर्थ

 

-अनंतालाल दास      

    प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिलाई प्रस्ट गर्दै भनिएको छ– “प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा जनताद्वारा जनताको हितमा जनताको सरकार गठन गरिन्छ ।” यस परिभाषाले के स्पष्ट हुन्छ भने प्रजातन्त्रमा जनताको चाहना सबैभन्दा ठूलो हुन्छ । यस पद्धतिमा जनताले छानेका व्यक्तिहरूले जनताको हितलाई ध्यानमा राखी शासन चलाउँछन् । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिको प्रारम्भ अठारौं शताब्दीको अन्तिम चरणमा भएको थियो । पश्चिमा देशहरूमा सबैभन्दा पहिले युनानले यस शासन पद्धतिलाई अँगालेको थियो । त्यहाँ त्यस बेला दासप्रथा भएको कारण शासन त राजाले चलाउँथे तर देशका विभिन्न समस्यामाथि विचार–विमर्श गर्नका लागि शासन पद्धतिमा समयानुकूल सुधार गर्नका लागि ‘सभ्य’ जनतालाई आमन्त्रित गर्ने चलन थियो । बिस्तारै फ्रान्स, स्पेन आदि देशहरूमा राजतन्त्र समाप्त हुँदै गयो र त्यस ठाउँमा प्रजातन्त्रको स्थापना हुँदै गयो । यस प्रकार बिस्तारै विश्वका ठूल्ठूला र ससाना राष्ट्रहरूमा पनि प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिको सुरुआत भयो । हुनत नेपालमा २००७ सालदेखि प्रजातान्त्रिक पद्धति सुरुआत भएको हो तर विक्रम संवत् २०६३ सालमा राजतन्त्रको समाप्तिपछि नेपालमा पूर्ण प्रजातन्त्र स्थापना भयो ।

    वर्तमान युग प्रजातन्त्रको युग हो । प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीले एउटा आदर्श उद्देश्य बोकेको हुन्छ । यस शासन प्रणालीमा जनताले पूर्ण स्वतन्त्रताको उपयोग गर्दछ । जनतालाई लेख्ने–पढ्ने स्वतन्त्रता, विचारको स्वतन्त्रता, शासनको आलोचना गर्ने स्वतन्त्रता, धार्मिक स्वतन्त्रता आदि प्रदान गरिएको हुन्छ । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा अन्य धर्मको भावनालाई ठेस नपु-याई जनतालाई आआफ्नो धर्म अनुसार आचरण गर्ने पूर्ण स्वतन्त्रता हुन्छ । जनतामा आपसी द्वेषको बीजारोपण नहुन्जेल शासनको आलोचना गर्नु पनि क्षम्य हुन्छ । आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्नका लागि विरोध प्रदर्शन गर्ने स्वतन्त्रता पनि नागरिकलाई प्राप्त हुन्छ । नागरिक अधिकारको सुरक्षाका लागि प्रजातान्त्रिक देशमा एउटा संविधान पनि हुन्छ, जसलाई जनताद्वारा छानिएका प्रतिनिधिहरूले तयार गर्छन् । संविधान निर्माणमा हरेक वर्गको प्रतिनिधित्व हुन्छ । प्रजातान्त्रिक देशको संविधानले सबै जनतालाई समान अधिकार प्रदान गर्दछ । संविधानको दृष्टिमा सबै समान हुन्छन् ।


     कुनै पनि देशमा प्रजातन्त्रको सफलताका लागि केही कुरा आवश्यक हुन्छन् । पहिलो देशको जनता सुशिक्षित हुनुपर्छ, जसलाई आफ्नो अधिकार र कर्तव्यबारे अधूरो हैन, पूर्ण ज्ञान हुन्छ । अशिक्षित देशले प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा अनेकौं किसिमका समस्याको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । पूँजीपतिहरूले जनताको सबैभन्दा ठूलो अधिकार ‘भोट’ सजिलै किनबेच गरी देशलाई उन्नतिको साटो अवन्नतितर्फ धकेल्न थाल्छन् । दोस्रो देशमा धेरै राजनीतिक दल हुनुपर्छ । धेरै दल भएपछि सत्तासीन राजनीतिक दलले आफ्नो मनोमानी गर्न पाउँदैन । विरोधीहरूको कटु आलोचनाको भयले गर्दा सत्तासीन दल कुनै पनि अनुचित नीति अँगाल्न सक्दैन । तेस्रो देशमा पर्याप्त सङ्ख्यामा समाचारपत्र प्रकाशित हुनुपर्छ र त्यसलाई जनमत प्रकाशनको पूर्ण स्वतन्त्रता हुनुपर्छ ।
    प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिका धेरै फाइदा पनि छन् । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा राज्यभन्दा बढी महत्व नागरिकलाई दिइन्छ । राज्यले प्रत्येक नागरिकको विकासका लागि अनेक अवसर प्रदान गर्दछ । अर्थात् राज्य साधन हो भने नागरिक साध्य । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा नागरिकलाई बढीभन्दा बढी स्वतन्त्रता प्रदान गरिएको हुन्छ । उसले आफ्नो ‘भोट’द्वारा जो कोही आफ्नो प्रतिनिधि निर्वाचित गर्न सक्छ । भाषण र लेखनीबाट आफ्नो विचार प्रक्षेपण गरी बहुमत प्राप्त गर्न सक्दछ । इतिहासका पाना पल्टाउँदा के स्पष्ट हुन्छ भने विभिन्न देशमा जुन क्रान्ति र विद्रोहहरू भएका छन्, ती सबै विचार प्रकट गर्ने स्वतन्त्रता नभएको वा शासकसम्म आफ्नो विचार पु-याउने सुविधा नभएकै कारण भएका छन् । यस प्रकार अन्याय असह्य भएपछि ती देशहरूमा रक्तक्रान्तिको थालनी भएको इतिहास साक्षी छ तर प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा यस प्रकारको कुनै भय हुँदैन । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा सरकारले जनतामाथि कम मात्र शासन गर्नुपर्छ । सरकार जनतामाथि आफ्नो मनोमानी गर्न सक्दैन किनभने उसलाई अन्य विपक्षी राजनीतिक दलहरू तथा समाचारपत्रको भय हुन्छ । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा कानून सबैभन्दा माथि हुन्छ । यस कारण प्रजातन्त्रलाई विधिको शासन पनि भनिने गरिएको छ ।
    प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा जनताको प्रत्यक्ष शासन हुँदैन । जनताले आप्mनो प्रतिनिधि छनोट गर्दछ । चुनावमा जुन दलको बहुमत हुन्छ त्यस दलले आफ्नो सरकार (मन्त्रिमण्डल) गठन गर्छ । यदि कुनै पनि दललाई बहुमत प्राप्त भएन भने बढी सीट हासिल गर्ने दलले केही दलहरूको सहयोगमा बहुमत पु-याएर सरकार गठन गर्दछ र यसरी बनेको सरकार संसद्प्रति उत्तरदायी हुन्छ । जुनबेला त्यस दलको बहुमत हुँदैन, त्यस बेला उसले मन्त्रिमण्डलसहित त्यागपत्र दिनुपर्छ । यस कारण प्रत्येक दलको के प्रयास हुन्छ, जनता उसको नीतिबाट सन्तुष्ट रहोस् । यस कारण प्रजातान्त्रिक पद्धतिमा जनचाहनाको कदर गरिन्छ ।
    राजनीतिशास्त्रका प्रसिद्ध विद्वान् प्लेटोले प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिलाई ‘मूर्खहरूको शासन’ पनि भनेका छन् । उनको के तर्क छ भने संसारमा मूर्खहरूको सङ्ख्या बढी र बुद्धिमान्हरूको कम हुन्छ । बहुमतमा सदैव मूर्खहरू रहन्छन् । यस कारण बहुमतको शासन भनेको मूर्खहरूको शासन हो । अशिक्षित जनतालाई न आफ्नो अधिकारबारे ज्ञान हुन्छ, न प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिको महत्व नै थाहा हुन्छ । राजनीतिक दलहरूको सहारा लिई मानिस चुनाव लड्छन् । मतदाताहरूले पनि उम्मेदवारको गुण–अवगुण नहेरेर राजनीतिक दलको आधारमा भोट दिन्छन् । यसले गर्दा अयोग्य र अभद्र व्यक्ति पनि माथि पुग्दछ । जुनबेला कुनै दल विजयी हुन्छ, उसले आफ्नो समर्थकको योग्यता नहेरी उसलाई खुशी पार्न ठूला–ठूला पद प्रदान गर्दछ । यतिमात्र कहाँ हो र ? उनीहरूलाई व्यक्तिगत लाभका लागि पनि अनेक किसिमले सहयोग गर्छ । यसरी जनतामाझ पक्षपातको उदय हुन्छ, जसले गर्दा योग्य मानिसलाई आफ्नो योग्यता प्रदर्शनको अवसर नै प्राप्त हुँदैन । जुनबेला एउटा दललाई पूर्ण बहुमत प्राप्त हुँदैन, त्यस बेला उसलाई सरकार बनाउनका लागि अन्य दलहरूको सहयोग लिनुपर्छ । यसरी गठबन्धन गर्नुपर्दा विरोधी दलहरूलाई अनेक किसिमको सुविधा दिनुपर्छ । यस अवस्थामा छिटोछिटो सरकार परिवर्तन भइरहन्छ ।
    प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिको सबैभन्दा ठूलो दोष विकासको गति मत्थर हुनु हो । यस व्यवस्थामा कुनै पनि कार्य सहज ढङ्गले र छिटो सम्पन्न हुँदैन । संसद्मा धेरै लामो समयसम्म कुनै एउटा एजेन्डामा बहस चलिरहन्छ । यस कारण देशमा विषम परिस्थिति उत्पन्न भएको बेला तुरुन्त कारबाही हुनुपर्नेमा यसो नहुँदा देशका लागि प्रजातान्त्रिक पद्धति हानिकारक साबित हुन्छ । अहिले नेपालमा भइरहेको त्यही हो । यसबाहेक अर्को कुरो के हो भने प्रजातान्त्रिक शासन पद्धति खर्चिलो शासन व्यवस्था हो । चुनावमा धेरै रुपियाँ शासनको तर्फबाट र उम्मेदवारको तर्फबाट व्यर्थमा खर्च हुने गर्दछ । सांसदहरूको तलब र सुख सुविधामा पनि देशको धेरै धन व्यय हुने गर्छ । यस धनलाई यदि देशको उत्थानमा खर्च गरियो भने कम समयमैं देश उन्नतिको शिखरमा पुग्न सक्छ ।
    प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा कुनै पनि काम छिटो नहुनु, एक प्रकारले प्रजातन्त्रका लागि वरदान पनि हो, किनभने हतारमा प्रायः काम बिग्रने सम्भावना बढी हुन्छ । जुन काम गर्दा विचार–विमर्श गरिन्न, त्यो काम बिग्रने सम्भावना बढी कम हुन्छ । प्रजातान्त्रिक शासन पद्धतिमा जहाँ केही दोष छ, त्यहीं बढी गुण पनि छ । हालसम्म प्रचलित शासन पद्धतिमध्ये यो सर्वश्रेष्ठ शासन पद्धति हो । जहाँ शासनको लगाम एक वा दुई मानिसको हातमा हुन्छ, त्यो शासन व्यवस्था स्वेच्छाचारी हुन्छ । त्यहाँ शोषण र अन्याय बढी हुन्छ । हामीले प्राप्त गरेको प्रजातन्त्र जोगाउन र सुखी समृद्ध नेपालको कल्पना साकार गर्न सबै दल राष्ट्रिय हितमा एकमत हुनु वर्तमानको खाँचो हो । आज विश्वका सबै राजनीतिज्ञ के कुरामा एकमत छन् भने प्रजातान्त्रिक शासन पद्धति विश्वकै सर्वश्रेष्ठ शासन पद्धति हो । यसमा मानिसको व्यक्तित्व विकासमा बढी ध्यान दिइन्छ ।
यसबाट देशमा परस्पर सहयोग र सहानुभूतिको भावनामा वृद्धि हुन्छ । प्रजातन्त्रको सुरक्षाका लागि जनताले आफ्नो अधिकारको दुरुपयोग होइन, सदुपयोग गर्नुपर्छ । यसको साथै जनताले आफ्नो कर्तव्यको पालन पनि इमानदारी साथ गर्नुपर्दछ । प्रत्येक नागरिक युग चेतनाप्रति सजग र सजीव हुनुपर्छ तर वर्तमान सन्दर्भमा प्लेटोको सिद्धान्तमा पनि केही सत्यता रहेको मान्नैपर्छ ।

Sunday, September 27, 2020

 शिक्षक–कर्मचारी र संस्थागत विद्यालय

शिक्षक–कर्मचारी र संस्थागत विद्यालय

- अनन्तकुमार लाल दास
    कोभिड महामारीको यस कालमा एकातिर सबै थोक रोकिएको अनुभव भइरहेको छ भने अर्कोतिर एउटा अप्रत्यक्ष भयसँग दिनहुँ सामना गर्नुपरिरहेको छ। हुनत कोभिड महामारी रोक्ने कुनै पनि सामाजिक र आर्थिक पर्खाल प्रभावी देखिएन तर यसको अन्तिम प्रभाव तिनैमाथि पर्ने बढी सम्भावना छ जो सामाजिक र आर्थिक रूपले पिछडिएका छन्। विद्यालय शिक्षा जो असमानतासँग जुधिरहेको थियो र जहाँ संस्थागत र सामुदायिक विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीहरूबीच वर्ग बनेको थियो त्यहीं यस महामारीले ती वर्गबीचको दूरी बढाउने काम गरेको छ। विडम्बना त के छ भने देशका धेरैजसो पालिकाहरूले विभिन्न प्रकारको वैकल्पिक व्यवस्था गरी विद्यालय सञ्चालन गर्न सूचना जारी गरिसकेका छन् तर वीरगंजमा शिक्षा छलफलमा मात्र सीमित छ।  
    एकातिर सामुदायिक विद्यालयलाई सरकारले धेरै सुविधाको घोषणा गरेको छ, त्यहीं संस्थागत विद्यालयमा पढाउने धेरैजसो शिक्षक घरमा बसेका छन्। उनीहरूको लागि विद्यालय वा सरकारले कुनै पनि प्रकारको सब्सिडी वा सहयोग प्रदान गरेको छैन। सहयोगको त कुरै छाडौं, गरेको काम वा श्रमको तलब पनि भुक्तान गरिएको छैन। आज उनीहरू पनि आन्दोलित हुन बाध्य छन् किनभने धेरैजसो शिक्षकको रिचार्ज एउटै फोनमा छ र उनीहरू यसलाई घ्यूजस्तै उपयोग गरिरहेका छन्, तर भान्साकोठामा एक थोपा घ्यू उब्रेको छैन। पकवानको साटो भोक टार्न सङ्घर्ष गर्नुपरिरहेको छ। दूध दुई पाकेटको साटो एक पाकेटमा  सीमित हुन पुगेको छ र त्यो पनि बन्द हुने अवस्था छ किनभने कहिलेसम्म कसैले उधारो दिन्छ। किरानाको पसल हरेक दुई–तीन दिनमा परिवर्तन भइरहेको छ। पसलेलाई प्राणप्रिय भाइजस्तो व्यवहार गर्नुपरिरहेको छ।


    यत्तिमात्र कहाँ हो र ! पसलेको छोरा–छोरीलाई शिक्षकले निश्शुल्क पढाइरहेका छन्। अब त उनीहरूले घरबेटीले भाडा नमागून् भनी भगवानसँग प्रार्थना गर्न थालेका छन्। उनीहरूका साना छोराछोरीले बिस्कुट र चकलेट खाने जिद्दी गर्न छाडेका छन्। कहिले काहीं यस परिस्थितिलाई सम्झेर रुन मन लाग्छ। कसैकी पत्नी गर्भवती छिन् भने कुनै महिला शिक्षिका स्वयं यस अवस्थाबाट गुज्रिरहेकी छिन्। आउने सन्ततिलाई कस्तो जीवन दिने भन्ने चिन्तामा राति निद्रा लाग्दैन। कसैको घरमा बुजुर्ग बीमार छन् भने कोही शिक्षक स्वयं डायबिटिज वा ब्लड प्रेसरका रोगी छन्। संस्थागत विद्यालयको नाममात्रको तलबमा जेनतेन एउटा शिक्षकले आफ्नो परिवार पालेको थियो तर आज अभिभावकहरूले फी तिर्दैनन् भने तलब कहाँबाट दिने ? हाम्रो स्थिति पनि तपाईंजस्तै छ, भन्ने विद्यालय सञ्चालकको जवाफ, अपवादबाहेक सर्वत्र सुनिन्छ।               
    हरेक मानिसले एउटा सपना बोकेको हुन्छ। ऊ आफ्नो सपनाको भवन निर्माण गर्न दिनरात परिश्रम गर्छ तर कालान्तरमा आफूलाई अरूको भवन बनाउने औजारको रूपमा पाउँछ। ऊसँग मजबूत हौसला पनि हुन्छ तर त्यो कुनै काम लाग्दैन। ठीक यस्तै हालत कुनै संस्थागत विद्यालयमा काम गर्ने शिक्षक वा कर्मचारीहरूको हुन्छ तर पनि उनीहरू आफूलाई खुशी राख्छन्। यसमा वास्तविक खुशीको कुनै योगदान हुँदैन, आफू असफल भएको भन्न नरुचाएको अभिव्यक्ति मात्र हो यस्तो खुशी।
    कुनै जङ्गलमा एउटा सिंह बस्दथ्यो। सिंहले आफ्नो सेवाको लागि एउटा बाघ र स्याललाई राखेको थियो। ती दुवै सिंहको मन्त्री र सल्लाहकार पनि थिए। ती सिंहलाई शिकार गर्न मदत गर्दथे। सिंह बस्ने गुफा (विद्यालय) त्यस जङ्गल
(समाज) को पवित्र स्थल थियो जहाँ जे गरे पनि हुने मान्यता थियो। कहिलेकाहीं सिंहले संवेदनशीलता पनि प्रकट गर्दथे जसको प्रशंसा गरेर बाघ र स्यालले सिंहलाई खुशी पार्ने काम गर्दथे।
    एकपटक सिंहको लागि खानाको खोजमा मन्त्री र सल्लाहकार भौंतारिइरहेका थिए। त्यसै बेला उनीहरूको भेंट एउटा उँटसँग भयो। उँट चिन्तित देखा परिरहेको थियो। बाघले उँटलाई आफ्नो राजाको संवेदनशीलताको कथा सुनाएर चिन्ताको कारण सोध्यो। “म कामको खोजीमा घुमिरहेको छु” उँटले जवाफ फर्कायो। स्यालले इशारा ग–यो र बाघले उँटलाई आफ्नो राजा सिंहसँग भेट गर्ने प्रस्ताव अघि सा–यो। बाघले भन्यो–“हाम्रा राजा दयालु हुनुहुन्छ। तिमीलाई अवश्य आश्रय दिनुहुन्छ। तिमीलाई आफ्नै परिवारजस्तो माया गर्नुहुन्छ।” ठीक यस्तै संस्थागत विद्यालयका सल्लाहकारहरूले पहिलो भेटमा शिक्षकलाई सम्मान र विद्यालयबारे बखान गर्छन् र उनीहरू खुशी भई काम गर्न थाल्छन्।
    उँट यस आग्रहलाई ईश्वरको कृपा ठानी सिंहको दरबारमा पुग्छ। उँटको कथा सुनेर सिंहको संवेदनशीलता जाग्छ र भन्छ–“यहाँ तिमीलाई कुनै भय छैन। यदि तिमी यहाँ बस्न चाहन्छौ भने जीवनभरि आरामसँग बस्न सक्छौ।” हामीमध्ये धेरैले यही गर्छन् जुन त्यस बेला उँटले ग–यो। काम नभएको बेला बाघको वचन अमृतवर्षा लाग्नु स्वभाविक पनि हो। हामीभित्र विश्वासको कमी हुन्छ यस कारण थोरै विश्वास प्राप्त हुनासाथ हामी त्यसप्रति कृतज्ञ हुन्छौं।
    उँट पनि खुशी–खुशी त्यहाँ काम गर्न थाल्छ। एकपटक त्यहाँ दैवी प्रकोपले गर्दा शिकारको अभाव हुन्छ। शिकार नपाएर सबैको भोक पनि बढ्न थाल्छ। स्यालले सङ्केतको माध्यमले उँटलाई उत्तम शिकारको रूपमा सिंह समक्ष बाघलाई प्रस्ताव गर्न लगाउँछ तर वचनको पक्का सिंह उँट मार्न चाहँदैन तर भोकले मन्त्री र सल्लाहकारको मात्र हैन सिंहको पनि स्थिति दयनीय थियो। अन्त्यमा पुनः बाघसँग सल्लाह गरी स्यालले एउटा उपाय निकाल्छ।
    सबैभन्दा पहिले बाघले सिंहलाई भन्छ–“महाराज, तपाईं भोको रहेको मसँग सहन भइरहेको छैन। कृपया, मलाई तपाईंको आहार बन्ने मौका दिनुहोस्।” राजा सिंहले त्यस प्रस्तावलाई अस्वीकार गर्छ। त्यसपछि स्यालले सोही प्रस्ताव सिंह अगाडि राख्छ। सिंहले भन्छ–“एक पटकको भोकको लागि यति पुरानो स्वामीभक्तहरूलाई खानु नीतिविरुद्ध हो।”
    बाघ र स्याललाई सिंहको भोकले बेचैन पारेको तर पनि सिंहले उनीहरूलाई मारेर भोक मेट्ने उपक्रम नगरेकोले सोझो उँटले आफूलाई आहारको रूपमा प्रस्तुत गदै–“यो त मेरो कर्तव्य हो” भन्छ। सिंहले केही जवाफ फर्काउँदैन तर यो सुन्नासाथ बाघले उँटको घाँटीमाथि प्रहार गर्छ र पछि स्यालले पनि उसको सहयोग गर्छ र सबैले उँटलाई आफ्नो आहार बनाउँछन्। यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने यो सहयोग बाघ र स्यालले सिंहप्रति कर्तव्य ठानेर गर्छन्। यस परिवेशमा सिंहलाई मौन बसेको हेरेर उनी दुवैलाई आफूमाथि गर्व पनि हुन्छ र विद्यालयका लागि एउटा नीति पनि निर्माण हुन्छ।
    यस कथाले संस्थागत विद्यालयकोे पाठ्यक्रम कस्तो छ भन्ने पनि झल्काउँछ। यहाँनिर ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने यस कथाका नीति निर्धारकहरू मांसाहारी थिए र शिक्षक उँट शाकाहारी थियो। स्याल र बाघले मिलेर उँटमा मित्रत्व जागरण गरे। अर्थात् दुःख र तृप्तिको नीति विद्यालयको हितलाई ध्यानमा राखेर तयार गरिन्छ। त्यसका लागि भावनात्मक आचरण तयार गर्ने काम अधिकारीहरूले गर्छन्। यस कथामा के पनि देखा पर्छ भने उँट सोझै सिंहको संरक्षणमा छ तर सिंहले बाघ र स्यालको माध्यमले यसलाई ग्रहण गरी पाप गर्नबाट जोगिएको देखाउँछ।
    संस्थागत विद्यालयमा प्रायः सञ्चालक त्यस बेला मौन रहन्छन् जुनबेला उनीहरूको व्यापक हितमा कुनै प्रिय शिक्षकको बलि दिनुपर्ने हुन्छ। उनी पनि यस बलिमा सहभागी हुन्छन् तर विद्यालयको हितमा काम गरिरहेको देखा पर्छन्। उनीहरू स्वयंलाई वचनबद्धताको उदाहरण बनाएर राख्छन् तर उनका खास कर्मचारीहरूले काम गरिरहेका हुन्छन्। यस्तै प्रत्येक विद्यालयमा एक दुईजना यस्ता शिक्षक हुन्छन् जो संस्थापकको इशारामा काम गरिरहेका हुन्छन् तर शिक्षकको शोषण गर्ने काम संस्थापकको इशारामा नै हुने गर्दछ।
    यस कथालाई सम्झिने शिक्षकहरूको यस परिस्थितिमा के भूमिका हुनुपर्छ भन्ने कुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। प्रवृत्ति विरुद्ध मैत्री वातावरणमा यदि आश्रय र सुरक्षाको ग्यारेन्टी हुन्छ भने पनि त्यसलाई स्वीकार गर्नुपूर्व कैयौंपटक सोच्नुपर्छ। विद्यालयका संस्थापक सिंह कहिल्यै परिवर्तन हुँदैन र विश्वस्त सहायक बाघ र स्याल त त्यस चक्रको अभिन्न अङ्ग नै हुन्छन्। यस कारण यिनीहरूको भावनायुक्त शब्दजालमा परी बलिदान दिन अगाडि सर्नुहुँदैन।
    यहाँनिर ध्यान दिनुपर्ने अर्को कुरो के हो भने यदि विद्यालयको नीति नै मुनाफा केन्द्रित छ भने सिंह कहिले पनि उँटको रक्षा गर्न अघि सर्दैन। यस कार्यमा स्यालजस्ता सहयोगीले भावुकताको महौल तयार गर्छन्, बाघले उँटजस्ता सहयोगी शिक्षकलाई कसरी उपयोग गर्ने भन्ने योजना बनाउँछन्। उँटजस्ता शिक्षकहरूले के ध्यान दिनुपर्छ भने विद्यालयमा काम गर्दा आफ्नो भावनामाथि कडा नियन्त्रण राख्नुपर्छ र बाघ र स्यालजस्ता शिक्षकहरूको वाणीको अनुसरण उँट जस्ता शिक्षकहरूले गर्नुहुँदैन किनभने उनीहरूको नियुक्ति त्यसैका लागि गरिएको हुन्छ। यसका साथै सिंहसँग कुनै पनि प्रकारको अपेक्षा राख्नुहुँदैन।
    के तपाईं पनि उँट प्रवृत्तिको शिक्षक हुनुहुन्छ ? संस्थागत विद्यालयका यस्ता शिक्षकहरू आज्ञाकारी, परिश्रमी तथा लामो समयसम्म पानी नखाएर अनन्त मरुभूमिमा जीवन यात्राका लागि सर्वाधिक उपयुक्त हुन्छन्। संस्थागत विद्यालयहरूले यस्तै शिक्षकहरूलाई प्रारम्भिक कालमा खोजेर जम्मा गर्छन्। प्रधानाध्यापकदेखि पहरेदारसम्म यस्ता कर्मचारीहरू ‘अद्भूत’ कहलिन्छन्। सङ्घर्षको बेला यस्ता शिक्षकहरू निवेश र परिणामका लागि अद्भूत बदलावका कारक हुन सक्छन् किनभने यस्ता शिक्षकहरू लगनपूर्वक काम गर्छन्।
    बीचबीचमा यिनीहरूमाझ वा बाटोमा सञ्चालक भेट्दा बडो मीठो कुरा गर्छन् र पिठ्यूँमा धाप दिंन्छन्, यस्ता शिक्षक आफूलाई बडो कृतज्ञ ठान्छन्। उनीहरूलाई के लाग्छ भने विद्यालयको भविष्य हाम्रै हातमा छ तर यो विद्यालयको नीति हुन्छ। यस नीतिबारे कसैलाई थाहा हुँदैन। यसैको फाइदा सञ्चालकहरू उठाउँछन्।
    सञ्चालकहरूको यस्तो व्यवहारले शिक्षक–कर्मचारीलाई संस्थाप्रति जवाफदेह र जिम्मेवार बनाउने काम गर्छ तर यसमा सञ्चालकहरूकै स्वार्थ लुकेको हुन्छ। यसरी शिक्षकहरूले आफ्नो कामप्रति इमानदारिता देखाउनुका साथै अरूलाई पनि कामप्रति इमानदार बन्ने प्रेरणा दिन्छन्। अहोरात्र खटेर विद्यालयलाई उन्नतिको शिखरमा पु–याउँछन्। यसबाट विद्यालय सञ्चालकहरूलाई त प्रशस्त लाभ हुन्छ तर शिक्षकहरूको हात रित्तो नै रहन्छ। यही नै संस्थागत विद्यालय र शिक्षक–कर्मचारीबीचको यथार्थ हो।

Sunday, September 20, 2020

 उन्नत समाज र समृद्ध राष्ट्रका लागि सामाजिक शिक्षा

उन्नत समाज र समृद्ध राष्ट्रका लागि सामाजिक शिक्षा


- अनन्तकुमार लाल दास
    राष्ट्रियता भनेको राष्ट्रप्रति सम्मान देखाउनु र आफ्नो सम्पूर्ण क्रियाकलाप त्यसप्रति समर्पित गर्नु हो। यही राष्ट्रियता हामी सबै नेपालीका लागि गौरवको प्रतीक हो। विद्यालयहरूमा सामाजिक शिक्षाको प्रयोग र उपयोग यसै राष्ट्रिय गौरवको अभिवृद्धि, उन्नत समाज र राष्ट्रनिर्माणका लागि गरिएको हो र यसका लागि पाठ्य सामग्री तथा मूल्याङ्कन विधिलाई समय अनुसार र परिस्थिति अनुसार परिमार्जन गर्दै लगिएको हो। सामाजिक शिक्षाले समाज रूपान्तरणमा पनि महत्वपूर्ण योगदान गर्न सक्छ। यसले विद्यार्थीहरूलाई सिर्जनशील, नैतिकवान्, अनुशासित, स्वावलम्बी बनाउनुका साथै लोकतान्त्रिक संस्कारमा वृद्धि गर्न सक्छ। यसै कारणले होला सरकारले यसै शैक्षिक सत्रदेखि सामाजिक र जीवनोपयोगी शिक्षा विषयलाई कक्षा ११ र १२ मा समावेश गरेको छ।
    यदि सामाजिक शिक्षाको उपयोग कक्षा कोठामा सही ढङ्गले गरियो भने निश्चितरूपले समाज रूपान्तरण र राष्ट्रिय गौरवमा अभिवृद्धि हुने विश्वास गर्न सकिन्छ। यसका लागि सामाजिक शिक्षा पढाउने शिक्षकले पाठ्यपुस्तकमा दिइएको विषयवस्तु घोक्न नलगाई दिइएका जीवनमा प्रयोग गरेर असल नागरिक बन्न अभिप्रेरित गर्नुपर्दछ। पाठ्यपुस्तकको प्रत्येक एकाइको शीर्षकसँगै विषयवस्तुसँग सम्बन्धित चित्र तथा चित्रमुनि अमर वाक्य, गीत वा कविता राखिएका छन्। यसबाट विद्यार्थीहरूले सजिलै त्यस एकाइभित्र के कस्ता विषय समावेश गरिएको छ, सहजै अनुमान लगाउन सक्छन्। यसका साथै यसबाट विद्यार्थीहरूमा ज्ञान र बोध उदय भई राष्ट्रिय भावनाको अभिवृद्धिमा सहयोग पुग्छ।


    सामाजिक शिक्षा पाठ्यपुस्तकको प्रत्येक पाठमा दिइएको चित्र र विषयवस्तु र अर्कोतर्फ सम्पन्न गर्ने क्रियाकलापले विषयवस्तु र क्रियाकलापबीच समन्वय गर्न सजिलो विधि दिइएको छ। यसका लागि शिक्षकले विषयवस्तुको अर्थ बताउने, व्याख्या गर्ने काममा समय खेर फाल्नुहुँदैन किनभने यसले विद्यार्थी निष्क्रिय श्रोता मात्र बन्छन्। शिक्षकले बोलेका लामा–लामा व्याख्यान सुन्ने धैर्य आजकलका विद्यार्थीमा हुँदैन। यस कारण सामाजिक शिक्षाको उद्देश्य विद्यार्थीहरूलाई निष्क्रिय श्रोता बनाउनु होइन, यस्तो भयो भने विद्यार्थीको भावी जीवनमा पनि शिक्षक सधैं साथ भइदिनुपर्छ। विद्यार्थीले आफ्नो जीवनका अप्ठ्यारा दिनहरूको सामना आफैं गर्नुपर्छ। यस कारण सामाजिक शिक्षाका शिक्षकले विद्यार्थीहरूको क्षमता र सीप विकासमा बढी जोड दिनुपर्छ।
    सामाजिक शिक्षा पाठ्यपुस्तकको प्रत्येक पाठका विषयवस्तुलाई कविता, कथा, संवाद, नक्शा, तालिका, चित्र, कुराकानी, सामूहिक क्रियाकलाप आदि माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने अवसर दिनुपर्छ। सबै विद्यार्थीलाई सबै कुरा थाहा हुँदैन। यस्तो अवस्थामा जान्ने विद्यार्थीले नजान्नेलाई सिकाउने र आआफ्नो रुचि अनुसार विषयवस्तु प्रस्तुत गर्ने वातावरण प्रदान गर्नुपर्छ। यसरी विषयवस्तुको प्रस्तुति पछि विद्यार्थीलाई समुदाय अन्तर्गत गरिएका काम प्रस्तुत गर्ने समय दिनुपर्छ। पाठ्यपुस्तकको प्रत्येक खण्डमा ‘तपाईंको समुदायमा’ भन्ने खण्ड राखिनुको उद्देश्य विद्यार्थीलाई पाठ्यपुस्तकमा पढेका कुरा वास्तविक जीवनमा पनि हुँदो रहेछ भन्ने बोध गराउनुका साथै खुला किताबरूपी प्रकृतिको अध्ययन गर्ने सीप विकास गराउनु हो। यस अन्तर्गत विद्यार्थीहरू जुन परिवेश वा समुदायमा हुर्केका हुन्छन्, त्यसैको अध्ययन गराएर सिर्जनात्मक प्रतिभा विकास हुने काममा संलग्न गराइन्छ।
    यस क्रियाकलापबाट विद्यार्थीको लोकसंस्कृति, सभ्यता, भाषा, कला आदिलाई जीवन्त बनाउन सहयोग पुग्छ। यस अन्तर्गत वीरगंजका विद्यार्थी गहवामाई, गढीमाई, विन्ध्यवासिनीमाईको अध्ययन गर्छन् भने जनकपुरका विद्यार्थी रामजानकी मन्दिर र कठमाडौंका विद्यार्थीले पशुपतिनाथ मन्दिरको अध्ययन गर्छन् र पाठमा भएका विषयवस्तुसँग तुलनासमेत गर्छन्। यसैगरी, हिमाली क्षेत्रका विद्यार्थीले ल्होसार, उपत्यकाले दशैं र तराईका विद्यार्थीहरूले छठ, होली, ईद आदि पर्वको अध्ययन गर्छन्। यस्ता क्रियाकलापबाट राष्ट्रका विभिन्न क्षेत्रको प्रतिनिधित्व भई राष्ट्रिय गौरवको विकासमा ठूलो सहयोग पुग्छ।
    सामाजिक शिक्षाको विषयवस्तु व्यापक छ। यस्तो अवस्थामा समयभित्र पाठ्यक्रम कसरी सक्ने, म त इतिहासको, भूगोलको, अर्थशास्त्रको शिक्षक हुँ र कसरी सबै विषय पढाउन सक्छु भन्ने गुनासा पनि नउठेका होइनन्, तर यदि हामीले पढ्ने, सिक्ने, खोजी गर्ने, लाज नमानी सोध्ने बानी बसाल्यौं र राम्ररी शैक्षिक योजना बनायौं भने समयभित्र सजिलै पाठ्यक्रम पूरा गर्न सकिन्छ। के मात्र ध्यान राख्नुपर्छ भने सामाजिक शिक्षा विद्यार्थी केन्द्रित विषय हो। यस कारण सामाजिक शिक्षा पढाउने शिक्षकले जेसुकै काम गर्दा विद्यार्थीलाई समावेश गराउनैपर्छ। यसका लागि विद्यालयको पात्रो अगाडि राखेर पाठ्यपुस्तकका पाठ अनुसार वार्षिक कार्य योजना बनाउनुपर्छ। वार्षिक योजनाको सफल कार्यान्वयनमा विद्यार्थीको भूमिका नै ठूलो हुने भएकोले उनीहरूले कुन दिन के भूमिका खेल्ने हो त्यसबारे पनि छलफल गरेर कामको बाँडफाँड गर्नु उचित हुन्छ। प्रत्येक विद्यार्थीलाई प्रत्येक दिनको शैक्षिक क्रियाकलापमा संलग्न गराउनुपर्छ। यदि कुनै दिन कुनै विद्यार्थीले २०६२–०६३ को जनान्दोलनबारे बयान गर्छ भने अन्य बाँकी विद्यार्थीलाई बोलेका कुरा पाठ अनुसार समाचार, संवाद, कविता, अभिनय, कथा वा पत्रलेखनमार्फत् प्रस्तुत गर्न लगाउनुपर्छ।
    यसैगरी, पाठ अनुसार कुनै दिन कक्षा कोठामा स्रोत व्यक्तिको रूपमा कलाकार, चित्रकार, वकील, डाक्टर, समाजसेवी, सङ्घसंस्थाका अध्यक्ष, किसान आदिलाई निम्त्याउनुपर्छ। यो त्यस बखत मात्र सम्भव हुन्छ, जब वार्षिक कार्ययोजनामैं कसलाई, कुन दिन, कसरी, कुन प्रयोजनका लागि उपस्थित गराउने निधो गरिन्छ। स्रोत व्यक्तिले बोलेका कुरालाई सकारात्मकरूपमा लिएर त्यस सम्बन्धमा समाचार वा अन्य कुनै किसिमको सिर्जनात्मक प्रस्तुति गर्न लगाउनुपर्दछ। वार्षिक कार्ययोजनामा यदि विद्यार्थीलाई संलग्न गराइन्छ भने शिक्षकको अनुपस्थितिमा पनि कक्षा सञ्चालन हुन सक्छ। यस कारण जुन शैक्षिक योजनामा विद्यार्थीलाई संलग्न गराइँदैन, त्यो व्यावहारिक कार्ययोजना हुन सक्दैन।
    त्यस्तो शिक्षण विधिलाई राम्रो मानिन्छ, जसमा विद्यार्थी स्वयम् कुनै कुराका निम्ति अगाडि सर्छ। यस कारण शिक्षकले आफ्नो कुरा मात्र राखेर विद्यार्थीलाई बोल्ने वा कुनै काम गर्न वञ्चित गराउनु सामाजिक शिक्षा शिक्षणविपरीत हुन्छ। सामाजिक शिक्षामा शिक्षकको भूमिका सहजकर्ता र विद्यार्थीको भूमिका अनुसन्धानकर्ताको रूपमा हुन्छ। प्रभावकारी शिक्षण विधि अन्तर्गत पाठ्यपुस्तकको उद्देश्य अनुसार समाजको अध्ययन गर्ने अवसर प्रदान गरिन्छ। उदाहरणस्वरूप कक्षा ९ को एकाइ १ अन्तर्गत विद्यार्थीहरूले ‘हामी, हाम्रो समुदाय र राष्ट्र’को अध्ययन गर्दा पहिले एकाइमा दिइएको चित्रको अध्ययन र ती चित्रहरूमध्ये आफ्नो समुदायसँग सम्बन्धित चित्र पहिचान गरी आफ्नो परिवार तथा समुदायसँग त्यसको तुलना गर्नुपर्छ। चित्र वा चित्रमुनि लेखिएका कुराको आधारमा आआफ्ना परिवेशसँग सम्बन्धित कुराबारे विद्यार्थीहरूलाई बोल्न लगाउनुपर्छ। शिक्षकले  विद्यार्थीहरूलाई पाठमा ती कुरा कहाँ छन्, खोज्न अभिप्रेरित गर्नुपर्छ। विद्यार्थीहरूले कक्षा वा कक्षा बाहिर पनि खोजी गर्न सक्छन् र शिक्षकको सहायताबेगर स्वयम् त्यसलाई आआफ्ना समुदाय अनुरूप प्रस्तुत गर्न सक्छन्।
    यसैगरी, ‘विकास’ पाठ अन्तर्गत विद्यार्थीहरूले विभिन्न प्रकारका चारवटा क्रियाकलाप गर्नेछन्। पहिलो क्रियाकलाप अन्तर्गत समाचारपत्र, शब्दकोष वा अन्य कुनै स्रोतमार्फत् विकाससम्बन्धी आफ्नो स्वतन्त्र अभिव्यक्ति प्रस्तुत गर्नेछन्। दोस्रो क्रियाकलाप अन्तर्गत दिइएको आयात–निर्यात देखाइएको नेपालको नक्शा, नेपाल र अमेरिकी मुलुकमा गरिएका सेवाको प्रतिशतको अध्ययन तथा विभिन्न देशका प्रतिव्यक्ति आयसम्बन्धी तथ्याङ्क विभिन्न किसिमबाट प्रयोग गर्नेछन्। तेस्रो क्रियाकलाप अन्तर्गत आफ्नो देशमा हुने आयात–निर्यातको विश्लेषण र आयात घटाउन र निर्यात बढाउन वर्तमान समयमा कसरी संलग्न हुन सकिन्छ भन्ने मौलिक विचार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। चौथो क्रियाकलाप अन्तर्गत आफ्नो समुदाय वा गाउँको नक्शा देखाई त्यहाँबाट आयात–निर्यात हुने वस्तु देखाउन र सो कुरा ग्राफ वा वृतचित्रमा देखाउन सकिन्छ। यसैगरी, विद्यार्थीहरूले आफ्नो परिवारको प्रतिव्यक्ति आय निकाल्न सक्छन् र अरू देशको प्रतिव्यक्ति आयसँग तुलना र प्रतिव्यक्ति आय बढाउन विद्यार्थीहरूले के गर्न सक्छन् भन्नेबारे आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्न सक्छन् वा के कारणले हाम्रो देशको प्रतिव्यक्ति आय न्यून छ भन्ने कुरा सजिलै बुझ्न सक्छन्। यसैगरी, विद्यार्थीहरूले विभिन्न पाठ अन्तर्गत विभिन्न क्रियाकलाप गर्न सक्छन्। सामाजिक शिक्षामा विषयवस्तुभन्दा सीपमा बढी जोड दिइने हुनाले शिक्षकहरूले ध्यान के राख्नुपर्छ भने एकै किसिमको क्रियाकलाप नदोहोरियोस्। यस्तो भयो भने निर्धारित समयमा पाठ सकिने सम्भावना रहँदैन। शिक्षकहरूले सधैं के स्मरण गरिरहनुपर्छ भने सामाजिक शिक्षाले घोकन्ते र अल्छी विद्यार्थी होइन, सिर्जनात्मक, प्रतिभावान्, राष्ट्रभक्त र जागरूक विद्यार्थी उत्पादन गर्ने उद्देश्य लिएको छ। हालको परिवर्तित मूल्याङ्कन प्रक्रिया अनुसार विद्यालय तथा शिक्षकले विद्यार्थीहरूको सिकाइ सुनिश्चित गर्न निरन्तर मिहिनेत गर्नुपर्छ।
    वर्तमान शिक्षा प्रणालीबाट विद्यार्थीहरूले ज्ञान त प्राप्त गरे तर सिकाइ केही भएन। तसर्थ अब हामी लब्धाङ्कपत्रमा अङ्क खोज्ने कि अङ्कमा व्यवहार खोज्ने ? अङ्क उत्तरपुस्तिकामा मात्र खोज्ने वा विद्यार्थीको दैनिक जीवनमा खोज्ने ? विद्यार्थीलाई रिजल्टको दिन मात्र खुशी देख्न चाहने वा जीवनभरि खुशी देख्न चाहने ? यस प्रश्नको जवाफले हामीलाई परम्रागत शिक्षण शैली परित्याग गरी एक्काइसौं शताब्दीको शिक्षण शैली अँगाल्न प्रेरित गर्दछ। अन्त्यमा सामाजिक शिक्षाले राष्ट्रिय विकास अभियानमा प्रत्येक नागरिकलाई संलग्न गराई व्यावहारिक, रोजगारमूलक र सीपमूलक शिक्षाको विकासमा जोड दिएको छ। सामाजिक शिक्षाको सही प्रयोग र उपयोगबाट प्रत्येक व्यक्तिलाई सामुदायिक समस्या समाधान गरेर समुन्नत राष्ट्रनिर्माणका साथै सहयोगी भावनाको विकास गर्न सहयोग पु–याउन सक्छ। सामाजिक शिक्षाले गणित, विज्ञान, वातावरण शिक्षाका साथै अङ्ग्रेजी, नेपाली तथा अन्य भाषाको प्रयोग उन्नत समाज, राष्ट्र र समृद्ध विश्व निर्माणका लागि होस् भन्ने चाहना राखेको हुनाले यसले सम्पूर्ण शिक्षा प्रणालीलाई मानव हित अनुकूल प्रयोग गर्न प्रेरित गर्दछ।

Sunday, September 13, 2020

समय जोगाउन इन्टरनेट र मोबाइल प्रयोग गरौं

समय जोगाउन इन्टरनेट र मोबाइल प्रयोग गरौं

- अनन्तकुमार लाल दास
    के हामीले समयको कमी हुने गरेको कुरामा कहिल्यै विचार गरेका छौं ? किन हामी काम गर्न पर्याप्त समय अभाव भएको महसूस गरिरहेका छौं ? समयमा काम पूरा नहुँदा हामीलाई किन रिस उठ्छ वा तनावको अनुभूति हुन्छ ? समयको कमीले गर्दा हामी सधैं हतारमा हुन्छौं। यस रनभुल्लमा हाम्रो रक्तचाप बढ्छ। अरू मानिससँग हाम्रो सम्बन्ध खराब हुन जान्छ। हाम्रो मानसिक सन्तुलन कायम रहँदैन र कैंयनपटक दुर्घटना पनि बेहोर्नुपर्ने हुन्छ। आज समयको कमी हाम्रो जीवनको अप्रिय र अनिवार्य हिस्सा बनेको छ।
    हाम्रा पूर्वजलाई समय व्यवस्थापनको आवश्यकता महसूस भएन तर हामीलाई किन भइरहेको छ भन्नेबारे के कहिल्यै हामीले सोचेका छौं ? के हाम्रा पुर्खासँग एक दिनमा ४८ घण्टा हुन्थ्यो र हामीलाई मात्र २४ घण्टा प्राप्त छ ? हामी सबैलाई थाहा यस्तो होइन। हरेक पुस्तालाई एक दिनमा मात्र २४ घण्टा नै प्राप्त हुन्छ तर बीसौं शताब्दीको प्रारम्भदेखि नै हाम्रो जीवनमा समय अभाव हुन थाल्यो। यो समस्या दिनानुदिन बढ्दै गयो। आश्चर्यको कुरो के छ भने बीसौं शताब्दीको प्रारम्भदेखि नै मानिसले समय जोगाउने उपकरणको निर्माण गर्न थाल्यो तर पनि समय जोगाउन सकेन।
    बीसौं शताब्दी पूर्व न कार थियो, न मोटरसाइकल, न स्कूटर। हाम्रा पुर्खालाई कुनै ठाउँमा पुग्ने हतारो पनि हुँदैनथ्यो। पहिले मिक्सर, फूडप्रोसेसर वा माइक्रोवेभ थिएन, गृहिणीहरू सिलौटोमा मसला पिंध्ने, चुल्होमा खाना पकाउने गर्थे, उनीहरूलाई हतार थिएन। पहिले बिजुली थिएन, न कसैलाई रातभरि जागेर काम गर्ने आवश्यकता नै थियो। वास्तवमा भन्ने हो भने त्यस बेला जीवन सरल र सहज थियो किनभने मानिसको जीवन घडीको हिसाबले चल्दैनथ्यो। औद्योगिक युगको प्रारम्भपछि फैक्टरी, अफिस र जागीरको जुन दौड शुरू भयो, त्यसले मानिसलाई घडीको दास बनायो।


    पहिले जीवन सरल थियो र अहिले जटिल बनेको छ। यही हाम्रो समस्याको मूल कारण हो। पहिले जीवनको गति मन्द थियो, आज तीव्र भएको छ। अब हाम्रो जीवनमा ‘इन्टरनेट’ प्रवेश गरेको छ। यसले हामीलाई विश्वसँग जोडेको छ। अब हाम्रो जीवनमा टेलिभिजन आएको छ, जसको बटन थिच्नासाथ हामी संसारको खबर थाहा पाउँछौं। अब हामीसँग कार र हवाईजहाज छ, जसबाट हामी विश्वको कुनै कुनामा छोटो समयमा नै पुग्न सक्छौं। अब हामीसँग फोर–जी मोबाइल छ, जसबाट हामी दुनियाँको कुनै पनि कुनामा रहेका मानिससँग कुरा गर्न सक्छौं र उसलाई हेर्न पनि सक्छौं। आधुनिक आविष्कारहरूले हाम्रो जीवनको गति बढाइदिएको छ। यसरी आधुनिक आविष्कार नै हाम्रो जीवनमा समयको कमीको ठूलो कारण बन्न पुगेको देखिन्छ। यसको सहायताले हाम्रो सम्बन्ध विश्वसँग कायम भएको छ, तर हामी स्वयंसँग भने टाढा हुँदै गएका छौं।
    प्रस्तुत आलेखमा इन्टरनेट र मोबाइलबारे छलफल गर्ने प्रयास गरिएको छ। कसरी यो वरदान हुँदाहुँदै हाम्रो लागि अभिशाप बन्दै गएको छ। यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरो के हो भने हरेक राम्रो कुरोजस्तै इन्टरनेटको पनि दुरुपयोग हुन थालेको छ। आज विद्यार्थीहरू घण्टौं अनलाइन गेम खेलिरहेको वा कम्प्युटरमा अनावश्यक सर्फिङ गरिरहेका भेटिन्छन्। यसमा दोष इन्टरनेटको होइन। इन्टरनेटमा हरेक किसिमको जानकारी उपलब्ध छ र त्यसको सदुपयोग वा दुरुपयोग हाम्रै हातमा छ। तर विनाकारण पन्ध्र मिनेटभन्दा बढी इन्टरनेटको उपयोग गर्दा सजग हुनु आवश्यक हुन्छ।
    यदि समयलाई जोगाउन चाहनुहुन्छ भने यस खतराबाट सावधान हुनुपर्छ। यसमा सर्फिङ सबैभन्दा ठूलो खतरा हो। के हुन्छ भने तपाईं इन्टरनेटमा कुनै काम गर्न जानुहुन्छ, त्यस बेला कुनै आकर्षक साइट हेर्नुभयो, कुनै विज्ञापन हेर्नुभयो भने क्लिक गरेर अर्को दुनियाँमा प्रवेश गर्नुहुन्छ। समय बर्बादीको एउटा अर्को कारण सही तरीका र सही शब्दको चयन नगर्नु पनि हो। फलस्वरूप थुप्रै परिणाम स्क्रीनमा देखा पर्छ र यसरी सही जानकारी पाउन धेरै समय खर्च हुन्छ। यदि जानकारी हासिल गर्ने सही तरीका थाहा छ भने सर्च इन्जनमा सही कीवर्ड प्रयोग गर्नुहोस्, जसबाट आँखा झिम्म नहुँदै सही जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ। यस कारण समय बचतका लागि इन्टरनेटमा बढी समय खर्चिनुहुँदैन।
    यदि तपाईं इन्टरनेटमा बढी काम गर्नुहुन्छ भने ‘ब्रोडबैन्ड’ कनेक्शन लिएर काम गर्नु उपयुक्त हुन्छ जसको गति तेज हुन्छ। सामान्य नेटवर्क कनेक्शन धेरै ‘स्लो’ हुन्छ, जसमा तपाईंको धेरै समय खर्च हुन्छ। यसबाहेक आफ्नो कम्प्युटरको ‘रैम’ पनि बढाउनुपर्छ, जसले गर्दा कम्प्युटरको गति तीव्र हुन्छ र ‘डाउनलोडिङ स्पीड’ तीव्र हुन्छ। कम्प्युटरको गतिले कति समय नष्ट भइरहेको छ, त्यसको आभास तपाईंलाई हुँदैन। तसर्थ यदि तपाईं कम्प्युटरको उपयोग एक घण्टाभन्दा बढी गर्नुहुन्छ भने आफ्नो कम्प्युटरको गतिमाथि ध्यान दिनु आवश्यक हुन जान्छ।
    एउटा अनुसन्धानले के देखाएको छ भने एक सातामा एउटा युवकले लगभग ३५ घण्टा समय इन्टरनेटमा व्यतीत गर्छ अर्थात् ५ घण्टा प्रतिदिन। समयको सबैभन्दा बढी सदुपयोग वा दुरुपयोग ‘फेसबूक’मा हुन्छ, जसमा प्रायः धेरै युवा सातामा २० घण्टा समय खर्चिन्छन्। यसपछि युट्यूब, पोर्न साइट, सर्च इन्जन, ह्वाट्स एप र ई–मेलमा सबैभन्दा बढी समय खर्च गर्छन्। यसरी इन्टरनेटको जति उपयोग गरिन्छ, त्यति बढी समय अनुपयोगी काममा व्यतीत हुन्छ। इमेल चेक गर्नका लागि इन्टरनेटमा गएर समय खेर फाल्ने जोखिम लिनुहुँदैन, यो काम आउटलूक एक्सप्रेस वा माइक्रोसफ्ट आउटलूकबाट पनि गर्न सकिन्छ।
    केको लागि इन्टरनेट प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा पहिले तय गर्नुपर्छ र त्यस साइटबाट आवश्यक जानकारी लिएर इन्टरनेट बन्द गरिदिनुपर्छ। इन्टरनेटको दुरुपयोगबाट बच्ने एउटा अर्को उपाय हो, यस्तो बेला यसको उपयोग गर्नुपर्छ, जसलगत्तै कुनै जरुरी काम गर्नुछ। खासगरी राति इन्टरनेटको सबैभन्दा बढी दुरुपयोग हुन्छ, किनभने त्यो खाली समय हुन्छ। छिटो सुत्ने र बिहान छिटो उठ्ने बानी लगायो भने इन्टरनेटबाट हुने समयको बर्बादी सजिलै रोक्न सकिन्छ।
    मोबाइलबारे छलफल गर्नुपूर्व ‘यो एउटा खतरनाक ग्याजेट हो’ भन्न चाहन्छु। यो यस्तो यन्त्र हो, जसबाट धेरै प्रकारको काम लिन सकिन्छ। मोबाइलबाट कुरा गर्न सकिन्छ, गीत सुन्न सकिन्छ, फिल्म हेर्न सकिन्छ, खेल खेल्न सकिन्छ, चैटिङ गर्न सकिन्छ, फेसबूकमा जान सकिन्छ, नेटबाट सर्फिङ गर्न सकिन्छ, इन्टरनेट बैंकिङ गर्न सकिन्छ, फोटो लिन सकिन्छ, भिडियो बनाउन सकिन्छ आदि। एउटा सानो यन्त्र मोबाइलको माध्यमले संसार नै हाम्रो हत्केलामा समाविष्ट भएको छ।
    यहींनिर विचार गर्नुपर्ने कुरो के हो भने मोबाइल नहुँदाको बेला हाम्रो जीवन कसरी व्यतीत भइरहेको थियो र आज मोबाइल युगमा कसरी बितिरहेको छ ? मोबाइल युगमा हाम्रो बहुमूल्य समय कसरी निरर्थक काममा खर्च भइरहेको छ ? आज अलिकति समय खाली भयो कि मोबाइल चालू हुन्छ। कक्षा कोठामैं विद्यार्थीहरू एकअर्कालाई मैसेज पठाइरहन्छन्। मोबाइल फोनले स्वास्थ्यमा असर पु–याउँछ भन्ने कुरा पनि उनीहरूलाई थाहा हुँदैन। आजका युवा मोबाइल फोनमा यति व्यस्त हुन्छन् कि आफ्नो लक्ष्यबारे सोच्ने फुर्सद पनि हुँदैन।
    अधिकांश मोबाइल फोनबाट यति घातक इलेक्ट्रो–मैग्नेटिक रेडिएशन निष्कासित हुन्छ, जसबाट धेरै प्रकारका खतरा उत्पन्न हुन्छन्। अत्यधिक रेडिएशनको कारण ब्रेन ट्युमर, नपुंसकता, क्यान्सर, गर्भपतन, डिएनए विकृतिजस्ता कैंयन खतरनाक बिमारी हुन सक्छन्। यस कारण मोबाइलको जति कम उपयोग हुन्छ, स्वास्थ्यको लागि राम्रो हुन्छ। तर मोबाइलको लत तीव्रगतिले बढिरहेको छ। यो हाम्रोलागि कोरोना महामारीभन्दा ठूलो रोग हो किनभने यसले हामीलाई महत्वहीन काममा अल्झाएर हाम्रो अमूल्य समय खेर फाल्न लगाउँछ। जुन बेला कसैसँग कुरा गर्र्ने इच्छा जागृत हुन्छ, मोबाइलको घण्टी बजाइदिन्छ। कुनै महत्वपूर्ण  काम गरिराख्दा मोबाइलको घण्टी बज्न थाल्छ जसले गर्दा ध्यान भङ्ग  हुन्छ। मोबाइलले गर्दा राति शान्तिले सुत्न पाइँदैन। मध्यरात्रिमा कुनै  मैसेजले वा फोनले हाम्रो निद्रामा खलल पु–याउँछ। अर्कोतिर इन्टरनेटले पनि हाम्रो समय बर्बाद गर्छ, यद्यपि यसले निद्रामा खलल पु–याउँदै। ईमेल चेक गर्नु हाम्रो इच्छामा निर्भर छ, तर मोबाइलमा यस्तो हुँदैन।
    मोबाइलमा समय खेर जाने भएकोले केही मानिस दुईवटा मोबाइल नम्बर राख्छन्। एउटा सबैको लागि र अर्को केही खासको लागि। उनीहरूले आफ्नो सार्वजनिक नम्बर बेलुका अनावश्यक कुरोबाट जोगिनको लागि बन्द गरिदिन्छन् र कुनै महत्वपूर्ण काम नछुटोस् भन्नका लागि दुई–तीन घण्टा पछि मोबाइल खोलेर मिस्डकल चेक गर्छन्। धेरैले मोबाइललाई साइलेन्स मोडमा पनि राख्छन् र आफ्नो सुविधा अनुसार कुरा गर्छन्। कुनै बैठकको बेला एकाग्रता भङ्ग नहोस् भनेर फोन बन्द गरिन्छ। मोबाइल आधुनिक युगको सबैभन्दा ठूलो देन हो, जसको डोरी समयको घाँटीमा दिनानुदिन कसिंंदै गएको छ। यदि यसको उपचार गरिएन भने यसले हाम्रो समय नाश गरिछाड्छ। बुद्धिमानी इन्टरनेट र मोबाइलको न्यूनतम उपयोगमा छ र त्यसबाट बचेको समयको अधिकतम सदुपयोग गर्नुपर्छ। एच. जेक्सन ब्राउनका अनुसार “हामीसँग पर्याप्त  समय छैन कसरी भन्न सक्छौं ? हामीसँग पनि एक दिनमा त्यत्तिकै समय  हुन्छ, जति हेलन केलर, लुई पाश्चर, माइकल एन्जेलो, मदर टेरेसा,  लियोनार्दो द विंची, अल्बर्ट आइन्स्टाइन र न्यूटनसँग थियो।”

Sunday, September 6, 2020

 अनलाइन शिक्षण र त्यसभित्रको अर्थ

अनलाइन शिक्षण र त्यसभित्रको अर्थ

- अनन्तकुमार लाल दास
    सम्पूर्ण विश्व अहिले एउटा वैश्विक सङ्क्रामक महामारीबाट जुधिरहेको छ वा त्यसबाट छुटकारा पाउने कोशिश गरिरहेको छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र राष्ट्रिय संस्थाहरू कोभिड–१९ बाट कसरी जोगिने भन्ने निर्देशन पटक–पटक विभिन्न माध्यमद्वारा प्रसारित गरिरहेका छन्। यस्तै बेला शिक्षाक्षेत्रमा संलग्न मानिसहरूको लागि नयाँ–नयाँ प्रश्न र चुनौती देखिएका छन्। यस बेला सम्पूर्ण शैक्षिकजगत् अनिश्चितकालका लागि बन्द भएको अवस्थामा ‘अनलाइन शिक्षण’ एउटा विकल्पको रूपमा अघि सरेको छ र तीव्र गतिले यसको विस्तार पनि भइरहेको छ। प्रस्तुत आलेखमा कक्षा, शिक्षणविधि, शिक्षाको भूमिका, शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध र उनीहरूबीच चलिरहेको अन्तत्र्रिmयाको माध्यमले यस विषयलाई बुझ्ने जमर्को गरिएको छ।
    हामीले कक्षालाई जुन रूपमा हेर्दै आएका छौं, त्यसको आज पनि शैक्षिक गतिविधिमा महत्वपूर्ण स्थान छ। हाम्रो मस्तिष्कमा पक्कै पनि कुनै विद्यालयको यस्तो चित्र वा व्यक्तिगत अनुभव होला, जहाँ पर्खाल छैन, ढोका छैन, बस्नको लागि बेन्च छैन, केटाकेटीहरू बोरामाथि पलेंटी कसेर रूख वा आकाशमुनि बसेका छन् र शिक्षक सानो कालोपाटीमा लेखेर उनीहरूलाई पढाइरहेका छन्। न्यूनस्तरको भए तापनि यस कक्षाले शिक्षक र विद्यार्थीबीच अन्तत्र्रिmया गर्ने वातावरण प्रदान गर्छ। विद्यार्थीहरूलाई परस्पर सम्बन्ध बनाउने मौका दिन्छ। शिक्षाको समाजशास्त्रले यस्तो कक्षालाई समाजको प्रतिविम्ब भन्छ। यो कक्षाले विद्यार्थीलाई भविष्यको भावी भूमिकाका लागि तयार गर्छ।


    यसलाई एउटा संस्था, ‘परिवार’बाट हिंडेर विद्यालय आएको पनि भन्न मिल्छ। यस यात्रालाई चाहे पैदल, साइकल वा बैलगाडाले तय गर्दा अनुभवको संसारको विस्तार पनि सँगसँगै हुँदै जान्छ। पहिचानको नयाँ बाटो भए तापनि हरेक दिन नयाँ–नयाँ अनुभव प्राप्त हुन्छ। लकडाउनको यस घडीमा यो प्रक्रिया पनि ठप्प भएको छ। यहींनिर एउटा प्रश्न उठ्छ, यस आपत्कालमा यस्ता कक्षाहरूलाई पुनर्भाषित गर्ने ?  इतिहासमा विद्यालयहरू यसरी अनिश्चितकालका लागि बन्द भएका थिए  कि हामी त्यसबाट केही सिक्न सकौं ? आज विद्यालयहरू बन्द छन्। यस स्थितिमा पनि पढाइको हानि नहोस् भनी कुनै विकल्प छ ? प्रश्न मात्र के हो भने जुन प्रकारको ‘विभेद’ यस सङ्क्रमणकालमा विद्यालय र कक्षामा देखिएको छ र गरिएको छ, के पहिले पनि यस्तो भएको छ ? यस बहसमा विभेदीकरणको प्रक्रियालाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ। यो सङ्कट यस कारण पनि अभूतपूर्व छ, किनभने यसले ठूलो स्तरमा विद्यालय बन्द गर्न सरकारलाई विवश बनाएको छ।
    यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने हामी यस्तो कक्षाबारे कुरा उठान गर्न गइरहेका छौं, जुन लकडाउनका कारण अस्तित्वमा आएको छ। एकातिर सत्र समाप्त भएको अवस्था थिएन भने अर्कोतिर विद्यार्थीहरू परीक्षाको तयारीमा जुटेका थिए। शिक्षाको अधिकार अन्तर्गत कक्षा ८ र ९ का विद्यार्थीहरूको परीक्षा समाप्त भएको थियो भने नर्सरीदेखि कक्षा ७ सम्मको आधा मात्र परीक्षा सम्पन्न भएको थियो र कक्षा १०–१२ को परीक्षा बाँकी थियो। पछि बाँकी सबै परीक्षा स्थगित गरी विद्यालयको आन्तरिक मूल्याङ्कन र कक्षा १० को लागि कार्यविधि तयार गरी त्यसैलाई प्रमाणीकरण गरियो तर कक्षा ११–१२ को परीक्षा हालसम्म थाती छ। अब अर्को के प्रश्न उठेको छ भने प्रमोशन भएका विद्यार्थीहरूको लागि अर्को कक्षामा प्रवेशको प्रक्रिया के हुने ? पुरानो कक्षामा विद्यार्थी हिंडेर पनि विद्यालय पुग्थे, वर्तमान परिवेशले भने नयाँ–नयाँ प्रकारका कक्षाको निर्माण गरेको छ। यो शिक्षक र विद्यार्थीका लागि पनि त्यतिकै नयाँ छ। यस कक्षामा शिक्षक र विद्यार्थी दुवैको प्रवेश प्रविधिमा आश्रित छ। यसको अनुवाद सही अर्थमा कम्प्युटर, स्मार्ट फोन, लैपटप र टैबलेट आदिबाट मात्र सम्भव छ। यिनै यन्त्रहरूले अनलाइन शिक्षणलाई सम्भव बनाउँछ।
    सुन्दा यो धेरै सजिलो लाग्छ कि शिक्षक र विद्यार्थी दुवै ‘ग्याजेट’को प्रयोगले यस प्रक्रियामा सहभागी हुन सक्छन्। शिक्षक ‘गुगल कक्षाकोठा’मा योजना अनुसार विद्यार्थीहरूलाई पाठ्य–सामग्री पठाउँछन्। ‘जूम मिटिङ’मा सुविधा अनुसार पूर्वनिर्धारित समयमा भिडियो कक्षा लिन सक्छन्। यस प्रविधिमा जब एउटा शिक्षकको रूपमा स्वयम्लाई राखेर विचार गर्छु, त्यस बेला केही नौलो विषमता र समस्या जन्मेको पाउँछु। सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यस नयाँ कक्षामा ‘प्रवेश’लाई लिएर तेर्सिन्छ। हामी सबैलाई राम्ररी थाहा छ, बहुसङ्ख्यक विद्यार्थी सामुदायिक विद्यालयमा पढ्छन्। यो उनीहरूको लागि छनोटको प्रश्न हो वा विवशताको ? यो पनि प्रस्ट छ। उनीहरू जुन परिवारबाट आउँछन्, त्यहाँ यस प्रकारको कक्षामा सामेल हुनको लागि धेरै कठिनाईको सामना गर्नुपर्छ।
    यस्तो कक्षामा विद्यार्थीहरूको प्रवेश धेरै जटिल प्रक्रिया हो, चाहे त्यो अति सामान्य मोबाइल यन्त्रबाट हुन सक्ने किन नहोस् १ त्यसलाई प्रयोग गर्ने प्रविधिगत ज्ञान र सीप विद्यार्थीमा हुनु अनिवार्य शर्त हो। सबैभन्दा पहिले एउटा स्मार्ट फोन उपलब्ध गर्न नै विकट परिस्थितिको सामना गर्नुपर्छ। यदि त्यो घरमा उपलब्ध छ भने त्यसमा कसको नियन्त्रण छ। यदि दुई–तीन जना भाइबहिनीहरू छन् भने कसले उपयोग गर्ने ? एकै समयमा कक्षा सञ्चालन हुन्छ भने समस्या झन् बाक्लिन्छ। यदि समय बाँडेर समस्याको समाधान गरियो भने ‘इन्टरनेट’को अर्को समस्या देखिन थाल्छ। यदि परिवार आर्थिक सङ्कटमा छ भने यो सम्भव नै हुँदैन।
    अर्को ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने यो नयाँ कक्षा विद्यालयबाट निस्केर विद्यार्थीको घरमा स्थानान्तरित भएको छ किनभने सरकारी निर्देशनको पालना गर्दै सबैले घरमैं बस्नु छ। के घरको वातावरण एउटा मोबाइलको माध्यमले कक्षामा परिवर्तन गर्न सकिन्छ ? के घरको परिवेशमा विद्यार्थीहरूलाई कक्षाको अनुभूति हुन्छ ? शिक्षकको पढाइलाई विद्यार्थीहरूले कसरी ग्रहण गरिरहेका छन् भन्ने कुरासँग के शिक्षक जानकार हुन्छन् ? यस नयाँ कक्षाले हाम्रो सम्बन्ध कस्तो बन्छ भन्ने कुरा लामो समयपछि मात्र थाहा हुन्छ। विद्यालयीय कक्षा त्यो ठाउँ हो, जहाँ शिक्षक र विद्यार्थी प्रतिदिन शैक्षिक गतिविधिमा संलग्न हुन्छन्। वर्तमानमा जसरी यो नयाँ कक्षा अघि सरेको छ, त्यहाँ यस प्रकारको अवसर कसरी स्थापित हुन्छ ? घरमा बन्द भएर लगातार काम गरिराख्दा शिक्षकहरूको क्षमता र मानसिक स्वास्थ्यमा कस्तो प्रभाव परिरहेको छ ? उनीहरूलाई कस्तो समस्या र चुनौतीको सामना गर्नुपरिरहेको छ ? यस्ता प्रश्न पनि चर्चाको केन्द्रमा ल्याउनुपर्ने हुन्छ।
    एकजना शिक्षकको भनाइ अनुसार यो नयाँ कक्षा–व्यवस्थालाई स्वीकार गर्नु धेरै अप्ठेरो भइरहेको छ। जुन कक्षामा विद्यार्थी उपस्थित छैनन्, त्यहाँ एउटा विषमताको जन्म हुन्छ। सिकाइको जुन प्रक्रिया विषमतामा आधारित हुन्छ, त्यसले कस्तो व्यवस्था जन्माउँछ र पोषित गर्छ ? कुनै पाठ एकसाथ पढ्नु र बेग्लाबेग्लै पढ्नुले पनि विषमता नै सिर्जना हुन्छ। यहाँ सबैले समानरूपले पाठ पढे होलान् भन्न गा–हो छ। ती शिक्षकले ‘जूम एप्लिकेशन’बाट पनि कक्षा लिने प्रयास गरे, तर विषम सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमिबाट आउने विद्यार्थीहरूको लागि उपयोगी साबित भएन। कक्षाबीच यदि कसैको फोन आउँछ भने त्यस परिस्थितिमा त्यस कक्षाको कुनै अर्थ रहँदैन। के एउटै कक्षामा दिनभरिको ‘डाटा’ खर्च गर्न सकिन्छ ? यी सबै कुराबीच अभिभावकहरूले सन्तानमा
परिरहेको प्रभावबारे फोन गरेर पछि विद्यालय खुलेपछि विद्यार्थीमा मोबाइलको लत लागिसक्ने हुँदा पछिको अध्ययनमा असर पर्ने कुरा औंल्याए। यदि शिक्षा परिवर्तनको वाहक हो भने यान्त्रिक प्रक्रियामा आश्रित हुनुको प्रभाव विद्यार्थीमाथि कस्तो पर्ला भन्ने  समस्यातिर तिनले सङ्केत गरे।
    यदि गहिरिएर अवलोकन गर्ने हो भने विद्यालय व्यवस्थाको विस्तार भएको हामी पाउँछौं तर धेरै कुरा अहिले पनि गौण छ। जस्तै मधेस आन्दोलनको शिक्षामाथि के असर प–यो ? हाम्रो देशमा हरेक वर्ष कुनै न कुनै यस्तो घटना भइरहन्छ, जसबाट शिक्षा प्रभावित हुन्छ, त्यो कहिले पनि चर्चाको विषय बन्दैन। जस्तै बाढीको कारण पुल भत्किंदा विद्यार्थीहरूलाई विद्यालय पुग्न कस्तो कठिनाई भोग्नुपर्छ ? कुनै आपदाका कारण जुन सम्पर्क र सम्बन्ध विच्छेद हुन्छ, त्यसको अनुवाद कहिले पनि यसरी गरिएन, जसरी वर्तमान परिदृश्यमा हामी गरिरहेका छौं। पढाइ र सत्रको नोक्सान त्यस बेला पनि त्यतिकै भएको थियो। विद्यार्थी विद्यालयबाट टाढा बस्नुलाई आज ठूलो समस्याको रूपमा देखिएको छ। हरेक आपदा र आकस्मिक घटनापछि शैक्षिक गतिविधिमाथि परेको समस्याबारे यसैगरी छलफल गर्नुपर्ने थिएन र ?
    जुन प्रविधिबाट हामी अहिले नयाँ कक्षाको निर्माण गरिरहेका छौं, त्यसले समता, समानता र विविधताजस्ता पक्षलाई कसरी समावेश गर्छ ? आफैंले बनाएको विषमता, समस्या र विसङ्गति कसरी स्वयम्बाट टाढा राख्न सकिन्छ ? स्थिति सामान्य भएपछि एक प्रकारको भय र अनिश्चितताको माहोल चारैतिर हुन्छ। त्यसमा शिक्षक र विद्यार्थीसँग कस्तो अपेक्षा गरिन्छ ? यस परिस्थितिको हाम्रो शैक्षिक प्रक्रियामाथि कति दूरगामी प्रभाव पर्नेछ, अनुमान लगाउन सम्भव छैन। यस वैश्विक महामारीको समाप्तिपछि पनि यसको असर र प्रभाव लामो समयसम्म शिक्षा व्यवस्था, शिक्षक, विद्यार्थी, पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक, प्रविधि आदिमा रहिरहनेछ। आज हामीमा शैक्षिक संरचनालाई कसरी पुनर्गठित गर्न सकिन्छ भन्ने अनभिज्ञता छ। हामीसँग यस्ता प्रश्नहरूको सम्भावित जवाफ हुनुपर्छ। आज आकस्मिक सङ्कटबाट जुध्ने क्षमता र साधनसम्पन्न हुनुपर्ने महसूस गरिएको छ। हामी सबैले व्यवस्थित भएर नवनिर्मित यस शैक्षिक संरचनाबारे सोच्नुपर्छ।

Sunday, August 30, 2020

 वर्तमान परिवेशमा शिक्षा

वर्तमान परिवेशमा शिक्षा

- अनन्तकुमार लाल दास
    “विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्/पात्रत्वात् धनमाप्नोति धनात् धर्म ततः सुखम्” अर्थात् विद्याबाट विनम्रता प्राप्त हुन्छ र विनम्रताबाट ज्ञान प्राप्त हुन्छ। ज्ञानबाट धन, धनबाट धर्म र धर्मबाट सुख हासिल हुन्छ। आजको यस प्रतिस्पर्धात्मक युगमा सबैको लागि शिक्षा अत्यन्त आवश्यक छ। शिक्षा भविष्यमा अघि बढ्नको लागि थुप्रै बाटोको निर्माण गर्छ। शिक्षाबाट मानिसको आत्मसम्मान बढ्नुको साथै उसको व्यक्तित्व निर्माणमा पनि सघाउ पु–याउँछ। शिक्षाबाट नै जीवनका ओकाली–ओराली बुझ्ने र समाधान खोज्ने कार्यमा सघाउ पुग्छ। शिक्षाबाट मानिस आत्मनिर्भरता हासिल गर्छ। एउटा अशिक्षित व्यक्तिको सबैभन्दा ठूलो समस्या परनिर्भता हो। एउटा अशिक्षित व्यक्ति पखेटाबेगरको चरा हो, जो कहिल्यै पनि खुला आकाशमा उड्न सक्दैन। एउटा अशिक्षित व्यक्ति त्यस धावक जस्तै हो जो दगुर्न चाहन्छ तर ऊसँग खुट्टा हुँदैन। शिक्षाले एउटा सुयोग्य नागरिकको निर्माण गर्छ। सुयोग्य नागरिकले राम्रो समाजको निर्माण गर्छ र राम्रो समाजबाट समृद्ध राष्ट्रको निर्माण हुन्छ। शिक्षाले हाम्रो मस्तिष्कलाई फराकिलो बनाउने काम पनि गर्दछ। यसले समाजका सबैखाले विभेद हटाउन पनि सहयोग गर्छ। यसले मानव र सामाजिक अधिकार, देशप्रति कर्तव्य र दायित्व बुझ्न पनि हामीलाई सहयोग गर्छ।
    यहींनिर शिक्षाको उद्देश्य, पाठ्यक्रम, शिक्षणविधि, शैक्षिक अनुशासन आदि पनि बुझ्नुपर्ने  हुन्छ। पहिले शिक्षाको उद्देश्य ज्ञान प्राप्त गर्नु थियो भने आज केटाकेटीहरूको व्यक्तित्व विकास, चारित्रिक विकास, भावनात्मक र सिर्जनात्मक विकास, रोजगारका लागि सीप विकास आदि रहेको छ। वर्तमान शिक्षाले केटाकेटीहरूको चौतर्फी विकास माथि ध्यान दिन्छ। पहिलेको पाठ्यक्रम विषय–केन्द्रित थियो भने आजको पाठ्यक्रमले गरेर सिक्ने कुरामा जोड दिन्छ। पहिलेका शिक्षकहरू पढाउनको लागि व्याख्यान–विधि प्रयोग गर्दथे। उनीहरूको मुख्य उद्देश्य हुन्थ्यो पढाएको कुरा केटाकेटीहरूले अक्षरशः याद गरून्। अर्थात् पहिले घोकन्ते शिक्षामा बढी जोड दिइन्थ्यो भने आज गतिविधि केन्द्रित, क्रियाकलापमा आधारित शिक्षामाथि जोड दिइन्छ। अहिले शिक्षकहरूले यस्तो वातावरण तयार गर्छन् जसमा केटाकेटीहरू स्वानुभवबाट सिक्छन्। यसैगरी पहिले केटाकेटीहरूलाई कठोर अनुशासन पालना गर्नुपथ्र्याे। शिक्षकले भनेका प्रत्येक कुरा मान्नुपर्दथ्यो। तर आज शिक्षकले स्व–अनुशासनको वातावरण निर्माण गर्छन्। पहिले शिक्षकको ठाउँ सबैभन्दा उच्च थियो, आज शिक्षकलाई साथी, पथप्रदर्शक र दार्शनिकको दर्जा दिइएको छ। पहिले केटाकेटीहरू शिक्षकले पढाएको कुरा चुपचाप ध्यानपूर्वक सुन्थे। उनीहरूले भनेका हरेक कुरो मान्थे तर आज केटाकेटीहरू सिकाइको केन्द्रमा हुन्छन् अर्थात् उनीहरू अनुरूप सिकाइ प्रक्रिया अघि बढ्छ।


    अहिले कोरोनाकालमा सिक्काजस्तै शिक्षाको पनि दुई पाटा देखा परेको छ। एउटा पारम्परिक अर्थात् अफलाइन शिक्षा र अर्को अनलाइन शिक्षा जसमा इन्टरनेट, एउटा कम्प्युटर वा स्मार्ट फोनको आवश्यकता पर्दछ। यहींनिर अनलाइन र अफलाइन शिक्षाबीचको अन्तर बुझ्नु आवश्यक हुन जान्छ। पारम्परिक अर्थात् अफलाइन कक्षा ससाना केटाकेटी, युवा र किशोरहरूका लागि बढी उपयुक्त रहेको छ। कक्षामा नियमित उपस्थिति, आफ्नै उमेर समूहका अन्य विद्यार्थीसँग अन्तक्रिया, नियमित कार्यक्रममा सामेल हुनु, शारीरिक र मानसिक क्रियाकलापमा संलग्न हुनु र समय अनुसार आफ्नो क्षमतामा सुधार ल्याउनु अफलाइन शिक्षामा नै सम्भव छ। कक्षा शिक्षणले विद्यार्थी र शिक्षकलाई एक अर्कालाई बुझ्न र पारस्परिक सम्बन्ध प्रगाढ बनाउँछ। शिक्षकले पनि विद्यार्थीलाई जान्ने र बुझ्ने मौका पाउँछ। विद्यार्थीको कमजोर र बलियो पक्षको मूल्याङ्कन गर्न र मार्गदर्शन गर्न अफलाइन शिक्षाले सहयोग गर्छ। अफलाइन शिक्षामा द्यिार्थीहरूलाई आआफ्नो विचार साझा गर्ने छूट हुन्छ, साथै विद्यार्थी र शिक्षकबीच निरन्तर संवादले गर्दा शिक्षकहरू विद्यार्थीहरूको हकहितका लागि बढी सहायक हुन्छन्। शिक्षकहरू विद्यार्थीको मनबाट परीक्षाजन्य डर हटाउन पनि सहयोगी साबित हुन्छन् जुन अनलाइन शिक्षामा सम्भव हुँदैन। विद्यालयमा पढाइबाहेक पनि अन्य क्रियाकलापहरू–खेलकुद, व्यायाम, विभिन्न खाले प्रतियोगात्मक कार्यक्रम हुन्छ, जुन अनलाइन कक्षामा सम्भव हुँदैन।
    कोरोना महामारीले गर्दा देशभरि लकडाउनको अवस्था छ। सबैखाले शिक्षण–संस्था बन्द छन्। यस विषम परिस्थितिमा केटाकेटीहरूलाई आफ्नो शिक्षालाई निरन्तरता दिन अनलाइन शिक्षाले धेरै सघाउ पु–याएको छ। केही मानिसले अनलाइन शिक्षालाई उपयुक्त ठानेका छन् भने अन्यले अफलाइन शिक्षा नै विद्यार्थीहरूको भविष्यका लागि उपयुक्त रहेको बताएका छन्। कोरोनाकालमा अनलाइन पाठ्यक्रम धेरै लोकप्रिय भइरहेको छ, किनभने धेरै शैक्षिक संस्थान तथा विभिन्न अनलाइन कम्पनीहरूले पनि शैक्षिक पाठ्यक्रमको सुविधा प्रदान गरिरहेका छन्। ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने अनलाइन शिक्षा लोकप्रिय भए तापनि गलत धारणा वा बुझाइका कारण एउटा विशाल समूह यसबाट वञ्चित छ।
    अनलाइन सिकाइबारे सबैभन्दा राम्रो कुरो के हो भने विद्यार्थी आफ्नो घरमैं बसेर कुनै पनि कोर्स सिक्न सक्छन्। यस माध्यमबाट शिक्षकहरू पनि आफ्नै घरमा बसेर वा विश्वको कुनै पनि ठाउँबाट आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई राम्ररी शिक्षा दिन सक्छन्। कोरोनाकालले अनलाइन शिक्षाको महत्वलाई धेरै प्राथमिकता दिएको छ। यस समयमा धेरै विद्यार्थी अनलाइनबाट शिक्षा हासिल गरिरहेका छन्। यसले विद्यार्थीहरूको समय र ऊर्जा जोगाउन पनि सहयोग गरेको छ। अनलाइन कक्षामा कुनै कुरो बुझ्न नसकेमा त्यसलाई पटक–पटक हेर्न सकिन्छ। अनलाइनबाट देशको मात्र होइन विदेशी शिक्षण संस्थाहरूबाट पनि ज्ञान हासिल गर्न सजिलो छ। अनलाइन कक्षामा पहिले विद्यार्थी शिक्षकसँग सोझै कुरा गर्न सक्दथे तर आज यो सुविधा पनि अनलाइन कक्षामा उपलब्ध छ तर आर्थिकरूपले कमजोर परिवारका केटाकेटीहरूसँग अनलाइन साधनको अभाव भएकोले उनीहरू यसबाट वञ्चित छन्। सरकारले त्यस्ता विद्यार्थीहरूमाथि विशेष ध्यान दिनुपर्ने खाँचो छ। साथै खराब इन्टरनेट कनेक्टिभिटीको समस्या पनि समाधान गर्नु आवश्यक छ।
    अनलाइन माध्यमबाट पनि विद्यार्थीको प्रश्नको जवाफ दिन मिल्छ। अनलाइनबाट नै उनीहरूको परीक्षा पनि सञ्चालन गर्न सकिन्छ। अहिले अनलाइन माध्यमबाट ज्ञान प्राप्त गर्ने एउटा अर्को माध्यम पनि छ। गुगल, बिंगजस्ता खोज इन्जिनबाट पनि थरीथरीका जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ। यसैगरी अनलाइन शिक्षा नियमित जागीर गर्ने विद्यार्थीहरूको लागि त अति उपयुक्त साबित भएको छ। आज कोरोनाकालको अन्त्य कहिले हुन्छ र विद्यालय, क्याम्पस र कोचिङ संस्थानहरू कहिले खुल्छन् भन्ने कुरा कसैलाई थाहा छैन तर यस्तो विषम परिस्थितिमा अनलाइन शिक्षा विद्यार्थीहरूका लागि धेरै उपयोगी सिद्ध भएको छ। आज यस्ता थुप्रै लर्निङ एप छन् जसले सजिलै विद्यार्थीहरूको बुझाइ फराकिलो बनाउन सक्छ। केटीहरूका लागि यस्ता थुप्रै कोर्स–कुकिङ, सिलाइ–बुनाई, पेटिङजस्ता सीप अनलाइन कक्षाबाट सजिलै सिक्न सकिन्छ। एकातिर शिक्षण संस्थानहरूको कमीको विकल्प अनलाइन शिक्षा बन्न सक्छ, त्यहीं किताबको साटो वेब–आधारित एप र पोर्टलमा पठन–पाठन हुँदा कागजको बचत हुन्छ जुन पर्यावरणको लागि हितकर छ।
    अनलाइन शिक्षा त्यस्ता विद्यार्थीहरूका लागि उपयुक्त हुन्छ जसलाई सही र गलत के हो भन्ने कुरो थाहा छ। मेरो लक्ष्य के हो भन्ने थाहा छ। कति पढ्नु छ र कसरी पढ्नु छ भन्ने कुरो थाहा छ। अफलाइन शिक्षा सदीयौंदेखि चलिआएको शिक्षा प्रणाली हो। हामी विद्यालय, क्याम्पस र महाविद्यालय बन्द गरेर अनलाइन पाठ्यक्रम सञ्चालन गर्ने कुरामा जोड दिन सक्दैनौं। अफलाइन शिक्षा पद्धतिको आफ्नै विशेषता छ, तर प्रविधिको प्रयोग समझदारीपूर्वक गरियो भने शिक्षामा नयाँ क्रान्ति ल्याउने कुरा भने अस्वीकार गर्न सकिन्न। अन्त्यमा, कोरोनाको यस विषम समयमा अनलाइन शिक्षाले विद्यार्थीहरूको लागि शिक्षाको ढोका खोलिदिएको छ। यस बेला पनि जो पढ्न रुचाउँछ, उसका लागि अनलाइन शिक्षा एक प्रकारको वरदान साबित भएको छ।


Sunday, August 23, 2020

 डर वा शिक्षण

डर वा शिक्षण

- अनन्तकुमार लाल दास
    शिक्षकको रूपमा के बुझ्नुपर्ने हुन्छ भने केटाकेटीहरूले के सोच्छन्, कसरी सोच्छन् र उनीहरूलाई कसरी सहयोग गर्न सकिन्छ ? जब कुनै केटा वा केटी विद्यालय भर्ना हुन्छ, ऊ न सेतो कागज हुन्छ, न उसको दिमाग नै खाली हुन्छ, जसमा फटाफट ज्ञान भरिदिइयोस्। ऊ विद्यालयमा एक प्रकारको बुझाइ लिएर आएको हुन्छ। यस कारण शिक्षकहरूले यस्तो विधि प्रयोग गर्नुपर्छ, जसबाट उनीहरूलाई सिक्ने अवसर बढीभन्दा बढी प्राप्त होस्। यसको लागि केटाकेटीहरूको मनोविज्ञान बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। उनीहरूको रुचि र चाहना बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। उनीहरूको परिवेश, आर्थिक–सामाजिक स्थितिलाई ध्यानमा राखेर सिक्ने अवसर प्रदान गर्नुपर्ने हुन्छ। उनीहरूलाई बढीभन्दा बढी गतिविधि आधारित शिक्षा ग्रहण गर्ने अवसर दिनुपर्ने हुन्छ। केटाकेटीहरूमा वैज्ञानिक अर्थात् तर्कसङ्गत दृष्टिकोण पैदा गर्ने आधार प्रदान गर्नुपर्छ। समाजमा व्याप्त मिथ्या धारणा परित्याग गर्ने क्षमता विकसित गर्नुपर्छ। सुयोग्य नागरिक तयार गर्ने शिक्षा दिनुपर्छ। उनीहरू खुलेर साथी, अभिभावक र अध्यापक सामु जिज्ञासा प्रकट गर्न सकून्, सिकाइ बुझून् र तर्कको आधारमा बुझाइ तयार गर्न सकून्। उनीहरूमा सबैखाले कामप्रति समान बुझाइ विकसित गर्नुपर्ने हुन्छ।
    विद्यालय प्रवेश गर्दा उनीहरूमा शिक्षकप्रति एक प्रकारको डर हुन्छ। शिक्षकले पढाउनुपूर्व यस डरलाई उनीहरूको मनबाट झिकिदिनुपर्छ। यसको लागि विद्यालयको वातावरण बालमैत्री बनाउनुपर्छ। शिक्षकले उनीहरूसँग  उनका परिवार, छरछिमेक र गाउँ/शहरबारे कुरा गर्नुपर्छ। उनीहरूको अनुभव सुन्नुपर्छ। केटाकेटीहरूले शिक्षकलाई शिक्षक नठानेर साथीजस्तै खुलेर कुरा राख्न सकून्, त्यस्तो वातावरण शिक्षक स्वयंले बनाउनुपर्छ। घरमा आमाबुबासँग केटाकेटीहरूको जस्तो सम्बन्ध हुन्छ, त्यस्तै सम्बन्ध र विश्वास कक्षाकोठामा पनि भयो भने उनीहरू हरेक क्रियाकलापमा खुलेर भाग लिन्छन्। यस कारण प्रत्येक शिक्षकले स्वयंलाई केटाकेटीहरूको स्तरमा लगेर उनीहरूको उत्साह बढाउनुपर्छ र संवाद गर्ने माहोल तयार गर्नुपर्छ। शिक्षकले केटाकेटीहरूको भाषामा उनीहरूसँग संवाद गर्नुपर्छ। जस्तै बिरालो कसरी बोल्छ, उनीहरू भन्छन् ‘म्याउ’। यसैगरी, सिंह कसरी बोल्छ र जब केटाकेटीहरू सिंहको आवाज निकाल्छन्, त्यस बेला शिक्षकले डराउने अभिनय गर्दा सबै हाँस्न थाल्छन्। यस प्रकारका क्रियाकलापले शिक्षक र केटाकेटीबीच सम्बन्ध बलियो हुन्छ। कक्षाका सबै केटाकेटी समान हुँदैनन्। कोही छिटै सिक्छन्, कोही ढिलो। तर सबै केटाकेटी त्यस बेला पढ्छन्, जब पढाइको लागि मानसिकरूपले तयार हुन्छन्। पढाउने तरीका पनि बेग्लाबेग्लै हुन्छ।


    यहाँ एउटा घटना उल्लेख गर्न सान्दर्भिक ठान्दछु। एक दिन स्टाफरूममा बसेर प्रथम विश्वयुद्धको कारण विश्लेषण गरिरहेको थिएँ। त्यही बेला अचानक मेरो छेउको मेचमा केही कुरा पछारेको आवाज आयो। त्यस आवाजबाट विचलित भएर मैले के हेरें भने एकजना म्याडमले आफ्नो किताब बेस्सरी मेचमा पछारेकी रहिछन्। म्याडमको अनुहारमा रिस र उनी दिक्दार भएको प्रस्ट महसूस गरें। म्याडमको व्याकुल अनुहार पढ्ने कोशिश गरिरहेकै थिएँ, उनले बडो दुःखित स्वरमा मसँग प्रश्न गरिन्– “सर, केटाकेटीहरू मसँग किन डराउँदैनन् ?” मैले सम्पूर्ण रामकथा बुझें। म्याडमलाई के लाग्थ्यो भने उनको कक्षामा केटाकेटीहरू शान्तिपूर्वक किन बस्दैनन्, किन चलखेल गरिरहन्छन् वा उनले भनेको सुन्दैनन् वा गम्भीरतापूर्वक लिंदैनन्। दोष कसको हो ? वास्तवमा म्याडमको हाइट औसतभन्दा अलि कम थियो र उनी दुब्ली पनि थिइन् र भर्खरै एमएससी गरेकी थिइन्। अर्थात् उनी स्वयम् विद्यार्थी थिइन्। मैले हाँसेर म्याडमको कुरा सुनें र उनलाई चिसो पानी खान दिएँ। उनले रिसाएर भनिन्– “मलाई केटाकेटीहरूलाई सम्हाल्न गर्न गा–हो भइरहेको छ र तपाईं हाँसिरहनुभएको छ।” म यस कारण हाँसिरहेको थिएँ किनकि यी तिनै केटाकेटी थिए, जो मेरो कक्षामा पढ्नको लागि सधैं बेचैन रहन्छन्। मैले म्याडमलाई ‘भोलि बताउँछु’ भनेर उनको दिक्दारी हटाउने वचन दिएँं।
    घर पुगेर यस कुरामा मन्थन गरें। यदि ती केटाकेटी साँच्चीकै चकचके हुन्थे भने मलाई पनि दिक्क पार्थे। वास्तवमा समस्या कहाँ छ ? के शिक्षकहरू केटाकेटीलाई डराउनका लागि नियुक्त गरिन्छन् अथवा पढाउनका लागि ? केटाकेटीहरू जति भयभीत हुन्छन्, त्यतिकै उनीहरूमाथि प्रभुत्व स्थापित गर्न सजिलो हुन्छ भन्ने धारणा आजसम्म आम शिक्षकको मस्तिष्कमा रहेको छ। तर यो तानाशाही प्रवृत्ति हो। यही कारण होला मैले गणित, विज्ञान र अङ्ग्रेजीजस्ता सजिलो र रुचिकर विषयबाट पनि विद्यार्थीहरूलाई टाढा भागिरहेको देखेको छु। यी विषय पढाउने शिक्षकहरू स्वयंलाई विशेषाधिकार प्राप्त ठान्छन्। उनीहरूमा आफूलाई कठोर बनाएपछि मात्र बेग्लै पहिचान कायम हुने मानसिकता हुन्छ। मैले आफ्नो विद्यार्थी जीवनमा पनि के महसूस गरेको छु भने जुन शिक्षक विद्यार्थीलाई बढी कुट्ने गर्छ ती अधिकांश यिनै विषयका शिक्षक हुन्। अन्य विषय सरल ठानेर शिक्षकहरू नकुटी पाठ्यक्रम पूरा गर्छन्।
    केटाकेटीहरूको मनमा शिक्षकप्रति उत्पन्न यस्तो डरले उनीहरूलाई गलती गर्न त रोक्छ। तर जबसम्म गल्ती गदैनन्, तबसम्म राम्ररी सिक्न पनि सक्दैनन्। यसको अर्थ यो होइन कि यदि विद्यार्थीहरू तपाईंसँग डराउँदैनन् भने उनीहरू सबैथोक सिक्छन्। यदि शिक्षकको शिक्षणशैलीमा नीरसता छ, आनन्दको अभाव छ, केही नयाँ छैन वा सबैथोक बासी छ भने केटाकेटीहरू त्यही गर्छन्, जुन म्याडमको कक्षामा गरेका थिए। कक्षामा कि सुत्छन् वा ध्यान अन्तै पु–याउँछन्। यदि तपाईं यस्तो गर्न दिनुहुन्न भने उनीहरू कुरा गर्छन्, हल्ला गर्छन् र हप्काउँदा हुन सक्छ अभद्र व्यवहार पनि गरून्। यदि शिक्षकलाई पाठ कसरी रुचिकर बनाउने भन्ने कुरा थाहा छ भने तपाईंको योग्यता, शारीरिक बल, अनुहारले केही फरक पर्दैन। विद्यार्थीहरू तपाईंका हरेक कुरा सुन्छन्, बुझ्छन् र स्मृतिमा पनि राख्छन्।
    बाल मन धेरै चञ्चल हुन्छ। सधैं रुचिकर कुरातर्फ लम्कन्छ। एकपटक एउटा विद्यार्थीको रफ कापी उठाउँदा ऊ भयभीत भएको थियो। मैले कापीमा जरुर केही असामान्य कुरा छ भन्ने महसूस गरेको थिएँ। तर कापी हेर्दा अन्तिम केही पृष्ठमा एउटा राम्रो कार्टून बनाएको भेटेको थिएँ। यस्तो लाग्दथ्यो मानौं प्रिन्ट गरेको होस्। उसलाई उभिन लगाएर त्यो कार्टून सबैलाई देखाएर उसलाई स्याबासी दिएँ। पिटाइको साटो स्याबासी पाउँदा उसको अनुहार हँसिलो बनेको थियो। उसले स्याबासी पाउने कुरा सपनामा पनि सोचेको थिएन। प्रायः शिक्षकहरू विद्यार्थीको कापीमा केही अनावश्यक लेखेको देखेपछि दण्ड दिन्छन् तर केटाकेटीहरूको वास्तविक प्रतिभा कापीको अन्तिम पानाहरूमा लुकेको हुन्छ। यदि केटाकेटीहरू केही सिकिरहेका छन् भने कापी रफ होस् कि फेयर केही फरक पर्दैन।
    यदि केटाकेटीलाई कापीको अन्तिम पानामा पनि केही लेख्ने वा चित्र कोर्ने अवसर दिइँदैन भने उनीहरूले आफ्नो कल्पनालाई कहाँ मूर्त रूप दिने ? डर चाहे शिक्षकको होस्, कुनै विषयप्रति, गृहकार्यप्रति वा परिणामप्रति, यी सबैले केटाकेटीहरूलाई सिक्नबाट रोक्छ। शिक्षकको सौहार्दपूर्ण व्यवहार, रुचिकर पुस्तक, आनन्ददायी गृहकार्यले केटाकेटीहरूलाई पढ्न, लेख्न र सिक्नको लागि उत्प्रेरणा दिन्छ र उनीहरूमा पढाइप्रति आत्मबल र आत्मविश्वास जगाउँछ। यसर्थ शिक्षकले स्वयंलाई जति सरल र सहज बनाउने प्रयास गर्छ, उसको योगदान शिक्षा व्यवस्थाको लागि हुन्छ।

Sunday, August 16, 2020

 शिक्षक को हो र उसको काम के हो ?

शिक्षक को हो र उसको काम के हो ?

-अनन्तकुमार लाल दास
    हरेक युगमा शिक्षकलाई शिक्षाको केन्द्रमा राखिन्छ तर समयसँगसँगै उसको सामाजिक स्थिति र भूमिकामा परिवर्तन देखा पर्छ। पहिले शिक्षकलाई निर्विवाद गौरवपूर्ण ठाउँ प्राप्त थियो, जसलाई के थाहा थियो भने के पढाउनु छ र कसरी पढाउनु छ। तर यो स्थिति धेरै पहिले नै समाप्त भइसकेको छ। अहिलेको बेला शिक्षकको जवाफदेहिताको नाउँमा सार्वजनिक निवेश र त्यसबाट बढी लाभ हासिल गर्ने होड चलेको छ, जसले शिक्षकको स्वायत्तता नष्ट भएको छ। राज्यले शिक्षाको लागतका केही हिस्सा आमाबुबालाई सुम्पेर ‘ग्राहक सन्तुष्टि’ जस्ता वाक्यांश प्रयोगमा ल्याएको छ। राज्यले स्थायी शिक्षक नियुक्त गर्दैन। विभिन्न खाले नियुक्ति गरेर उनीहरूबीच सहानुभूति सखाप पार्दै असुरक्षाको भावना पैदा गरिदिएको छ, जसले गर्दा हतोत्साहित भएर उनीहरूले आत्मसमर्पण गर्नुपरेको छ र विनाशर्त हरेक निर्देशनको पालना गर्नुपरेको छ। यस कारण शिक्षा प्रणाली, विद्यार्थी र अभिभावकको मनमा शिक्षण र शिक्षकको भूमिकामा परिवर्तन देखिएको छ। यस परिवेशमा शिक्षकबारे पुनर्विचार आवश्यक छ। आज धनी–गरीबबीच बढेको दूरीको लागि पनि शिक्षकमाथि नै दोषारोपण गरिन्छ। पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक, शिक्षण विधि, मूल्याङ्कन, शिक्षक–शिक्षा आदिको निहुँमा विभिन्न माध्यम र साधनलाई बढी जिम्मेदार र जवाफदेह बनाउने प्रयास जारी छ।


    यस सन्दर्भमा शिक्षक को होे जान्न जरुरी छ। समाजमा शिक्षकको हैसियत र भूमिका के छ ? यस प्रश्नको धेरै जवाफ भेटिन्छ, सँगै नयाँ प्रश्न पनि तेर्सिन्छ। व्यक्ति वा समूहविशेष यस सन्दर्भमा आफूखुशी धारणा व्यक्त गर्छन्। कोही शिक्षकलाई मालीको रूपमा त कोही चिकित्सकको रूपमा, कोही आमाबुबाको रूपमा त कोही मुक्तिदाताको रूपमा र कोही वैज्ञानिकको रूपमा हेर्छ। वर्तमानमा केही थप वाक्यांश पनि शिक्षकसँग जोडिन पुगेको छ र त्यो हो चिन्तनशील शिक्षक र पेशावाल शिक्षक। यी शब्दहरूको सामना एउटा शिक्षकले गर्नुपर्छ। तसर्थ के प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ भने शिक्षक को हो ? ऊ के गर्छ ? जुन रूपसँग हामी सहमत हुन्छौं, त्यसले व्यवस्थित तवरले आफू र अन्य मानिसको सम्बन्धमा हाम्रो सोच, समझ र आचरण निर्माण गर्दछ। आधुनिक समाजको परिवर्तित वास्तविकता र त्यसको फलस्वरूप उत्पन्न सरोकारसँगै शिक्षाबाट अपेक्षामा पनि परिवर्तन आएको छ। यस परिवर्तनलाई बुझ्न ठोस आधार आवश्यक पर्छ। ठोस आधारबेगर शिक्षकको भूमिका र स्थितिमा भएको परिवर्तन बुझ्न गा–हो हुन्छ।
    शिक्षक को हो भन्नेबारे सामान्यजनको धारणा वा शिक्षा प्रणालीको धारणा र उसले के गर्नुपर्छ वा शिक्षाविद्, मनोवैज्ञानिक र समाजशास्त्रीहरूको शिक्षण र शिक्षकबारे रहेको धारणा सर्वविदित नै छ। यसबाहेक शिक्षकको बदलिंदो छवि पनि छ। यस परिवेशमा यदि सबै कुरालाई ध्यानमा राखेर शिक्षकको भूमिका र ठाउँसम्बन्धी धारणामा भएको परिवर्तन बुझ्ने प्रयास गरियो भने सफलता प्राप्त हुँदैन र यदि सुविधा र व्यवहारलाई मात्र हेरियो भने सातजना अन्धा मानिस र हात्तीको कथा बन्न जान्छ। आज शिक्षक शब्दको जे अर्थ छ र त्यसले जे सङ्केत गर्छ, त्यसलाई सञ्चित परिणामको रूपमा बुझ्नुपर्छ। त्यसलाई माथि उल्लिखित माध्यमले हेर्न सकिन्छ। यस लेखमा बदलिंदो प्रणालीगत र सार्वजनिक छवि र त्यसको परिणामस्वरूप शिक्षण तथा शिक्षकहरूको सामाजिक स्थितिको अध्ययन गर्नको लागि गुरु, कार्यनिर्वाहक, पेशावाल र सेवा प्रदायकको चतुर्भुज ढाँचा प्रयोग गरिएको छ।
    आज नेपालमा शिक्षकलाई प्राचीन गुरुको वंशज भन्न मिल्दैन तर शिक्षकको चर्चा–परिचर्चा, सार्वजनिक वार्ता र सामाजिक अपेक्षामा यसको झलक प्रस्ट देख्न सकिन्छ। यसको प्रभाव त्यस बेला देखिन्छ, जब शिक्षा निकायले शिक्षकको भूमिका र ठाउँको प्रशंसा त गर्छ तर शिक्षक समूहलाई कमजोर ठान्छ। अहिलेको शिक्षक र उसले गर्ने शिक्षणले गुरुको ठाउँ ओगट्न सक्दैन किनभने उसमा न गुरुजस्तो ज्ञान र आध्यात्मिक गुण छ, न समाज र शिक्षा प्रणाली शिक्षालाई पूर्णरूपेण शिक्षकमाथि छोड्न तयार छ, जस्तो प्राचीनकालमा हुन्थ्यो। प्राचीनकालमा शिष्य समाजबाट टाढा बसेर शिक्षण अवधिभरि गुरुसँगै समय व्यतीत गर्दथ्यो तर आज त्यो स्थिति छैन, न त्यस्तो गर्नु नै सम्भव छ। शिक्षण पेशाको अर्थ दृढ सङ्कल्प, साहस र लचिलोपन हो। यी यस्ता गुण हुन्, जसले शिक्षणलाई पेशाभन्दा बढी ठान्छन् र जसमा हामी केही महत्वपूर्ण वस्तु अर्पित गरिरहेका हुन्छौं।
    प्रजातन्त्रपछि नेपालमा शिक्षा राष्ट्रको जिम्मा आयो। यहाँसम्म कि निजी विद्यालयहरूलाई पनि राज्यबाट मान्यता लिनुप–यो। विद्यालय व्यवस्था र पाठ्यपुस्तक निर्धारित गरियो। जसको पालना विद्यालय र शिक्षकहरूले गर्न अनिवार्य बनाइयो। विद्यालयमा के हुनुपर्ने र के नहुनुपर्ने कुरोको निरीक्षण हुन थाल्यो। परिणामस्वरूप गुरुको रूपमा शिक्षकलाई प्राप्त स्वतन्त्रता बिस्तारै कम हुन थाल्यो। शिक्षकप्रति समाजको दृष्टिकोण परिवर्तन भयो किनभने अब ऊ आदरणीय, आत्म–सञ्चालित ज्ञान पिपासु र ज्ञान प्रदाता रहेन। अरू पेशा नपाउनेले मात्र शिक्षकको जागीर खान थाले। निरीक्षकको नकारात्मक प्रतिवेदनले जागीर जाने डरका कारण शिक्षक दिइएको निर्देशको पालनकर्ता बन्दै गयो। यसरी राज्य आफ्नो कार्यसूची सफल पार्न शिक्षकमाथि निर्भर हुन थाल्यो। राष्ट्रनिर्माणको जिम्मेवारी शिक्षकको काँधमा सुम्पियो। आज पनि राज्यले शिक्षकलाई शिक्षणइतर कार्यमा प्रयुक्त गर्ने गरेको छ। पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक निर्माणमा शिक्षकको अपेक्षित भागीदारी नहुनुले के प्रस्ट हुन्छ भने शिक्षक मात्र कार्यनिर्वाहक हो, जसले शिक्षा निकायको इच्छा र आदेशको अक्षरशः पालना गर्नुपर्छ।
    शिक्षासम्बन्धी मुद्दाको जटिलताले सुकरात र प्लेटोजस्ता दार्शनिकहरूको ध्यान आकृष्ट ग–यो र बीसौं शताब्दीमा विश्लेषणात्मक दार्शनिकहरूले अप्रस्टताबाट बच्नको लागि विचारहरूको संज्ञानात्मक रूपबाट विश्लेषण गर्नु, तर्कसङ्गत कुरा गर्नु आदि तरीका प्रयोग गर्न जोड दिएका थिए जसले शिक्षालाई पेशाको रूप प्रदान गर्न सहयोग गरेको छ। हाम्रो नीति र दस्तावेजहरूमा निरन्तर शिक्षण र शिक्षकको महत्व बुझ्ने कुरा भनिएको छ। अहिले मानिसले शिक्षा पनि एउटा पेशा हो भन्ने कुरा बुझ्न थालेको छ, जसको लागि अन्य पेशा जस्तै गहन तयारी आवश्यक पर्छ। शैक्षिक दस्तावेजमा पनि शिक्षण एउटा पेशा हो र शिक्षक–शिक्षा शिक्षकको पेशासम्बन्धी तयारी हो। जब शिक्षकको लागि ‘पेशावाल’ शब्द प्रयोग गरिन्छ भने त्यसमा शिक्षण र शिक्षकसम्बन्धी धेरै आवश्यक शर्त र विशेषता जोडिन पुग्छ। यसको अर्थ के पनि हो भने शिक्षकले महत्वपूर्ण सामाजिक सेवा प्रदान गर्छ र जसलाई पढाउँछ, उसमाथि अधिकार पनि प्रकट गर्छ। शिक्षकको लागि ‘पेशावाल’ शब्द प्रयोग गर्दा शिक्षण कार्यको प्रत्याशित प्रकृति ओझेलमा पर्छ किनभने शिक्षणमा एकैथरीको मुद्दा समाधान गर्न थरीथरीका तरीका प्रयोग गर्नुपर्छ। शिक्षणको यस प्रत्याशित प्रकृतिको प्रमुख कारणमध्ये विषयगत ज्ञान त हो नै, मनोविज्ञान, समाजशास्त्र आदिको ज्ञान पनि आवश्यक तत्व हो र ज्ञानको यो क्षेत्र चुनौतीपूर्ण छ।
    शिक्षकबारे एउटा अर्को धारणा के पनि छ भने ऊ विक्रेता हो, जो तलब लिएर सेवा प्रदान गर्छ। हुनत शिक्षकको काम अन्य सेवाभन्दा बेग्लै प्रकृतिको हुन्छ। सेवा दिने मानिसलाई थाहा हुन्छ कि उसको ग्राहक को हो तर शिक्षण कार्य यस्तो होइन। शिक्षकको ग्राहक को हो, केटाकेटी, आमाबुबा, राज्य, जागीर दिने व्यक्ति वा संस्था वा सम्पूर्ण समाजस किनभने यी सबै कुनै न कुनै रूपमा शिक्षकसँग जोडिएका हुन्छन्। यस कारण शिक्षकको लागि कसरी अघि बढ्ने कुरा निर्धारित गर्न कठिन हुन्छ। केटाकेटीहरूमा आफ्नो अपेक्षा प्रस्ट तरीकाले व्यक्त गर्ने समझ हुँदैन। यसबाहेक ग्राहक र सेवा दिनेबीच सहमतिको जुन मौलिक सिद्धान्त छ, त्यसलाई ध्यानमा राखेर केटाकेटीहरूलाई ग्राहकको रूपमा हेर्नु सही होइन, किनभने उनीहरू आफ्नो सहमति दिन सक्दैनन्। अर्कोतिर राज्यले शिक्षाको लागत आंशिकरूपले आमाबुबालाई सुम्पेको हुनाले शिक्षा र शिक्षकमाथि उसकै प्रभुत्व रहेको छ। आज आमाबुबाहरूले आफ्नो सन्तानको शिक्षाका लागि खर्च गरिरहेका हुनाले उनीहरूको माग पनि बढेको छ। यस परिवेशमा शिक्षकको जिम्मेवारी र द्विविधा पनि बढ्दै गएको छ।
    निष्कर्षतः के भन्न सकिन्छ भने आज शिक्षकलाई कुनै नाम दिनु कठिन छ। सबैभन्दा पहिले शिक्षकप्रति समाजको त्यो विश्वास छैन, जुन गुरु बन्नका लागि आवश्यक हुन्छ। अर्को, ऊ कार्यनिर्वाहक हुन सक्दैन, किनभने आमाबुबा यति बढी माग गरिरहेका छन्। तेस्रो पेशावाल बन्न पनि सम्भव छैन, किनकि ऊसँग संयम, संसाधन र स्वायत्तता छैन। चौथो हितचिन्तकहरूको बाहुल्य र उनीहरूको हितको असङ्गतिका कारण शिक्षक सेवा प्रदायक हुन सक्दैन। यदि शिक्षकले कार्यकुशल र प्रभावी हुनु छ भने शिक्षक को हो र उसको काम के हो भन्ने कुरा प्रस्ट गर्नु अति आवश्यक छ।

Sunday, August 9, 2020

भ्रष्टाचारविरुद्धको शिक्षा आजको आवश्यकता

भ्रष्टाचारविरुद्धको शिक्षा आजको आवश्यकता

 - अनन्तकुमार लाल दास
    “जब–जब टेलिभिजन खोल्छौं–भ्रष्टाचारकै खबर सुन्छौं/प्रमुख समाचारहरूमा/नेताहरूको कमाल पाउँछौं।” समाज राष्ट्रिय विकासको आधारशिला हो। मानिसहरू समाजमा बसेर जीवनयापन गर्दै अनेकथरी क्रियाकलाप गरेर निजी र राष्ट्रिय विकास गर्दछन्। जुन समाजका मानिसहरूको प्रवृत्ति राम्रो हुन्छ, त्यो समाज सभ्य कहलिन्छ र जहाँ दुष्प्रवृत्ति हुन्छ, त्यो समाज पतनतिर उन्मुख हुन्छ। आज कोरोना महामारीको यस घडीमा सङ्घदेखि स्थानीय सरकारले भ्रष्टाचार गरिरहेको खबरले आम नेपालीलाई विचलित बनाएको छ। भ्रष्टाचार कोरोना महामारीभन्दा पनि भयावह र घातक रोग हो। कोरोनाको असर एक वा दुई वर्षमा समाप्त हुन्छ तर भ्रष्टाचारको असर दशकौंसम्म रहन्छ। आज भ्रष्टाचारले समाजका विभिन्न क्षेत्रमा नकारात्मक असर पु–याएको छ, जसको क्षतिपूर्ति सम्भव देखिंदैन।

    भ्रष्टाचारको अर्थ भ्रष्ट आचरण हो अर्थात् मन, वाणी र कर्मले भ्रष्ट हुनु। यो यस्तो भयावह बिमारी हो, जसले राष्ट्रमा अशान्ति, अस्थिरता, स्वार्थपरता र अनैतिकतालाई सघाउँछ। हाम्रो अन्तर्मनलाई खोक्रो बनाउँछ। यस अन्तर्गत सदाचारको पतन, अधिकारको दुरुपयोग, पदीय दायित्वको दुरुपयोग, कर्तव्यहीनता तथा आदर्श, जवाफदेहिता र उत्तरदायित्वको कमी र घूसजस्ता विकृतिले स्थान पाएको हुन्छ। यसरी यसले पारेको असरबारे लोकतान्त्रिक नेपालमा जनचासो बढ्दै गएको छ। हाम्रो समाजमा आँखा छलेर खराब काम गर्ने संस्कृति छ। मैले पनि केही खराब काम गरेको हुँला भनेर कोही आफूतिर फर्केर हेर्दैन। यस्ता कमजोरी वा आँखा छली गर्ने काम सबैले सच्याउँदै गए, समाज ‘करप्ट’ दिशाबाट ‘करेक्ट’ दिशामा हिंड्न थाल्छ।
    वास्तवमा राजनीतिक भ्रष्टाचार नै सबै कुरीतिको जन्मदाता हो। आज नेता बन्नका लागि टिकट पाउन र मन्त्री बन्नसम्म भ्रष्टाचारलाई नै औजारको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। राजनीतिक हिंसा, अत्याचार, अनाचार आदि यसै अन्तर्गत पर्दछन्। देशको वर्तमान दुरवस्थामा राजनीतिक भ्रष्टाचार नै व्याप्त छ। अर्को खाले भ्रष्टाचार भनेको प्रशासनिक भ्रष्टाचार हो। यस्तो भ्रष्टाचार पियनदेखि कर्मचारी, अधिकारी, सचिव र उच्चाधिकारीसम्म पर्छन्। ‘पैसाले हुन्छ काम’ भन्ने नीति यहाँ लागू हुन्छ। कठिनभन्दा कठिन काम पनि घूसको बलमा फटाफट भइहाल्छ। फाइल गायब हुन सक्छ र त्यसमाथि टिप्पणी पनि लेख्न सकिन्छ। तेस्रो खाले भ्रष्टाचार हो, व्यावसायिक भ्रष्टाचार। जस्तै खाद्यपदार्थमा मिसावट, घटिया वा नक्कली औखति, जमाखोरीले समाजलाई कमजोर बनाउँछ। यसबारे एउटा भारतीय कविले के भनेका छन्– “कर रहा है साजिश अँधेरा, सीढियों में बैठकर/रोशनी के चेहरे पर, क्यों कोई हरकत नहीं।”
    भ्रष्टाचार जन्मिनुको कारण पाश्चात्य भौतिकवादी जीवनदर्शन हो। धेरै धन आर्जन गर्ने प्रवृत्तिले भ्रष्टाचारलाई बढावा दिएको छ। भौतिक सुखको लालसा हुनुको साथै वर्तमानमा प्रतिस्पर्धा र एकअर्कालाई उछिन्ने होड पनि चलिरहेको छ। सँगसँगै मानिसहरू आज संसारको हरेक सुख भोग्न चाहन्छन्। आय कम भएपछि बढी धनको चाहनामा अनुचित साधन प्रयोग गर्न थाल्छन्। स्वाभाविक हो, अनैतिक तवरले धन आर्जन गर्ने कोशिशले भ्रष्टाचारलाई जन्माउँछ। धर्म, राजनीति, लोकसेवा होस् वा शिक्षा, व्यापार वा सरकारी विभाग सबै ठाउँमा भ्रष्टाचारले प्रवेश पाएको छ। विद्यालय र कलेजमा शिक्षाको दशा दयनीय बनेको छ। शिक्षकहरूद्वारा निजी ट्युशनको माध्यमले बढी धन उपार्जन गरिन्छ। अर्कोतिर भ्रष्टाचार गर्नेहरूले मानसम्मान पाउनु, दण्डविहीनता हुनु अनि सजायको भागी नहुनुजस्ता कुराले वर्तमानलाई चिन्तित तुल्याएको छ।
    भ्रष्टाचारीलाई दण्डित र नाङ्गो बनाउनेतर्फ सबैले चासो देखाउनुपर्छ। प्रत्येक नागरिकलाई यसतर्फ अभिप्रेरित गर्न राज्य सक्रिय हुनुपर्दछ किनभने प्रत्येक चेतनशील नागरिक, समाज, समुदाय र राष्ट्रबाट भ्रष्टाचार नियन्त्रण र उन्मूलन गर्ने अठोट र प्रतिबद्धताका साथ संलग्न हुनुपर्ने बेला आइसकेको छ। कक्षामा सामाजिक शिक्षा अन्तर्गत ‘भ्रष्टाचार’ पाठ पढाउँदा विद्यार्थीहरूलाई यसप्रति सजिलै सचेत गराउन सकिन्छ। यसको लागि भ्रष्टाचारको जरामा पुगेर यसलाई कसरी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ भन्नेबारे छलफल गराउन सकिन्छ। लघु नाटक र नारा तयार गर्न लगाउनुपर्छ। यसमाथि वादविवाद प्रतियोगिताको आयोजना गर्न सकिन्छ। कक्षामा स्रोतव्यक्तिलाई बोलाइ संवाद गराउन सकिन्छ। मस्तिष्कमा रहेका फोहरमैला फ्याँक्ने उपाय सदाचारयुक्त नैतिक शिक्षाले नै प्रदान गर्न सक्दछ। यी भावनाहरूको जागरण बाल मस्तिष्कबाट नै शुरू गराउनुपर्दछ भन्ने धारणा लिएर विद्यालयस्तरीय भ्रष्टाचारविरोधी जन पैरवी एवं शिक्षणको खाँचो बढ्दै गएको छ। कक्षामा विद्यार्थीहरूले भ्रष्टाचारबारे सोध्ने प्रश्नहरूले उनीहरूको चासो उजागर गर्दछ र भ्रष्टाचारले समाजको कुन तहसम्म जग बसाएको छ, त्यो देखाउँछ।
    ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेशनल नेपालको बर्सेनि प्रतिवेदनले पनि नेपालमा भ्रष्टाचारको ठूलो सञ्जाल रहेको देखाइरहेको छ। भ्रष्टाचारको निदान सहज छैन, तर यसलाई रहिरहन दियौं भने यसको व्यापक फैलावटले सबैभन्दा पहिले मानवीय नातामा कुठाराघात गर्छ। त्यसपछि सिङ्गो देशमा शान्ति रहन दिंदैन। कुनै पनि एक पक्षको प्रयासले प्रतिदिन मौलाउँदै गएको भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न सम्भव छैन। सरकारी र गैरसरकारी सङ्घसंस्था तथा नागरिक समाजको साझा प्रयास एवं पारस्परिक सहकार्यबाट मात्र भ्रष्टाचार न्यून गर्न सकिन्छ। अर्को अर्थमा भ्रष्टाचार तथा आर्थिक अनियमिततालाई घटाउन सबै पक्षको सङ्गठित दबाबको खाँचो छ।
    भनिन्छ, रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु राम्रो हो। किनभने आजको बाल मस्तिष्कको विकास नै भोलिको राष्ट्रनिर्माणको सम्बल हो। त्यसैले आजको बाल मस्तिष्कमा भ्रष्टाचारविरुद्ध र सदाचारको पक्षमा ज्ञान, सीप र धारणा स्पष्ट पार्न सकिएमा भोलिको नेपाल स्वच्छ हुन सक्छ। त्यसैले विद्यार्थीहरूबीच यस विषयमा गम्भीर छलफलको खाँचो छ। विद्यार्थीहरूबाट समयको भ्रष्टाचार, सेवाको भ्रष्टाचार, नियमको उल्लङ्घनबाट उत्पन्न अनियमितताजन्य भ्रष्टाचारको चर्चाले उनीहरूको दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। भ्रष्टाचार, आर्थिक मात्र हुँदैन, नैतिक पक्षहरूलाई पनि विद्यार्थीमाझ बढी फिंजाउनुपर्छ।
    यहींनिर अर्को कुरा पनि उठ्छ। त्यो के भने, हाम्रो सन्दर्भमा कहीं शिक्षाले नै भ्रष्ट हुन त सिकाएको होइन, किनभने विद्यार्थीहरूको बुझाइ र हेराइमा शिक्षित व्यक्ति नै बढी भ्रष्ट देखिएका छन्। विद्यार्थीहरूलाई जसरी सिकाउनुपर्दथ्यो त्यसरी नसिकाएर वा सिकाउने तत्परताको कमीका कारण त भ्रष्टाचार मौलाएको होइन ? आफूभित्रको भ्रष्टाचार देख्ने क्षमताको विकासले निश्चय पनि विकारको उपचार हुन सक्छ। भ्रष्टाचार स्वयंबाट पहिचान हुने अवस्था सिर्जना हुनु दिगो समाधानको उपाय हो। यसै क्रममा प्रायः प्रश्न उठ्ने गर्छ, हामीले विद्यार्थीहरूलाई दाँत माझ्न र सफा रहन सिकाएका छौं तर किन सम्भव भइरहेको छैन ? कारण के छ भने ब्रश र मञ्जन किन्ने क्षमता नहुनेलाई दाँत माझ्ने तरीका सिकाउनु कति व्यावहारिक हुन्छ ? अभिभावकको क्षमता अनुसार शिक्षा दिने कि समयको माग अनुसार। यसको निक्र्योल कसले र कहिले गर्ने भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ।
    हाम्रो प्रयास भ्रष्टाचारीलाई सदाचारी बनाउनु नभएर अबको पुस्तालाई भ्रष्टाचारी नै बन्न नदिने हुनुपर्दछ। यी विद्यार्थी नै भोलिको नूतन समाजका निर्माता भएकाले नयाँ बाटो खन्न हामीले उत्प्रेरणा जगाउनुपर्छ। विद्यार्थीहरू राष्ट्रका कर्णधार हुन् साथै भविष्यका निर्माता पनि। उनीहरूमा शारीरिक, मानसिक, मनोवैज्ञानिक, सांस्कृतिक एवं संवेगात्मक विकासका साथ सदाचारको समायोजन पनि जरुरी छ। एउटा भ्रष्टाचारविरोधी मानसिकता बोकेको पीढी तयार भयो भने त्यसले सार्वजनिक पद र सम्पत्तिको दुरुपयोग गर्नेहरूमाथि कडा कानूनी प्रक्रिया, इमानदारलाई समाजमा इज्जत, आदर, प्रशंसा प्राप्त गराउन ठूलो योगदान पु–याउँछ। त्यसैले एउटा उत्तरदायित्वपूर्ण पुस्ता विकसित गराउन विद्यालयकालदेखि नै विद्यार्थीहरूलाई प्रेरित गर्न विद्यालयमा भ्रष्टाचार र सदाचारको विषयमा प्रस्टता ल्याउनुपर्छ।
    विद्यार्थीहरूलाई बुझाउनुपर्ने अर्को पक्ष के हो भने भ्रष्टाचार किन बढिरहेको छ ? भ्रष्टाचार बढ्नुका पछाडि जनचेतनाको कमी, आर्थिक एवं सामाजिक न्यायको अभाव, समस्याप्रति गैरजवाफदेहिता, नातावाद–कृपावादको बाहुल्य, दलगत पक्षपातजस्ता एकथरी कारणहरू छन् भने नैतिकताको –हास, राजनीतिक असहज वातावरण, सामन्ती सोच र संस्कारको प्रबलता, खर्चिलो निर्वाचनजस्ता अर्काेथरी कारण छ। सबैभन्दा ठूलो कारण त भ्रष्टाचार नियन्त्रणप्रति राजनीतिक तथा प्रशासनिक प्रतिबद्धताको अभाव नै हो। यी सब कारणले गर्दा नै प्रशासनिक, राजनीतिक, न्यायिक तथा आर्थिकदेखि निजी क्षेत्रको सेवामा समेत भ्रष्टाचारी प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। यसको व्यापकताले उत्पन्न जटिलता र सीमारहितताका कारण सामाजिक मूल्य र मान्यताको क्षय भइरहेको छ।
    सदाचारले साधारणतया समाजमा सत्कर्र्म, पारस्परिक सहयोग, आध्यात्मिक अनुष्ठान, योगसाधना, पूजाआजा र भजनकीर्तन, परोपकारी र सामाजिक बन्धुत्व विकासको अनुक्रिया बुझाउँछ, तर वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा विद्यार्थीमा सामाजिक सदाचारप्रतिको अवधारणा, त्यसको व्याख्या, विश्लेषण र अनुसरण गर्ने सवालमा व्यापक परिवर्तन गर्नुपर्छ। राजनीतिक, प्रशासनिक, न्यायिक क्षेत्रदेखि समाज सेवा तथा निजी क्षेत्रसमेतलाई समेटिनुपर्दा यसको क्षेत्र व्यापक भएको तथ्यलाई स्वीकार्नु जरुरी छ भने भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचार पद्धतिको विकास आवश्यक रहेको छ।
    यस्तो आवश्यकतालाई दृष्टिगत गर्दै भ्रष्टाचारविरुद्ध सदाचार पद्धति विकास र कुशासनविरुद्ध सुशासन बहालीका सन्दर्भमा व्यक्ति र समाजबीच अन्तर्सम्बन्ध र सार्वजनिक संस्थामा व्यक्तिको भूमिकातर्फ बहस चलाउनुका साथै व्यक्तिमा अन्तर्निहित इमानदारिता, कर्तव्यपालना र देशभक्तिजस्ता उच्च नैतिक मूल्यको समायोजनलाई निरन्तरता दिनु आवश्यक हुन्छ, किनभने सदाचार पद्धतिको विकास र सुशासन बहालीमा व्यक्तिको सामाजिक व्यवहारसित सम्बद्ध शिक्षा र सीप अनुसारको योग्यता, दक्षतासहितको कुशलताले बढी महत्व राख्दछ। महत्व यस कारण पनि कि विश्लेषणात्मक एवं विभेदात्मक क्षमता, कार्यमुखी एवं परिणाममुखी सोच, कार्य सम्पादन र उत्तरदायित्व वहन गर्ने दृढ इच्छाशक्तिकै कारण सदाचार र सुशासनका मामिलामा राम्रो परिणाम प्राप्त हुने स्थिति तयार हुन्छ भने नयाँ–नयाँ कार्यक्रमहरूको कार्यान्वयन हुने वातावरण अनुकूल बनिरहन्छ।

Sunday, August 2, 2020

बदलिंदो परिवेशमा शिक्षा

बदलिंदो परिवेशमा शिक्षा

 - अनन्तकुमार लाल दास
    २१औं शताब्दीको वैश्विक अर्थव्यवस्था यस्तो वातावरणमा उन्नति गर्न सक्छ, जुन रचनात्मकता एवं कल्पना, विवेचनात्मक सोच र समस्या समाधानसँग सम्बन्धित सीपमा आधारित होस्। अनुसन्धानमूलक विश्लेषण शिक्षा र आर्थिक उन्नतिबीच सुदृढ र सकारात्मक सम्बन्ध हुन्छ। यदि विद्यालय जाने केटाकेटीहरूलाई वास्तविक दुनियाँमा आत्मविश्वासका साथ जुध्ने शिक्षा दिइयो भने प्राप्त सामथ्र्यको उपयोग आफ्नोलागि गर्न सक्षम हुन्छन्। हालसम्म सरकारले शिक्षाको प्रचारप्रसारमाथि मात्र ध्यान दिएको छ। जबकि आजको आवश्यकता भनेको शिक्षाको गुणस्तरीयतामाथि पनि ध्यान दिनु हो। वर्तमानमा प्रदेश सरकारले पनि सङ्घ सरकारको साझेदारीमा शिक्षाको गुणस्तरीयतामा ध्यान दिनु आवश्यक छ। यसका लागि सङ्घ र प्रदेश सरकारलगायत स्थानीय सरकारले समेत नयाँ व्यापक दृष्टिकोण र रणनीति बनाउनुपर्ने खाँचो छ।

    शिक्षाको उद्देश्य विद्यार्थीहरूमा राम्रो संस्कार विकसित गर्नु र आर्थिक दृष्टिले आत्मनिर्भर बनाउनु हो। विद्यालयमा भर्ना भएपछि एउटा विद्यार्थीले पुस्तकबाट, शिक्षकसँग, विद्यालयको वातावरण र साथीहरूसँग थुप्रै कुरा सिक्छ। शिक्षाको उद्देश्य न अरूमाथि आफ्नो विचार थुपार्नु हो, न मानिसलाई ‘आदेश’ दिनु हो। शिक्षाको उद्देश्य कुनै प्रकारको दण्ड वा कष्ट दिनु पनि होइन। शिक्षा ‘दण्ड’ भएपछि त्यसले विद्यार्थीहरूमा अनुशासनहीनता बढाउँछ र पढ्न छाडेर ‘आन्दोलन’ र ‘हडताल’ गर्न प्रेरित हुन्छन्। शिक्षाको उद्देश्य किताबी कीरा पैदा गर्नु नभई देशको लागि श्रेष्ठ नागरिक तयार गर्नु हो।
    वास्तविक शिक्षाले व्यक्तिलाई सबैखाले अन्धकारयुक्त बन्धनबाट मुक्त गर्दछ। वास्तविक शिक्षाले मानिसको विवेक जागृत गरेर उसलाई बुद्धिमान बनाउँछ। शिक्षित मानिस आफ्नो खुट्टामा उभिएर गरीबीजन्य दुःख–कष्टबाट मुक्त हुन्छन्। मानव मनमा स्थित कैयन दुराग्रह र हठ शिक्षाको प्रभावले समाप्त हुन्छ। शिक्षाको लक्ष्य व्यक्तिको सम्पूर्ण विकास गर्नु हो। शिक्षाले सबै जात, वर्ग र समुदायसँग प्रेम गर्न सिकाउँछ। विडम्बना के छ भने आजका केटाकेटीहरूमा शिक्षाबाट केही नयाँ गर्ने क्षमता विकसित भइरहेको छैन। केही नयाँ गर्नका लागि चुनौतीसँग जुध्नुपर्छ। अपवादबाहेक यस्तो क्षमता आजका विद्यार्थीमा देखा परिरहेको छैन।
    शिक्षाबाट मानिसलाई ज्ञान, विवेक र समझदारी प्राप्त हुन्छ, जसको आवश्यकता जीवनको हरेक पाइलामा महसूस गर्न सकिन्छ। दैनिक जीवनको हरेक क्रियाकलापमा शिक्षाले हामीलाई बाटो देखाउँछ। शिक्षाको आवश्यकता आज समाजको प्रत्येक वर्ग र व्यक्तिलाई छ। शिक्षित भएपछि मानिस अन्यायको सामना गर्न सक्षम हुन्छ। समाजलाई अझ राम्रो बनाउन र राष्ट्रलाई समृद्ध बनाउन आज विशेष शिक्षाको आवश्यकता छ। अहिले हाम्रो राष्ट्र र समाजको स्थिति–परिस्थिति सन्तोषजनक छैन। आज हाम्रो राष्ट्र आर्थिक दुर्बलताको शिकार भएको छ। समाजमा विघटनकारी शक्तिको वर्चस्व छ। धेरै मानिस अहिले पनि शिक्षित हुन नसकेको अवस्था छ। उनीहरू अन्धविश्वास र भ्रमको चपेटामा छन्। असामाजिक तत्वले समाजलाई भ्रमित गरेर हिंसा गर्न उत्तेजित गरिरहेको छ। वास्तविक शिक्षाको अभावमा नेताहरूले विद्यार्थीको क्षमतालाई दुरुपयोग गरिरहेका छन्।
    अहिले शिक्षामा परिमार्जनको खाँचो छ। हालको घोकन्ते शिक्षाको कुनै महत्व छैन, किनभने हामी जे पढ्छौं, त्यो दीर्घकालसम्म स्मृतिमा रहँदैन। उदाहरणका लागि हामीले पढेका छौं, भ्रष्टाचार गर्नुहुँदैन, तर भ्रष्टाचारमा लिप्त छौं, आमाबुबाको आदर गर्नुपर्छ तर गर्दैनौं, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नुपर्छ तर गर्दैनौं, कोरोनाकालमा मास्क लगाएर घरबाहिर निस्कनुपर्छ, भीड गर्नुहुँदैन तर हामी त्यही गरिराखेका छौं, ट्राफिक नियम थाहा छ तर पालना गर्दैनौं आदि। अङ्क वा ग्रेडको व्यावहारिक जीवनमा कुनै महत्व हुँदैन। महत्व त जीवनमा आउने समस्याको सहज र सरल समाधान गर्न सक्नुमा छ। यस कारण वर्तमानमा थोरै सैद्धान्तिक र बढी प्रयोगात्मक शिक्षा दिनु आवश्यक छ, किनभने आफैं गरेर प्राप्त भएको शिक्षा सधैं हाम्रो स्मरणमा रहन्छ। सँगसँगै यसले हाम्रो काल्पनिक उडानलाई पनि सही दिशा प्रदान गर्छ। आफ्नो समस्याको समाधान आफैं कसरी गर्ने भन्ने सिकाउँछ।
    हामीले शिक्षालाई जीवनमा चाहिने कुरासँग गाँस्दैनौं भने यो शिक्षा हाम्रो कुनै काम लाग्दैन। उदाहरणका लागि आज हामीलाई अमेरिकाको पहिलो राष्ट्रपति को हो भन्ने थाहा छ तर हाम्रो पहिलो पूर्वजको थिए र उनले के–के गरेका थिए भन्ने थाहा छैन। आज हामी सबैले प्राप्त गरेको शिक्षामध्ये वर्तमानमा के–के काम लागिरहेको छ भन्ने कुराको विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ। यस प्रकारको विश्लेषणले वर्तमान शिक्षामा कस्तो परिमार्जन गर्नुपर्छ भन्ने कुरा छर्लङ्ग हुन्छ। यसविपरीत के पनि सोच्नुपर्छ भने प्राप्त शिक्षामध्ये कति कुरा हामीलाई स्मरण छ र किन ? यसले के देखाउँछ भने जुन कुरा हामीलाई प्रतिदिन काम लाग्छ, त्यही मात्र स्मृतिमा रहन्छ र जुन काम लाग्दैन त्यो विस्मृत हुन्छ।
    अर्कोतिर ध्यान दिनुपर्ने कुरो के हो भने जहाँ केटाकेटीहरू विद्यालय शिक्षाको केन्द्रमा हुन्छन्, त्यहीं उनीहरूलाई ज्ञान प्रदान गर्न शिक्षकको महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। तर हाम्रो देशमा विषयगत शिक्षकको अभाव छ र यसतर्फ सरकारले भाषणबाहेक कुनै ध्यान दिएको पाइएको छैन। शिक्षामा ध्यान नदिएको कुरा बजेटले पनि देखाएको छ। ‘सबैको लागि शिक्षा’ अभियान पनि बालुवामा पानी हालेजस्तो छ। रोजगारोन्मुख शिक्षा भनाइमा मात्र सीमित छ, किनभने यसले रोजगार दिन सकिरहेको छैन। आज अध्यापन क्षेत्रमा प्रतिभाशाली विद्यार्थीलाई आकर्षित गर्नुपर्ने खाँचो छ। विद्यालय व्यवस्थापनमा सुधारको खाँचो छ। राष्ट्रनिर्माणमा इमानदारीपूर्वक रुचि हुने युवाको ध्यान आकृष्ट गर्न नयाँ कार्यक्रम तयार गरी व्यापक प्रचारप्रसारको खाँचो छ। कक्षा कोठामा प्रयोग हुने विधि, ज्ञानको बुझाइ प्रस्ट हुने विद्यार्थी–शिक्षक संवादलाई परिमार्जित र विद्यार्थीहरूबीच विश्लेषण, सृजनशीलता र समस्या समाधान गर्ने गतिविधिमा अत्यधिक ध्यान दिनुपर्ने खाँचो छ। अनिमात्र राष्ट्रिय शैक्षिक विकास सम्भव हुन्छ।
    विद्यालयहरूमा दिइने अत्यधिक गृहकार्यले विद्यार्थीहरूलाई ‘गधा’ बनाइराखेको छ। गधा त्यो हो, जसले बोझा त वहन गर्छ तर उसको आफ्नो मानसिक विकास हुँदैन। आज पढाइको बोझले विद्यार्थीहरूको कल्पनाशीलता र सृजनशीलता लुप्त भइरहेको छ। कक्षाकार्य, गृहकार्य, ट्युशनकार्य सँगसँगै परिवार र समाजको बेग्लाबेग्लै चाहनाको कार्य गरेर पनि जीवनमा केही गर्ने क्षमता उसमा उत्पन्न हुँदैन भने त्यस्तो शिक्षाको कुनै काम छैन। ज्यादा घोकेर वा गृहकार्य गरेर होइन, बढी स्वतन्त्र चिन्तन गरेर मात्र वैज्ञानिक बन्न सकिन्छ। उत्तीर्ण वा अनुत्तीर्णसँग जीवनको कुनै सम्बन्ध छैन। उदाहरणका लागि न्यूटन परीक्षामा अनुत्तीर्ण भए, विद्यालयबाट निकालिए तर ठूलो वैज्ञानिक बने। तसर्थ समाज र राष्ट्र निर्माणका लागि स्वतन्त्र चिन्तन आवश्यक छ। हालको शैक्षिक संरचनामा केटाकेटीहरू जे बन्न चाहन्छन्, त्यो बन्न सकिरहेका छैनन्। आज शिक्षालाई कल्पनाशीलता र सिर्जनशीलतासँग जोड्नु आवश्यक छ। आज जीवन जिउने शिक्षाको आवश्यकता छ, डिग्रीको होइन। ज्ञानको महत्व बुझ्ने शिक्षा आवश्यक छ। देश विकासको लागि विद्यार्थीलाई ‘मालिक’ र ‘वैज्ञानिक’ बनाउने शिक्षाको खाँचो छ। यस अभियानमा तीनवटै सरकार, नागरिक समाज, सङ्घ–सङ्गठन, आमाबुबा, अभिभावक, समाजका सदस्यसँगै केटाकेटी स्वयम्को प्रयास आवश्यक महसूस गरिएको छ। 
    यस कारण यदि देशलाई समृद्ध र विकसित बनाउनु छ भने वर्तमान शिक्षाको स्वरूपमा परिवर्तन गर्नैपर्ने हुन्छ। यदि देशका युवामा बहुआयामिक व्यक्तित्व छ भने देश निर्माणमा अग्रणी भूमिका निर्वाह हुन सक्छ। यसका लागि आधारभूतदेखि उच्च शिक्षासम्मको पाठ्यक्रम आफ्नो परिवेश अनुसार परिमार्जन गर्नु आवश्यक छ। मानवीय क्षमता बढाउने कर्मप्रधान शिक्षा आजको आवश्यकता हो। देशको राजनीतिमा शिक्षालाई ठूलो मुद्दा बनाउनुपर्छ। देशको सोचमा शिक्षालाई सर्वोपरि मुद्दा बनाउनुपर्छ। आज खाँचो छ, यस कुरामा व्यापक बहस होस्। त्यहाँ राजनीतिक दलहरू पनि उपस्थित होऊन् र त्यसै मञ्चबाट के घोषणा गरियोस्– “यदि हाम्रो दलले सरकार बनायो भने शिक्षालाई यहाँसम्म पु–याउछौं।” अर्थात् दलहरूले ‘शिक्षा’लाई चुनावी मुद्दा बनाए मात्र हामीले खोजेको, चाहेको शिक्षा हासिल हुन सक्छ र देश समृद्ध र विकसित हुन सक्छ।

फरक समाचार

Find us