Showing posts with label वाटिका. Show all posts
Showing posts with label वाटिका. Show all posts

Friday, January 3, 2020

अन्धविश्वास

अन्धविश्वास

– वैद्यनाथ ठाकुर
    बिहे भएको अठार वर्ष बितिसक्दा पनि सन्तान नभएको एक दम्पती जाने सुनेसम्मको सबै चिकित्सकसँग देखाएका मात्र थिएनन् बरु अत्याधुनिक चिकित्सा प्रणाली अनुसार टेस्ट ट्युब बेबीसमेतको विधि प्रक्रिया प्रयोग गरिसक्दा पनि बच्चा हुन सकेन ।
    एक दिन एउटा महात्मासँग उनीहरूको भेट भएछ । महात्माले भने अनुसार उनीहरू दुर्गा मातासँग वरदान पाउन चार घण्टाको पैदल कष्टकर पहाडी बाटो हिंडेर एक गुफानजीक बल्लतल्ल पुगे । गुफाको प्रवेशद्वारमैं एउटा बाघ बसिरहेको देखेर दम्पतीको डरले मुटु नै बन्द होला जस्तो भयो ।
    पतिपत्नी मिलेर सल्लाह गरे– “ज्यान रहेमा कुनै उपाय गरेर बच्चा पाउँला । ज्यान नै नरहे कसले पाउँछ बच्चा ? गुफामा जानुपूर्व नै बाघले खाइदिन्छ । यो अन्कन्टारमा धेरै दिनको भोकोजस्तो देखिन्छ बाघ । जाउँ फर्केर घरमा बरु... ।
    घर फर्किन लाग्दा फेरि त्यही महात्मा बाटोमा भेटिए र सोधे–
    पूजापाठ गरी दुर्गा मातासँग वरदान माग्नुभयो त ?
    दम्पतीले भने– कस्तो ठाउँमा हामीलाई पठाउनुभयो । त्यहाँ गुफाको ढोकामैं बाघ पो बसेको रहेछ । हामीलाई मर्नु छ र हामी जान्छौं ?
    महात्मा जोडले हाँस्दै भने– धत्त लाटाहरू, त्यो ढुङ्गाको रङ्गरोगन गरिएको बाघ हो । दुर्गा माताको सवारी हो । त्यति पनि थाहा छैन । दुर्गा माताको सुरक्षाको लागि बाहिर ढोकामा राखिएको हो । ढुङ्गाको बाघले पनि कसैलाई खान सक्छ ?
    त्यसपछि महात्मासँगै उनीहरू गुफाभित्र गए । गुफामा पूर्ण कदको दशवटा हात भएको दुर्गा माताको
मूर्ति देखेपछि पतिले महात्मालाई सोधे– यस्तो अन्धविश्वासमा लाग्ने जमाना अब गयो । यसले कसरी हामीलाई सन्तान दिन्छ ?  बाहिरको बाघले हामीलाई खान सक्दैन किनकि त्यो ढुङ्गाको हो भने भित्रको यी दुर्गा माता पनि त ढुङ्गाकै मूर्ति हुन्...?
प्रगतिनगर, वीरगंज–३
सधैं परीक्षा

सधैं परीक्षा

मुकुन्द आचार्य
    यस मृत्युलोकलाई दुःखालय भनिएको छ । मृत्युलोक भॉहुनाले यसलाई मत्र्यलोक पनि भन्छन् । जे भने पनि यस मायालोकमा बाँच्नैपर्ने बाध्यता छ । कि त आत्महत्या गरेर मास्तिर कुलेलम ठोक्नुप¥यो । वीर नेपाली भएर काँतरझैं किन ज्यान फाल्नु १ जस्तो पर्ला, त्यस्तै टर्ला । नो टेन्शन ।
    ‘हे मर्नेहरू १ बाँचेर त हेर, बाँच्न कति कठिन छ ।’ हाम्रा कुनै नेपालीको यो कटु यथार्थ भएपनि हामीले स्वीकार्नै पर्छ । अर्थात् बाँच्नैपर्छ । खाए खा नखाए घिच् १ बाँच्न त बाँच् तर कसरी बाँच्ने तैं जान है कान्छा १
    यसरी कष्टपूर्ण जीवन बाँच्ने जमाना आएको छ । हामी चैं साउनमा आँखा फुट्या गोरुझैं जीवनमा सधैं खुशीयाली खोज्दै हिंड्छौं । तर पाइलापाइलामा परीक्ष्Fा दिनुपर्ने बाध्यता कायमै छ र सधैं कायमै रहिरहनेछ । मेरो चैं यस्तो ठम्याइँ छ १
    वर्षमा एकरदुई पटक जाँच दिनुपर्दा विद्यार्थीगण हायलकायल हुन्छन् । हामी वीर नेपाली पाइलापाइलामा परीक्षा दिइरहन्छौं । हाम्रो वीरताको सम्यक् कदर आजसम्म पनि गिनिज बूकमा गरिएन । फुट्या कर्म १
    तराईमा गर्मीयाममा सर्वत्र धपक्क बल्छ । दिउँसो घरबाट बाहिरिन सकिन्न । निस्कनै परे, बैंक लुट्न हिंडेझैं नाक, मुख, हातखुट्टा सबै छोपेर निस्कन्छन् । जाडो आयो भने सँगसँगै शीतलहरी पनि आइपुग्छ जाडोको बैट्री चार्ज गर्न १ तैपनि मृत्युलाई उल्टो लोप्पा ख्वाएर बाँचेकै छौं । हामी पौराणिक रक्तबीज त हैनौं रु एक मर्छ, हजारौं जन्मन्छन् ।
    पाइलापाइलामा कठिन जाँच दिइरहनुपर्दा, बाँच्न कति गा¥हो छ भनिएको होला । जन्मेपछि मृत्यु अवश्यंभावी छ, तैपनि हामी मनलाई हतारहतार गर्छौं । सेल्फी लिने रहरमा कति परलोक गए । चुरोट र रक्सीले गर्दा कतिले स्वर्गीय हुने सुअवसर पाए ।  गाडी दुर्घटनामा परी यो संसार पारी पुग्ने त झन् कति छन् कति । बाढी, पहिरो, भैंचालो, आगलागी, शीतलहरी, हत्या, हिंसा, अस्पतालको चरम लापरवाही– यस्ता अनेक कारणले स्वर्गमा रमाउन जानेको सङ्ख्या दिनहुँ बढ्दो छ ।
    केटौलो उमेरमा यौटा यस्तो गीत सुनिन्थ्यो–
    दुनियाँ मे हम आए हैं तो जीना ही पडेगा ।
    जीवन है अगर जहर तो पीना ही पडेगा ९कुनै हिन्दी फिलिम०
     तसर्थ हामी सधैं जीवनको परीक्ष्Fा हलमा बसेर जाँच दिइरहेका छौं । यस्तो जाँचमा को पास, को फेल, को प्रथम श्रेणी, को विशिष्ट– क्यै था हुँदैन ।
द्रोण पर्व–५

द्रोण पर्व–५

उमाशङ्कर द्विवेदी
    जयद्रथलाई आइरहेको हेरेर अभिमन्युले पौरवलाई छाडिदिएर बाजभैंm तुरुन्तै रथबाट उपे्रmर उनको सामु आइपुगे । जयद्रथले उनीमाथि प्रास, पट्टिस र तरबार आदि कैयौं प्रकारका शस्त्रहरूको वर्षा गरे, तर अभिमन्युले ती सबैलाई तरबारबाट नै काटिदिए तथा ढालबाट रोकिदिए । ती दुवै वीरहरूको फुर्ती हेर्न लायक थियो । उनीहरूको तरबार चलाउने, एकापसमा ठोक्ने, रोक्ने तथा बाहिर र भित्रतिर घुमाउनमा कुनै अन्तर देखिरहेको थिएन । दुवै वीरहरू बाहिर र भित्र डुल्दै युद्धका अद्भुत दाउ देखाइरहेका थिए । यत्तिकैमा अभिमन्युको ढालबाट ठोक्किएर जयद्रथको तरबार भाँच्चियो, त्यसैले उनी तत्कालै आप्mनो रथमाथि चढी हाले । यसैबेला अवकाश पाएर अभिमन्यु पनि आप्mनो रथमा गइबसे ।
    अभिमन्युलाई रथमा बसिरहेको हेरेर कौरवपक्षका सबै राजाले मिलेर उनलाई घेरामा हाले । अतः उनले जयद्रथलाई छाडेर अब सबै सेनालाई सन्तप्त गर्न आरम्भ गरे । यसैबेला शल्यले उनीमाथि अग्निशिखाको समान देदीप्यमान भयङ्कर शक्ति प्रहार गरे । अभिमन्युले त्यस शक्तिलाई उपे्रmर बीचमा नै समातेर त्यस शक्तिलाई आप्mनो पूरै बाहुबलबाट शल्यतिर हाने । त्यसले राजा शल्यको सारथिलाई मारेर रथबाट तल खसालिदियो । यो हेरेर राजा विराट, दु्रपद, धृष्टकेतु, युधिष्ठिर, सात्यकि, केकय राजकुमार, भीमसेन, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, नकुल–सहदेव र द्रौपदीका पुत्रहरूले वाह, वाह गरेर आकाशलाई गुञ्जायमान गरिदिए तथा उनीहरूले अभिमन्युको हर्ष वृद्धि गर्दै जोडजोडले सिंहनाद गर्न थाले ।
    सारथिलाई मरेको हेरेर राजा शल्यले  ठोस फलामे गदा उचालेर क्रोधले गर्जना गर्दै रथबाट हाम्फाले । उनलाई दण्डधर यमराजभैंm अभिमन्युतिर झम्टिदै गरेको हेरेर तत्काल भीमसेन आप्mनो भारी गदा लिएर उनको सामु आइपुगे । संग्राममा भीमसेनको गदाको प्रहार मद्रराजबाहेक अरू कसैले पनि सहन गर्न सक्दैनथे तथा मद्रराजको गदाको वेग सहन गर्न सक्ने भीमसेनबाहेक अरू कोही पनि थिएनन् । ती दुवै वीर गदा घुमाउँदै मण्डलाकार चक्कर काट्न थाले । दुवैबीच समानरूपले युद्ध भइरहेको थियो, कोही पनि घटी–बढी देखिइरहेका थिएनन् । अन्त्यमा भीमसेनको गदाको प्रहारले शल्यको भारी गदा टुक्राटुक्रा भइहाल्यो तथा शल्यको गदाको प्रहारले भीमसेनको गदा पनि चूर्ण हुन पुग्यो । यसै प्रकार ती दुवैका गदाहरू एकापसमा टक्कर खाएर बारम्बार आगोको झिल्का प्रकट गरिदिन्थे । वीरहरूमाथि गदाहरूको अनेकौं प्रहार भए तापनि दुवै नै अलिकति पनि विचलित देखिइरहेका थिएनन् । अन्त्यमा धेरै घाइते भएपछि ती दुवै वीरहरू युद्धभूमिमा लडिहाले । शल्य अत्यन्त व्याकुल भएर लामालामा सास लिंदै थिए । उनलाई तत्कालै कृतवर्माले उचालेर आप्mनो रथमा हालेर लगिहाले । महाबाहु भीमसेन पनि अलिकबेरमैं चैतन्य भएर उभिई हातमा गदा लिएर युद्धको मैदानमा देखिन थाले ।
    मद्रराजलाई युद्धभूमिबाट बाहिर गएको हेरेर तपाईंको पुत्र आप्mनो चतुरङ्गिणी सेनासहित थुर्रर काम्दै विजयी पाण्डवहरूबाट पीडित भएर यताउति भागिहाले । यस प्रकार कौरवहरूलाई जितेर पाण्डवहरू हर्षमा भरिएर बारम्बार सिंहनाद र हर्षध्वनि गर्न थाले तथा नरसिङ्हा, मृदङ्ग र दमाहा आदि विजयसूचक वाद्य बजाउन थाले । द्रोणाचार्यले शत्रुहरूको हातबाट अत्यन्त पीडित भई कौरवको विशाल वाहिनीको पाइला उचालिंदै गरेको हेरेर उनले उनीहरूलाई डाँक्दै भने– शूरवीरहरू हो, मैदानबाट न भाग । अनि उनी क्रोधित भएर पाण्डवहरूको सेनाभित्र छिरी युधिष्ठिरको सामु आए । युधिष्ठिरले आप्mनो तीखो बाण हानेर आचार्यलाई घाइते पारिदिए । आचार्यले पनि उनको धनुषलाई काटेर बडो फुर्तीका साथ आक्रमण गरे । आज उनी धर्मराजलाई समात्न चाहिरहेका थिए, त्यसैले उनलाई रोक्नको लागि जुन जुन योद्धा आए, तिनीहरूलाई उनले प्रहार गरेर क्षुब्ध गरिदिए । उनले बा¥हवटा बाणले शिखण्डीलाई, बीसवटा बाणबाट उत्तमौजालाई, पाँचवटा बाणले नकुललाई, सातवटा बाणले सहदेवलाई, बा¥हवटा बाणले युधिष्ठिरलाई, तीन/तीनवटा बाणले द्रौपदीका पुत्रहरूलाई, पाँचवटा बाणले सात्यकिलाई र दशवटा बाणले मत्स्यराज विराटलाई घाइते पारिदिए । यत्तिकैमा युगन्धरले उनको गतिलाई रोकिदिए । अनि आचार्यले राजा युधिष्ठिरलाई अभैm घाइते पारेर एउटा भाला हानेर युगन्धरलाई रथबाट तल खसालिदिए । यसैबेला धर्मराजलाई बचाउनको लागि राजा विराट, दु्रपद, केकय राजकुमार, सात्यकि, शिबि, व्याघ्रदत्त र सिंहसेन–यी सबै वीरले धेरै बाण वर्षाएर आचार्यको बाटो छेकिदिए । पाञ्चालदेशीय व्याघ्रदत्तले पचासवटा बाण हानेर द्रोणलाई घाइते पारिदिए । यसबाट सेनामा ठूलो खैलाबैला मच्चियो । सिंहसेनले पनि आचार्यलाई धेरै बाण हानेर अभैm घाइते पारिदिएर सबै महारथीलाई भयभीत पार्दै स्वयम् हर्षातिरेकले अट्टहास गर्न थाले । तर क्रोधित भएर दुईटा बाण हानेर आचार्यले यी दुवै वीरको टाउको छिनालिदिए तथा अन्य महारथीलाई बाणजालोमा अल्झाएर मृत्युको समान युधिष्ठिरको सामु गई डटे । आचार्यको यस्तो पराक्रम हेरेर सबै सैनिक भन्न थाले– यिनी अहिले युधिष्ठिरलाई समातेर दुर्योधनलाई सुम्पिदिनेछन् । तपाईंका सैनिकहरूमा यस प्रकारको चर्चा चलिरहेको बेला अर्जुन बडो त्वरित गतिले आप्mनो रथको शब्दद्वारा सम्पूर्ण दिशाहरूलाई गुञ्जायमान गर्दै त्यहाँ आइपुगे । उनले युद्धको मैदानमा रगतको खोलो बगाइदिए, जसको भुमरीमा परेर अनेकौं रथहरू टलपलाउँदै थिए तथा शूरवीरहरूको हाडबाट भरिएको थियो । त्यस रगतको खोलोलाई तरेर उनले कौरव सेनालाई युद्धभूमिबाट लखेटेर आप्mनो घनघोर बाणवर्षाबाट शत्रुहरूलाई अचेत पार्र्दैउनी सहसा आचार्य द्रोणको सेनाको सामु आइपुगे । धनञ्जयको बाणवर्षाको कारण समस्त दिशाहरू, अन्तरिक्ष, आकाश र पृथ्वी–केही कतै पनि देखिइरहेको थिएन, सबै बाणमयभैंm लागिरहेका थिए । क्रमशः...
“का हरदम खोएँ खोएँ करत रह तार”

“का हरदम खोएँ खोएँ करत रह तार”

राजेश मिश्र
    हाम्रो समाजमा देखा परिरहेका घट्नाक्रमहरूले मानव–मानवबीचको प्रेम सम्बन्ध सम्पत्तिमा सीमित हुन थालेको देखिन्छ । प्रतिकूल सामाजिक अवस्थाप्रति गम्भीर नहुने हो भने भविष्यको लागि राम्रो सङ्केत हुनेछैन । वृद्धवृद्धाको स्याहारभन्दा पनि उनीहरूको सम्पत्ति कसरी हात पार्न सकिन्छ भन्ने सोच कदापि राम्रो होइन । ज्येष्ठ नागरिकको सम्पत्ति हात पारेर बेघर गर्ने जस्ता गम्भीर घटनाहरू समाचारमा दिनहुँ पढ्न र सुन्न पाइन्छ । शरीर वृद्ध भएपछि सन्तानहरूले पैत्रिक सम्पत्तिमा मात्र मोह राख्नु दुःखदायी विषय हो । शरीर बूढो हुनु प्राकृतिक अवस्था हो । शरीर वृद्ध भएपछि उसलाई झन् माया र प्रेमको आवश्यकता महसूस हुन्छ । एक/एक पैसा गरेर जोडेको सम्पत्ति अवसानपछि सन्तानहरूलाई नै काम लाग्ने हो । अभिभावकले जोडेको सम्पत्ति सन्तानहरूको हो भने विभिन्न परिस्थितिमा लिएको ऋण तिर्नु पनि सन्तानहरूकै कर्तव्य हो । यही सेरोफेरोमा आज एउटा कथा प्रस्तुत छ । यस कथाका पात्र र स्थान काल्पनिक हुन् ।
    का हरदम खोएँ खोएँ करत रह तार, छोराले बुबालाई भनिरहन्थे । ९० वर्षीय वृद्ध रामरतन बिरामी थिए । खाटबाट उठ्नसमेत असमर्थ थिए । गाउँघरमा कथित चिकित्सकको नाममा उपचार गर्ने झोलाछापहरूले लेखेको औषधिले उनी झन् अस्वस्थ भएका थिए । खाटसँगै काठको कुर्सीमा केही औषधि र एक लोटा पानी सधैं रहिरहन्थ्यो । घरमा रामरतन र उनका कान्छो छोरा दीपक मात्र थिए । जेठो छोरा नवीन शहरमा नोकरी गर्दथे । छोरी ज्योतिको विवाह भइसकेको थियो । पुस महीनाको कठ्याङ्ग्रिदो चिसोमा उनले बढी कष्ट सहनुपथ्र्याे । दमको रोगी भएकोले छाती दाबेर घरीघरी खोक्दथे । खकारसँगै रगत पनि आउँथ्यो । छोरा दीपकले बुबालाई जति स्याहार गर्दैन थिए, त्योभन्दा बढी भन्थे, के हर घडी खोएँ खोएँ गरिरहेको होला बूढोले । बुबाले छोरालाई भन्थे, हमरा का मन लागल बा खोखत रहे के हो ? बेमारी बा तबे नु खोंखतानी । दीपक मोबाइलमा बढी व्यस्त रहन्थे । उता बुबा खोकिरहन्थे, यता दीपक ह्वाट्सएप र फेसबूकमा चैटिङ गर्दै आप्mनै मस्तीमा हाँसिरहन्थे ।  
    अत्यधिक जाडोका कारण रामरतनको अवस्था झन् खराब हुँदै गइरहेको थियो । केही दिनपछि रामरतन मुखले केही बोल्नसमेत असमर्थ भए । उनको आवाज बन्द भयो । उनी गुप्त भए । दीपकले बुबाको अवस्था अत्यन्तै खराब भएको भन्दै ठूलो दाइ र दिदीलाई खबर गरे । केही घण्टाभित्र दिदी आइपुगिन् । बुबाको अवस्था देखेर रोइकराइ गर्न थालिन् । महीनौंदेखि बुबाको यस्तो अवस्था छ, मलाई खबर किन नगरेको ? भन्दै दीपकतिर हेरेर रुन थालिन् । नवीन दाइ खोई ? दीपकसँग सोधिन् । दीपकले भने, दाइ काममा व्यस्त रहेकोले भोलिसम्म आउन सकिने बताएका छन् । दिदी पुनः रुँदै भनिन्, बुबाभन्दा पनि महŒवपूर्ण काम छ र दाइसँग ।
    घरको आँगनमा जेठो छोरा नवीन, बहिनी ज्योति, कान्छो छोरा दीपक र रामरतनका भाइ सुवास बसेर जायजेथा सम्बन्धमा कुराकानी गर्दै थिए । आँगनको एउटा कुनामा रामरतन खाटमा थिए । सोही समय एकजना मानिस घरमा प्रवेश ग¥यो । सो व्यक्तिले रामरतनले घरायसी कार्यको लागि आपूmसँग रु पाँच लाख ऋण लिएको जानकारी गराए । नवीन र दीपकतिर हेरेर त्यस व्यक्ति भने, कहिलेसम्म मेरो पैसा फिर्ता हुन्छ ? त्यत्तिकैमा दुवै दाजुभाइ आश्चर्य मान्दै  बुबाले लिएको पैसाबारे हामीलाई थाहा नभएको बताए । ऋणको दाबी गर्ने व्यक्तिले भने, रामरतनको शारीरिक अवस्था खराब रहेको र कतिखेर श्वास बन्द हुने हो, त्यही भयका कारण तिमीहरूलाई जानकारी दिएको हुँ । र, मेरो पैसा तिमीहरू दुई दाजुभाइले तिर्नुपर्छ । बुबाले लिएको ऋण छोराहरूले तिर्नैपर्छ । छोरी ऋणको कुरा सुनेर आश्चर्यचकित भइन् ।
    छोराहरूले कुनै पनि हालतमा आपूmहरूले पैसा नदिने बताएपछि ऋणको दाबी गर्ने व्यक्तिले रामरतनको भाइसँग मेरो ऋण तिरिदिन आग्रह गरे । रामरतनका भाइ सुवासले भने, मलाई यो झमेलामा न पार । यो कुरा दाइ र उनका छोराछोरी जानून् । साहुले पुनः भने, तपाईंहरू एकासगोलमा हुँदाको बखत नै रामरतनले आपूmसँग ऋण लिएका थिए । त्यसैले, ऋण तिर्नु तपाईंको पनि दायित्वभित्र पर्दछ । पन्छिनुभएन सुवासजी । सुवासले भने, अहँ, मसँग यस्तो कुरा न गर्नु साहुजी, उनले झोत्रिंmदै भने, म लटरपटर जान्दिनँ । ऋणको कुरा भइरहँदा रामरतन केही भनेजस्तो टाउको हल्लाउँथे । तर, भन्न सकिरहेका थिएनन् ।
    ऋण दिने साहुले नवीन र दीपकलाई झपार्दै भने, मेरो पैसा कुनै पनि हालतमा तिर्नै पर्छ तिमीहरूले । बुबाको सम्पत्ति लिने अंशियार तिमीहरू हौ भने ऋण तिर्नु पनि तिमीहरूकै कर्तव्य हो । नवीन र दीपकले पैसा दिन पूरै अस्वीकार गरिदिए । साहुले पनि धम्की दिंदै भने, यदि रामरतनको मृत्यु भयो भने मैले उनको अर्थी उठ्न दिनेछैन । अन्तिम संस्कार हुन दिनेछैन । जबसम्म मेरो ऋण चुक्ता हुँदैन, तबसम्म मेरोतर्पmबाट अवरोध भइरहन्छ । बहिनी ज्योतिले दुवैजना दाइभाइलाई साहुको पैसा तिरिदिन आग्रह गरिन् । हुन सक्छ बुबाले लिनुभएको होला । यत्तिकै कसैले दाबी त गर्दैन होला । बहिनीको अनुनयविनयको असर नवीन र दीपकमाथि परेन ।
    सो दिन रामरतनको जीवनको अन्तिम घडी चलिरहेको थियो । आँगनमा छरछिमेकी र आफन्तहरूको जमघट लागिसकेको थियो । अन्ततः रामरतनले मृत्युवरण गरे । छोराहरू छाती पिटिपिटी रोइरहेको दृश्य हेर्न लायक थियो । अन्तिम संस्कारको लागि भन्दै शुद्ध घ्यू, साबुन र महँगो परप्mयुमका साथै मलामीसम्बन्धी सबै समान जुटाए । अर्थी उठिसकेको थियो । मलामी निस्किसकेको थियो । पछिपछि शोक धुनमा बैन्डबाजा बजिरहेको थियो । मलामी जानेहरू ‘राम नाम सत्य है, सबका यही गत है’ उच्चारण गर्दै अघि बढिरहेका थिए । मलामी गाउँबाहिर निस्कन लागेकै थियो, सोही बखत ऋण दिएका साहु आप्mनो लठैतहरूसहित अगाडिबाट आएर रोके । मेरो ऋण चुक्ता नगरे लाशलाई घाटसम्म जान दिन्नँ । तिमीहरू के ठान्छौ ? मेरो पैसा नदिई सुख छ र तिमीहरूलाई ? ठूलो स्वरमा साहुले भन्यो, तल राख लाशलाई । दुवैजना दाजुभाइ साहुलाई यस्तो नगर्न आग्रह गरे । साहुले उनीहरूको आग्रह सुनेन । कडा स्वरमा लाश भुइँमा राख्न उर्दी जारी ग¥यो । नवीनले ल अब बुबाको काजकिरिया तपाईं नै गर्नुहोला । मरेको शरीर माटा मा त मिल्ने हो भन्दै लाशलाई भुइँमैं राखिदिए ।
    छोरी ज्योति दगुर्दै आइपुगिन् । उनको जीउ पसिनाले भिजेको थियो । स्वाँ–स्वाँ गरिरहेकी थिइन् । साहुतिर हेर्दै भनिन्, मेरो बुबाको अन्तिम संस्कार कसैले रोक्न सक्दैन । साहुजी तपाईं पनि रोक्न सक्नुहुन्न । दाजुभाइ, आफन्त र गाउँलेहरू चुपचाप यो सबै कुरा हेर्दै थिए । ज्योतिले एउटा झोला साहुतिर प्mयाँक्दै भनिन्, झोलामा पैसा र मेरो चाँदीको पायलसमेत सुनका गहनाहरू छन्, हेर्नुस्, लिनुस् र जानुस् । मेरो बुबाको अन्तिम संस्कार हुन दिनुस् । भक्कानो छोडी छोरी ज्योति रुन थालिन् ।
    साहु ज्योतिको नजीक आएर भने, न रोऊ छोरी, उठ । सही भन्यौ तिमीले, रामरतनको अन्तिम संस्कार कसैले रोक्न सक्दैन, म पनि । वास्तवमा रामरतनसँग पाँच लाख रुपैयाँ मैले सापटी लिएको थिएँ । मेरी छोरीको विवाह पैसाको कमीले भइरहेको थिएन । रामरतनलाई अनुरोध गरेर सापटी लिएको थिएँ । पैसा फिर्ता गर्न एक दिन रामरतनकहाँ गएँ । घरमा दीपक पनि थिएन । रामरतन केही बोल्न सक्ने अवस्थामा थिएनन् । उनी अत्यन्तै अस्वस्थ थिए । म पैसा लिएर घर फर्कें । र, उक्त पैसा कसलाई दिउँ ? त्यो पैसाको असल वारेस को हो ? भन्ने कुरा पत्ता लगाउन मैले यस्तो नाटक गरें ।
    तिमी आप्mनो झोला लेऊ । र, साथमा यो पैसा पनि लेऊ । पाँच लाखको असल हकदार तिमी नै हौ, छोरी । धूमधामसँग रामरतनको अन्तिम संस्कार गर । ज्योतिले भनिन्, होइन यो पैसा मेरो काका र दाइभाइलाई दिनुस् । मलाई केही पनि चाहिंदैन । मेरो एकमात्र चाहना हो, बुबाको काजकिरिया राम्रोसँग होस् । बुबा र परिवारप्रति बहिनी ज्योतिको यति विघ्न माया देखेर काका सुवास, दाइ नवीन र भाइ दीपकले लज्जा महसूस गरे । र, आपूmहरू आप्mनो कर्तव्य निर्वाहमा चुकेको कुरा समाजसामु स्वीकार गरे । आज ज्योतिबाट ज्ञान प्राप्त भएको स्वीकार गरे । काका सुवासले छोरीसँग माफी माग्दै भने, मेरो त छोरी पनि छैन, दाइजस्तै अब मलाई कसले हेर्छ, मैले त मेरी छोरीलाई जन्मिनुअघि नै कोखमा मारेर पाप गरेको व्यक्ति हुँ । मेरो पनि जीवनको ज्योति तिमी नै होऊ छोरी । नवीन र दीपकले बहिनी ज्योतिलाई अँगालो हाल्दै र रुँदै भने, बहुत पाछ्तावा बा, माफ कर दे बबी, माफ कर दे दीदी ।
प्राच्य–दर्शन र मिथिला

प्राच्य–दर्शन र मिथिला

बासुदेवलाल दास
प्राध्यापक, इतिहास विभाग
ठाराब क्याम्पस, वीरगंज

गताङ्कको बाँकी...
    वेदान्तको विश्लेषण परवर्तीकालमा अनेक विद्वान्द्वारा भिन्नभिन्न प्रकारले गरिएको थियो । न्याय र मीमांसालाई प्राच्य दर्शनको इतिहासमा मिथिलाको अपूर्व देनको रूपमा स्वीकार गरिएको छ । गौतमदेखि गङ्गेशसम्मको दर्शनशास्त्रको इतिहासलाई मिथिलाको इतिहासको स्वर्णिम पृष्ठ मानिएको छ । यस्तै, मीमांसा–दर्शनलाई प्रखर बनाउनमा कुमारिल, प्रभाकर र मुरारीले महŒवपूर्ण योगदान गरेका थिए ।
    प्राच्य–दर्शनको इतिहासमा मिथिलाका कुमारिल र शङ्करका नामहरू उल्लेखनीय रहेका छन् । शङ्करले ब्रह्मसूत्रमाथि टीकाको रचना गरी वेदान्त–दर्शनको क्षेत्रमा अतुलनीय योगदान पु¥याएका थिए । कुमारिलले जैमिनीकृत मीमांसासूत्रको आलोचना गरेका थिए । कुमारिलको उपाधि “भट्ट” थियो, त्यसैले उनीद्वारा प्रतिपादित सिद्धान्तलाई दर्शनशास्त्रको इतिहासमा “भट्टमत” भनेर पनि अभिहित गरिन्छ । कुमारिललाई मिथिला क्षेत्रको भट्टपुरा ग्रामका निवासी मानिन्छ । आनन्दगिरिकृत शङ्करदिग्विजय ग्रन्थमा मण्डन मिश्रलाई कुमारिलको भगिनीपति भनिएको छ । भनिन्छ कि कुमारिल भट्टको वादविवाद बौद्ध दार्शनिक धर्मकीर्तिसित पनि भएको थियो । उनका कृतिहरूमा श्लोकवात्र्तिक, तन्त्रवात्र्तिक, बृहत्टीका, मध्यमटीका आदि रहेका छन् । तन्त्रवात्र्तिक चाहिं शबरभाष्य विषयक टीका ग्रन्थ हो । उनका श्लोकवात्र्तिक ग्रन्थमाथि परवर्तीकालमा अनेक विद्वान्हरूले टीका लेखेका थिए ।
    प्राच्य–दर्शनशास्त्रको इतिहासमा पूर्वमीमांसा एवं वेदान्त दर्शनका क्षेत्रमा मिथिलाका मण्डन मिश्रको नाम अग्रगण्य रहेको छ । उनी महिषीका निवासी तथा कुमारिल भट्टका बहिनी–ज्वाइँ थिए । उनकी पत्नी भारती अद्वितीय विदुषी थिइन् । स्वयम् मण्डन मिश्र भट्टमतका विशेषज्ञ तथा व्याख्याता थिए एवं कुमारिलकृत तन्त्रवात्र्तिक ग्रन्थमाथि टीका लेखेका थिए । मण्डन मिश्रका प्रसिद्ध पुस्तकहरूमा विधिविवेक, भावनाविवेक, विभ्रमविवेक इत्यादि रहेका छन् । उनलाई अद्वैत–दर्शनका प्रवत्र्तकको रूपमा पनि मानिन्छ । यसरी नै प्राक्–शङ्कर वेदान्त दर्शनको क्षेत्रमा उनको ब्रह्मसिद्धि ग्रन्थ प्रख्यात रहेको छ । “स्वतः प्रमाण” एवं “परतः प्रमाण” जस्ता दार्शनिक तŒवहरूको विवेचन उनका कृतिहरूमा पाइन्छन् । उनका कृति ब्रह्मसिद्धिको ब्रह्मतŒवसमीक्षा खण्डमाथि वाचस्पतिले टीका लेखेका थिए ।
    मीमांसा–दर्शनको क्षेत्रमा मिथिलाका प्रभाकर मिश्रको उल्लेखनीय योगदान रहेको थियो । मीमांसक विद्वान्हरूले उनलाई “गुरु” पदवी प्रदान गरेका थिए, अतः उनले प्रतिपादित गरेको विचारलाई “गुरुमत” भनिएको थियो । यस मतलाई प्रभाकरवाद वा प्रभाकरशाखा पनि भनिन्छ । उनी मण्डन मिश्रका सहपाठी थिए । उनले शबरभाष्य विषयक बृहति नामक टीका लेखेका छन् । मिथिलाको दार्शनिक इतिहासमा कुमारिलको मतलाई “भट्टमत”, प्रभाकरको मतलाई “गुरुमत” तथा मुरारी मिश्रको मतलाई “मिश्रमत” भनेर अभिहित गरिएको पाइन्छ । मुरारी मिश्रको विचार यी दुवैभन्दा भिन्न रहेकोले उनको मतलाई “तृतीयपथ” भनेर पनि व्याख्या गरिएको छ ।
    यसरी नै प्राच्य–दर्शनको इतिहासमा मिथिलाका वाचस्पति मिश्रको नाम पनि उल्लेखनीय रहेको छ । उनी मिथिला क्षेत्रका ठाढी ग्रामका निवासी थिए एवं ईसाको नवौं शताब्दीमा विद्यमान थिए । वाचस्पति मिश्रको योगदानको कारण नै बौद्ध दार्शनिकहरूको आक्रमणबाट मिथिलाको ज्ञान र दर्शन बाँचेको थियो भन्ने विचार राहुल सांकृत्यायनले व्यक्त गरेका छन् । वाचस्पतिले बौद्ध दर्शनलाई खण्डन गरेर आदर्शवादी दर्शनको रक्षा गरेका थिए । उनले उद्योतकरकृत न्यायवात्र्तिक ग्रन्थमाथि टीका लेखेका थिए । मिथिलाका दार्शनिकहरूले उनलाई षड्दर्शनवल्लभ, सर्वतन्त्रस्वतन्त्र तात्पर्याचार्य एवं द्वादशदर्शनटीकाकार जस्ता संज्ञाले विभूषित गरी उनको प्रशंसा गरेका थिए । वाचस्पतिले शङ्करभाष्य ब्रह्मसूत्रमाथि लेखेका टीकाको नाम “भामती” राखेका थिए । भामती उनकी पत्नीको नाम थियो । मिथिलाको परम्परामा भनिएको पाइन्छ कि उनले आप्mनी पत्नीको अनुहार जीवनमा एकपटक मात्र हेर्न भ्याएका थिए । यस विषयमा विशद् विश्लेषण अद्यापि अपेक्षित रहेको छ । वेदान्त साहित्यको क्षेत्रमा भामती ग्रन्थको स्थान अद्वितीय मानिन्छ । यस ग्रन्थमा “प्रतीत्य समुत्पाद” जस्ता बौद्ध सिद्धान्तको उल्लेख पनि गरिएको छ । उनले षड्दर्शनका सबै अंशमाथि कलम चलाएका थिए । ईश्वरकृष्णकृत साङ्ख्यकारिका ग्रन्थमाथि उनले साङ्ख्यतŒवकौमुदी नामक टीका लेखेका थिए । वाचस्पति मिश्रलाई आप्mना युगका वेदान्त–दर्शनको क्षेत्रमा समस्त भारतवर्षमा सर्वश्रेष्ठ आधिकारिक विद्वान् स्वीकार गरिएको थियो । मण्डन मिश्रकृत ब्रह्मसिद्धि ग्रन्थमाथि उनले लेखेका न्यायकणिका नामक टीका ग्रन्थलाई न्याय–दर्शनको क्षेत्रमा अपूर्व योगदान मानिन्छ । दार्शनिक क्षेत्रमा दृष्टिसृष्टिवाद तथा जीवसृष्टिअविद्या विषयक विचारहरूका उनी प्रतिपादक रहेका थिए । भनिन्छ कि उनको प्रयासद्वारा नै समस्त न्यायशास्त्रमाथि मिथिलाको एकाधिपत्य स्थापित हुन सकेको थियो । यस्तै योग–दर्शन विषयक उनको तŒववैशारदी ग्रन्थ प्रसिद्ध रहेको छ ।
    मीमांसा–दर्शनको क्षेत्रमा मिथिलाका पार्थसारथी मिश्रकृत शास्त्रदीपिका नामक ग्रन्थ प्रख्यात रहेको छ । उनी कुमारिलका समर्थक थिए । उनले श्लोकवात्र्तिक ग्रन्थमाथि न्यायरत्नाकर नामक टीका लेखेका थिए । यस्तै, न्याय–दर्शनको क्षेत्रमा मिथिलाका उदयनाचार्यको योगदान महŒवपूर्ण रहेको थियो । उनी ईसाको दशौं शताब्दीमा भएका थिए । उनले लेखेका प्रसिद्ध ग्रन्थहरूमा किरणावली, न्यायकुसुमाञ्जलि, न्यायपरिशिष्ट, न्यायवात्र्तिक, तात्पर्यपरिशुद्धि, आत्मतŒवविवेक इत्यादि रहेका छन् । उनको आत्मतŒवविवेक ग्रन्थमा बौद्ध दर्शनको आलोचना गर्दै बौद्धमतको अनात्मवादी सिद्धान्तको विरुद्ध आत्माको प्रतिष्ठा विषयक सिद्धान्तलाई प्रतिपादित गरिएको छ । उनले न्यायकुसुमाञ्जलिमा पनि बौद्ध दृष्टिकोणको आलोचना गर्दै ईश्वरको अस्तित्वमाथि विचार व्यक्त गरेका छन् । यस ग्रन्थमाथि ते¥हौं शताब्दीका वद्र्धमानले “प्रकाश” नामक तथा रुचिदत्तले “मकरन्द” नामक टीकाहरू लेखेका थिए । भनिन्छ कि उदयनाचार्यले आप्mनो न्याय–पद्धतिको प्रतिपादन वैशेषिक दर्शनको दृष्टिकोणबाट गरेका थिए ।
    मीमांसाका साथै नव्य–न्याय दर्शनको क्षेत्रमा मिथिलाञ्चलको महŒवपूर्ण योगदान रहेको थियो । नव्य–न्याय दर्शनका संस्थापक गङ्गेश उपाध्याय थिए । उनी मङ्गरौनी ग्रामका निवासी एवं ईसाको १२हौं–१३हौं शताब्दीमा विद्यमान रहेका थिए । भनिन्छ कि मिथिलामा पूर्वकालदेखि नै मण्डन, वाचस्पति इत्यादिद्वारा चलाइएको अविच्छिन्न दार्शनिक शृङ्खलाको परिणति नै गङ्गेशको नव्य–न्याय दर्शनको स्थापना थियो । त्यस युगमा दर्शनको अध्ययन–अध्यापनको एउटा प्रमुख केन्द्र मिथिलाञ्चल क्षेत्रको करिऔन ग्राममा स्थापित रहेको थियो । प्रसिद्ध दार्शनिक उदयनाचार्य त्यहाँ उपस्थित रहेका थिए । गङ्गेश उपाध्याय त्यस केन्द्रका छात्र थिए ।
    गङ्गेश उपाध्यायकृत तŒवचिन्तामणि ग्रन्थलाई नव्य–न्याय दर्शनको मूल ग्रन्थको रूपमा स्वीकार गरिएको छ । बङ्गालका छात्र रघुनाथ शिरोमणि मिथिलामा आएर दार्शनिक ज्ञान प्राप्त गरी फर्केर गएपछि त्यहाँ नवद्वीप अथवा नदिया नामक स्थानमा नव्य–न्याय दर्शनको अध्ययनकेन्द्र स्थापना गरेका थिए । त्यसपछि यस दर्शनको विषयमा बङ्गालमा अनेक आलोचना ग्रन्थ लेखिएका थिए । रघुनाथ शिरोमणिका गुरु पक्षधर मिश्र थिए । पक्षधर मिश्रलाई पीयूषवर्ष उपनामले पनि अभिहित गरिएको पाइन्छ । उनको वास्तविक नाम जयदेव थियो । उनी सरिसोपाही ग्रामका निवासी एवं महाकवि विद्यापतिका समकालीन थिए । उनी न्यायशास्त्रका ठूला विद्वान् थिए । पक्षधर मिश्रले तŒवचिन्तामणि ग्रन्थमाथि “आलोक” नामक टीकाका साथै चन्द्रालोक, प्रसन्नराघव आदि ग्रन्थहरू लेखेका थिए । यस्तै, रघुनाथ शिरोमणिले “दीधिति” नामक एवं मथुरानाथ तर्कवागीशले “प्रकाश” नामक टीकाहरू लेखेका थिए । यसै परम्परामा दीधिति ग्रन्थमाथि जागदीशी तथा गदाधरी टीकाहरू लेखिएका थिए । यस प्रकार गङ्गेशको नव्य–न्याय सिद्धान्तले न्याय–दर्शनको पठनपाठन प्रणालीमा आमूल परिवर्तन ल्याइदिएको थियो । यसपछिको समयमा यो विषय अत्यन्त लोकप्रिय भएको थियो । भनिन्छ कि नव्य–न्याय दर्शनको स्थापना मिथिलामा भएपनि त्यसको विशेष प्रस्फुटन भने नदिया (बङ्गाल)मा भएको थियो । गङ्गेशका पुत्र वद्र्धमान उपाध्याय पनि ठूला नैयायिक विद्वान् भए । उनले आप्mना पिताका सबै कृतिमाथि टीका लेखेका थिए । यसका साथै मिथिलाका प्रख्यात नैयायिकहरूमा पक्षधर (जयदेव) मिश्र, वासुदेव, रुचिदत्त, भगीरथ ठाकुर, महेश ठाकुर, शङ्कर मिश्र, वाचस्पति (अभिनव) मिश्र, मिसरू मिश्र, दुर्गादत्त मिश्र, देवनाथ ठाकुर, मधुसूदन ठाकुर इत्यादि भएका छन् ।
    यसै सन्दर्भमा शङ्कर मिश्रको नाम पनि उल्लेखनीय रहेको छ । उनी भवनाथ मिश्रका पुत्र थिए । शङ्कर मिश्रका पिता भवनाथ मिश्र सरिसोपाही ग्राम निवासी तथा नैयायिक विद्वान् थिए । उनी विद्यार्थीलाई पढाउने गर्दथे । उनले कसैसित कहिले पनि कुनै वस्तुको याचना गरेनन् । यस कारण उनलाई अयाची मिश्र भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो । शङ्कर मिश्रका सन्दर्भमा मिथिला क्षेत्रको परम्परामा एउटा घटना प्रसिद्ध रहेको छ, जसमा महाराजा शिवसिंहदेवका साथ उनको वार्तालाप भएको थियो । भनिन्छ कि शङ्करले आपैंmले बनाएको श्लोक “बालोऽहं जगदानन्द न मे बाला सरस्वती । अपूर्णे पञ्चमे वर्षे वर्णयामि जगत्त्रयम् ।।” एवं आप्mनो र अर्काको गरी मिसाएर बनाइएको श्लोक “चलितश्चकितश्छन्नः प्रयाणे तव भूपते । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।।” महाराजाको आदेशानुसार सुनाएका थिए । यसै ग्राम निवासी गङ्गानाथ झा (१८७१–१९४१ ई.)ले प्राच्य–दर्शन विषयक अनेक कठिन ग्रन्थहरूलाई सरल अङ्ग्रेजी भाषामा अनुवाद गरेर संस्कृत नजान्ने तर प्राच्य–दर्शनप्रति जिज्ञासा राख्ने देशहरू तथा व्यक्तिहरूका लागि यस विषयक ज्ञानलाई सुलभ बनाइदिएका छन् ।
    पूर्वीय दर्शनको विकासमा मिथिलाका महिलावर्गको योगदान पनि उल्लेखनीय रहेको छ । राजा जनकको राजसभामा शास्त्रार्थमा सहभागी विदुषी गार्गी, याज्ञवल्क्यकी पत्नी मैत्रेयी, कुशध्वजकी कन्या वेदवती आदि आप्mना युगकी प्रसिद्ध विदुषीहरू थिए । यसरी नै ओइनवार वंशीय राजा पद्मसिंहकी भार्या विश्वासदेवी एवं महाकवि विद्यापतिकी पुत्रवधू चन्द्रकलादेवीका नाम पनि यस क्षेत्रमा उल्लेखनीय रहेको छ । क्रमशः

Find us