Showing posts with label वाटिका. Show all posts
Showing posts with label वाटिका. Show all posts

Friday, January 15, 2021

देश ठूलो कि कुर्सी ?

देश ठूलो कि कुर्सी ?


मुकुन्द आचार्य

देश ठूलो कि कुर्सी भनेर कसैले सोधे भने हामी ‘कुर्सी’ भन्छौं। देशभन्दा कुर्सी किन ठूलो भनी पुनः प्रश्न गर्दा जवाफ आउँछ– कुर्सी भनेको माहुते हो, जसले विशाल हात्ती (देश)लाई हाँक्दछ।
आज प्रश्न यस्तो किन ? किनभने हाम्रो नेपालमा अहिले कुर्सी महापुराणको अखण्ड पाठ, कुर्सी कीर्तन, कुर्सी जप, कुर्सी चिन्तन–मनन आदि राष्ट्रियस्तरमा अहोरात्र चलिरहेको छ।
कुर्सीका बारेमा चौबीसै घण्टा बोल्न सक्ने पण्डितहरू केपीशर्मा ओली, पुष्पकमल दाहाल, माधव नेपाल, शेरबहादुर देउवा, रामचन्द्र पौडेल, झलनाथ खनाल, बाबुराम भट्टराई, वकीलहरू, भूतपूर्व न्यायाधीशहरू, सबै पार्टीका नेताहरू, झोलेहरू आदि इत्यादि तथाकथित नेताहरू र तिनका आफन्तजन कहलिने सबै भाग्यमानी पर्दछन्।
सबैको अर्जुनदृष्टि एकमात्र प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा टिकेको हुन्छ। अहिले प्रमको कुर्सीमा विराजमान ओलीलाई सो कुर्सीबाट तल झारी जसरी हुन्छ आफू वा आफ्नो मान्छेलाई बसाउन पाए देशलाई लुटेर खान सकिन्छ भन्ने दाउ सबैको छ।
यस्ताखाले लुटेराहरूलाई राजनीतिशास्त्रको भाषामा नेता, देशभक्त, जनसेवक, राष्ट्रनायक, जननेता आदि इत्यादि भव्य शब्दले सम्बोधन गरिन्छ। सोही अनुसार मानसम्मान, इज्जत–प्रतिष्ठा पनि पाउँछन्, यी देशमा राज गर्ने भाग्यमानीहरूले।
हामी सामान्यतया कुर्सीलाई निर्जीव भन्छौं। तर यो हाम्रो ठूलो भूल हो। ठूलठूला सजीवहरूले निर्जीव कुर्सीको पूजापाठ, भजन कीर्तन, श्रद्धा, भक्ति, प्रेम गरेको देख्दा कुर्सीलाई निर्जीव भन्न मिल्छ के ?
महर्षि वेदव्यासको पालामा कुर्सी त थिएन तर कुर्सीको हजुरबुबा त थियो नि। हजुरबुबालाई चै राजसिंहासन भन्थे। त्यै राजसिंहासन अहिले कुर्सीको रूप धारण गरेर प्रकट भएको छ। हुन पनि सक्छ। यो मोरो अचम्म उल्काको संसारमा हुन नसक्ने के नै छ र ?
कुर्सी प्राप्त गर्ने महान् अभियानमा लागिपरेका हाम्रा महान् नेताहरूलाई देश र देशवासीहरूका बारेमा सोच्ने फुर्सत नै कहाँ हुन्छ र १ फुर्सतै नभएपछि कसको के लाग्छ त ?
त्यसो त कुर्सीका लागि हानाथाप, तँछाड–मछाड, झैंझगडा, लडाइँ, युद्ध, सत्य, त्रेता र द्वापर युगमा पनि भएकै हो नि। राज्यकै लागि महाभारतको युद्ध भॉथियो। देवता र दानवहरूका बीचमा धेरैपटक युद्ध भएकै हो। स्वर्गको राज्य छोडेर देउताहरू कैयौंपटक भागेर, लुकेर बस्नुपरेको थियो। कुर्सीकै करामात त हो नि ?
मान्छेको भोकपन अनेक थरीका हुन्छन्। मान्छेलाई पावर (शक्ति) पनि चाहिन्छ। कुर्सीमा बसेपछि पावर बढ्छ। पावर, पैसा, पद यसैमा आजको मान्छे अलमलिएको छ। धेरै अलमल भएपछि काम चैं हुँदैन।
कुर्सीको महिमा जति गाए पनि नसकिने हुनाले अब यो गन्थन यतिमैं तुरौं कि ? जेहोस्, कुर्सीको लडाइँ कहिल्यै टुङ्गिएला जस्तो छैन। भगवान्ले सबैलाई सद्बुद्धि दिऊन्।
यौटाले भन्थ्यो, कुर्सी सुकेको हाड हो र हाम्रा कुर्सीप्रेमीहरू त्यो हाड चुसेर रमाउने चारखुट्टे पुच्छरवाला जन्तु हुन्।

द्रोण पर्व–२७

द्रोण पर्व–२७


उमाशङ्कर द्विवेदी

ती सत्यवादी तथा उदार नरेशको जसले दर्शन गर्न पाउँथ्यो, ऊ पनि स्वर्गलोकको अधिकारी हुन पुग्थ्यो। खटवाङ्ग (दिलीप)को घरमा यी पाँच प्रकारका शब्द कहिले पनि बन्द हुँदैनथे–स्वाध्यायको आवाज, धनुषको टङ्कार, अतिथिहरूको लागि खाऊ, पिऊ अनि मोज गर। ती राजा र उनका पुत्र तिमी र तिम्रा पुत्रभन्दा श्रेष्ठ थिए, तर तिनीहरू पनि जीवित रहन सकेनन्, अनि तिमी आफ्नो पुत्रको लागि किन शोक गरिरहेका छौ।
नारदजीले पुनः भने– युवनाश्यका पुत्र मान्धाताको पनि मृत्युबारे सुनिन्छ। उनी देउता, असुर र मानिस तीनै लोकमा विजयी थिए। एक समयको कुरा हो, राजा युवनाश्व वनमा शिकार खेल्न भनी गए। त्यहाँ उनको घोडा थाक्यो तथा उनलाई पनि तिर्खा लाग्यो। यत्तिकैमा उनले टाढैबाट धूवाँ रुमलिंदै गरेको देखे, त्यसैलाई लक्ष्य गरी हिंड्दै जाँदा उनी एउटा यज्ञमण्डपमा पुगे। त्यहाँ एउटा भाँडोमा धृतमिश्रित जल राखेको फेला प–यो, राजाले त्यस जललाई पिए। त्यो मन्त्रपूत जल भुँडीमा जानेबित्तिकै बालकको रूपमा परिणित भइहाल्यो। यसको लागि अब वैद्यशिरोमणि अश्विनीकुमारलाई बोलाइयो। उनले वैद्यक विधिबाट गर्भमा अवस्थित त्यो बालकलाई बाहिर झिके। बालक देउताको समान तेजस्वी थियो। उसलाई आफ्नो पिताको काँखमा सुतिरहेको देखेर देउताहरूले विचार गरे– हरे, यो बालकले दूध कसको खाने ? यो सुनेर इन्द्रले भने– ‘मां धाता’ यसले मेरो दूध खानेछ।
उत्ति नै खेर इन्द्रको औंलाबाट घ्यू र दूधको धारा ओइरिन थाल्यो। हुनत इन्द्रले दयावशीभूत भएर– ‘मां धाता’ भनेका थिए, त्यसैले त्यस बालकको नाम मान्धाता रहन गयो। इन्द्रको औंलाबाट ओइरो लागेको घ्यू र दूध खाएर त्यो बालक प्रतिदिन बढ्न थाल्यो। बा–ह दिनमैं त्यो बालक बा–ह वर्षझैंको जस्तो भइहाल्यो। राजा भएपछि मान्धाताले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई एकै दिनमा जितिहाल्यो। उनी धर्मात्मा, जितेन्द्रिय, वीर, सत्यप्रतिज्ञ र जितेन्द्रिय थिए। उनले जनमेजय, सुधन्वा, गय, पुरु, बृहद्रथ, असित र नृगलाई पनि जितेका थिए। सूर्य जहाँबाट उदित हुन्थे र जहाँ गएर अस्त हुन्थे, ती जम्मै क्षेत्र युवनाश्वका पुत्र मान्धाताकै राज्यभित्र पर्दथ्यो।
मान्धाताले एक सयवटा अश्वमेध र एक सयवटा राजसूय यज्ञ गरेका थिए। उनले एक सय योजनको विस्तारवाला मत्स्यप्रदेश ब्राह्मणहरूलाई दानमा दिएका थिए। उनको यज्ञमा मधु तथा दूध बग्ने नदी अन्नको पर्वतहरूलाई चारैतिरबाट घेरेर बग्दथे। ती नदीहरूको भित्र घ्यूका कैंयन कुण्ड थिए। दही त्यसको तर जस्तो देखिन्थ्यो। उखुको रस नै ती नदीहरूमा बग्ने जल थियो। त्यस राजाको यज्ञमा देउता, असुर, ममानिस, यक्ष, गन्धर्व, सर्प, चरा, ऋषि तथा श्रेष्ठ ब्राह्मण आएका थिए। मूर्ख त त्यहाँ एउटै पनि आएका थिएनन्। उनले धानधान्यले परिपूर्ण समुद्रसम्मको पृथ्वी ब्राह्मणहरूको अधीनमा गरिदिएका थिए र समय आएपछि उनी स्वयम् पनि यस लोकबाट अस्त हुन पुगेका थिए। सृञ्जय, उनी पनि तिमी र तिम्रा पुत्र जस्तै श्रेष्ठ थिए। जब उनी पनि मृत्युबाट बच्न सकेनन् भने अरूको त के कुरा ? अतः तिमीले आफ्नो पुत्रको लागि शोक गर्नुहँुदैन।
नहुष नन्दन ययातिको पनि मृत्युको बारेमा सुनिन्छ। उनले एक सयवटा राजसूय यज्ञ, एक सयवटा अश्वमेध यज्ञ, एक हजार पुण्डरीक याग, एक सयवटा वाजपेय यज्ञ, एक हजारवटा अतिरात्र याग तथा चातुर्मास्य र अग्निष्टोम आदि नानाथरीका यज्ञ गरेका थिए तथा ती यज्ञहरूमा ब्राह्मणहरूलाई निकै दान दिएका थिए। परमपवित्र सरस्वती नदीले, समुद्रले तथा पर्वतहरूसहित अन्यान्य सरिताहरूले ययातिलाई दूध तथा घ्यू प्रदान गरेका थिए। नाना प्रकारका यज्ञहरूले परमात्माको पूजन गरेर उनले पृथ्वीको चार भाग गरेर उनले ऋत्विज, अध्वर्यु, होता र उद्गाता–यी चारलाई बाँडिदिएका थिए। अनि देवयानी र सर्मिष्ठाबाट उत्तम सन्तानहरू उत्पन्न गरे। अनि सांसारिक भोगहरूबाट उनलाई नमिलेपछि निम्नाङ्कित गाथाको गायन गरेर उनले आफ्नी धर्मपत्नीको साथ वानप्रस्थमा प्रवेश गरे। त्यो गाथा निम्नानुसार छ–यस पृथ्वीमाथि जति पनि धन–धान्य, जौ, सुवर्ण, पशु र स्त्री आदि भोग पदार्थहरू छन्, ती एउटै मनुवाको सन्तोषको लागि पर्याप्त छैनन्–यस्तो विचार गरेर मनलाई शान्त पारिराख्नुपर्दछ।
यस प्रकार राजा ययातिले धैर्यको साथ कामनाहरूको त्याग गरेर आफ्नो पुत्रलाई राज्यसिंहासनमाथि बसालेर आफू वनमा गइहाले। उनी पनि तिमी र तिम्रा छोराभन्दा श्रेष्ठ थिए। उनीहरू मरेपछि पनि तिमीले आफ्नो पुत्रको शोक गर्नु असल होइन, गर्नुहँुदैन। क्रमशः...

प्रेसकी आमा

प्रेसकी आमा


सञ्जय मित्र

“मेरो काँखमैं आमाले आँखा चिम्लनुभएको हो,” कठोरतालाई सहजतामा जस्तो अनुभूति गराउन अझ अलिक बल गर्दै प्रेसले थप्नुभयो, “आमाले पानी माग्नुभयो, मैले आफ्नै हातले कपासलाई भिजाएर मुखमा पानी हालेको हुँ। देख्दादेख्दै आँखा चिम्लनुभयो।” भन्दाभन्दै प्रेसको गला अवरुद्ध भएको छ।
लमहा खोलामा चिता सजाइएको छ। पुसको जाडो साँझ छ। अब आँखाले टाढा देखिन छाडिसक्यो। मलामी जानेहरू सयौं छन्। कुहिरोले घेर्दै आएको छ। कठ्याङ्ग्रिंदो जाडोमा आमाको अन्तिम संस्कार गर्न बाँकी छ। प्रेससित म छु र मिल्ने साथीहरू पनि छन्। खासमा यतिबेलासम्म लाशलाई जलाएर मलामीहरू फर्किसक्नुपर्ने हो तर प्रेसका एक भाइ हेटौंडाबाट आउनुपर्ने। जङ्गलमा निकै बेर जाममा परेर अब केही मिनेटमा आइपुग्ने सुनिंदैछ।
उता आगोको मोलमोलाइ भइरहेको छ।
प्रेस उनको लाक्षणिक नाम हो। वास्तवमा कतिपय शब्दमा अत्यधिक बलाघात गर्ने बानीलाई कुनै शिक्षकले प्रेस दिएर बोल्ने उपनाम दिएका थिए विद्यालय पढ्दा। प्रेस दिएर बोल्ने मान्छे भनेर प्रेस उपनाम लक्षणको आधारमा राखिंदा पनि बिस्तारै स्वाभाविक नामजस्तै भएको थियो। यस उपनामले कहिलेकाहीं फाइदा पनि दिएको छ उनलाई। प्रेस भनेर स्वाभाविकरूपमा कसैले बोलाउँदा कतिपयले प्रेसको मान्छे वा पत्रकार भनी बुझ्दा छिटो काम भएको पनि अनुभव छ।
अलिक हलुँगो महसूस गरेपछि प्रेसको कथन अगाडि बढ्छ– “मेरी आफ्नै आमा त होइन तर आफ्नी आमाजस्तै हुनुहुन्थ्यो। चार दिन भयो अन्न न पानी भएको, ओछ्यानमा कोल्टो फेर्न पनि सक्नुहुन्थेन। मैले दुई दिन आमाको लुगा फेरिदिएँ। आज बिहानदेखि मलाई कस्तो कस्तो लागिरहेको थियो, शायद मैले कुरो बुझिसकेको थिएँ। मैले खाना नै खाइनँ, खानै मन लागेन। दिउँसो इशाराले मलाई आमाले बोलाउँदा म पुगेको हुँ। आमानजीक स्वाभाविकरूपमा बसें र आमाको टाउकोलाई आफ्नो तिघ्रामा राखेर छोरीलाई पानी ल्याउन अ–हाएँ।” केही सेकेन्ड रोकिएर प्रेसले थप्नुभयो, “अरू दिनभन्दा आमाको अनुहार उज्यालोजस्तो लाग्यो र अन्तर्हृदयबाट केही हराउन लागेको अनुभूति भयो। आमाको अनुहारमा सन्तोषको एउटा आभा देखेजस्तो भएको थियो। आमाले मलाई हेर्दै हुनुहुन्थ्यो। अनुहारमा हेर्दाहेर्दै नै आँखा चिम्लनुभयो।”
प्रेसको मोबाइल साइलेन्ट मोडमा छ। खल्तीमा उज्यालो बलेपछि झिकेर काननजीक लैजाँदै, “सोझे घाटेपर आबा, हमनी इँहमे तोहर पैंडा तकैछी” भन्नुभयो र मोबाइल फेरि खल्तीमा हाल्दै “उहाँका आफ्नै छोराहरूभन्दा म आफूलाई भाग्यमानी ठान्दछु। आज म सौताको छोरा होइन, आफ्नै कोखको छोराजस्तै भएको छु। आमाले पनि मलाई सोही दर्जा जाँदाजाँदै दिनुभयो।”
यति भन्दै प्रेसले अगाडि पाइला सार्दै फेरि थप्नुभयो, “भाइको फोन थियो। अब पाँच–सात मिनेटमा आइपुग्छ। हामी आगोको झन्झट सल्टाऔं अब।”
शेषअघि र शेषपछि अरूभन्दा बढी जिम्मेवार देखिएका छन् प्रेस। कोही पनि आमाबुबाका सबै सन्तान एकैनासले जिम्मेवारी वहन गर्न सक्दैनन्। कोही अलिक बढी व्यावहारिक भएर काम गर्ने हुन्छन् र कोही अ–हाए–खटाएको गर्ने पनि हुन्छन्। प्रेसमा आफैं अगाडि बढेर काम गर्ने क्षमता छ।
एउटा डोम परिवारले आगोको दुई कट्ठा खेत र पचास हजार रुपैयाँ मागिरहेको छ।
उतैतिर हाम्रा पाइलाहरू अगाडि सर्छन्।
प्रेसका दुई आमा। जन्म दिने आमा अलिक पहिल्यै परलोक जानुभएको हो र सौतेनी आमाले पनि आँखा चिम्लनुभयो आज। आमाविहीनताको सम्पूर्णतः अनुभूति अझै हुन बाँकी छ। “कात्रोमा बेरिएर चितामा सजिएको लाश मेरी आमा हुन्” अभ्यन्तरबाट अनायास बाहिर फुत्कन्छ प्रेसको।
प्रेस दुई दाजुभाइ। दुवै आमाका दुई/दुई। खासमा हेटौंडामा जागीर खाने भाइकी आमा अहिले चितामा सजाइएकी। तर प्रेसलाई कहिल्यै सौतेनी आमाको अनुभूति भएन र आमालाई पनि सौताको छोरा प्रेस नभएको जीवनको अन्तिम घडीमा पनि प्रमाणित भयो।
“हम कम्तीमे एक कट्ठा खेत लेहम न त आगी ओहिना लेजाऊ” डोमको नवयुवक छोरोले अलिक झोक्किएर बोलेपछि सबै एकछिन शान्त हुन्छन्। एकदम मुर्दा शान्ति।
उनको तर्क छ– मैले भर्खर गाउँ किनेको छु, आफ्नो मौसाबाट। एक लाख रुपैयाँ र दश जोडा सुङ्गुर तिर्नुपरेको छ गाउँ किन्न। अझ मेरो पुरानो खरपुरबा गाउँलाई पनि दिनुप–यो। म अलिकति पढेलेखेको छु भनेर न यति लगानी गरेको छु गाउँमा। अनि यति ठूलो महाजनको घरमा मरनहरन हुँदा पनि मैले केही पाउन सकिन भने नगरपालिकाको फोहोर बहारेर मेरो गुजर जान्छ ?
उनको प्रश्न पनि जायज छ, आफ्नो ठाउँमा। जायज छ भन्दैमा लाश जलाउने आगो किन्न कसैले एक कट्ठा खेत दिन्छ ? आजसम्म कतै कसैले दिएको छ ?

बगरको बालुवामा एक जोडी स्याल हो कि फ्याउरो ? मैले छुट्याउन सकिनँ तर सन्नाटालाई चिर्दै सम्झाउने पाराले संवादलाई अगाडि बढाएँ– “आगीके राजा तू त गाँओके ही राजा। राजा होके अपना प्रजासे एतना कर लेबहू त केना होतई ? कुछ कम करहू न त मरेके बेर लोग दोसरा गाँओमे जाए लगतई।”
अरूलाई पनि अलिक बल मिलेछ क्यारे। नवयुवक डोमलाई त गाउँको राजा भएर प्रजालाई लाश जलाउने आगोको मूल्य धेरै लिनुहुँदैन, प्रजा दुःखी हुन्छन् भनेर फकाउन शुरू गरेछन्। आखिरमा उनले सबैको कुरा मान्न बाध्य हुनुपरेछ। पाँच हजार रुपैयाँ नगद, चार जोडी बाँस र दुई जोर साडी दिन तयार भएपछि खुशी भएछन्। “राम नाम सत हए, सबके इहे गत हए” भन्दै मुखाग्नि दिने बाटो खोलिदिएछन्।
अलिक अप्ठ्यारो भएपनि भाइ बाइक लिएर घाटैसम्म पुगेछ। बाइकको साउन्ड रोकिंदा उनको कण्ठको रोदनले वातावरणलाई फेरि अर्कै बनाइदिन्छ। प्रेसको गला पनि अवरुद्ध हुन्छ। दाजुभाइ एकअर्कालाई अँगालोमा बाँधेर केहीबेर ह्वाँ–ह्वाँ रुन्छन्। सजाएर राखिएको चितामा चिर निद्रामा रहेको आमातिर दाजुभाइका पाइला बढ्छन्।
चारै दाजुभाइ सम्भवतः धेरै वर्षपछि यसरी एकसाथ आमाको मुख हेर्दैछन्। हुनत ग्यास सिलिन्डरको मिन्टलको ठूलो प्रकाश छँदैछ तर छेउमा उभिएका एकजनाले आमाको अनुहार देखाउन मोबाइल बाल्छन्। आमाको अनुहार अन्तिम उज्यालो यही भइदिन्छ। यही अनुहार हेर्न छोरो हेटौंडाबाट फर्किन पाँच घण्टा लगाएको हो। छोरो आएपछि अन्य कर्म अगाडि बढाउनुपर्छ भन्दै सबै लमहामा पर्खेर बसेका हुन्।
नवयुवक डोमले मुख खोलेको सुनिन्छ– “अभी अएलन ह से हाकिम साहे छथिन, हमरा त आउरो चाहिं।” भर्खर आएको मानिस हाकिम हुनुहुन्छ। मलाई त अझै पनि चाहिन्छ। म ठगिएँ। प्रेसको मात्र आमा भन्ने ठानेको थिएँ। अहिलेसम्म त आगोको राजा म छु र यस गाउँको राजा पनि मै हुँ। एकजनाको आमाको मात्र मैले पाएको छु, अर्काको आमाको मलाई अझै चाहिन्छ।
बढ्यो लफडा। सन्तुष्ट भइसकेको नवयुवकले फेरि कताबाट के थाहा पाए र अत्तो थापिहाले।
हाकिम भनाउँदो युवकको प्रश्न आउँछ– “के भनेको ? कसरी राजा हुन्छ कोही ? आमा बित्नुभएको छ मेरो र कोही लाशको राजा कसरी हुन्छ ?”
एक बुजुर्गको सान्त्वना आउँछ प्रत्युत्तरमा– “संस्कार र संस्कृति ठूलो कुरो हो। मृत्यु संस्कारमा गरिने मुखाग्निको आगोमाथि डोम जातिकै हक लाग्छ। उनीहरूले आगो नदिएसम्म मुखाग्नि कर्म हुँदैन। यो हाम्रो सनातन चलन हो र यसलाई नमान्ने हो भने हामी यसरी यहाँ आउनुको कुनै अर्थ रहँदैन। बौआ, अहिले उनको हक लाग्छ। उनलाई सन्तुष्ट नपारी खुशी नतुल्याइ आमाको मुखमा आगो लगाउने हो भने आमाको आत्माले शान्ति पाउँदैन।”
नवयुवक अलिक तर्केर बोलेको छ– “प्रेस त हामीलाई अँध्यारो–उज्यालोमा पनि काम लाग्छन् तर हाकिमसित हाम्रो कुनै कामै पर्दैन। हाम्रो समाजको सदस्य नै होइन। अब उनकै आमा हो भने हामी आगो दिन्नौं र उनलाई जसरी कर्म गर्नु छ गरून्।”
नवयुवकमा नयाँ जोश हुन्छ। तर्क गर्ने क्षमता हुन्छ। उनको तर्कअगाडि सबै अवाक्। आखिर संस्कृति र संस्कारलाई नाघ्न सजिलो छैन नि। नवयुवकले भनेको पनि सत्य हो– समाजमा सहयोगको लेनदेन भइरहन्छ। जो समाजसित जस्तो सम्बन्ध राख्न सक्छ, समाजले पनि ऊसित त्यस्तै सम्बन्ध राख्न सक्छ।
हाकिमले केही बोल्न चाहेका हुन्छन् तर बूढापाकाहरूको प्रेमपूर्ण हप्काइले मुखले केही निकाल्न सक्दैनन्।
युवकको जीत भएको मानिन्छ। युवकलाई थप एक हजार थपिन्छ– हाकिमले अनावश्यक प्रतिवाद गरेको जरिवानास्वरूप। राजाको मुखमुखै लाग्नुहुँदैन, यद्यपि तर्क र बहस आफ्नै किसिमले गर्न सकिन्छ। राजा हो, सबै कुरा माफ पनि गर्न सक्छन्।
चारजना प्रेस दाजुभाइ र काकाको एक छोरा गरी पाँच दाजुभाइ मिली मुखाग्नि गर्दै परिक्रमा गर्दछन्। हरेकपटक एकचोटि अलिक ढलेजस्तो गर्नुपर्छ। पाँचौंचोटिमा प्रेस साँच्चै ढल्दछन्। सबैलाई कर्म गरेको जस्तो लाग्दछ र पाँच–सात सेकेन्डसम्म नउठ्दा भने शङ्का लाग्छ। पहिलेदेखि नै अलिक गम्भीर प्रकृतिका मान्छे, अति समवेदित भएर मूर्छित भएछन्। एक मिनेटजतिमा होश खुल्छ, सबै आत्तिइसकेका हुन्छन्। वातावरण शान्त हुन्छ।
म सान्त्वना दिन्छु।
प्रेसको मुखबाट निस्कन्छ– “आमालाई जलाउँदैछु। यो कुरो मनमा उम्रनासाथ एकैचोटि भूकम्प आएजस्तो ठूलो रिङ्टा चल्यो अनि म ढलें।”
अरूलाई सम्झाउन र बुझाउन सजिलो जस्तो लाग्छ तर आफैंलाई परेपछि भने आफैंलाई बुझाउन निकै कठिन हुँदो रहेछ।
केही मिनेटपछि आगो ह्वार्रह्वार्ती बल्न थाल्छ। चिताको आगोको लप्काले लमहा नदीको किनारलाई उछिनेको छ। उज्यालोले टाढाको उखु पनि देखिन्छ। अघि स्यालजस्तो देखिएको ठाउँतिर शून्यताबाहेक केही देखिंदैन।
जलिरहेको चिताभन्दा अलिक टाढा उज्यालोमा कोही सेल्फी लिइरहेका छन्। हामी करीब एक दर्जन जतिले प्रेस दाजुभाइलाई घेरेको जस्तै गरेर एकातिर बसेका छौं। किरिया बोक्ने हाकिम नै हुन्। किरिया कि त कान्छोले कि त जेठोले बोक्नुपर्छ। हाकिम भने अघिदेखि मौन छन्।
“अब मैले कसलाई आमा भनेर बोलाउने होला ? मैले खाएको र नखाएको कसले विचार गर्ने होला ?” प्रेसका प्रश्नहरू निस्कँदा आवाजमा चिन्ताको गहिरो आभास छ कि आमाप्रतिको अनुराग बुझ्न सजिलो लाग्दैन। करीब साठी वर्षका प्रेसका यी प्रश्नको उत्तर कसले दिने ? घरको पूर्णतः अभिभावकलाई मर्यादाको अभिभावक गुमेको अनुभूति झल्कन्छ।
“आमाले अब यस्ता सबै जिम्मेवारी तपाईंको काँधमा हस्तान्तरण गर्नुभएको छ, अनि त तपाईंको काखमा अन्तिम सास बिसाउनुभयो ?”
अँध्यारोबाट अपरिचितको स्वरप्रति सकारात्मक टाउको हल्लाउँछन् प्रेस।
लकडीको टुक्राटाक्री बाँड्दै एकजना आउँछन्। सबैका हातमा पाँच/पाँच वटा थमाउँछन्। मुठीमा सजिलै अटाउने पाँचवटै लकडीमध्ये दायाँ हातमा तीनवटा र बायाँ हातमा दुईवटा राख्ने कि बायाँमा तीन र दायाँमा दुई ? यस विषयमा अलिक कुरो चल्छ। महिलाको मृत्यु भएकोले बायाँ हातमा तीनवटा राख्नुपर्ने संस्कार छ भनेपछि त्यहाँका सबैले त्यसै गर्दछन्।
अब आगो जसरी पनि निभ्दैन। एकै छिनमा खरानी भइहाल्ला सबै। यस्तो भएपछि किरिया बोक्नेलाई अगाडि सार्दै खोलामैं अलिक माथि नुहाउनलाई अगाडि बढ्छन् सबै। हातको लकडीको टुक्रो पछाडितिर फाल्दै सबैले बोल्छन्– “राम नाम सत हए, सबके इहे गत हए...।”
रात छिप्पिइसकेको छ। हतारहतार डुबुल्की मार्दै निस्कन्छन् सबै। खोलाको पानी चीसो न चीसो छ। झन् अलिक हावा पनि चलेको अनुभूति हुन्छ। जाडोले मुटु काम्दैछ सबैको।
खोलाबाट निस्कँदै गर्दा सबैलाई विचित्र हतार छ। कोहीकोही किनारबाटै घरमा फोन गर्दछन्– टोक्नुपर्ने रातो खुर्सानी र एक लोटा पानी लिएर ढोकामा उभिराख, आइहालें।
जाडो भएको छ कि छैन, प्रेसलाई कुनै अनुभूति छैन। कुनै हतार छैन। उल्टो बन्चरो काँधमा बोकेर पहिले आएको बाटो काट्दै प्रेस घरतिर अगाडि बढ्छन्। किरिया बोकेको भाइ सबैभन्दा अगाडि छ। लस्कर पछाडि हिंड्दैछ मानिसको। कसैले पनि पछाडि फर्केर हेर्नुहुँदैन।
मित्रनगर, गरुडा नगरपालिका–४, रौतहट
लेखक परिचयः सञ्जय मित्र बज्जिका र नेपालीमा लेख्ने गर्दछन्। मध्यरौतहट बहुमुखी क्याम्पसमा स्नातक तहमा नेपाली विषय अध्यापनरत मित्र कविता, लघुकथा, कथा, समालोचना र संस्कृति तथा इतिहासपरक अनुसन्धानमूलक लेख पनि लेख्छन्। पत्रकारितामा रुचि राख्ने मित्रका विभिन्न विधाका गरी १२ कृति प्रकाशित छन्।

Friday, January 8, 2021

मधेससँग अन्तरङ्ग सम्बन्ध–पद्मा नेपाल

मधेससँग अन्तरङ्ग सम्बन्ध–पद्मा नेपाल


राजेश मिश्र

“आइल साल फुलल गाल, भादो महिनवा उहे हाल” अर्थात् अन्नबाली भिœयाइसकेको केही महीनासम्म मीठोमसिनो खान पाइन्थ्यो। वर्षात्को समयमा खाद्यान्न सकिन्थ्यो। खानाको लागि पुनः समस्या झेल्नुपथ्र्यो। उपरोक्त देहाती कहावत ९० वर्षीया वृद्धाको आवाजमा सुनूँ–सुनूँ जस्तो लाग्छ। मधेसको परिवेशसँग जन्मजात उनको अन्तरङ्ग सम्बन्ध छ। सामुदायिकरूपमा मात्र उनी पहाडी हुन्। पर्सा जिल्लाको देहात उनको जन्मधर्ती हो। ७५ वर्षअघि वीरगंज शहरमा विवाह भयो। जीवनको ९ दशक व्यतीत गरिसकेकी वीरगंज मनपा–२ की उनी हुन्– वृद्धा पद्मा नेपाल। संयोग नै भन्नुपर्छ, वृद्धाको नाम पद्मा नेपाल त हो नै उनको सासूको नाम पनि पद्मा नेपाल थियो। अहिले बुहारीको नाम पनि पद्मा नेपाल नै हो। तीन पुस्तासम्म एउटै नामको निरन्तरता आश्चर्यजनक संयोग भन्नुपर्छ।
म बिहान करीब नौ बजे पुगें। मौसम चीसो थियो। उनी सिरकले जीउदेखि अनुहारसम्म छोपेर ओछ्यानमा पल्टिरहेकी थिइन्। निद्रामा थिइनन्। नजीक उभिएर मैले भनें, “आमा प्रणाम, तबियत कैसन बा ? उनले सिरकभित्रैबाट उत्तर फर्काइन्, “खुशी रह, तबियत ठीक बाटे।” यति भन्दै उनले प्रश्न गरिन्, “के ह ? कथि नाम ह ? कहाँ घर ह ?” योभन्दा पहिले उनीसँग मेरो प्रत्यक्ष भेटघाट र कुराकानी भएको थिएन। त्यसैले होला शायद यति धेरै प्रश्न् गरेकी हुन्। मैले भने, “हमर नाम राजेश ह आमा।” यतिमात्र भनें। केहीबेर चुप रहें। घर बताउन अलि ढिलो गरें।
म उनको माइतीको नाम लिएर माइतीप्रतिको उनको भावनात्मक प्रतिक्रिया जान्न आतुर थिएँ। उनले सिरकभित्रबाटै पुनः प्रश्न गरिन्, “घरवा (घर) ना बाताव कहाँ ह ?” उनी पत्रकार शत्रुघ्न नेपालकी आमा हुन्। त्यसैले उनको माइती पर्साको धर्मपुर हो भनेर मलाई पूर्वजानकारी थियो। वीरगंजदेखि करीब २० किलोमिटर पश्चिम–उत्तर झखरा मसिहानीनजीक धर्मपुर गाउँ पर्छ। मैले भनें, “आमा हम सुननी हँ– कादून अपने के तबियत खाराब बा ? ओहीसे आइल बानी अपने के धर्मपुर लेजाए ला।” यति सुनेपछि उनी सिरकसहित जुरुक्क उठिन्।
अपवादबाहेक महिलाहरूको लागि सन्तानपछि संसारको सबैभन्दा प्यारो केही छ भने ‘आमा र माइती’ नै हो। अस्वस्थ वा विषम परिस्थितिमा रहेको भएपनि ‘माइती’ शब्दले महिलाहरूलाई ओखतीको रूपमा शान्ति प्रदान गर्दो रहेछ। माइतीको नाम सुन्नेबित्तिकै महिलाहरूको अनुहारमा मुस्कान र मनमा शान्ति न छाउने कुरै हुँदैन।
उनी चिहाएर मेरो अनुहार हेर्न थालिन्। वास्तवमा यसअघि उनको आँखाले मेरो अनुहार कहिल्यै देखेको थिएन। उनको कानले मेरो स्वर कहिल्यै सुनेको थिएन। त्यसैले मेरो अनुहार र स्वर उनको लागि नौलो थियो। उनको लागि म बिल्कुल अपरिचित थिएँ। त्यत्तिकैमा शत्रुघ्न दाइ आए र आमालाई मेरो परिचय बताइदिए। शत्रुघ्न दाइकी पत्नी मेरी भाउजू (पद्मा नेपाल)ले मलाई गर्मागरम चिया ल्याइदिइन्। भाउजू भान्सामा र दाइ कम्प्युटरतिर लागे। म र आमाबीच ठेट भोजपुरीमा कुराकानी हुन थाल्यो।

नौ दशकअघि पर्सा जिल्लाको झखरा मसिहानीनजिकै रहेको धर्मपुर गाउँमा उनको जन्म भएको थियो। दुई दिदीबहिनी र दुई भाइमध्ये उनी जेठी हुन्। बुबा र आमाको पहिलो सन्तानको रूपमा उनको जन्म भएपछि परिवार त खुशी थियो नै गाउँलेसमेत हर्षित थिए। आमा (उमादेवी ढुङ्गाना)ले भनेको कुरा उनलाई झल्झल्ती याद छ। गाउँका मानिसहरू एकले अर्कोलाई भन्दै थिए, “हो, थाह बा तोहरा ? उमा काकी के बेटी नु भइल खिय।” एक कान दुई कान हुँदै वरिपरिका गाउँहरू झबराहा, मसिहानी, सन्ठी, मनिअर्वा तथा निचुटाका आफन्तजनसम्म उनको जन्मोत्सवको खबर पुग्यो।
वृद्धाको माइती गाउँ धर्मपुरमा ६ घर पहाडी परिवारको बसोबास रहेको थियो। यसअलावा झखरा, मसिहानी, सन्ठी र लमरियामा पनि पहाडी समुदायको बसोबास थियो। गाउँघरका मानिससँग कुराकानी गर्ने माध्यम भोजपुरी भाषा नै थियो। अपवादबाहेक परिवारमा समेत भोजपुरी भाषा नै चलनमा थियो। यद्यपि कुटुम्बहरूसँग नेपाली भाषामा कुराकानी गरिन्थ्यो।
१५ वर्षको उमेरमा उनको बिहे वीरगंजको छपकैया निवासी धुनप्रसाद शर्मासँग भएको थियो। असार महीनामा भएको बिहेमा दुलहा पालकी चढेर आएका थिए। ‘बाराती’ (जन्ती)हरू बैलगाडामा र केही पैदल पुगेका थिए। आजको जस्तो विभिन्न परिकार वा माछा/मासुको चलन थिएन। आम्दानी र खाद्यान्न सामग्रीको उपलब्धता आजको जस्तो थिएन। बारातीलाई दाल–भात वा दही–चिउरा खुवाइन्थ्यो। राति बिहे भयो। एकाबिहान ‘बरियात’ फर्कियो। मोहरफा (मेहना)मा दुलहीको शृङ्गारमा सजिएर पतिको घर आएको कुरा उनको सम्झनामा ताजै छ।
उनी आफ्नो जीवनकालका तीता–मीठा पलहरू पार गर्दै बाँचिरहेकी छन्। उनी भन्छिन्, “जीवनमा पीडादायी समयको सामना नगर्ने कोही पनि नहोला। दुःख र सुख भनेको जीवनका अभिन्न साथी जस्तै हुन्।” एक छोरा र एक छोरीको सानैमा अवसान भयो। दुई छोरा र दुई छोरी बाँचे। पति पनि परमधाम गइसकेको धेरै भयो। पछिल्लो समय नाति (शत्रुघ्न दाइको कान्छो छोरा) गुमाएको गहिरो पीडा मनमा बिझिरहन्छ। छोरा–बुहारी, छोरी–ज्वाइँ र नाति पनातिहरूलाई देखेर विगतका पीडा कम हुने बताउँछिन्। पहाडी समुदायका उनी फर्रर भोजपुरी भाषामा कुरा गर्दा पहाडी हुन् कि मधेसी ठम्याउन मुश्किल पर्छ।
विगतमा सुत्केरी महिलाको प्रसूति सम्बन्धमा उनको अनुभव यस्तो छ, “उतिबेला गाउँ–गाउँमा स्वास्थ्य केन्द्र थिएन, एकमात्र वीरगंजमा स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध थियो। वीरगंज आउनलाई सडक र सवारीको उपलब्धता आजको जस्तो थिएन। सुत्केरी महिलाको प्रसूतिको लागि ‘चमइन’ नै चिकित्सक सरह सहयोगी थिइन् भन्नुपर्छ,” उनले भनिन्, “गाउँमा एउटा भनाइ नै प्रचलित थियो– जे जराइ पेटा, ऊ खेलाइ बेटा।” यसको भावार्थ के हो भने पेटमा बच्चा रहेदेखि जन्मेपछिको केही महीनासम्म गरिष्ठ वा अपाच्य भोजन सुत्केरीले गर्नुहुँदैन। जिब्रोले मागे अनुसारको भोजन गर्नुहुँदैन। जुन सुत्केरीले सुपाच्य भोजन गर्छिन्, उसले आफू र बच्चालाई स्वस्थ राख्छिन्।
माइतीमा उनले नजरबन्दको तमाशा देखेको कुरा आजसम्म याद छ। खलियानीमा सोहोरेको धानले दुलदुल घोडाको खेल, भालु र बाँदरको खेल, नजरबन्दको खेल आदि हेर्न पाइन्थ्यो। एक प्रसङ्गमा उनले भनिन्, “रहिला (चना), खेंसारी आ काँच गहुँके ‘होरहा’ (आगोमा पोलेको) खाए में बडी स्वादिष्ट लागे।” अहिले थरीथरीका खाद्य सामग्री उपलब्ध छन् तर हाम्रो बेलाको पारम्परिक खाद्यान्न विषादीरहित थियो। अचेल विषादीरहित पाउन मुश्किल छ। देहातको छानामा फलेको कोंहडा (फर्सी)को तरकारी र भथुवा (कोभिन्डो)को अदौरी (मस्यौरा) उनलाई धेरै मन पर्छ।
वीरगंजदेखि माइती धर्मपुरसम्म धेरैपटक पैदल यात्रा गरेको स्मरण छ उनलाई। माइतीको यात्राबारे उनी भन्छिन्, “तीन घण्टा हिंडेर पोखरिया पुगें, एकजनाको ठाटीको घर थियो, कसको थियो नाम याद छैन, एक बूढी आमाले भन्थिइन्– बबी सुस्ता ल, खा ल त जइह (नानी आराम गर, खाऊ अनि जानु), केही बेर आराम गरिन्थ्यो, खाना खाइन्थ्यो, त्यसपछि धर्मपुरको यात्रा गरिन्थ्यो।”
यस वर्ष अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसको अवसरमा ज्येष्ठ नागरिक सङ्घ पर्साले सम्मान गरेकोमा उनी हर्षित छिन्। जन्मदेखि आजसम्मको जीवनयात्रा फर्केर हेर्दा लामो यात्रा गरेझैं अनुभूति हुँदो रहेछ, उनलाई। हिजो बुबाआमाको काखमा हुर्कियो। सखी सहेलीसँग रमाइलो गरियो। बिहे भयो। पतिसँग जीवन बिताइयो। आमा भइयो। छोराछोरी हुर्काइयो। सासू भइयो। जीवनमा नातिनातिना आए। हजुरआमा भइयो। स्मरण् गर्दा, सगरमाथाको शिखरमा पुगे जस्तै नौ दशक लामो जीवनयात्रा हिजोको कुरा जस्तो लाग्छ उनलाई। छोरा र बुहारीले ‘आज के खाने आमा ?’ भनी सधैं सोधिरहने कुराले आत्मसन्तुष्टि हुँदोरहेछ उनलाई। चीसो भएकोले आज उनलाई चम्सुरको साग र भन्टाको तरकारी खान मन छ र उनले छोरा शत्रुघ्नलाई बताइसकेकी छन्। आमाको जीवनयात्रा सुखशान्तिसँग बितोस्, हाम्रो यही कामना छ।

Friday, January 1, 2021

द्रोण पर्व–२५

द्रोण पर्व–२५


उमाशङ्कर द्विवेदी

राजा मरुतले तरुणावस्थामा रहेर प्रजा, मन्त्री, धर्मपत्नी, पुत्र र भाइहरूका साथ एक हजार वर्षसम्म राज्यको शासन गरे। सृञ्जय, यस्तो प्रतापी राजा पनि, जो तिमी तथा तिम्रा पुत्रहरूबाट धेरै बढी थिए, यदि उनी पनि मृत्युबाट बच्न सकेनन् भने तिमीले पनि आफ्नो पुत्रको शोक गर्नुहुँदैन।
नारदजीले पुनः भने– “राजा सुहोत्रको पनि मृत्युको बारेमा सुनिन्छ। उनी आफ्नो समयका अद्वितीय वीर थिए, देउताहरूसम्मले उनीतिर आँखा जुधाएर हेर्न सक्दैनथे। उनी प्रजाको पालन, धर्म, दान, यज्ञ र शत्रुहरूमाथि विजय पाउने–यी सबैलाई कल्याणकारी ठान्दथे। धर्मबाट देउताहरूको आराधना गर्दथे, बाणबाट शत्रुहरूमाथि विजय पाउँदथे र आफ्नो सद्गुणले समस्त प्रजालाई प्रसन्न राख्दथे। उनले म्लेच्छ र डाँकाहरूको नाश गरेर यस सम्पूर्ण पृथ्वीमाथि राज्य गरेका थिए। उनको प्रसन्नताको लागि बादलले अनेकौं वर्षसम्म उनको राज्यमा सुवर्णको वर्षा गरेका थिए। त्यहाँ सुवर्णको खोलो बग्दथ्यो। त्यसमा सुनका गोही र माछा रहन्थे। मेघबाट अभीष्ट वस्तुहरूको वर्षात् हुन्थ्यो। राज्यमा निकै ठूल्ठूला तलाउहरू थिए, जसमा पनि सुनका गोही, मकर, कछुवा र माछाहरू रहन्थे। ती जम्मैलाई हेरेर राजालाई अत्यन्त आश्चर्य हुन्थ्यो। उनले कुरुजाङ्गल देशमा ठूलो यज्ञ गरे र त्यो अपार सुवर्णराशि ब्राह्मणहरूमा बाँडिदिए। राजा सुहोत्रले एक हजार अश्वमेघ, एक सयवटा राजसूय तथा धेरै दान दक्षिणावाला अनेकौं यज्ञ गरे र नित्य–नैमित्तिक यज्ञहरूको अनुष्ठान गरे। हे सृञ्जय, ती सुहोत्र पनि तिमी र तिम्रो पुत्रभन्दा सर्वथा श्रेष्ठ थिए तर मृत्युले उनलाई पनि छाडेन। यस्तो विचार गरेर तिमीले पुत्रको निम्ति शोक गर्नुहुँदैन।”
नारदजीले फेरि भन्न थाले– “राजन्, जसले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई छालाझैं आफ्नो जीउमा बेरेका थिए। ती उशिनरपुत्र राजा शिवि पनि मरेका थिए। उनले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई जितेर अनेकौं राजसूय यज्ञ गरेका थिए। उनले दश अरब सुवर्णमुद्रा दान गरेका थिए। साथै हात्ती, घोडा, पशु, धान्य, मृग, गौ, बाख्रा, भेंडा आदिका साथै अनेकौं भूखण्ड ब्राह्मणहरूलाई दानमा दिएका थिए। वर्षंदै गरेको मेघमा जति पनि धाराहरू खस्दछन्, आकाशमा जति पनि ताराहरू देखिन्छन्, गङ्गाको बगरमा जति पनि बालुवाका कणहरू छन्, मेरुपर्वतमाथि जति पनि शिलाका टुक्राहरू छन् र समुद्रमा जति पनि रत्न र जलचरहरू छ, त्यत्ति नै गाई शिविले ब्राह्मणहरूलाई दानमा दिएका थिए। प्रजापतिले पनि शिविको समान महान् कार्यभारलाई वहन गर्ने कुनै अर्को महान् पुरुष भूत, भविष्य तथा वर्तमानमा हेरेका थिएनन्। उनले कैंयन यज्ञ गरे, जसमा प्रार्थीहरूको सम्पूर्ण कामना पूर्ण हुन्छ। ती यज्ञहरूमा यज्ञस्तम्भ, आसन, गृह, पर्खाल र बाहिरी ढोका जम्मै वस्तु सुनले बनेको थियो। यज्ञको भण्डारमा दूध–दहीको बडेमानका कुण्डहरू बनेका थिए तथा दूध–दहीको खोलो बगिरहेको थियो। शुद्ध अन्नको पर्वतको समान राश लागेको थियो। त्यहाँ सबै मानिसको लागि घोषणा गरिएको थियो– सज्जनहरू, नुहाइधुवाइ गरेर जसको जस्तो रुचि छ, त्यसको अनुसार खानुहोस्, पिउनुहोस्। भगवान् शिवले राजा शिविको पुण्यकर्मबाट प्रसन्न भएर यो वर दिएका थिए– राजन्, सधैं दान गरिरहँदा पनि तिम्रो धन क्षीण हुनेछैन। यसै प्रकार तिम्रो श्रद्धा, सुयश र पुण्यकर्म अक्षय रहनेछ। तिमीले भनेबमोजिम सबै प्राणी तिमीसित प्रेम गर्नेछन् र अन्तमा तिमीलाई उत्तम लोकको प्राप्ति हुनेछ। यस्ता उत्तम वर पाएर राजा शिवि पनि समय आएपछि दिव्यलोकमा गइसके। उनी तिमी र तिम्रो पुत्रभन्दा पनि बढी पुण्यात्मा थिए। जब उनी पनि मृत्युबाट बच्न सकेनन्, त्यसैले तिमीले पनि आफ्नो पुत्रको शोक गर्नुहुँदैन।
सृञ्जय, जसले प्रजामाथि पुत्रको समान प्रेमभाव राख्दथे, ती दशरथनन्दन राम पनि परमधाम गइसके। उनी अत्यन्त तेजस्वी थिए। आफ्नो पिताको आज्ञाबाट उनी धर्मपत्नी सीता र भाइ लक्ष्मणका साथ चौध वर्षसम्म वनवास गरेका थिए। जनस्थानमा रहेर तपस्वी, मुनिहरूको रक्षार्थ उनले चौध हजार राक्षसहरूको वध गरेका थिए। त्यहाँ बस्दा लक्ष्मणसहित रामलाई मोहमा पारेर रावण नामक राक्षसले उनकी पत्नीलाई हरण गरेर लग्यो। यद्यपि रावण र दैत्यहरूसित पनि अवध्य थियो, साथै ब्राह्मण र देउताहरूको लागि कण्टकरूपी थियो। रामले उसलाई उसका आफन्तहरूसहित मारेर सीतालाई फर्काए। देउताहरूले उनको स्तुति गरे, सम्पूर्ण संसारमा उनको कीर्ति फिजियो। देउता र ऋषिहरू उनको सेवामा रहन थाले। उनले विशाल साम्राज्य पाएर सम्पूर्ण प्राणीमाथि दया गरे। धर्मपूर्वक प्रजाको पालन गर्दै अश्वमेध नामक महायज्ञको अनुष्ठान गरे। क्रमशः...।

फरक समाचार

Find us