Showing posts with label महाभारतबाट सङकलन तथा अनुवाद. Show all posts
Showing posts with label महाभारतबाट सङकलन तथा अनुवाद. Show all posts

Friday, March 20, 2020

द्रोण पर्व–१६

द्रोण पर्व–१६

उमाशङ्कर द्विवेदी
    त्यस भयङ्कर युद्धमा द्रोणाचार्यले हेर्दाहेर्दै व्यूह भेदन गरेर अभिमन्यु त्यसको भित्र छिरिहाले । त्यहाँ छिरेपछि उनीमाथि धेरै योद्धा जाइलागे तर वीर अभिमन्यु अस्त्र सञ्चालनमा फुर्तिलो थिए । जो जो वीर उनको सामु आए, ती सबैमाथि उनले मर्मभेदी बाण हान्न थाले । उनको तीखा बाणको मारबाट घाइते भएर धेरै जसो योद्धा धराशयी भइहाले । मरेका वीरहरूको लाश र त्यसको टुक्राबाट त्यहाँको भूमि ढाकिएको थियो । धनुष, बाण, तरबार, ढाल, अङ्कुश, तोमर आदि धेरैजसो शस्त्र र आभूषणबाट युक्त हजारौं वीरहरूको भुजाहरूलाई अभिमन्युले काटिदिए तथा रथहरूलाई भाँचिदिए । उनी एक्लैले भगवान् विष्णुको समान अचिन्तनीय पराक्रम प्रदर्शन गरे। त्यतिबेला तपाईंका पुत्र र तपाईंका पक्षका योद्धाहरू दशौं दिशातिर हेर्दै भाग्न थाले । उनीहरूको मुख सुकिसकेको थियो, शरीरबाट पसिना चुहिरहेको थियो, रौंहरू ठाडठाडा भएका थिए, नेत्र चञ्चल भइसकेका थिए। उनीहरूले शत्रुलाई जित्ने साहस गुमाइसकेका थिए । मरेका पिता, पुत्र, भाइ, बन्धु तथा सम्बन्धीहरूलाई छाडेर आप्mनो प्राणको रक्षा गर्नको लागि घोडा र हात्तीहरूलाई उत्ताउलो पारामा हाँकेर सबैजना भागिहाले । अमित तेजस्वी अभिमन्युद्वारा आप्mनो सेनालाई यस प्रकार विवश भएको हेरेर दुर्योधन अत्यन्त क्रोधित भई उनको सामु आए । द्रोणाचार्यको आज्ञाले त्यहाँ अरू पनि धेरै योद्धा त्यहाँ आइपुगेर चारैतिरबाट दुर्योधनको रक्षा गर्न थाले । यसैबेला द्रोण, अश्वत्थामा, कृपाचार्य, कर्ण, कृतवर्मा, शकुनि, बृहद्वल, शल्य, भूरिश्रवा, शल, पौरव र बृषसेनले सुभद्राकुमारमाथि तीखा बाण वर्षा गरेर ढाकिदिए । यस प्रकार अभिमन्युलाई मोहित पारेर उनीहरूले दुर्योधनलाई बचाउनमा सफल भए ।
    मुखबाट ग्रास खोसिएभैंm दुर्योधन बाँचेपछि अभिमन्युलाई सहन हुन सकेन । उनले बडो भीषण बाण वर्षा गरेर घोडा र सारथिसहित ती सबै महारथीलाई धपाए तथा सिंहको समान गर्जना गर्न थाले । द्रोण आदि योद्धाहरूले उनको सिंह गर्जनालाई सहन गर्न सकेनन् । उनीहरूले रथहरूबाट अभिमन्युलाई घेरामा हालेर बाण समूहको वर्षा गर्न थाले तर अभिमन्युले ती सबै बाणसमूहलाई आकाशमैं काटेर खसाल्दथे र छिट्टै तीखो बाण हानेर तिनीहरूलाई व्यथित पारिदिन्थे । उनको यो पराक्रम अद्भुत थियो । त्यतिबेला अभिमन्यु र कौरव योद्धा एकअर्कामाथि लगातार प्रहार गरिरहेका थिए । कोही पनि युद्धबाट विमुख हुन चाहिरहेका थिएनन् । त्यस घोर संग्राममा दस्सहले नौवटा बाण हानेर अभिमन्युलाई बिधिदिए, अनि दुश्शासनले बा¥हवटा, कृपाचार्यले तीनवटा, द्रोणले सत्रवटा, विविंशतिले सत्तरीवटा, कृतवर्माले सातवटा, बृहद्वलले आठवटा, अश्वत्थामाले सातवटा, भूरिश्रवाले तीनवटा, शल्यले छवटा, शकुनिले दुइटा र राजा दुर्योधनले तीनवटा बाण हाने ।
    महाराज, त्यतिबेला प्रतापी अभिमन्यु मानौं नाच्दै थियो, यस प्रकार चारैतिर घुम्दै सबै महारथीलाई तीन/तीन वटा बाण हानेर व्यथित पारिरहेका थिए । अनि तपाईंका पुत्रहरूले एक साथ मिलेर उनलाई भय देखाउन थालेपछि अभिमन्यु क्रोधले मुर्मुरिएर आप्mनो महान् शस्त्रबलको प्रदर्शन गर्न थाले । यत्तिकैमा अश्मकनरेशका पुत्र बडो तीव्रताले त्यहाँ आएर अभिमन्युलाई रोकेर उनलाई दशवटा बाण हाने । अनि अभिमन्युले मुस्कान छर्दै उनलाई दशवटा बाण हानेर उनको घोडा, सारथि, ध्वजा, धनुष, भुजाहरू तथा टाउको छिनाएर खसालिदिए ।
    अभिमन्युको हातबाट अश्मकराजकुमार मारिएको हेरेर सम्पूर्ण सेना विचलित भएर भाग्न थाले । अनि कर्ण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, शकुनि, शल, शल्य, भूरिश्रवा, क्राथ, सोमदत्त, विविंशति, वृषसेन, सुषेण, कुण्डभेदि, प्रतर्दन, वृन्दारक, ललित्थ, प्रबाहु, दीर्घलोचन र दुर्योधन–यी सबैले क्रोधित भएर अभिमन्युमाथि बाणवर्षा गर्न थाले । यी बडे बडे धनुर्धरहरूको बाणबाट घाइते भएपछि अभिमन्युले कवच र शरीरसम्मलाई छेडिहाल्ने खालको एउटा तीखो बाण कर्णमाथि हाने । त्यो बाण कवचको भेदन गरेर बडो वेगले कर्णको शरीरलाई छेडेर पृथ्वीमा पस्यो । त्यस दुस्सह प्रहारबाट कर्णलाई बडो व्यथा भयो र उनी व्याकुल भई रणभूमिमा काम्न थाले । यसै प्रकार क्रोधले भरिएर अभिमन्युले तीनवटा बाणबाट सुषेण, दीर्घलोचन र कुण्डभेदीलाई मारे ।
    अनि कर्णले पच्चीसवटा, अश्वत्थामाले बीसवटा र कृतवर्माले सातवटा बाण हानेर अभिमन्युलाई घाइते तुल्याइदिए । उनको सम्पूर्ण शरीर बाणविद्ध थियो तैपनि उनी पाशधारी यमराजको समान रणभूमिमा विचरण गरिरहेका थिए । शल्यलाई आपूmनजीक नै उभिरहेको हेरेर अभिमन्युले बाणवर्षा गरेर उनलाई ढाकिदिए र तपाईंको सेनालाई भयभीत पार्नको लागि भीषण गर्जना गर्न थाले । उनको मर्मभेदी बाणबाट घाइते भएका राजा शल्य रथको पछिल्लो भागमा गइबसे र बेहोश भइहाले । शल्यको यो अवस्था हेरेर सम्पूर्ण सेना आचार्य द्रोणले हेर्दाहेर्दै भाग्यो । त्यतिबेला देउता, पित्र, चारण, सिद्ध, यक्ष तथा मानिसहरूले अभिमन्युको यशोगान गर्दै उनको प्रशंसा गर्न थाले ।
    शल्यका एक सानो भाइ थिए । अभिमन्युले दाइ मद्रराज शल्यलाई रणभूमिमा मूच्र्छित पारेको सुनेर उनी क्रोधले मुर्मुरिएर बाणवर्षा गर्दै उनको सामु आए । आउनेबित्तिकै उनले दशवटा बाण हानेर अभिमन्युलाई घोडा र सारथिसहित घाइते पारिदिए, अनि बडो जोडले गर्जना गर्न थाले । अनि अर्जुनकुमार अभिमन्युले बाणबाट उनको घोडा, छत्र, ध्वजा, सारथि, रथको पाङ्ग्रा, धुरी, धनुष, प्रत्यञ्चा, पताका, पाङ्ग्राको रक्षक एवं रथको सबै सामग्रीलाई खण्डखण्ड पारेर उनको हात, खुट्टा, घाँटी र टाउको पनि काटी खसाले । अनि त उनको अनुचरहरू अत्यन्त भयभीत भएर सबै दिशातिर भाग्न थाले । क्रमशः...

Friday, March 13, 2020

द्रोण पर्व–१५

द्रोण पर्व–१५

उमाशङ्कर द्विवेदी
    द्रोणाचार्यद्वारा सुरक्षित त्यस दुर्धर्ष व्यूहमाथि भीमसेनलाइ अगि सारेर पाण्डवहरूले आक्रमण गरे । सात्यकि, चेकितान, धृष्टद्युम्न, कुन्तिभोज, दु्रपद, अभिमन्यु, क्षत्रवर्मा, बृहत्क्षत्र, चेदिराज, धृष्टकेतु, नकुल, सहदेव, घटोत्कच, युधामन्यु, शिखण्डी, उत्तमौजा, विराट, द्रौपदीका पुत्रहरू, शिशुपालका पुत्र, केकय राजकुमार र हजारौ सृञ्जयवंशी क्षत्रियहरू तथा अन्य पनि धेरै रणोन्मत्त योद्धाहरू युद्ध गर्नाको इच्छाले अनायास द्रोणाचार्यमाथि जाइलागे । उनीहरूलाई आपूm नजीक आइपुगेको देखेर पनि आचार्य अलिकति पनि आत्तिएनन्, उनले वाणवर्षा गरेर ती जम्मै वीरहरूलाई अघि बढ्नबाट रोकिदिए । त्यति बेला हामीहरूले द्रोणाचार्यको भुजाको अद्भूत पराक्रम हे¥यौं । पाञ्चाल र सृञ्जय क्षत्रियहरू एक साथ मिलेर पनि उनको सामना गर्न सकेनन् । द्रोणाचार्य क्रोधले रन्थनिएर अघि बढ्दै गरेको देखेर युधिष्ठिरले उनलाई रोक्ने विचार गरे । द्रोणाचार्यको सामना गर्न अरूहरूलाई अत्यन्त कठिन ठानेर उनले यस गुरुतर कामको भार अभिमन्युमाथि थापे । अभिमन्यु आप्mना मामा श्रीकृष्ण र पिता अर्जुनभन्दा कम्ति पराक्रमी थिएनन्, उनी अत्यन्त तेजस्वी तथा शत्रु पक्षका वीरहरूको संहार गर्ने योद्धा थिए । युधिष्ठिरले भने–बाबु अभिमन्यु, चक्रव्यूह भेदन गर्ने ज्ञान हामीहरूलाई ठ््याम्मै छैन । यसलाई त तिमी, अर्जुन, श्रीकृष्ण अथवा प्रद्युम्नमात्रले भेदन गर्न सक्छन् । पाँचौं कोही छैन जसले यो काम गर्न सक्छ । अतः अस्त्र धारण गरेर तिमी शीघ्र यस व्यूहको भेदन गर नत्र युद्धबाट फर्केपछि अर्जुनले हामीहरूलाई उपलाम्भ दिनेछन् ।
    अभिमन्युले भने–आचार्य द्रोणको यो व्यूह र सेना यद्यपि अत्यन्त सुदृढ र भयङ्कर छ, तथापि म आप्mनो पितृवर्गको विजयको लागि यस व्यूहमा अहिले नै प्रवेश गर्छु । पिताजीले यस व्यूहको भेदन गर्ने उपाय त सिकाइदिनुभएको छ तर यसबाट बाहिर निस्कने उपाय भने मलाई थाहा छैन । यदि म त्यहाँ कुनै विपत्तिमा परें भने निस्कन सक्दिनँ ।
    युधिष्ठिरले भने–वीरवर, तिमी यस सेनाको भेदन गरेर हाम्रो प्रवेशका लागि मार्ग त बनाऊ । अनि तिमी जुन मार्गबाट जानेछौ, हामी पनि तिम्रो पछि लागेर आउने छौं र चारैतिरबाट तिम्रो रक्षा गर्नेछौं ।
    भीमसेनले भने–म, धृष्टद्युम्न, सात्यकि तथा पाञ्चाल, मत्स्य, प्रभद्रक र केकय देशका योद्धा–यी सबै तिम्रो साथमा हिंडनेछौं । तिमीले व्यूह भङ्ग गरिदिएपछि, त्यहाँ रहेका ठूल्ठूला वीरहरूलाई मारेर व्यूह ध्वस्त पारिदिनेछौं ।
    अभिमन्युले भने–हुन्छ, अब म द्रोणको यस दुर्धर्ष सेनामा प्रवेश गर्दैछु । आज त्यो पराक्रम प्रदर्शन गर्नेछु, जसबाट मेरो मामा र पिता दुवैको कुलको हित हुनेछ । त्यसबाट मामा र पिता दुवैजना प्रसन्न हुनेछन् । यद्यपि म बालक नै छु, तैपनि आज सम्पूर्ण प्राणीहरूले हेर्नेछन् कि एक्लै म कसरी शत्रु सेनालाई कालको ग्रास बनाउनेछु । यदि म बाचुन्जेल युद्धमा मेरो सामु परेर कोही जीवित बच्यो भने म अर्जुनको पुत्र होइन र माता सुभद्राको कोखबाट मेरो जन्म भएको होइन ।
    युधिष्ठिरले भने–सुभद्रानन्दन, तिमीले द्रोणाचार्यको दुर्धर्ष सेनाको भेदन गर्ने कुरा गरिरहेका छौ, त्यसैले यस्तो वीरतापूर्ण सोचले तिम्रो बल सदैव बढाइरहोस् ।
    सञ्जय भन्दछन्– धर्मराज युधिष्ठिरको कुरा सुनेर अभिमन्युले सारथिलाई द्रोणाचार्यको सेनाको बीचमा रथ लिएर जान अ¥हाए । बारम्बार रथ त्यहा लग्ने आज्ञा पाएपछि सारथिले उनीसित भने–आयुष्मान्, पाण्डवहरूले तपाईंको काँधमाथि यो ठूलो भार दिएका छन्, तपाईं अलिक विचार गर्नुहोस, अनि युद्ध गर्नुहोला । आचार्य द्रोण बडो विद्वान् छन्, उनले उत्तम अस्त्रविद्याको बडो परिश्रम साथ अभ्यास गरेका छन् । यता तपाईं बडो सुख–सयल र आराममा हुर्किनु भएको छ तथा युद्धविद्यामा उनको समान निपूण पनि हुनुहुन्न ।
    सारथिको कुरा सुनेर अभिमन्युले हांस्दै भने–सुत, यी द्रोण र क्षत्रियहरू के हुन् ? यदि साक्षात इन्द्र सम्पूर्ण देउताहरूको साथ आई डटे अथवा भूतगणहरूलाई साथमा लिएर आइलाग्छन् भने पनि म सामना गर्न सक्दछु । यी क्षत्रिय समूहलाई देखेर आज मलाई आश्चर्य लागिरहेको छैन । यो सम्पूर्ण सेना मेरो सो¥हौ कलाको बराबर पनि छैन । अरू त के, विश्वविजयी मामा श्रीकृष्ण र मेरा पिता अर्जुनलाई पनि आप्mनो विपक्षमा पाएर मलाई कुनै भय लाग्नेछैन । यस प्रकार सारथिको कुराको अवहेलना गरेर अभिमन्युले उसलाइ शीघ रथलाई द्रोणको सेनाको बीचमा लग्न आज्ञा दिए । यो सुनेर सारथि प्रसन्न त भएनन्, तर घोडालाई द्रोणाचार्यतिर बढाए । पाण्डवहरू पनि अभिमन्युको पछिपछि लागे । उनलाई आपूmतिर आइरहेको देखेर कौरव पक्षका सबै योद्धाहरूले द्रोणाचार्यलाइ अघि पारेर उनको सामना गर्न आई डटे ।
    अर्जुनका पुत्र अभिमन्यु अर्जुनभन्दा पनि बढी पराक्रमी थिए । उनी युद्धको इच्छाले द्रोणको सामु यस प्रकार गई डटे जसरी हात्तीको अगाडि सिंह उभिएको होस् । अभिमन्युको रथ व्यूहतिर दश बीस पाइलामात्र के अघि बढेको थियो, कौरव सेनाले उनीमाथि प्रहार गर्न थाल्यो । अनि त एक अर्काको संहार गर्ने उभयपक्षका योद्धाहरूमा घोर सङ्ग्राम हुन थाल्यो । त्यस भयङ्कर युद्धमा द्रोणाचार्यले हेर्दाहेर्दै व्यूह भेदन गरेर अभिमन्यु भित्र छिरे । व्यूहमा प्रवेश गरेपछि उनीमाथि धेरै योद्धाहरू जाइ लागे तर वीर अभिमन्यु अस्त्र सञ्चालन गर्नमा फुर्तिलो थिए । जो–जो वीर उनको सामु आए, ती सबैमाथि उनले मर्मभेदी वाण हान्न थाले । क्रमशः...।

Friday, March 6, 2020

द्रोण पर्व–१४

द्रोण पर्व–१४

उमाशङ्कर द्विवेदी
    शरणार्थीहरूको करुण क्रन्दन सुनेर कर्णले भने– ‘वीरहरू हो न तर्स’ भन्दै अर्जुनको सामना गर्न अगि आए । कर्ण अस्त्रशस्त्रहरूमा श्रेष्ठ थिए, उनले आग्नेयास्त्रको सन्धान गरे तर अर्जुनले त्यसलाई शान्त पारिदिए । यसै प्रकार कर्णले पनि अर्जुनका तेजस्वी बाणहरूलाई आप्mनो अस्त्रबाट निवारण गरेर बाणवर्षा गर्दै सिंहनाद गरे। अनि धृष्टद्युम्न, भीम र सात्यकि पनि त्यहाँ पुगेर कर्णलाई आप्mनो बाणबाट व्यथित पार्न थाले । कर्णले पनि तीनवटा बाण हानेर ती तीनै वीरहरूको धनुषलाई काटिदिए । उनीहरूले कर्णमाथि शक्तिहरूको प्रहार गरेर सिंहभैंm गर्जना गर्न थाले । कर्णले पनि तीन/तीन वटा बाण हानेर ती शक्तिहरूलाई नष्ट पारी अर्जुनमाथि बाणवर्षा गर्दै गर्जना गर्न थाले । यो हेरेर अर्जुनले सातवटा बाण हानेर कर्णलाई घाइते पारी उनको भाइलाई मारिदिए, फेरि उनको अर्को भाइ शत्रुञ्जयलाई पनि छवटा बाण हानेर मारिदिए । त्यसपछि एउटा भाला हानेर विपाटको पनि टाउको गिंडेर रथबाट खसालिदिए । यस प्रकार कौरवहरूले हेर्दाहेर्दै कर्णको सामु नै उनका तीन भाइलाई मारेर खसाले ।
    तदन्तर, भीमसेन पनि रथबाट हाम्फालेर आई तरबारबाट कर्णपक्षका पन्ध्र वीरलाई मारेर फेरि आप्mनो रथमा गई बसे । यसपछि अर्को धनुष लिएर उनले कर्णमाथि दशवटा तथा उनको सारथि र घोडाहरूमाथि पाँचवटा बाण हानेर घाइते पारिदिए । यसै प्रकार धृष्टद्युम्न पनि आप्mनो रथबाट ओर्लेर  अगि बढी चन्द्रवर्मा र निषध देशका राजा बृहत्क्षत्रलाई मारेर पुनः रथमा आई बसे । फेरि अर्को धनुष हातमा लिएर उनले सिंहनाद गर्दै त्रिहत्तरीवटा बाण हानेर कर्णलाई घाइते तुल्याए । यसपछि सात्यकिले पनि अर्को धनुष उचालेर चौसट्ठीवटा बाण हानी कर्णलाई घाइते पारेर सिंहभैंm गर्जना गर्न थाले । फेरि दुईटा बाण हानेर उनले कर्णको धनुषलाई काटिदिएर तीनवटा बाण कर्णको बाहु तथा छातीलाई ताकी प्रहार गरे ।
    कर्ण सात्यकिरूपी समुद्रमा डुब्न लागेका थिए, त्यतिबेला दुर्योधन, द्रोणाचार्य र जयद्रथ आएर उनको प्राण रक्षा गरे । अनि त तपाईंको सेनाको सयकडौं पदाति, रथी र हात्तीसवार योद्धाहरू कर्णको रक्षाको लागि दौडिए । अर्कोतिर धृष्टद्युम्न, भीमसेन, अभिमन्यु, नकुल र सहदेवले सात्यकिको रक्षा गर्न थाले । यस प्रकार त्यहाँ समस्त धनुर्धरहरूको नाश गर्ने खालको महाभयानक सङ्ग्राम हुन थाल्यो । तपाईं र पाण्डवपक्षका वीरहरूमा प्राणको मोह त्यागेर युद्ध हुन थाल्यो । यत्तिकैमा सूर्य अस्ताचलतिर जान थाले । अनि दुवैतिरका थकित एवं रगताम्ये सेना एकअर्कालाई हेर्दाहेर्दै बिस्तारै आआप्mनो शिविरतर्पm फर्किए ।
    सञ्जय भन्छन्– महाराज, त्यस दिन अमित तेजस्वी अर्जुनले हाम्रो सेनालाई पराजित गरेर युधिष्ठिरको रक्षा गरे र द्रोणाचार्यको सङ्कल्पलाई सिद्ध हुन दिएनन् । दुर्योधन शत्रुहरूको अभ्युदय हेरेर उदास र कुपित भइरहेका थिए । अर्को दिन बिहानै सबै योद्धाको सामु प्रेम र अभिमानपूर्वक द्रोणाचार्यसित भने–द्विजवर, निश्चय नै हामीहरू तपाईंका शत्रुमध्येका नै हौं र त तपाईंले हिजो युधिष्ठिर नजीक आइपुग्दा पनि उसलाई कैद गर्नुभएन । शत्रु तपाईंको सामु आइपुगेमा तपाईंले उसलाई समात्न चाहेमा सम्पूर्ण देउतालाई साथमा राखेर पनि पाण्डवहरूले तपाईंबाट उसको रक्षा गर्न सक्दैनन् । तपाईंले प्रसन्न भई मलाई यस्तो वरदान त प्रदान गर्नुभयो तर त्यसलाई पूर्ण गर्नुभएन ।
    दुर्योधनले यस्तो भनेपछि आचार्य द्रोणले अलिक खिन्न भएर भने– राजन्, तिमीले यस्तो सोच्नुहुँदैन । म त सदैव तिम्रो प्रिय नै गर्ने चेष्टा गर्दछु तर के गर्ने ? अर्जुनले रक्षा गर्छन्, उसलाई देउता, असुर, गन्धर्व, राक्षस, सर्प तथा सम्पूर्ण लोक पनि जित्न सक्दैन । जहाँ विश्वविधाता भगवान् श्रीकृष्ण र अर्जुन छन्, त्यहाँ शङ्करबाहेक अन्य कसको बलले काम दिन सक्छ ? बाबु, यतिबेला तिमीसित सत्य भन्दैछु, यो कदापि अन्यथा हुन सक्दैन– आज, पाण्डवपक्षको एउटा श्रेष्ठ महारथीको नाश गर्नेछु । आज त्यो व्यूहको रचना गर्नेछु, जसको देउताहरूले पनि भेदन गर्न सक्नेछैनन् तर अर्जुनलाई तिमीले कुनै पनि उपाय लगाएर अन्यत्र पन्छाऊ । युद्धविषयक कुनै पनि कला यस्तो छैन, जसबारे अर्जुनलाई थाहा छैन अथवा त्यसलाई फत्ते गर्न सक्दैनन् । उनले युद्धको सम्पूर्ण विज्ञान मबाट तथा अन्यबाट थाहा पाइसकेका छन् ।
    द्रोणले यस्तो भन्नेबित्तिकै संशप्तकहरूले अर्जुनलाई पुनः युद्धको लागि हाँक दिंदै उनलाई दक्षिणतर्पm लिएर गए । त्यतिबेला अर्जुनका  शत्रुहरूको साथ यस्तो युद्ध भयो जस्तो पहिले कहिले पनि न त देखिएको थियो, न त सुनिएको थियो । महाराज, यता आचार्य द्रोणले चक्रव्यूहको निर्माण गरे । त्यसमा उनले इन्द्रको समान पराक्रमी राजाहरूलाई सामेल गरे र त्यसको किनारमा सूर्यको समान तेजस्वी राजकुमारहरूलाई उभ्याए । राजा दुर्योधन त्यसको मध्यभागमा उभिए, उनको साथमा महारथी कर्ण, कृपाचार्य र दुःशासन थिए । व्यूहको अग्रभागमा द्रोणाचार्य र जयद्रथ उभिएका थिए, जयद्रथको छेउमा अश्वत्थामाको साथ तपाईंका तीसजना पुत्र, शकुनि, शल्य र भूरिश्रवा उभिएका थिए । तदन्तर कौरव र पाण्डवमा मृत्युलाई नै विश्राम ठानी तुमुल र रोमाञ्चकारी युद्ध थालिहाल्यो ।
    द्रोणाचार्यद्वारा सुरक्षित त्यस दुद्र्धर्ष व्यूहमाथि भीमसेनलाई अगि पारी पाण्डवहरूले आक्रमण गरे । सात्यकि, चेकितान, धृष्टद्युम्न, कुन्तिभोज, दु्रपद, अभिमन्यु, क्षत्रवर्मा, बृहत्क्षत्र, चेदिराज, धृष्टकेतु, नकुल, सहदेव, घटोत्कच, युधामन्यु, शिखण्डी, उत्तमौजा, विराट, द्रौपदीका पुत्रहरू, शिशुपालको पुत्र, केकय राजकुमार र हजारौं सृञ्जयवंशी क्षत्रियहरू तथा अन्य पनि धेरै रणोन्मत्त योद्धाहरू युद्ध गर्नाको इच्छाले अनायास द्रोणाचार्यमाथि जाइलागे । उनीहरूलाई आपूmनजीक आइपुगेको हेरेर पनि आचार्य अलिकति पनि आत्तिएनन्, उनले बाणवर्षा गरेर ती जम्मै वीरलाई अगि बढ्न रोकिदिए । क्रमशः...

Friday, February 28, 2020

द्रोण पर्व–१३

द्रोण पर्व–१३

उमाशङ्कर द्विवेदी
    सञ्जयले भने– भगदत्तलाई मारेर अर्जुन दक्षिण दिशातर्पm मोडिए । उताबाट सुबलका दुई पुत्र वृषक र अचल आइपुगेर दुईटै भाइहरूले अर्जुनलाई पीडित पार्न थाले । एकजना अर्जुनको सामु आएर उभे तथा अर्को पछाडि, अनि दुवैले एकैसाथ अर्जुनमाथि बाण हान्न थाले । अनि अर्जुनले आप्mना तीखा बाणबाट वृषकको सारथि, धनुष, छत्र, ध्वजा, रथ र घोडाहरूलाई नष्ट पारेर नानाथरीका अस्त्र र बाणसमूहले गान्धारदेशीय योद्धाहरूलाई व्याकुल पार्न थाले, साथै क्रोधले मुर्मुरिएर पाँच सय गान्धारवीरहरूलाई यमलोक पठाइदिए ।
    वृषकको रथको घोडा मारिएपछि उनी हाम्फालेर भाइ अचलको रथमाथि गई बसे । उनले अर्को धनुष उचाले। अब त वृषक र अचल दुवै भाइले अर्जुनमाथि बाण हानेर विचलित पार्न थाले । ती दुवै भाइ रथमाथि एकापसमा टाँस्सिएर बसेका थिए, त्यसै अवस्थामा अर्जुनले एउटै बाण हानेर दुवै भाइलाई मारिदिए । दुवैजना एकैसाथ रथबाट तल खसे । राजन्, आप्mना दुवै मामाहरू मरेको हेरेर तपाईंका पुत्रहरूले आँसु बगाउन थाले । भाइहरूलाई मृत्युको मुखमा परेको हेरेर सयौं प्रकारका मायायुद्धमा पोख्त शकुनिले श्रीकृष्ण र अर्जुनलाई मोहमा पार्नको निम्ति मायाको रचना गरे । त्यतिबेला समस्त दिशा र उपदिशाहरूतर्पmबाट अर्जुनमाथि फलामको गोला, ढुङ्गा, शतघ्नी, शक्ति, गदा, परिघ, तरबार, शूल, मुद्गर, पट्टिस, ऋष्टि, नङ्ग, मूसल, बन्चरो, छुरा, क्षुरप्र, नालीक, वत्सदन्त, अस्थिसन्धि, चक्र, बाण र प्रास आदि अस्त्रशस्त्रहरूको वर्षा हुन थाल्यो । भोको तथा रिसाएका गधा, उँmट, राँगा, सिंह, व्याघ्र, चितुवा, भालु, कुकुर, गिद्ध, बाँदर, सर्प तथा नानाथरीका राक्षस र चराहरू अर्जुनमाथि ओइरिए ।
    अर्जुन त दिव्य अस्त्रहरूका ज्ञाता छँदै थिए, अनायासै बाणवृष्टि गर्दै ती जीवजन्तुहरूलाई मार्न थाले । अर्जुनको सुदृढ सायकहरूको आघातबाट ती जम्मै प्राणीहरू आत्र्तनाद गर्दै नष्ट हुन पुगे । यत्तिकैमा अर्जुनको रथमा अँध्यारो भयो । त्यसबाट बडो त्रूmर वाणी सुनिन थाल्यो तर उनले ‘ज्योतिष’नामक अत्यन्त उत्तम अस्त्रको प्रयोग गरेर त्यस भयङ्कर अन्धकारको नाश गरे । उज्यालो भएपछि त्यहाँ भयानक जलधाराहरू झर्न थाले । अनि अर्जुनले ‘आदित्यास्त्र’को प्रयोग गरेर त्यो सम्पूर्ण जललाई सुकाइदिए । यस प्रकार शकुनिले अनेकौं प्रकारका मायाहरूको रचना गरे, तर अर्जुनले हाँसेरै आप्mनो अस्त्रबलबाट ती सबै मायालाई नष्ट पारिदिए । सम्पूर्ण माया नष्ट भएपछि अर्जुनको बाणबाट शकुनि विशेष आहत भएर रणभूमिबाट भागिहाले ।
    तदन्तर अर्जुनले कौरवसेनाको विध्वंस गर्न थाले । उनी बाणवर्षा गर्दै अगि बढ्दै गइरहेका थिए तर कोही पनि धनुर्धर वीरले उनलाई रोक्न सकेनन् । अर्जुनको मारबाट पीडित भएर तपाईंको सेना यताउति भाग्न थाल्यो । त्यतिबेला अत्याहटको कारणले तपाईं पक्षका धेरैजसो सैनिकले आप्mनै पक्षका योद्धाहरूको संहार गर्न पुगे । अर्जुन हात्ती, घोडा र मानिसमाथि अर्को बाण हान्दैनथे, एउटै बाणले आहत भएर ती प्राणहीन भएर धराशयी भइहाल्दथे । मारिएका मानिस, हात्ती र घोडाहरूको लाशले भरिएको त्यो रणभूमिको अद्भुत शोभा भइरहेको थियो । सबै सेना बाणको मारबाट व्याकुल भइरहेका थिए । त्यतिबेला बुबाले छोरालाई, छोराले बुबालाई एक्लै छाडेर हिंडिहाल्दथे । मानिसहरूले आपूm चढ्ने सवारी पनि छाडेर भाग्न पुगेका थिए ।
    यता, द्रोणाचार्यले आप्mनो तीखो बाणबाट पाण्डवसेनालाई छिन्नभिन्न पार्न थालेका थिए । अद्भुत पराक्रमी द्रोण जतिबेला ती योद्धाहरूलाई कुल्चिदै थिए, सेनापति धृष्टद्युम्नले स्वयम् आएर द्रोणलाई चारैतिरबाट घेरामा हाले । अनि त द्रोणाचार्य र धृष्टद्युम्नको बीचमा अद्भुत युद्ध हुन थाल्यो । अर्कातिर अग्निको समान तेजस्वी राजा नील आप्mनो बाणबाट कौरवसेनालाई भष्म गर्न थाले । उनलाई यस प्रकारले संहार गरिरहेको हेरेर अश्वत्थामाले हाँस्दै भने–नील, तिमीले आप्mनो बाणग्निबाट किन यी योद्धाहरूलाई भष्म पारिरहेका छौं, साहस छ भने मसित एक्लै युद्ध गर । यो ललकार सुनेर नीलले अश्वत्थामामाथि बाण प्रहार गर्न थाले । अश्वत्थामाले तीनवटा बाण हानेर नीलको धनुष, ध्वजा र छत्रलाई काटिदिए । यो हेरेर नील हातमा ढाल, तरबार लिएर रथबाट हाम्फाली अश्वत्थामाको टाउको काट्नै आँटेका थिए कि अश्वत्थामाले भाला हानेर नीलको कुण्डलसहित टाउको छिनाले । नील पृथ्वीमाथि लडिहाले । उनको मृत्युबाट पाण्डवसेनालाई बडो अपशोच भयो ।
    यत्तिकैमा अर्जुनले धेरैजसो कौरव पक्षलाई जितेर द्रोणाचार्यले पाण्डवसेनाहरूको संहार गरिरहेको ठाउँमा आइपुगे र कौरव योद्धाहरूलाई आप्mनो शस्त्रको आगोमा पोल्न थाले । उनको सशस्त्रौं बाणबाट पीडित भएर कैयौं हात्तीसवार, घोडसवार र पैदल सैनिकहरू भूमिमाथि लड्न थाले । कैयौं आत्र्तस्वरमा कराउन थाले । कैयौंले लडेर प्राणत्याग गरिदिए । तिनीहरूमध्ये जो कोही उठ्दै–लड्दै भाग्दै गरेका थिए, ती योद्धाहरूलाई अर्जुनले युद्धसम्बन्धी नियमहरूको स्मरण गरेर मारेनन् । भागिरहेका सैनिकहरू– हा कर्ण...हा कर्ण भनेर कराउँदै भागिरहेका थिए । शरणार्थीहरूको करुण क्रन्दन सुनेर कर्णले– वीरहरू हो न तर्स भन्दै अर्जुनको सामना गर्न अगि आए । कर्ण अस्त्रशस्त्रहरूमा श्रेष्ठ थिए, उनले आग्नेयास्त्रको सन्धान गरे तर अर्जुनले त्यसलाई शान्त पारिदिए । यसै प्रकार कर्णले पनि अर्जुनका तेजस्वी बाणहरूको आप्mनो अस्त्रबाट निवारण गरेर बाणवर्षा गर्दै सिंहनाद गरे । क्रमशः...

Friday, February 21, 2020

द्रोण पर्व–१२

द्रोण पर्व–१२


उमाशङ्कर द्विवेदी
    श्रीकृष्णले बडो फुर्तीका साथ घोडाहरूलाई द्रोणाचार्यतिर मोडिदिए । यो हेरेर सुशर्माले आप्mना भाइहरूलाई साथमा लिएर उनलाई पछ्याए । अनि अर्जुनले श्रीकृष्णसित सोधे– अच्युत, हेर्नुहोस् त, यतातिर त आप्mना भाइहरूका साथमा सुशर्माले मलाई युद्धको लागि हाँक दिइरहेको छ र उत्तर दिशामा हाम्रो सेनाको संहार भइरहेको छ । लौ भन्नुहोस्, यसमध्ये कुन काम हाम्रोलागि हितकर हुनेछ । यो सुनेर श्रीकृष्णले त्रिगत्र्तराज सुशर्मातर्पm मोडिदिए । अर्जुनले तत्कालै सातवटा बाण हानेर सुशर्मालाई घाइते तुल्याएर दुईटा बाणले उनको धनुष र ध्वजालाई काटिदिए । अनि छवटा बाण हानेर उनका भाइलाई सारथि र घोडासहित यमराजको घर पठाइदिए । प्रत्युत्तरमा सुशर्माले ताकेर अर्जुनमाथि एउटा फलामे शक्ति र श्रीकृष्णमाथि एउटा तोमर हाने । अर्जुनले तीन/तीन वटा बाण हानेर शक्ति र तोमर दुईटै अस्त्रलाई काटिदिए र बाणको वर्षा गरेर सुशर्मालाइ मूर्छित पारेर द्रोणतर्पm फर्किए ।
    उनले बाणवर्षा गरेर कौरवसेनालाई आच्छुआच्छु पारी फेरि भगदत्तको सामु आइडटे । भगदत्त मेघ वर्णभैंm श्याम रङ्गको हात्तीमाथि सवार थिए । उनले अर्जुनमाथि बाण वर्षाउन आरम्भ गरे तर अर्जुनले बीचैमा सबै बाणलाई काटिदिए । अनि भगदत्तले पनि अर्जुनको बाणलाई छलेर श्रीकृष्ण र अर्जुनमाथि बाणहरूको ओइरो लगाउन थाले । अनि अर्जुनले उनको धनुषलाई काटिदिए, अङ्गरक्षकहरूलाई मारी खसाले तथा भगदत्तसित खेलाँची गरेभैंm युद्ध गर्न थाले । भगदत्तले उनीमाथि चौधवटा तोमर हाने तर अर्जुनले प्रत्येक तोमरको दुई टुक्रा पारिदिए । फेरि उनले भगदत्तको हात्तीको कवचलाई काटिदिए । भगदत्तले एउटा फलामे शक्ति हाने तर अर्जुनले त्यसलाई पनि दुई टुक्रा पारिदिएर भगदत्तको छत्र र ध्वजालाई काटेर उनलाई दशवटा बाण हानेर घाइते पारे । यसबाट भगदत्तलाई बडो विस्मय भयो ।
    यस प्रकार अर्जुनको बाणबाट व्यथित भई भगदत्तले पनि क्रोधित भई उनको मस्तक ताकेर कैयौं बाण हाने। यसबाट अर्जुनको मुकुट अलिक बाङ्गो हुन पुग्यो । मुकुटलाई सोभ्mयाउँदै अर्जुनले भगदत्तसित भने– राजन्, अब तिमी यस संसारलाई अघाउने गरी हेरिलेउ । यो सुनेर भगदत्त क्रोधले मुर्मुरिएर अर्जुन तथा श्रीकृष्णमाथि बाण वर्षा गर्न थाले । यो हेरेर अर्जुनले बडो फुर्तीका साथ उनको धनुष र तूणीरलाई काटी बहत्तरीवटा बाण उनको मर्मस्थान ताकेर हाने । यसबाट अत्यन्त व्यथित भएर भगदत्तले वैष्णवास्त्रको आह्वान गरेर त्यसबाट अङ्कुशलाई अभिमन्त्रित गरी अर्जुनको छातीमाथि हाने । भगदत्तको त्यो अस्त्र सबैको नाश गर्ने खालको थियो, अतः श्रीकृष्णले अर्जुनलाई ओटमा पारेर त्यस अस्त्रलाई आप्mनै छातीमाथि थापे । यसबाट अर्जुनको चित्तलाई बडो क्लेश भयो र उनले श्रीकृष्णसित भने– भगवन्, तपाईंले त प्रतिज्ञा गर्नुभएको छ कि म युद्धमा केवल सारथिको काम मात्र गर्नेछु तर तपाईंले आप्mनो प्रतिज्ञाको पालना गरिरहनुभएको छैन । यदि म सङ्कटमा परेको भएँ अथवा अस्त्रको निवारण गर्नमा असमर्थ भएको भए तपाईंले यस्तो गर्न उचित हुन्थ्यो । तपाईंलाई थाहै छ कि मेरो हातमा धनुष र बाण छउञ्जेलसम्म म देउता, असुर र मानिसहरूसहित सम्पूर्ण लोकलाई जित्नमा समर्थ छु ।
    यो सुनेर भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनसित यी रहस्यपूर्ण वचन भने–कुन्तीनन्दन, सुन, म तिमीलाई एउटा गोप्य कुरा सुनाउँदै छु, जुन पूर्वकालमा घटित भइसकेको छ । म चारवटा रूप धारण गरेर सम्पूर्ण लोकको रक्षा गर्नमा तत्पर रहन्छु । आपूmलाई अनेकौं रूपमा विभक्त गरेर संसारको हित गर्दछु । ‘नाराण’ रूपको एउटा मूर्ति यस भूमण्डलमा रहेर तपस्या गर्दछ, अर्को मूर्तिजगत्को शुभाशुभ कर्महरूमाथि दृष्टि राख्दछ, तेस्रो मूर्ति मनुष्यलोकमा आएर नानाथरीको कर्म गर्दछ, चौथो मूर्ति हजार वर्षसम्म जलमा शयन गर्दछ । त्यो मेरो चौथो विग्रह हजार वर्षको शयनपश्चात् ब्यूँभ्mदा त्यतिबेला वर पाउने योग्य भक्त तथा ऋषिमुनिहरूलाई उत्तम वरदान दिन्छ । एकचोटि जब त्यही समय प्राप्त भएको थियो, पृथ्वीदेवीले गएर मसित वरदान मागेकी थिइन् कि–मेरो पुत्र (नरकासुर) देउता तथा असुरहरूबाट अवध्य होओस् र ऊसित वैष्णवास्त्र होओस् । पृथ्वीको यो याचना सुनेर मैले उसको पुत्रलाई अमोघ वैष्णवास्त्र दिएर ऊसित भने– पृथ्वी, यो अमोघ वैष्णवास्त्र नरकासुरको रक्षाको लागि ऊसित रहनेछ तथा उसलाई अब उप्रान्त कसैले पनि मार्न सक्नेछैन । पृथ्वीदेवीको मनकामना पूर्ण भयो तथा उनी बेस भनेर गइहालिन् तथा त्यो नरकासुर पनि बडो दुद्र्धर्ष भएर शत्रुहरूलाई सन्ताप दिन थाल्यो। अर्जुन, उही मेरो त्यो वैष्णवास्त्र नरकासुरबाट भगदत्तलाई प्राप्त भएको थियो । इन्द्र र रुद्रादि देउताहरूसहित सम्पूर्ण लोकमा कोही पनि यस्तो छैन, जो यसबाट न मार्न सकियोस् । अतः तिम्रो प्राणरक्षाको लागि यस अस्त्रको मार म स्वयंले सहन गरेर यसलाई व्यर्थ पारिदिए । अब भगदत्तसित यो दिव्य अस्त्र रहेन, अतः यस महान् असुरलाई तिमीले मार ।
    महात्मा कृष्णले यस्तो भनेपछि अर्जुनले अनायास तीक्ष्ण बाणहरूको वर्षा गरेर भगदत्तलाई ढाकिदिए र उनको हात्तीको दुवै कुम्भस्थलको बीचमा तीखो बाण हाने । त्यो बाण पुच्छरसहित हात्तीको मस्तकभित्र छि¥यो अनि त राजा भगदत्तले बारम्बार हाँक्दा पनि हात्ती अगि बढ्न मानेन र आत्र्तस्वरले चिघार्दै प्राण त्याग ग¥यो। श्रीकृष्णले भने– पार्थ, यो भगदत्त धेरै बूढो भइसकेका छन्, जसको कारण उनको कपाल फुलिसकेको छ । परेला उघार्न नसक्ने भएको हुनाले यिनको आँखा प्रायः बन्द रहन्छ, यतिबेला आँखालाई खुला राख्ने उद्देश्यले परेलालाई लुगाको पट्टाले ललाटमा बाँधेका छन् ।
    भगवान्ले यस्तो भनेपछि अर्जुनले बाण हानेर भगदत्तको ललाटको पट्टालाई काटिदिए । पट्टा काटिएपछि भगदत्तको आँखा बन्द भयो । तत्पश्चात् एउटा अद्र्धचन्द्राकार बाण हानेर अर्जुनले राजा भगदत्तको छातीलाई छेडिदिए । उनको ह्दय च्यातियो, प्राण उड्यो र हातबाट धनुष–बाण खस्यो । पहिले उनको मस्तकबाट पगरी खस्यो अनि उनी आपूm पनि पृथ्वीमाथि लडे । यस प्रकार अर्जुनले त्यस युद्धमा इन्द्रका सखा राजा भगदत्तको वध गरे र कौरवपक्षका अन्यान्य योद्धाहरूको पनि संहार गरे । क्रमशः...

फरक समाचार

Find us