// API callback
relpostimgcuplik({"version":"1.0","encoding":"UTF-8","feed":{"xmlns":"http://www.w3.org/2005/Atom","xmlns$openSearch":"http://a9.com/-/spec/opensearchrss/1.0/","xmlns$blogger":"http://schemas.google.com/blogger/2008","xmlns$georss":"http://www.georss.org/georss","xmlns$gd":"http://schemas.google.com/g/2005","xmlns$thr":"http://purl.org/syndication/thread/1.0","id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432"},"updated":{"$t":"2021-04-25T01:49:46.754+05:45"},"category":[{"term":"स्थानीय समाचार"},{"term":"प्रमुख समाचार"},{"term":"सम्पादकीय"},{"term":"स्वतन्त्र विचार"},{"term":"प्रतीक दैनिक"},{"term":"खेलकूद"},{"term":"अर्थ-उद्योग-वाणिज्य"},{"term":"वाटिका"},{"term":"शिक्ष्f नेपाल"},{"term":"मन्तव्य"},{"term":"फिचर"},{"term":"आइतवार विशेष"},{"term":"बाटिका"},{"term":"अर्थविशेष"},{"term":"समयान्तर"},{"term":"स्तवतन्त्र विचार"},{"term":"महाभारतबाट सङकलन तथा अनुवाद"},{"term":"कबीरा खडा बजार"},{"term":"स्वान्त–सुखाय"},{"term":"फरक"},{"term":"स्वान्तः सुखायः"},{"term":"आर्थिक समाचार"},{"term":"स्वान्त सुखाय:"},{"term":"अर्थ विशेष"},{"term":"धर्म–संस्कृति"},{"term":"अन्तराष्ट्रिय समाचार"},{"term":"स्वान्त सुखाय"},{"term":"फिचर समाचार"},{"term":"आयुर्वेद"},{"term":"कानुनी परामर्श"},{"term":"पाठक मञ्च"},{"term":"कथा"},{"term":"टाकन–टुकन"},{"term":"पाठक पत्र"},{"term":"स्वास्थ्य चर्चा"},{"term":"सरोकार"},{"term":"कविता"},{"term":"पाठकमंच"},{"term":"कुरोको चुरो"},{"term":"व्यङ्ग्य"},{"term":"सङ्कलन तथा अनुवाद"},{"term":"लघुकथा"},{"term":"अर्थ–उद्योग–वाणिज्य"},{"term":"यात्रा"},{"term":"अन्तर्वार्ता"},{"term":"समसामयिक"},{"term":"\u000B\u0012\u001Bसम्पादकीय\f"},{"term":"व्यङग्य"},{"term":"\u000B\u0012\u0012खेलकूद\f"},{"term":"पाठक प्रतिक्रिया"},{"term":"स्वायन्त सुखाय"},{"term":"टाकनटुकन"},{"term":"रोचक"},{"term":"आजको बहस"},{"term":"महाभारतबाट सङकलित"},{"term":"संस्मरण"},{"term":"स्वान्तः सुखाय"},{"term":"इतिहास"},{"term":"उपन्यास"},{"term":"लोक\/संस्कृति"},{"term":"अन्तरार्टिय समाचार"},{"term":"धर्म संस्कृति"},{"term":"पुस्तक समीक्षा"},{"term":"शिक्षा नेपाल"},{"term":"मनोरन्जन"},{"term":"समय–सन्दर्भ"},{"term":"main news"},{"term":"फोटो"},{"term":"सन्दर्भ: २६ जनवरी"},{"term":"(स्थानीय समाचार"},{"term":"नारी हस्ताक्षर"},{"term":"१५ अगस्त"},{"term":"recent"},{"term":"धर्म दर्शन"},{"term":"व्यङ्ग्यम्"},{"term":"साहित्यात्मक"},{"term":"एकाङ्की"},{"term":"प्रसङ्गतरङ्ग"},{"term":"\u000B\u0012\u0015मन्तव्य\f"},{"term":"%प्रमुख समाचार"},{"term":"आलेख"},{"term":"कृति समीक्षा"},{"term":"नारी  हस्ताक्षर"},{"term":"पोषण\/आहार"},{"term":"प्रविधि"},{"term":"यात्रा संस्मरण"},{"term":"युग परिवर्तन कसरी र कहिले"},{"term":"विज्ञान प्रविधि"},{"term":"विश्व सन्दर्भ"},{"term":"संस्कृति\/साहित्य"},{"term":"सन्दर्भ - महिला हिंसा"},{"term":"सन्दर्भ: विश्व एड्स दिवस"},{"term":"समाचार विश्लेषण"},{"term":"एकाङ्की नाटक"},{"term":"खोजीनीति"},{"term":"गजब"},{"term":"जनसरोकार"},{"term":"जीवनी"},{"term":"नियात्रा"},{"term":"पोषण"},{"term":"प्रवृत्ति र मनोवृत्ति"},{"term":"फरक मत"},{"term":"राशिफल"},{"term":"लोकविश्वास"},{"term":"सन्दर्भ ः विवेकानन्दा दिवस"},{"term":"सन्दर्भ- श्रीकृष्ण जन्माष्टमी"},{"term":"सन्दर्भ: नारी दिवस"},{"term":"सन्दर्भ: बाल दिवस"},{"term":"सन्दर्भ: भारतको स्वतन्त्र दिवस"},{"term":"सिर्सियाँ नदी प्रदूषण प्रकरण"},{"term":"स्मृति"},{"term":"स्वतन्त्त विचार"},{"term":"हाम्रो बारेमा"},{"term":"\u000B\u0012%प्रमुख समाचार\f"},{"term":"\u000B\u0012(स्थानीय समाचार\f"},{"term":"(सन्दर्भ: ५८ औं राष्ट्रिय सहकारी दिवस"},{"term":"(७ अप्रिल–विश्व स्वास्थ्य दिवसको उपलक्ष्यमा)"},{"term":"pramuk samachar"},{"term":"अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवस"},{"term":"असार १५: धान दिवस"},{"term":"गुड फ्राइडे"},{"term":"गुरुनानक जयन्ती"},{"term":"गुरुनानक देव जयन्ती विशेष"},{"term":"चिठ्ठी"},{"term":"चियोचर्चा"},{"term":"जीवशास्त्र"},{"term":"जीवेम शरद: शतम्"},{"term":"जीवेम शरदः शतम्"},{"term":"जैव विविधता दिवस"},{"term":"तथ्याङ्क"},{"term":"दृष्टिकोण"},{"term":"धन्वन्तरि जयन्ती"},{"term":"नियतिको फल"},{"term":"नीति वचन"},{"term":"प्रजापिता ब्रह्माबाबाको ४७ औं अव्यक्ति दिवस"},{"term":"प्रसङ्गवश"},{"term":"बुद्ध जयन्तीको उपलक्ष्यमा"},{"term":"बेलाको बोली"},{"term":"ब्रह्मा स्मृति दिवस"},{"term":"भानु जयन्ती"},{"term":"भाषा"},{"term":"भाषा\/संस्कृति"},{"term":"भ्यालेन्टाइन डे"},{"term":"मजदुर दिवस विशेषः"},{"term":"मतमतान्तर"},{"term":"मतान्तर"},{"term":"महाशिवरात्री"},{"term":"महिला सरोकार"},{"term":"महिला हस्ताक्षर"},{"term":"मानवीय व्यवहार"},{"term":"यात्रानुभव"},{"term":"युवा आवाज"},{"term":"लोहिया जयन्ती"},{"term":"वातावरण"},{"term":"वि.सं. २०७७ सालको वर्षफल"},{"term":"विज्ञापनको लागि सम्पर्क"},{"term":"विश्लेषण"},{"term":"विश्व एड्स दिवसको उपलक्ष्यमा"},{"term":"व्यक्तित्व"},{"term":"सन्दभ: विश्व मधुमेह दिवस"},{"term":"सन्दर्भ - मानव अधिकार दिवस"},{"term":"सन्दर्भ : क्षयरोग दिवस"},{"term":"सन्दर्भ : चुरे दिवस"},{"term":"सन्दर्भ : बाल दिवस"},{"term":"सन्दर्भ : रमजान"},{"term":"सन्दर्भ गाँधी जयन्ती"},{"term":"सन्दर्भ भानुजयन्ती"},{"term":"सन्दर्भ मोती जयन्ती"},{"term":"सन्दर्भ रक्तसञ्चार सेवा दिवस"},{"term":"सन्दर्भ विश्व रेडक्रस दिवस"},{"term":"सन्दर्भ ६१ औं राष्ट्रिय क्षयरोग दिवस"},{"term":"सन्दर्भ- विश्व वातावरण दिवस"},{"term":"सन्दर्भ-विश्व पर्यटन दिवस"},{"term":"सन्दर्भ: भारतको ६४औं गणतन्त्र दिवस"},{"term":"सन्दर्भ: भारतको ६९औं स्वतन्त्रता दिवस"},{"term":"सन्दर्भ: रमजान पर्व"},{"term":"सन्दर्भ: रेडक्रस दिवस"},{"term":"सन्दर्भ: विश्व बाल दिवस"},{"term":"सन्दर्भ: विश्व मौसम दिवस"},{"term":"सन्दर्भ: विश्व रेडक्रस दिवस"},{"term":"सन्दर्भ: वीपी जयन्ती"},{"term":"सन्दर्भ: श्री गुरु अर्जुनदेवजी महाराज शहिदी दिवस"},{"term":"सन्दर्भः अन्तर्राष्ट्रिय हिन्दी दिवस"},{"term":"सन्दर्भः गुरु नानक जयन्ती"},{"term":"सन्दर्भः भारतको स्वतन्त्र दिवस"},{"term":"सन्दर्भः योग दिवस"},{"term":"सन्दर्भ– शहीद दिवस"},{"term":"सन्र्दभ विश्व पर्यावरण दिवस"},{"term":"समीक्षा"},{"term":"समीक्षा समाहरण"},{"term":"सम–सामयिक"},{"term":"साहित्यवार्ता"},{"term":"हास्य एकाङ्की"},{"term":"हास्यव्यङ्ग्य एकाÍी"},{"term":"२० चैत्र २०७१)"},{"term":"२०७७ सालको वार्षिक राशिफल"}],"title":{"type":"text","$t":"Prateek Daily"},"subtitle":{"type":"html","$t":""},"link":[{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#feed","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/posts\/default"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/-\/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%AF?alt=json-in-script\u0026max-results=50"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/search\/label\/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%AF"},{"rel":"hub","href":"http://pubsubhubbub.appspot.com/"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"generator":{"version":"7.00","uri":"http://www.blogger.com","$t":"Blogger"},"openSearch$totalResults":{"$t":"22"},"openSearch$startIndex":{"$t":"1"},"openSearch$itemsPerPage":{"$t":"50"},"entry":[{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-3501339299048755458"},"published":{"$t":"2020-12-11T20:11:00.003+05:45"},"updated":{"$t":"2020-12-11T20:39:17.541+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"बाटिका"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"वाटिका"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त सुखाय:"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्तः सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्तः सुखायः"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त–सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"माई बेस्ट फादर..."},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cp\u003E\u003Cb\u003E\u003C\/b\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Cb\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-u674VOCof34\/X9OBgk_OgwI\/AAAAAAAA6ok\/wPMPMEcwn34SbLCcpKveoFGuDrlm9fJgwCLcBGAsYHQ\/s84\/sanjya%2Bmitra%2Bpic.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"84\" data-original-width=\"70\" height=\"200\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-u674VOCof34\/X9OBgk_OgwI\/AAAAAAAA6ok\/wPMPMEcwn34SbLCcpKveoFGuDrlm9fJgwCLcBGAsYHQ\/w167-h200\/sanjya%2Bmitra%2Bpic.jpg\" width=\"167\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/b\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cb\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u003C\/b\u003E\u003Cp\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Cb\u003E\u0026nbsp;\u003C\/b\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Cb\u003E\u0026nbsp;\u003C\/b\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Cb\u003E\u0026nbsp;\u003C\/b\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Cb\u003E\u0026nbsp;\u003C\/b\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Cb\u003E\u0026nbsp;\u003C\/b\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Cb\u003Eसञ्जय मित्र\u003C\/b\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003Eमेरो गाउँमा एकजनाका धेरै सन्तान छन् । दुई\/चार जना हुँदासम्म त सबैको नाम कण्ठस्थ हुन्थ्यो तर सन्तान बढ्दै गएपछि नाम जन्मदर्तामा सीमित हुन पुग्छ । अनि बोलाउन शुरू हुन्छ जन्मक्रमको आधारमा एक, दुई, तीन... उन्नाइस ।\u003Cbr \/\u003Eसंयोगले जेठो छोरा र त्यसपछि छोरी छे । छोरो बदमाश, उसको नाम भएको एक नम्बर । छोरी भलाद्मी तर नाम चाहिं दुई नम्बर ।\u003Cbr \/\u003Eकहिलेकाहीं त आफ्नै सन्तान चिन्न गा¥हो हुन्छ । हो, म तपैंकै छोरो हुँ भनेपछि मान्नुपर्ने । कहिलेकाहीं त मेरा हुन् कि छिमेकीका छुट्याउन नसकेर नाम सोध्नुपर्छ । हरेकलाई नाम त थाहा छ तर जन्मदर्ताको नाम बतायो भने छिमेकीको छोराछोरी भन्ठान्लान् भनेर छोराछोरीले पनि आफ्नो रोलक्रम नै बताउँछन् । धेरै सन्तान हुनेले मात्र यस्तो आनन्द प्राप्त गर्न सक्छन् ।\u003C\/p\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-UmMcwfXbigM\/X9OBWZU_1MI\/AAAAAAAA6og\/MPrZ9zqc9gUVtzEE1tDMKJEiEFf_6QOhgCLcBGAsYHQ\/s619\/sanjay%2Bmitra.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"173\" data-original-width=\"619\" height=\"178\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-UmMcwfXbigM\/X9OBWZU_1MI\/AAAAAAAA6og\/MPrZ9zqc9gUVtzEE1tDMKJEiEFf_6QOhgCLcBGAsYHQ\/w640-h178\/sanjay%2Bmitra.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003Eबीसौं प्रसवभन्दा पहिले सारै सहयोग गर्ने छोरीलाई आमाले प्रशंसा गर्छिन्– बेस्ट छोरी । हेर्दा सबैभन्दा मरन्च्याँसी र फोहोरीको नामै भयो बेस्ट छोरी । ऊभन्दा कैयौं क्रम पछाडिकाले पनि उसलाई बेस्ट छोरी नै भन्छन् । भाइबहिनीका पनि बेस्ट छोरी ।\u003Cbr \/\u003Eम बोर्डिङमा पढ्दा एकजना मास्टर साहेबले निबन्ध लेख्नलाई भनेका थिए । शीर्षक थियो– माई बेस्ट पे्रmन्ड ।\u003Cbr \/\u003Eबुद्धिमा सुद्धि खासै नपसेको उमेर न हुन्छ स्कूले जीवन । पे्रmन्ड भनेको साथी र बेस्ट भनेको सबैभन्दा राम्रो । मलाई लागेको थियो, सबैभन्दा राम्रो साथी त जीवनसाथी हुन्छ । हाम्रो बोर्डिड्ढा धेरैले मन पराउने केटीसँग मेरो बोलचाल थिएन तर निबन्ध चैं उसको नामै तोकेर लेखें । ऊसित कसरी जीवन कटाउने भनेर । मास्टर साहेबले त मलाई लाइफकै बेस्ट कुटाइ कुटेका थिए । कसैले बेस्टभन्दा म आफ्नो भेस्टभन्दा पहिले त्यैं दिन सम्झन्छु ।\u003Cbr \/\u003Eत्यहीं बोर्डिङ स्कूलमा पढ्ने आधुनिक भलाद्मीहरूको एक दिन आन्तरिक प्रतियोगिता थियो । अलिकपछि मात्र मैले थाहा पाएँ हैन भने सहभागी हुन्थें । भलाद्मीहरूको प्रतियोगिताको नाम थियो– बेस्ट लभर कम्पिटिशन । एउटै केटीलाई धेरै केटाले र एउटै केटालाई धेरै केटीले मन पराउने भएर त्यस्तो कम्पिटिशन राखेका रै‘छन् । त्यत्ति बेलासम्म कस्तो ‘टेन्डेन्सी’ थियो भने पढाइमा राम्रो केटालाई धेरै केटीले मन पराउँथे र अनुहारमा राम्री केटीलाई धेरै केटाले मन पराउँथे । हो, कम्पिटिशन चैं यस्तै मन पराउनेहरूबीचको थियो आन्तरिक ।\u003Cbr \/\u003Eहामीले निकै पछि थाहा पायौं । धेरैमध्ये तीन\/तीन जना छानेका रै‘छन् । तत्काललाई सबैको हैसियत बराबर तर एक हप्तामा गुड, बेटर अनि बेस्ट लभर हुने रे । एक हप्तासम्म तीनजनाले आफूलाई बेस्ट साबित गर्नुपर्ने ।\u003Cbr \/\u003Eकतिपयको त यो वर्षको मेरो बेस्ट लभर फलानो रह्यो भन्ने घोषणा गरेको पनि सुनियो । साप्ताहिक, मासिक, अर्धवार्षिक र वार्षिक बेस्ट लभर हुन थाल्यो ।\u003Cbr \/\u003Eएउटीले यसरी घोषणा गरेकी रहिछन्– फलानो मेरो गुड लभर, फलानो मेरो बेटर लभर, फलानो मेरो बेस्ट लभर । वर्षभरिको बेस्ट लभरमध्ये फलानो मेरो बेस्टर लभर र फलानो मेरो बेस्टेस्ट लभर । अङ्ग्रेजी व्याकरणमा डिग्री पढाउने टिचरले डिग्रीको विभाजन यहींबाट सिकेर नयाँ अङ्ग्रेजी व्याकरणमा डिग्रीको आविष्कार गरेका थिए– सुपरलेटिभ डिग्री, कम्प्यारेटिभ सुपरलेटिभ र सुपरेस्ट सुपरलेटिभ डिग्री । न्यू इन्भेन्ट गरेपछि त्यो वर्षको बेस्टमध्येको पनि बेस्ट अर्थात् बेस्टेस्ट (सुपरेस्ट सुपरलेटिभ) टिचरको प्राइज जितेका थिए ।\u003Cbr \/\u003Eमेरो बुद्धिले भ्यागुतो छलाङ मार्दै गयो । स्कूलमा त कछुवा गतिमा पढाइ हुन्छ । स्कूलबाट छलाङ मारें । स्कूल छाड्नुपर्ने कारणमध्ये यो पनि थियो कि जत्ति पनि केटी थिई, कसैले कुनै आवधिक कम्पिटिशनमा मलाई गुड, बेटर वा बेस्टमा कहिल्यै पनि राखिन ।\u003Cbr \/\u003Eअहिले यो किन सम्झन्छु भने अस्ति पत्नी दिवसको दिन मैले मेरी पूर्णाङ्गिनीलाई भनेको थिएँ– माई बेस्ट श्रीमती ।\u003Cbr \/\u003Eशायद उसको पनि सरकारी स्कूलमा पनि त्यस्तो कम्पिटिशन हुन्थ्यो क्यारे । तत्कालै जवाफ फर्काइन्– अनि बेटर को ? गुड श्रीमती को होली ?\u003Cbr \/\u003Eम न नाजवाफ । मलाई मेरी श्रीमती लाजवाब लागेर खुशी पार्न उपमा दिएको थिएँ । फसें ।\u003Cbr \/\u003Eपति दिवसका दिन बिहानै शुभकामना पाउँछु घरमा– मेरा प्रथम पति ।\u003Cbr \/\u003Eम त ट्वाँ परूँ कि नपरूँ भन्ने दोधारमा पर्छु । प्रथम हुनुको खुशीमा मिठाइ बाँडूँ कि ? प्रथम भनेपछि द्वितीय, तृतीय... पनि हुन सक्ने देखिन्छ ।\u003Cbr \/\u003Eअलमलको उत्कर्षमा रहेर कुनै प्रतिक्रिया नपाएको उपलक्ष्यमा अलिक फुरुङ्गिदै गरेको स्वर मेरो कानको जालीमा ठोक्किन्छ– ह्याप्पी हसबैन्ड डे, माई बेस्ट हसबैन्ड ।\u003Cbr \/\u003Eमेरो त ब्यान्ड बजिरहेछ, भित्रभित्रै । पत्नी दिवसको दिन पत्नीले फर्काएको प्रश्न दोहो¥याउँ भने आफ्नै इज्जत जाने । अपच भएपनि सहनै पर्छ, पचाउनै पर्छ । प्रतिक्रिया दिन्छु– थ्याङ्क्स । बेस्टेस्ट हसबैन्ड भनेकी छैनन् । अझ पनि मेरो इज्जत बाँकी छ भनेर म अनुशासित किसिमले चित्त बुझाउँछु ।\u003Cbr \/\u003Eकेही बोल्ने पनि कसरी । बाहिर पो जे मन लाग्यो बोलिन्छ वा धाक लगाइन्छ । घरमा अलिकति चित्त नबुझ्ने कुरो बोल्नुहुँदैन । झाेंकतन्त्र देखिन शुरू हुन्छ । त्यसपछि ब्यान्ड बज्ने डर पनि हुन्छ आफ्नै ।\u003Cbr \/\u003Eसन्तान दिवसको दिन हामीजस्ता सोझालाई गा¥हो हुन्छ । सबै सन्तानलाई माई बेस्ट सन्तान भनूँ भने पनि असन्तुष्टि हुने र कोही एकलाई भनूँ भने अन्य सबै रिसाउने ।\u003Cbr \/\u003Eस्कूल भनेको बोर्डिङ हो र विद्यालय भनेको सरकारी स्कूल हो भन्ने बुझाइ थियो हाम्रो जमानामा । स्कूल पढ्नेहरू आफूलाई ठूलो ठान्थे र विद्यालय पढाउने मास्टरहरू आफूलाई ठूलो मान्थे । हामी प्योर इङ्गलिश बोल्थ्यौं र तिनीहरू शुद्ध नेपाली । माइनसमा प्लस जोड्दा जुन बढी हुन्छ उत्तर त्यत्तैतिर फर्केझैं स्कूल राम्रो कि विद्यालय र टिचर राम्रो कि मास्टर भन्ने विवादको अन्तिम निष्कर्ष हुने गथ्र्यो । अहिले कस्तो छ कुन्नि थाहा भएन ।\u003Cbr \/\u003Eकेटाकेटीले स्कूलमैं हो धेरै कुरा सिक्ने । विद्यालयमा त पढाइ नै हुँदैन भन्छन् त कहाँबाट धेरै कुरा सिक्नु । समाजमा सर्भे गर्ने हो भने विद्यालय पढेकाभन्दा स्कूल पढेका भलाद्मीहरू बढी भेटिन्छन् ।\u003Cbr \/\u003Eयस्तै भलाद्मीमध्ये मेरो गाउँका एकजना मेरै छिमेकमा छन् । ‘फादर्स डे’का दिन बिहान म बाहिर आँगनमा चिया खाँदैछु । हातमा अखबारको बच्चो छ । भलाद्मीका जन्मदाता र म कुराकानी गरिरहेका छौं । कतैबाट आएर उनले आफ्नो जन्मदातालाई च्याप्प समात्छन् र मुखबाट ओकल्छन्– ह्याप्पी फादर्स डे, माई बेस्ट फादर ।\u003Cbr \/\u003Eभलाद्मीले यस्तो भन्दा बाबालाई अँगालेर मतिर हेर्दै मुस्कुराइरहेका छन् । भलाद्मीले मतिर हेर्दै गर्दा उनकी जन्मदात्री कर्के नजरले मतिर हेर्दै प्राकृतिक मुस्कान छर्दैछिन् ।\u003Cbr \/\u003Eफुच्चे अखबार र चियाको कप त्यहीं छाडेर छिमेकी आमा–छोराको मुस्कान मनभरि भरेर म घरमा छिर्छु । मनमनै गुन्दै पनि छु– गुड र बेटर फादर पनि हुन्छन् र ? बेस्ट फादर भन्नुपर्ने किन ? घरमा खै कुन समयदेखि कसरी तयारी गरेका रै‘छन्, मैले त थाहा नै पाइनँ । भए भरका मेरा कहलिएका सन्तानहरूले एकै स्वरमा सुन्दर मुस्कानका साथ बोल्छन्– ह्याप्पी फादर्स डे, माई बेस्ट फादर... ।\u003Cbr \/\u003Eविचलित होउँ कि नहोउँ । होउँ भने आफ्नै बेइज्जत र नहोउँ भने मनभित्र चोटको खोट । पूर्णाङ्गिनीजीतिर दृष्टि पुग्छ । उनी आँखा सन्काउँछिन् र कुटिल मुस्कान छर्छिन् । म छरिएको मुस्कानमा कुनै बदलाको आगो बलेको देख्छु । भर्खर बाहिर मनभरिको मुस्कान प्राप्त गरेको छु ।\u003Cbr \/\u003Eथ्याङ्कू ।\u003Cbr \/\u003Eमुखबाट फुस्काउनै पर्छ । फुस्काउँछु ।\u003Cbr \/\u003Eअब म शङ्का कसमाथि गरूँ । म त एक्लै छु । घरमा अरू कोही साना बा, ठूला बा वा अरू कोही बा भएको थाहा छैन । घरमूला वा घरमूली जे भने पनि मै हुँ तर तर बेस्ट फादर... । माई बेस्ट फादर... । शङ्काको सुई फनफनी घुम्न थालेको छ ।\u003Cp\u003E\u003C\/p\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/3501339299048755458\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/12\/blog-post_622.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/3501339299048755458"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/3501339299048755458"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/12\/blog-post_622.html","title":"माई बेस्ट फादर..."}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-7818563047973463336"},"published":{"$t":"2020-11-27T21:32:00.004+05:45"},"updated":{"$t":"2020-11-27T21:44:16.397+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त सुखाय:"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्तः सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्तः सुखायः"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त–सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"नवराज रिजालको ‘बोक्सी बूढी’ बालकथा सङ्ग्रहका कथानायकहरूको प्रवृत्तिगत विश्लेषण"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cp\u003E\u0026nbsp;\u003C\/p\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-r49NjjANX3o\/X8Ee64xt9AI\/AAAAAAAA6KU\/o65eBn3SgisVc1W4XiH7MkdHyNXAZYGVwCLcBGAsYHQ\/s81\/sanjay%2Bmitra.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"81\" data-original-width=\"71\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-r49NjjANX3o\/X8Ee64xt9AI\/AAAAAAAA6KU\/o65eBn3SgisVc1W4XiH7MkdHyNXAZYGVwCLcBGAsYHQ\/s0\/sanjay%2Bmitra.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003Cstrong\u003E\u003C\/strong\u003E\u003Cp\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Cstrong\u003E\u0026nbsp;\u003C\/strong\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Cstrong\u003E\u0026nbsp;\u003C\/strong\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Cstrong\u003Eसञ्जय मित्र\u003C\/strong\u003E\u003C\/p\u003E   \u003Cp\u003E१. परिचय\u003Cbr \/\u003Eशताङ्कतर्फ उन्मुख नवप्रज्ञापन साहित्यिक त्रैमासिकका सम्पादक\/प्रकाशक नवराज रिजाल प्रतिष्ठित साहित्यकार हुन्। शिक्षण\/प्राध्यापन पेशामा आबद्ध रिजाल कुशल सम्पादक हुन्। रिजालले देवकोटा व्याख्यान सङ्ग्रह, समायोजन, मैदान, मूच्र्छना, उत्तराद्र्ध, महेश आवाज, नेश्चिल, प्रलेस, बालप्रज्ञा र आलेखनजस्ता साहित्यिक पत्रिकाको सम्पादन गरिसकेका छन्।बारामा जन्मेर काठमाडौंमा जीवनवृत्ति गरिरहेका रिजालका नेपाली तथा अङ्ग्रेजी भाषामा विभिन्न विधाका डेढ दर्जन साहित्यिक कृति प्रकाशित छन्। उनले कथा\/बालकथा\/लघुकथा, कविता, गजल, गीत, नियात्रा, समालोचना\/समीक्षा क्षेत्रमा कलम चलाएका छन्। रिजालका बालकथाहरू विभिन्न प्रकाशनका पाठ्यपुस्तकमा पनि परेका छन् र संस्थागत विद्यालयमा पठनपाठन पनि भइरहेका छन्।\u003C\/p\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-8LPNGQfQZ6M\/X8EfUEDGy-I\/AAAAAAAA6Kc\/_A3Rjk6cIDghfcdGfQBdestbgX_5yp7HQCLcBGAsYHQ\/s613\/sanjay%2Bmitra%2Blekh.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"175\" data-original-width=\"613\" height=\"182\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-8LPNGQfQZ6M\/X8EfUEDGy-I\/AAAAAAAA6Kc\/_A3Rjk6cIDghfcdGfQBdestbgX_5yp7HQCLcBGAsYHQ\/w640-h182\/sanjay%2Bmitra%2Blekh.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cbr \/\u003E२०७७ को प्रदेश २ को प्रादेशिक प्रतिभा पुरस्कारबाट सम्मानित रिजालले यसअघि नै सुगन्ध लघुकथा पुरस्कार, शिक्षकश्री पुरस्कार, नारायणी वाङ्मय पुरस्कार, राष्ट्रिय वाङ्मय सम्मान, अनेसास पुरस्कार, तेस्रो बालसाहित्य सम्मान, नवसिर्जना उदयमञ्जरी सम्मान, कालीगण्डकी साहित्य कला पुरस्कार, नेपाल भोजपुरी बौद्धिक विकास मञ्च सम्मान, डा मनुमुक्त ‘मानव’ लघुकथा गौरव सम्मान र शब्दयात्रा साहित्यिक पत्रिका सम्मान पुरस्कार तथा अन्य विभिन्न सम्मान प्राप्त गरिसकेका छन्। भाषा, साहित्य, साहित्यका विधा तथा साहित्यिक पत्रकारितासित सम्बन्धित विभिन्न संस्थाहरूमा सक्रिय रिजाल वर्तमान पुस्ताका सशक्त हस्ताक्षर हुन्।\u003Cp\u003E\u003C\/p\u003E   \u003Cp\u003E२. विषय प्रवेश ‘बोक्सी बूढी’ बालकथा सङ्ग्रह पछिल्लोपटक २०७४ मा पाँचौं संस्करणका रूपमा जयकाली प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यस सङ्ग्रहको पहिलो प्रकाशन २०६० मा भएको थियो। पहिले नै प्रकाशित दुई साना बालकथा सङ्ग्रहलाई एकीकृत गरेर प्रकाशित गरिएको यस सङ्ग्रहमा अठार बालकथा छन्। कथ्य विषय, परिवेश, पात्र तथा प्रस्तुति शैली आदिमा विविधता छ। कतिपय कथा एकजना मुख्य पात्रको वरिपरि केन्द्रित छन् भने कतिपय कथा बहुपात्रमा केन्द्रित छन्। कथाका पात्रहरूको व्यक्तित्व र चरित्रमा भिन्नता पार्थक्य छ। प्रस्तुत बालकथामा कथाकार रिजालले जन्माएका पात्रहरू नेपाली समाजभित्रैका छन्। नेपालको हिमाल, पहाड र तराई–मधेसका पात्रहरू चयन गरेर परिवेशगत पुष्टिका साथ कथात्मक सूत्रमा बाँधेका छन्। पात्रहरूको मनोविज्ञान, व्यवहार तथा प्रवृत्तिमा पनि पार्थक्य पाइन्छ। अधिकांश कथामा कथाकार रिजालले बालनायकको प्रयोग गरेका छन्। यसैगरी, पात्रहरूको स्वभाव पनि फरक नै रहेको छ। मुख्य एक र त्यससँग सम्बन्धित अन्य सहायक घटना, त्यसप्रति नायकको प्रतिक्रिया तथा कथाको आरम्भदेखि अन्त्यसम्म कथानकसँगै अगाडि बढ्दा नायकपात्रमा आउने परिवर्तनले नायकको प्रवृत्ति बुझ्न सकिन्छ। कतिपय नायकपात्र नकारात्मक प्रवृत्तिबाट सकारात्मक प्रवृत्तिमा परिवर्तन भएका छन् भने कतिपय नायकपात्रले अन्य नकारात्मक चरित्रमा सकारात्मकता ल्याएका छन्। प्रस्तुत ‘बोक्सी बूढी’ बालकथा सङ्ग्रहभित्रका कथाहरूको यही प्रवृत्तिगत विश्लेषण यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।\u003C\/p\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-2SGG5nZ8yys\/X8EfjS8qx6I\/AAAAAAAA6Kg\/pTDLCzFmuBYQo-wc5liRgrWMPeKRM_8hwCLcBGAsYHQ\/s442\/bokasi.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"442\" data-original-width=\"273\" height=\"640\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-2SGG5nZ8yys\/X8EfjS8qx6I\/AAAAAAAA6Kg\/pTDLCzFmuBYQo-wc5liRgrWMPeKRM_8hwCLcBGAsYHQ\/w396-h640\/bokasi.jpg\" width=\"396\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cp\u003E\u003C\/p\u003E   \u003Cp\u003E३. नायकपात्रको प्रवृत्तिगत विश्लेषण\u003Cbr \/\u003E‘बलवीरे सुध्रियो’ सङ्ग्रहभित्रको प्रथम कथा हो। शीर्षकले सङ्केत गरे अनुसार यस कथाको नायक बलवीरे हो। विपन्न परिवारको र बदमाश भएकैले उसको नाम बलवीरे भनेर बोलाइएको हुनुपर्छ। हैनभने उसको स्वाभाविक नाम बलवीर हुनुपर्ने हो। अरूले जति सम्झाए–बुझाए पनि नमान्ने बलवीरे बाढीमा परेर झन्डै मर्नबाट जोगिन्छ। त्यसपछि उसको चरित्रमा सकारात्मक परिवर्तन आउँछ। जीवन गम्भीर सङ्कटमा नपरुञ्जेल कतिपय मानिसले जीवनको महत्व बुझ्दैनन् भन्ने दर्शन स्पष्ट्याउन यस पात्र र कथानकको आयोजन गरिएको छ। प्रतिकूल प्रवृत्तिको बलवीरे अनुकूल प्रवृत्तिको चरित्रमा परिवर्तन भएपछि कथानकको स्वाभाविक अवतरण हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E‘म पनि जान्न’ पारिवारिक कथा हो। बहुपात्र विधि प्रयोग गरिएको यस कथामा दुई प्रौढ र तीन बालबालिका छन्। कथाका नायकपात्रहरू धर्मेन्दर र रविन्दर छन्। बुबा र आमा प्रतिकूल पात्र हुन्– छोरी रामकलीलाई पढ्न नपठाउने। छोरी पराया घरको सम्पत्ति भन्ने पछौटे मनोविज्ञानका बुबा र आमालाई धर्मेन्दर र रविन्दरले अन्तमा परिवर्तन गर्न सफल हुन्छन्। छोरालाई पढाउने चाहना राख्ने भएकाले दुवै नायकले दिदी रामकली विद्यालय नगए आफूहरू पनि नजाने अडान लिन्छन्। द्वन्द्वले सकारात्मक परिणाम ल्याउँछ र बुबा–आमाको आँखा खुल्छ। कथाको प्रारम्भदेखि नै अनुकूल प्रवृत्तिका नायकद्वय अपरिवर्तनशील देखिएका छन् तथा नायकद्वयको त्याग र सङ्घर्षले अभिभावकको मनोविज्ञानमा अनुकूल परिवर्तन ल्याउन सफल भएको देखाइएको छ। एकतामा बल हुन्छ र सकारात्मक परिवर्तनका लागि सङ्घर्ष गर्नैपर्छ भन्ने देखाउन कथानकको आयोजन गरिएको छ।\u003Cbr \/\u003E‘नयाँ लुगा’ र ‘शर्मिली’ पनि पारिवारिक कथा हुन्। अतिविपन्न परिवारकी शर्मिली फगुवाको समयमा अरू साथीजस्तै नयाँ लुगाको चाहना राख्छिन्। घरमा एक्ली सन्तान शर्मिलीले बुबा र आमाको पीडा बुझ्छिन् र आफैंले लाएकै लुगाले फगुवा मनाउने प्रस्ताव दुवैजना समक्ष राख्छिन्। बाआमा खुशी हुनु स्वाभाविकै हो तर शर्मिली गतिशील पात्र हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ। बालसुलभ चञ्चलताभन्दा परिस्थितिको बोधगम्यता बढी देखिन्छ शर्मिलीमा। बुबा–आमाको पीडा बुझ्ने बालबालिकाले कठिन अवस्थामा पनि परिवारमा खुशी दिन सक्छन् भन्ने देखाउन कथानकको संरचना गरिएको छ।\u003Cbr \/\u003E‘सबैका शत्रु’ बहुनायक र अझ सामूहिक नायकविधिको प्रयोग गरिएको कथा हो यो। पृथक र लिङ्ग उमेरका दीक्षा, शिक्षा र प्रह्लाद हजुरबासित कथा सुन्न उत्सुक हुन्छन्। हजुरबाले अल्छीपन, घमण्ड र अज्ञानता सबै मान्छेका शत्रु हुन् भनेर कथानक जोडेर सफलतापूर्वक तीनैजनाको मनमा पार्न सफल हुन्छन्। हजुरबा कथावाचक र तीन बालबालिका श्रोता हुन्। कथामा बढी भूमिका हजुरबाकै रहेको छ तर हजुरबा बालमनोविज्ञान अनुकूल चलेको देखाइएको र बालबालिकाको इच्छालाई प्रधानता दिनुका साथै यो बालकथा भएकोले नायकत्व बालबालिकामा रहेको छ। बालबालिकाहरूमा सामान्य मनोवैज्ञानिक सकारात्मक परिवर्तन भएको देखाइएको छ। यसमा फरक किसिमको द्वन्द्व प्रयोग गरिएकोले कम गतिशीलता रहेको छ।\u003Cbr \/\u003E‘आँखा खुलेपछि’ कथामा आन्तरिक र बाह्य दुवै द्वन्द्वको उत्कर्ष देखाइएको छ। चौध वर्षका शरद र बा–ह वर्षका विराज साख्खै दाजुभाइ भएपनि विपरीत चरित्रको पात्रका रूपमा कथामा उभ्याइएका छन्। कथामा शरद प्रारम्भदेखि नै अनुकूल र विराज प्रतिकूल प्रवृत्तिका छन्। द्वन्द्वले कथालाई उत्कर्षतिर पु–याएपछि विराजको आँखा खुल्छ। विराज नकारात्मक प्रवृत्तिबाट सकारात्मक प्रवृत्तिमा परिवर्तन हुँदा पाठकको सहानुभूति प्राप्त गर्दछ। दाजु–भाइमा आपसी प्रेम र विश्वास हुनुपर्ने विषयलाई कथानकले अङ्गीकार गरेको छ। स्थिर प्रवृत्तिका पात्रले प्रतिकूल प्रवृत्तिका पात्रको प्रवृत्तिमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकेको छ। सुखान्तमा कथानक टुङ्गिदा दुवै प्रमुख पात्र अनुकूल प्रवृत्तिका भइसक्छन्।\u003Cbr \/\u003E‘सन्देश घर फर्कियो’ कथाको नायकपात्र सन्देश हो। आफ्ना पितासित बनारसमा बस्ने सन्देशले विद्यालयमा राम्रो गरे पनि हेपिनुपर्ने र कक्षामा न्याय पाउनु नपर्ने कारण हुन्छ– फरक भूगोल र जाति तथा राष्ट्रियता। यस कुरालाई ऊ बुझेर नेपालस्थित घर फर्कन्छ। नायक सन्देशको मनोविज्ञानको सफल चित्रण छ। मनले आफ्नो नठानेको ठाउँमा मानिस अनेक किसिमका अपहेलना र अवमाननाको शिकार हुनुपर्दछ भन्ने देखाउन कथायोजना गरिएको प्रस्तुत कथाको नायक आरम्भदेखि अन्त्यसम्म अनुकूल प्रवृत्तिको छ र पाठकको सहानुभूति बटुल्न सफल छ।\u003Cbr \/\u003E‘तिनीहरूको निर्णय’ कथामा बहुपात्र विधिको प्रयोग गरिएको छ। हिसिला र मदिना दुई नायक हुन्। दुवै नायक प्रारम्भदेखि नै अनुकूल प्रवृत्तिका छन्। गाउँमा बाढीपहिरोको कारण ठूलाबडाबाटै जानेर बाढीपहिरोबाट हुने हानि र बच्नको लागि गर्न सकिने उपायबारे मादल बजाएर गीत गाउँदै जनचेतना जगाउने तिनीहरूको उपायमा गाउँले सहमत हुन्छन्। जनचेतना जगाउने उपायमा सहमत हुनु भनेको गाउँमा बाढीपहिरोबाट जोगिन र रूखबिरुवाको संरक्षण गर्न पनि सहमत हुनु हो। पर्यावरण सन्तुलन हरेक गाउँटोलमा हुुनुपर्ने कथ्यविषयको लागि कथायोजना गरिएको तिनीहरूको निर्णयका नायकपात्रहरूले आफ्नो तरीकामा सबैलाई सहमत गराउन सकेका छन्।\u003Cbr \/\u003E‘बसका साथी’मा मामाघर जान लागेका बिगुल र विपनाको संयुक्त नायकत्व छ। दुवै सकारात्मक मनोवृत्ति भएका पात्र हुन्। बसमा यात्रा गर्दा पनि आफ्नो समयलाई पढाइको दृष्टिकोणले उपयोग गर्न सकिन्छ। सिकाइको दृष्टिकोणले यात्राको समय पनि खेर जान दिनुहुँदैन भन्ने दर्शनलाई यसमा कथानक बनाइएको छ। पढेको, सुनेको र देखेको कुरो सम्झना गर्ने बानी भएका दुवै पात्रले बसका मानिसहरूको सहानुभूति प्राप्त गर्दछन्। नयाँ कुराहरू पनि सिक्दै यात्रालाई रमाइलो बनाएका बिगुल र विपनाको प्रवृत्तिमा कुनै परिवर्तन आएको पाइँदैन।\u003Cbr \/\u003E‘रमाइलो यात्रा’मा फरक किसिमको नायकत्व रहेको छ। कथाको प्रारम्भमा राकेश नायकपात्रको रूपमा देखा पर्छ। अति जिज्ञासु स्वभाव भएको र सम्झना पनि गर्न सक्ने क्षमता भएकोले कथाको प्रारम्भमैं राकेशप्रति सहानुभूति उत्पन्न हुन्छ तर कथाले उनको बुबाको नायकत्व ग्रहण गर्दछ र राकेश गौणपात्र बन्न पुग्दछ। राकेशको बुबासँगै विद्यालयका प्रधानाध्यापक पनि सहनायक हुन पुग्छन्। नायकत्व परिवर्तन हुनु कथाको वण्र्य विषयको माग पनि देखिन्छ। परिवेशले साथ दिएको छ। हरेक नायक सकारात्मक मनोवृत्ति र व्यवहार भएका अनकूल पात्र हुन्। विद्यार्थीको लागि शैक्षिक भ्रमणको मूल्य र महत्व दर्शाउन यस कथाको आयोजन गरिएको हो।\u003Cbr \/\u003E‘छिः छिः चोर’ कथामा नुरबानु र सफिना नायक छन्। बाआमासँगै घुम्न निस्कँदा चोरलाई समातेर लैजाँदै गरेको देख्छन्। किन कोही चोरी गर्छन् ? भन्ने जिज्ञासा हुन्छ। अल्छीहरू पछि गएर चोर हुन सक्छन्। आफ्नो काममा परिश्रम नगर्नेहरू बेइमान पनि हुन सक्छन्। परिश्रमी र इमानदार बन्नुपर्दछ भन्ने विषयलाई चोरको दुर्दशा प्रस्तुत गरेर बालबालिकालाई परिश्रमी र इमानदार बन्नुपर्ने प्रेरणा दिने कथाका दुवै नायक सत्पात्र नै हुन्। अझ परिश्रमी र इमानदार बन्ने मनोदृढता दुवै नायकमा थपिएको छ। दुवै नायक अनुकूल प्रवृत्तिका छन् र अनुकूलताप्रति दृढतर बन्दछन्।\u003Cbr \/\u003E‘उगेन र सोनाम’ कथामा तत्तत् नामधारी दुई समवयिक पात्र हुन्, एकै गाउँका। दुवैमा वर्गीय भिन्नताले उत्पन्न गरेको दृष्टिकोणमा समेत पार्थक्य छ। प्रारम्भदेखि उगेन प्रतिकूल प्रवृत्तिका र सोनाम अनुकूल प्रवृत्तिका पात्र हुन्। परिश्रम सदा पूज्य हुनुपर्दछ भन्ने मान्यता कथाको वण्र्य विषय हो। उगेनकी आमाको ज्यान नै सङ्कटमा परेको बेला सोनामका बुबाले अस्पतालसम्म नपु–याएका भए के हुन्थ्यो भन्न सकिन्न। एउटा घटनाले उगेनमा परिवर्तन ल्याउँछ। कथामा सोनामप्रति सहानुभूति रहन्छ तर उगेनप्रति अन्त्यमा सहानुभूतिको भाव आउँछ। प्रतिकूल सोनाम कथान्तमा अनुकूल बन्दछ।\u003Cbr \/\u003E‘बोक्सी बूढी’ कथा यस कथासङ्ग्रहको पनि शीर्षक हो। आयामको दृष्टिले सबैभन्दा लामो छ। महेश र सुरेशले एक महिलालाई बोक्सी भन्दै अमानवीय व्यवहार गर्दै गरेको दृश्य देखेपछि आमालाई सोध्छन्। घरका अन्यले पनि दुव्र्यवहारमा परेकी महिला र बोक्सीबारे पहिले बताउन चाहँदैनन्। तर बोक्सी हुँदैन, एकल तथा असहाय वा विपन्न महिलालाई होच्याउने एउटा आधार बनेको बोक्सी प्रथाविरुद्ध मनोवैज्ञानिक र व्यावहारिकरूपमा बालबालिकालाई यस कथाले सकारात्मक चेतना प्रदान गरेको छ। सकारात्मक प्रवृत्तिका दुई बालपात्रका अगाडि समाज नै चेतना रोक्ने पर्खाल बनेको छ। दुवैमा अन्ततः बोक्सी हुँदैन र यो अपमानजनक व्यवहार हो भन्ने कुरा राम्ररी बुझ्दछन्। तर निर्दोष र निरपराध ती बोक्सी भनिएकी महिलाप्रति कथाले न्याय गर्न सकेको छैन। दुई नायकपात्रको मनबाट बोक्सीको अवधारणा हटाउन सक्नु यस कथाको उपलब्धि हो।\u003Cbr \/\u003E‘दुष्टहरू भागे’ कथामा बालबालिकाको प्रयोग गरिएको छैन। यसमा मानवीय र गैरमानवीय गरी दुवै किसिमका पात्रको प्रयोग गरिएको छ। यस कथाको नायक भदै खाँ हो। किसान भदै खाँको वनको नजीकको खेतमा बँदेलले दिने दुःखबाट सर्वदाको लागि उन्मुक्ति पाएको कथा छ। उपाय उनकी पत्नीले झिकेकी हुन्। बँदेललाई यन्त्रको प्रयोग गरेर समातिएको छ। युक्तिले भदै खाँको प्रतिष्ठा बढेको छ। किसानको सम्मान भएको छ। गाउँका केही मानिस पहिलेदेखि भदै खाँप्रति त्यत्ति राम्रो दृष्टिकोण राखेका थिएनन् तर भदै खाँको सफलतापछि उनीप्रतिको सम्मानमा वृद्धि भएको छ। भदै खाँ कथाको प्रारम्भदेखि नै अनुकूल प्रवृत्तिका छन् र कथान्तमा सबै मानवीय पात्र उनीप्रति अनुकूल बन्दछन्।\u003Cbr \/\u003E‘पाटेबाघले हा–यो’ कथामा झन् धेरै पात्र छन्। सामूहिक नेतृत्व अर्थात् सामूहिक नायकत्वको दृष्टान्त हो यो कथा। एउटा पाटेबाघले गाउँलाई निकै सताएको अवस्थामा पुतली, जुनकीरी, फुरौले झुमा, गोरे र चन्द्रेले योजना बनाइ बुद्धिमानीपूर्वक पाटेलाई समात्छन्। गाउँको ठूलो समस्या समाधान हुन्छ। पाटेबाघ विवश बन्न पुग्छ। कथाको प्रारम्भमा बाघको प्रभावमा गाउँ देखिन्छ भने कथान्तमा बालबालिकाको प्रभावमा गाउँ आएको देखिएको छ। त्रासको वातावरणबाट शान्त माहोलमा गाउँ परिवर्तन भएको छ। यसमा आएका सबै बालबालिका सकारात्मक दृष्टिकोण राख्ने अनुकूल प्रवृत्तिका छन्।\u003Cbr \/\u003E‘ती बूढा मान्छे’ कथाको शैली उत्सुकतापूर्ण छ। सरल रेखीय शैलीमा बगेको प्रस्तुत कथाको मुख्य पात्र वा नायकपात्र बालिका निकिता हो। हजुरआमासित अस्पताल गएकी निकिता एकजना वृद्धलाई निकै सहयोग गर्छिन्। पछि विद्यालयको अतिरिक्त क्रियाकलापहरूमा सहभागी हुँदै जाँदा उनमा सक्रियता बढ्दै जान्छ। कक्षा आठको जिल्लास्तरीय परीक्षामा जिल्लाभरिमा सर्वोत्कृष्ट हुँदा निकितालाई देशकै ठूलो कविको हातबाट पुरस्कृत गरिन्छ। ती उनै मान्छे थिए, जसलाई अस्पतालमा सहयोग उनले गरेकी । निकिता द्रविभूत हुन्छिन्। पुस्तकहरू पनि प्राप्त गर्छिन्। शुरूदेखि नै अनुकूल प्रवृत्तिको नायकपात्रमा अन्त्यसम्म एकैनाशको स्वभाव रहिरहन्छ। पाठकको सहानुभूति प्रारम्भदेखि अन्त्यसम्म निकिताको साथमा रहिरहन्छ।\u003Cbr \/\u003E‘बा–आमाको खुशी’ कथाको नायक बिर्जु हो। बालक बिर्जु भोकै सुत्ने क्षमता राख्दछ। आपत्तै परे पनि कसैको सामान नछुने इमानदारीको उदाहरण बन्दछ। घरमा बा–आमा नहुँदा भाइ पल्टुको अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्दछ। बा–आमाजस्तै इमानदारीको परिचय उसले बनाएको छ। टोलछिमेकका हरेकले बिर्जुको मुक्तकण्ठले प्रशंसा गर्दा बा–आमा खुशी भएका छन्। कथाको आरम्भदेखि अनुकूल प्रवृत्तिको बिर्जुको सङ्घर्षले कथालाई मार्मिक बनाएको छ। मातापिताका आज्ञाकारी सन्तान भएमा टोलछिमेकले पनि गर्व गर्दछ। सहनशील बिर्जुले आफ्नो सहनशीलता, इमानदारीपन तथा आज्ञाकारिताको सुगन्ध गाउँभरि फैलाउन सफल भएको छ।\u003Cbr \/\u003E‘झ्याउँकीरीको सपना’ कथाको नायक पात्र झ्याउँकीरी हो। बालिका झ्याउँकीरीको सपना हिमाल चढ्ने थियो। पहिले भारी बोकेर हिमाल चढ्ने साहस बटुलेकी झ्याउँकीरी आखिरमा हिमाल चढी छाड्छे। गाउँमा त प्रशंसा हुन्छ नै विदेशमा पनि चर्चाको पात्र बन्न पुग्ने झ्याउँकीरीमाथि सबैको गर्व हुन थाल्छ। धैर्य, साहस र अभ्यास भएमा हिमालको शिर पनि पैतालामुनि आइपुग्छ भन्ने दर्शनलाई कथाले अङ्गीकार गरेको छ। आफ्नो वरपर नै हामीलाई महान् बनाउने विषयहरू विद्यमान छन्, त्यसको आफ्नो प्रतिभा अनुसार पहिचान गर्नुपर्दछ भन्ने अत्यन्त सकारात्मक भावलाई कथाले प्रस्तुत गरेको छ।\u003Cbr \/\u003E‘राजधानीको यात्रा’ कथामा प्रयोग भएका सबै नायक गैरमानवीय पात्र हुन्। लोखर्के, भ्यागुतो र मुसो तीन प्रमुख पात्र हुन्। वीरगंजबाट यिनीहरू काठमाडौं पुग्छन्। दुई हप्ता काठमाडौंमा बस्छन् र विभिन्न ठाउँको भ्रमण गर्छन्। फर्किने समयमा मुसोको ज्यान लोभले गर्दा जोखिममा परेको हुन्छ तर जोगिन्छ। लोभले विलाप पनि हुन सक्ने मुसोको लोभबाट देखाइएको छ। भ्यागुतोको राजधानी भ्रमणले पाठकमा पनि राजधानी भ्रमणको लालसा उत्पन्न गराउन सफल छ। राजधानीको चित्रण सामान्यरूपमा गरिएको छ। कथा सरल छ। रोचक छ। बालबालिकाको लागि अझ रोचक र बोधगम्यताको सीमाभित्रै छ। कथामा प्रयोग भएका तीन पात्रमध्ये दुई अनुकूल र एक केही प्रतिकूल प्रवृत्तिका भएपनि तीनजनाको मित्रता उदाहरणीय छ। मुसोले आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्दछ। यसबाट मुसो पनि अन्तमा पूर्णतया अनुकूल पात्र बन्न पुगेको छ।\u003C\/p\u003E   \u003Cp\u003E४. निष्कर्ष\u003Cbr \/\u003E‘बोक्सी बूढी’ एउटा सरल बालकथा सङ्ग्रह हो। यसमा प्रयोग गरिएका पात्रहरूमध्ये अधिकांश समस्यामा परेका र विपन्न वर्गका छन्। पात्रहरूको भौगोलिक परिवेश, पारिवारिक पृष्ठभूमि तथा साथीहरूको प्रभावबाट चरित्र तथा प्रवृत्तिको निर्धारण गरिएका छन्। उमेरजन्य स्वाभाविक जिज्ञासामूलक पात्रहरूको चयन गरिएका छन्। प्रतिभाको सम्मान गरिएको छ। सङ्ग्रहमा आएका कथाहरूका नायकपात्रहरूमध्ये केही प्रारम्भदेखि अन्त्यसम्म अनुकूल प्रवृत्तिका, केही प्रारम्भमा प्रतिकूल र पछि अनुकूल प्रकृतिका गरी मूलतः दुई किसिमका छन्। सङ्ग्रहमा परेका कुनै पनि कथाका कुनै पनि पात्र यस्ता छैनन्, जो प्रारम्भमा अनुकूल प्रकृतिका र घटनाक्रमले प्रतिकूल प्रवृत्तिका बनेको होओस्। यसबाट कथाकारको पनि प्रवृत्ति बुझ्न सहयोग पु–याउँछ।\u003Cbr \/\u003Eकथाकार नवराज रिजालको बोक्सी बूढी बालकथा सङ्ग्रहमा पात्र चयन र पात्रहरूको प्रवृत्तिको दृष्टिकोण दुवै सकारात्मक रहेको भन्न सकिन्छ।\u003C\/p\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/7818563047973463336\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/11\/blog-post_730.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/7818563047973463336"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/7818563047973463336"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/11\/blog-post_730.html","title":"नवराज रिजालको ‘बोक्सी बूढी’ बालकथा सङ्ग्रहका कथानायकहरूको प्रवृत्तिगत विश्लेषण"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-r49NjjANX3o\/X8Ee64xt9AI\/AAAAAAAA6KU\/o65eBn3SgisVc1W4XiH7MkdHyNXAZYGVwCLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay%2Bmitra.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-7183608556040794835"},"published":{"$t":"2020-09-25T19:26:00.004+05:45"},"updated":{"$t":"2020-09-25T21:22:47.038+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्तः सुखायः"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त–सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":" मधेसमा भानुभक्तको लोकप्रियता"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u003C\/p\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-WjV9uRw4Bk8\/X23zNw_kl-I\/AAAAAAAA4Xw\/9OfbWl94O0kscoF9UCB-jKCQPMM6UNK9ACLcBGAsYHQ\/s305\/sanjay.jpg\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"305\" data-original-width=\"203\" height=\"286\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-WjV9uRw4Bk8\/X23zNw_kl-I\/AAAAAAAA4Xw\/9OfbWl94O0kscoF9UCB-jKCQPMM6UNK9ACLcBGAsYHQ\/w262-h286\/sanjay.jpg\" width=\"262\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003Cb\u003E-सञ्जय मित्र\u003C\/b\u003E\u003Cp\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u0026nbsp;तराई–मधेसका शिक्षित वा साहित्यमा दीक्षित व्यक्तित्वहरूको मूल आधार नै नेपाली भाषा र साहित्य हो । देशभरिको संवादको मूल माध्यम नै नेपाली भाषा बनिसकेको वर्तमान परिवेशमा नेपाली साहित्यका अध्येताहरूले भानुभक्त आचार्यलाई अन्तरह्दयदेखि सम्मान गर्दछन् । भानुलाई मधेसीले पनि उच्च सम्मान गर्दै आएका छन् ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;वास्तवमा नेपालको तराई–मधेसमा अहिलेसम्मको अवस्थामा नेपाली साहित्यकारहरूकै लोकप्रियता रहेको छ । स्थानीय मातृभाषाका साहित्यकारहरूको पनि नेपाली साहित्यप्रति प्रगाढ पे्रम हुनु तथा आफ्नो लोकप्रियताको कसी नेपाली साहित्यलाई मान्नु पनि नेपाली साहित्यकारहरू बढी प्रिय बन्ने कारणहरू हुन् । मूलधारको शिक्षामा नेपाली मातृभाषी साहित्यकारहरूको करीब एकाधिकार हुनु त मुख्य कारण हो नै । हाम्रो परम्परागत शिक्षा प्रणालीले पनि यसमा प्रभाव पारेको देखिन्छ । नेपाली मातृभाषीबीच प्रख्यात साहित्यकारहरू नै तराई–मधेसमा पनि प्रख्यात छन् । ती प्रख्यात साहित्यकारमध्ये भानुभक्त आचार्य पनि एक हुन् ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;देश–विदेशमा भानुभक्त आचार्यको लोकप्रियताको एउटा मापन रामायण रहिआएको छ । कतिपय सन्दर्भमा भानुभक्त आचार्य र रामायणलाई पर्यायको रूपमा पनि मान्दछन् तर भानुभक्तको लोकप्रियताको आयाम विस्तारमा तराई–मधेसमा रामायणको भूमिका छैन । रामायणले भन्दा भानुका अन्य सिर्जनाले उनलाई यस भूगोलमा परिचित गराएका हुन् । माध्यमिक तहसम्मको सामान्य शिक्षा पाएका मानिसले उनका रचना र जीवनी पढेर प्राप्त जानकारीको आधारमा उनीप्रति सम्मान र श्रद्धा गर्दछन् । भानुको विस्तारमा विश्वविद्यालयीय शिक्षा र आधुनिक सञ्चारमाध्यमको भूमिका पनि सम्मानयोग्य छ । उनीप्रति श्रद्धाको कारण सामान्य मानिसबाट पनि शिक्षा लिनुपर्ने, मानवले आफ्नो निजी सुख–स्वार्थलाई धान्दै पछिको लागि कुनै कीर्ति राख्नुपर्ने अनि आफूले गरेको काम पछिका पुस्ताले पनि सम्मान गर्ने किसिमको हुनुपर्ने चेतनाको विस्तार पनि हो ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;भानुको रामायणबाट देश र विदेशका नेपाली मातृभाषीबीच भाषिक एकीकरणको सन्दर्भ पनि निकै महत्वपूर्ण छ । भानुबाट देशको सेवा भाषा र साहित्यको माध्यमबाट पनि गर्न सकिन्छ र भाषा साहित्य पनि देशसेवाको माध्यम हो भन्ने कुरा सिकेका छन् ।\u003C\/p\u003E\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-Q200-uU84Zs\/X23zcFfcTrI\/AAAAAAAA4X0\/y65GENDxJZMMK3YZMzf9HB7YBiTLsQxjQCLcBGAsYHQ\/s854\/sanjay%2Bmitra%2Blekh.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"235\" data-original-width=\"854\" height=\"161\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-Q200-uU84Zs\/X23zcFfcTrI\/AAAAAAAA4X0\/y65GENDxJZMMK3YZMzf9HB7YBiTLsQxjQCLcBGAsYHQ\/w586-h161\/sanjay%2Bmitra%2Blekh.jpg\" width=\"586\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;साथै आफ्नो मातृभाषामा साहित्यसिर्जना गरेर मातृभाषाको सेवा गर्नुपर्ने प्रेरणा पनि भानुबाट पाउन सकिन्छ । भानुबाट प्रेरणा लिएर देशका धेरै मातृभाषामा साहित्यसिर्जन हुन थालेको छ । आदिकवि भानुको प्रकाशले देशका हरेक मातृभाषा आलोकित भएको र भइरहने देखिन्छ । यसबाट भानुको अमरत्व प्रमाणित हुन्छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;भानुभक्त र रामायण दुवै पर्यायवाचीको रूपमा कतिपय अवस्थामा लिइने गरिएको भएपनि र तराई–मधेसमा पनि भानुभक्त आचार्य अत्यन्तै लोकप्रिय र स्थापित नेपाली साहित्यकार भएपनि रामायणको प्रभाव किन पर्न सकेन त ? तराई–मधेसमा रामायण पढिंदैन ? रामायण पढ्ने समुदायको बसोबास रहेको छैन त ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;तराई–मधेसमा पनि रामायण पढिन्छ । तराई–मधेसमा बोलिने मुख्य स्थानीय मातृभाषाका मातृभाषीहरूको सङ्ख्यालाई विचार गर्दा नेपालमा बोलिने सङ्ख्याभन्दा भारतमा बोलिनेको सङ्ख्या बढी रहेको छ । मैथिली, भोजपुरी, बज्जिका, अवधि आदि प्रमुख भाषालाई लिन सकिन्छ, उदाहरणको रूपमा । भाषासँगै संस्कृति पनि बढी मेल उतै खान्छ । यसले गर्दा भारतमा बढी प्रिय रहेको रामायण नै यस क्षेत्रमा पनि बढी लोकप्रिय हुुनु स्वाभाविक हो । भारतमा तुलसी दास र वाल्मीकिको रामायण धेरैले मन पराउँछन् र सोही अनुसार तिनै रामायणहरू बढी पढिएका छन् । यसैगरी, प्रायः हरेक मातृभाषामा रामायण प्रकाशित भइसकेको छ । आफ्नो मातृभाषामा रामायणको स्वाद पनि सम्बन्धित मातृभाषीहरूले लिइरहेका छन् । मातृभाषामा रामायण पढ्दा र हिन्दी सिरियलमा रामायण हेर्दा जुन आनन्द स्थानीयले प्राप्त गर्दछन्, त्यो आनन्द नेपालीमा लेखिएको रामायणमा स्थानीयले पाउन सकेका छैनन् । अझ २०६ वर्ष पहिले (विसं १८७१) जन्मेका र १५२ वर्ष पहिले (६ असोज १९२५) मृत्यु भएका भानुभक्तको रामायणको भाषा पनि वर्तमान नेपाली भाषाको भन्दा पृथक प्राथमिककालीन नेपाली साहित्यको भाषाजस्तो छ, जुन गैरनेपाली मातृभाषीको बोधगम्यताभन्दा बाहिर हुन गएको छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;संस्कृतिको विभिन्न क्षेत्रका हिन्दी भाषाको प्रभाव रहेको कारण हिन्दीमा अनुवाद गरिएका रामायणहरू पढ्न वा मातृभाषाका रामायण पढ्दा पाइने आफ्नोपन भानुभक्तीय रामायणमा नपाइँदा उति चर्चित हुन नसकेको हो । यद्यपि तराई–मधेसमा भानुभक्त आचार्य अन्य साहित्यकारहरू जस्तै प्रिय छन् ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;भानुभक्त आचार्यलाई मोतीराम भट्टले परिचित गराएका हुन् । मोतीराम भट्ट पनि तराई–मधेसमा प्रिय साहित्यकार हुन् । उनले नेपाली साहित्यमा भित्र्याएको गजल आजभोलि तराई–मधेसका सबैजसो भाषामा लेखिन्छन् । यो चर्चाको विधा पनि भएको छ । जब कसैले मोतीराम भट्टको विषयमा पढ्छन्, तब स्वाभाविकरूपमा भानुभक्त आचार्यलाई पनि पढ्छन् । यसबाट यो स्पष्ट हुन आउँछ कि भानुभक्त आचार्यलाई दोहोरो पढ्ने चलन छ । भानुभक्त आचार्यलाई नेपाली साहित्यको आदिकविको उपाधि भट्टले नै दिएका हुन् ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;भानुलाई नेपाली साहित्यको भानु पनि भनिन्छ । भानुको अर्थ सूर्य हुन्छ र भानुदय भनेको सूर्योदय हो । नेपाली साहित्यको सूर्योदय भानुबाट भएको मानिन्छ । यद्यपि सूर्योदय हुनुभन्दा पहिले नै धरतीमा उज्यालो भइसकेको हुन्छ । धरतीबाट अँध्यारो भागिसकेको हुन्छ । भानुभक्त आचार्यभन्दा पहिले पनि नेपाली भाषामा साहित्यसिर्जन गर्नेहरू थिए । अन्य विभिन्न सर्जकले पनि साहित्यको विभिन्न विधामा विभिन्न किसिमले कलम चलाएका थिए । तर भानुभक्तबाट नेपाली साहित्यले जुन किसिमको सेवा प्राप्त गर्न पायो, त्यस किसिमको सेवा अन्य सर्जकबाट हुन नसकेको पाइन्छ । यसैले भानुको महिमालाई सर्वोपरि स्वीकार गरिएको छ । अझ तराई–मधेसमा त भानुभक्त आचार्यभन्दा पहिले पनि सर्जकहरू थिए, जसले साहित्यको सेवा गरेका छन् भन्ने विषयमा खासै प्रचारप्रसार हुन नसकेको देखिएको छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;भानुको प्रियता यस अर्थमा पनि वृद्धि भएको देखिन्छ कि कतिपय सन्दर्भमा मातृभाषाका साहित्यकारहरूलाई फलानो भाषाका भानुभक्त, फलानो भाषाका मोतीराम । यसरी मातृभाषाको सेवा गर्नेलाई पनि नेपाली भाषाका साहित्यकारहरूको अलङ्कार दिइनुको अर्थ हो भानु र मोतीले गरेका सेवा जस्तो आफ्नो मातृभाषाको सेवा अहिले गर्नुपरेको छ । हो, यसरी नितान्त मातृभाषाको सेवामा जुटेकाहरूले पनि भानुलाई सम्मान गरिरहेका हुन्छन् । यसबाट पनि भानुभक्तको लोकप्रियता बढाउन सहयोग गरेको देखिन्छ । यथार्थमा भानुभक्त तराई–मधेसमा पनि लोकप्रिय रहेका छन् । उनको स्मृति दिवस वा जन्मदिवसमा उनलाई सम्झे पनि र नसम्झे पनि ।\u003C\/div\u003E\u003Cp\u003E\u003C\/p\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/7183608556040794835\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/09\/blog-post_945.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/7183608556040794835"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/7183608556040794835"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/09\/blog-post_945.html","title":" मधेसमा भानुभक्तको लोकप्रियता"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-653262335828705303"},"published":{"$t":"2020-09-11T16:35:00.004+05:45"},"updated":{"$t":"2020-09-11T16:39:07.351+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्तः सुखायः"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":" दुखन धामीको शासनकाल"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-POFLmf9UNs4\/X1tVOetDtaI\/AAAAAAAA39M\/BIL2_TkKMxQruaauAwTRMRV0MK0x3ioeACLcBGAsYHQ\/s309\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"309\" data-original-width=\"261\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-POFLmf9UNs4\/X1tVOetDtaI\/AAAAAAAA39M\/BIL2_TkKMxQruaauAwTRMRV0MK0x3ioeACLcBGAsYHQ\/s0\/sanjay.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003Cp\u003E\u003Cb\u003E- सञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u003C\/b\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;सामाजिक सुखको आफ्नै सत्ता हुँदोरहेछ। सत्तासुखको प्राप्तिमा मानिस बाहिरको संसारसित जोरी खोज्दो रहेछ। आफूलाई श्रेष्ठ बताउन प्रत्यक्ष र छद्म प्रयास गर्दोरहेछ। सामाजिक सुख एकातिर सामाजिक सत्तासित सम्बन्धित छ, जसले प्रतिष्ठा र अहम्को ऐनामा आफ्नो अनुहार देख्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;सुखको खोजी नगर्ने कोही हुँदैन। जसले अरूको नजरमा सुखको प्राप्ति गरेको छ, उसले झन् बढी मिहिनेत गरेर सुखको खोजी गरिरहेको हुन्छ। वर्तमान सुखलाई टिकाउने चुनौतीहरूसित सङ्घर्ष गर्दै थप सुखको प्राप्तिको अभिलाषाले निरन्तर ‘लिगलिग’ दौड गरिरहन्छ मान्छे। यस प्रकारको सुखको खोजीलाई भौतिक सुखको खोजी भन्न सकिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;सुख आफैंमा अपरिभाषेय छ। यससित अपरिचित भने कोही छैन। हरेकले सुखको अनुभूति गरेको हुन्छ। सुखको अनुभूति नगरेको मानिस कहिल्यै पनि म दुःखी भएँ भनेर भन्न सक्दैन। सुख भोग्ने र अनुभूति गर्ने दुई किसिमका हुन्छन्। भोग्ने भनेको भौतिक र अनुभूति गर्ने भनेको आत्मिक सुख हुनुपर्छ। दुवैमध्ये कसको संसार ठूलो छ ?\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-32yBmtgu48s\/X1tVOUoG7_I\/AAAAAAAA39Q\/wg8SPtnq2G0HFMqKoIM_K5VztD5HV5tzACLcBGAsYHQ\/s1096\/swant.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"308\" data-original-width=\"1096\" height=\"180\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-32yBmtgu48s\/X1tVOUoG7_I\/AAAAAAAA39Q\/wg8SPtnq2G0HFMqKoIM_K5VztD5HV5tzACLcBGAsYHQ\/w640-h180\/swant.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;आत्मिक सुखको खोजीको संसार संस्कृतिको घेराबन्दीमा हुन्छ। उन्मुक्त हुँदैन। स्वच्छन्द हुँदैन। हो, आफ्नो संस्कृति र परिवेशको बलियो तर अदृश्य पर्खालभित्र रहेर मानिस आत्मिक सुखको खोजी गरिरहेको हुन्छ। सुखको खोजीमा रमाइरहेको हुन्छ। यदि सोध्ने हो भने यस प्रकारको सुखको खोजीको प्रमाण अनेक बन्न सक्दछ तर आत्मिक सुखको पनि सत्ता हुन्छ। सत्ताधारी हुन्छन्। सत्तामा बस्नेले आशीर्वाद बाँडिरहेको हुन्छ। आशीर्वाद पाउन मानिसले प्रयत्न गरिरहेको देखिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;दुखन धामीले आत्मिक सुखको प्रसाद वितरणमा पचपन्न वर्ष बिताए, अर्थात् पचपन्न वर्षसम्म एउटा आत्मिक सुखको खोजी गर्नेहरूको सत्तामाथि विराजमान रहे। उनी आफैं सुखी भए\/भएनन्, एउटा पक्ष हो तर अर्को पाटो यो हो कि उनको शासनसत्ताले आत्मिक सुख खोजी गर्नेहरूको विशाल साम्राज्य खडा गरेको थियो। हरेक पाँच वर्षमा उनको सत्ताको अनुमोदन लाखौं श्रद्धालुले गर्दथे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;महागढीमाई नगरपालिकाको गढीमाई मन्दिरमा हरेक पाँच वर्षमा लाग्ने मेला दुखन धामीको शासनकालमा उत्कर्षमा पुग्यो। दुखन धामीले केही हप्ता पहिले अन्तिम सास लिए, आफूलाई पञ्चभूतमा मिलाए। उनी यस धर्तीबाट बिलाए। अब उनको शासनकालको मूल्याङ्कन भइरहेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;दुखन धामी मूल पुजारीको आसनमा विराजमान हुँदाको समय वा त्यसभन्दा पहिले गढीमाई र यहाँको मेला प्रसिद्ध थिएन भन्न खोजेको होइन। सयौं वर्षदेखि मेला लाग्दै आएको हुनाले श्रद्धा र प्रसिद्धि दुवै उत्तिकै थियो तर पचपन्न वर्षमा गढीमाई मेलाको प्रसारले उत्कर्षको यात्रा ग–यो। पछिल्लो आधा शताब्दीभन्दा लामो कालपछि वर्तमानसम्म आइपुग्दा पहिले बरियारपुरको गढीमाई भनेर सीमित प्रचार हुन्थ्यो तर अब महागढीमाई भनेर नगरपालिकाको नाम नै राखिएको छ। गढीमाईको पहिचानबाटै स्थानीय तहको पहिचान हुनु ठूलो कुरो त होइन, तर पहिचानको सर्वस्वीकृति भने निकै महत्वपूर्ण छ। भारतको झारखण्डको देवघरलाई देवघर भनेर जतिले जान्दैनन्, त्योभन्दा हजारौं गुना बढीले बाबाधाम भनेर जान्दछन्। गढीमाईको सवालमा यो हुन पाएन। यसैले सर्वस्वीकृतिको महागढीमाई एउटा महत्वपूर्ण पाटोको रूपमा देखिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;गढीमाईलाई अब महागढीमाई भनेर पूजा वा श्रद्धा गर्न थालिएको छ। दुखन धामीको शासनकालमा नै आस्थाको महागढीमाई, भूगोलको महागढीमाई तथा मेलाको महामेला वा नेपालको महाकुम्भको सर्वमान्यता पाउन सफल भएको हो। यस अर्थमा पनि दुखन धामीको शासनकाल उच्च कोटिको सफल देखिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;कतिपयले अन्धविश्वास पनि भन्लान्। अन्धविश्वास पनि एउटा विश्वास हो र विज्ञान पनि एउटा विश्वास हो तर गढीमाई देवी, गढीमाई मन्दिर, गढीमाई मन्दिर परिवेश र गढीमाई नामप्रति आस्था एवं श्रद्धा राख्नेले त्यहाँका पुजारीप्रति पनि निस्सन्देह श्रद्धा राख्छन्। विभिन्न क्षेत्रका निकै ठूला मानिसलाई पनि धामीले दर्शन गराए। धामीले पनि आशीर्वाद दिए। पूजा गराए। धामीको आशीर्वादको मूल्य र महत्व कुनै पनि मानेमा कम थिएन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;दुखन धामी जो लाखौंको लागि वरदान थिए, आशीर्वाद थिए। गढीमाई र भक्तजनबीचका वाहक थिए। जसको शरीरमा स्वयम् गढीमाई आएर उनी काँप्थे भन्ने विश्वास थियो। उनै दुखन धामी वास्तवमा निकै सरल थिए। उनको जीवन अत्यन्त सरल थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अति सरल व्यक्तित्वका धनी, शान्त स्वभाव र बिल्कुलै घमण्ड नभएका व्यक्तित्वको रूपमा धामीको परिचय थियो। अर्थ वा द्रव्यप्रति पनि उनको त्यति मोह थिएन। अरूलाई हात जोडेरै सम्मान गर्ने उनको बानी थियो। नरम बोली बोल्दथे। सामान्य भेटमा पनि उनी यस्ता बुझिन्थे कि एउटा अदृश्य आकर्षणका पुञ्ज हुन्। किन किन उनलाई भेटेपछि उनीप्रति अभ्यन्तरमा श्रद्धाको धरहरा ठडिन्थ्यो। उनलाई भेटेर छुट्टिएर टाढिंदै गएपछि श्रद्धाको त्यो धरहरा झन्झन् अग्लिंदै जान्थ्यो। कता कता अभ्यन्तरमा लाग्थ्यो कि उनी एक निष्काम व्यक्तित्व हुन्। समाजले उनीबाट धेरै कुरा सिक्न बाँकी छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;आफ्नो गाउँमा अति सामान्य व्यक्तित्व दुखन धामी गढीमाई मेलाको समयमा कस्ता महत्वपूर्ण व्यक्तित्व हुन्थे ? लाखौं मानिसका लागि श्रद्धाको सर्वोच्च प्रतिभा बनेका धामी तडकभडकमा विश्वास गर्नेभन्दा अभ्यन्तरमा हेर्दथे। यही नै उनको सम्पत्ति थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अहिलेको परिचित महागढीमाई दुखन धामीको शासनको एउटा विशाल पाटो हो। महागढीमाईले यति धेरै प्रसिद्धि पाउँदा पनि उनी गुमनाम बनिरहे। महागढीमाईको विशाल प्रसिद्धिको सुवासमा उनको गुमनामीको सुगन्ध विस्तार भएको छ। नामले कसैले उनलाई नचिनून् तर उनको कामले उनलाई सदैव चिनाइरहनेछ। उनको शान्त स्वभावले आस्थाको क्षेत्रमा एउटा क्रान्ति सम्पन्न गरेको छ र महागढीमाई नगरपालिकाको नामकरण त्यसको प्रतीकको रूपमा विश्वसामु आइफेल टावरभन्दा अग्लो भएर उभिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;आत्मिक सुख प्राप्तिको यात्राका लाखौं यात्रीका लागि एउटा आदर्श व्यक्तित्वको महाप्रस्थान यति शान्तिपूर्ण रह्यो कि आस्थाको शान्त पोखरीमा कुनै हलचल भएन। यो सुखद आश्चर्य हुनुपर्छ। आस्थाको महाप्रतीक महागढीमाई नगरपालिकाको गढीमाई मन्दिरको पचपन्न वर्षसम्म पुजारी रहेका दुखन धामीप्रति शत्पुष्प श्रद्धाञ्जलि !\u003Cbr \/\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003C\/p\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/653262335828705303\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/09\/blog-post_638.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/653262335828705303"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/653262335828705303"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/09\/blog-post_638.html","title":" दुखन धामीको शासनकाल"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-POFLmf9UNs4\/X1tVOetDtaI\/AAAAAAAA39M\/BIL2_TkKMxQruaauAwTRMRV0MK0x3ioeACLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-7894282554802573971"},"published":{"$t":"2020-09-04T17:09:00.000+05:45"},"updated":{"$t":"2020-09-04T17:09:02.266+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"मनुष्य–ऋण: पितृ, देव र ऋषि"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-cfUhw3QxZ20\/X1Ijr6wh70I\/AAAAAAAA3uo\/BFsnr48KWJ4v9XHLx899Q-hAPQXos06xwCLcBGAsYHQ\/s260\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"260\" data-original-width=\"219\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-cfUhw3QxZ20\/X1Ijr6wh70I\/AAAAAAAA3uo\/BFsnr48KWJ4v9XHLx899Q-hAPQXos06xwCLcBGAsYHQ\/s0\/sanjay.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cb\u003E- सञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u003C\/b\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;मनुष्यले जन्मजात ऋण नै मनुष्य–ऋण हो। ऋण लिने सन्दर्भले मात्र होइन, यो त जन्मसँगै आउने मान्यताले गर्दा कर्तव्य मान्न बढी सान्दर्भिक भन्न थालिएको छ। शास्त्र नमान्ने, अध्यात्मलाई केही नठान्ने तथा देवदेवीलाई नजान्नेहरूले पनि कर्तव्य भने पालना गर्दछन्। उचित समयको सही कर्तव्य पनि धर्म हो। यस धारणाका अनुयायीहरूले पनि कर्तव्यलाई सही अर्थमा बुझ्ने हो भने मनुष्यले जहाँ सही मूल्य र अर्थमा जुन कर्तव्य निर्वाह गर्नुपर्ने हो, त्यसको इमानदारीपूर्वक वहन गर्दा पूर्वीय शास्त्रका ऋणहरू तिर्न सक्ने देखिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;मनुष्य–ऋण जसरी लिइने होइन, त्यसैगरी तिर्न सकिने पनि होइन। यो जसरी आर्जन हुन्छ, त्यसरी नै भुक्तान पनि हुन्छ। यो भौतिकरूपमा लिएको ऋण होइन, त्यसरी नै भौतिकरूपमा तिरेको पनि ठान्नुहुन्न। कर्तव्य निर्वाह गर्नु, ऋण तिर्नु हो भन्ने मान्यता समाजमा थोरै भएपनि स्थापित छ। अझ ग्रामीण समुदायले यस कथ्यलाई बढी ग्रहण गरेको पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;पितृ–ऋणमा दुई किसिमको विचार लुकेको छ। पितापुर्खा र धरती। पितापुर्खा भनेका आफ्ना पूर्वज हुन्। पूर्वजको परिभाषा सबैले बुझेका छन्। कतिपयले यसमा विवाद गरेर मातालाई वा मातृपक्षलाई समावेश नगरेको अथ्र्याउँछन्। तर त्यसो होइन। मातालाई पनि यसमा समाविष्ट गरिएको हुन्छ। अर्को धरतीलाई पनि जननीसित तुलना गरिएको पाइन्छ। धरती नै जननी होइन। तर माता जत्तिकै स्नेह वा सम्मान धरतीलाई पनि गर्नुपर्छ भन्ने निहितार्थ हो। आफू जन्मेको धरतीप्रति सदाकालदेखि स्नेह रहने गरेको पाइन्छ। यस कारण मनुष्यले धरतीका लागि पनि केही गर्नुपर्छ र धरतीको अपमान गर्नुहुन्न भनिएको छ। आमा, बुबा र धरतीको अपमान गर्नेले कतै पनि सम्मान पाउँदैन भन्ने मान्यता अद्यपर्यन्त समाजमा विद्यमान छ। मानिसमा जतिसुकै चेतना, विवेक र ज्ञान बढे पनि यस कुरामा कुनै विज्ञानले पनि असहमति जनाएको देखिएको छैन। बरु धरतीलाई माया गर्ने अनेक उपाय रहेको मान्यता सर्वत्र उपलब्ध छ।\u003C\/p\u003E\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-QX1oIrKi9u0\/X1Ijr1X52mI\/AAAAAAAA3uk\/8nOr3DNgnJsLBEr19nXShDIbeH11TV9EgCLcBGAsYHQ\/s1102\/mitra.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"308\" data-original-width=\"1102\" height=\"178\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-QX1oIrKi9u0\/X1Ijr1X52mI\/AAAAAAAA3uk\/8nOr3DNgnJsLBEr19nXShDIbeH11TV9EgCLcBGAsYHQ\/w640-h178\/mitra.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;धरतीलाई कुन अर्थमा पनि मातासित तुलना गरिएको पाइन्छ भने जहाँबाट लडे पनि अन्तिममा मानिसको सहारा धरती नै हुन्छ। यसको अर्थ यो पनि हो कि धरतीले धारण गर्दछ। जननीलाई धारक र पितालाई पालक त्यसै भनिएको होइन। माताले आफ्ना सन्तानमाथि कुनै पनि समस्या नआओस् र जतिसुकै समस्या आए पनि आफैं त्यसको धारण गर्दछिन्। धारण गर्ने सोही गुणका कारण धरतीलाई धरणी पनि भनिएको हो। यही भएर देशलाई पनि माता भनिएको पाइन्छ। आफू जन्मेको ठाउँलाई मातृभूमि र जन्मदेशलाई मातृदेश भन्ने गरिएको पाइन्छ। जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरियसि त्यसै भनिएको होइन। रामायण र महाभारतमा पनि धरतीको महत्वलाई सूत्रात्मकरूपमा गहनताका साथ अभिव्यक्त गरिएको पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;कतिपयले देवतालाई पनि पितापुर्खा नै मानेका छन्। हाम्रा वरपर यस्ता अनेक दृष्टान्त पाइन्छ, जहाँ मानिसलाई नै देवताको रूपमा पूजा गरिन्छ, उसको मन्दिर बनाइन्छ। विगतमा मैले यसै स्तम्भमा प्रमाणसहित प्रस्तुत गरिसकेको छु, जसमा पुजिनेहरू मानिस थिए तर आफ्नो पुरुषार्थले उनीहरूले देवत्व प्राप्त गरेका थिए। यसलाई यदि आधार मान्ने हो भने विगतमा मानव कल्याणका लागि निस्स्वार्थ काम गर्ने, अरूको हितका खातिर त्याग गर्ने तथा समाजसेवामा आफूलाई समर्पित गर्नेहरू देवता कहलिएका छन्। यसबाट यो पनि अर्थ निस्कन्छ कि अहिले देवता कहलिएकाहरूले विगतमा हाम्रा पितापुर्खामाथि कुनै न कुनै किसिमले कल्याण गरेका छन् वा अहिले देवता कहलिएकाहरू नै हाम्रा पितापुर्खा\u0026nbsp; हुन् ? हामीले पाएका छौं– हाम्रो समाजमा अनेक लोकदेव तथा लोकदेवीहरू पनि रहेका छन्। सम्भवतः हामीले हाम्रा पितापुर्खाको सम्मान गर्नु पनि देवदेवीहरूको सम्मान गर्नु हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;शास्त्रहरूले तेत्तीस कोटि देवताको चर्चा गरेका छन्। समाजले शास्त्रीय तथा लोक गरी दुई किसिमका देवदेवीको चर्चा गरेका छन्। लोकदेव तथा लोकदेवीहरू त सम्भवतः यिनै तेत्तीस कोटिमध्ये हुन्। यस्तै होस् वा नहोस् तर देवताहरूले मानव कल्याण गर्ने गरेका वा पहिले नै गरेका हुनाले नै वर्तमानसम्म पूजित छन्। यदि शास्त्रीय देवदेवीको सन्दर्भलाई पनि विचार गर्ने हो भने धेरै पनि देवदेवीहरूले कति धेरै सङ्घर्ष गरेका छन्। लोकहित वा लोककल्याणका लागि त्याग गरेका छन्। शास्त्रीय देवदेवीलाई माने पनि वा लोक देवदेवीलाई माने पनि यहाँ सम्मानको पक्ष र प्रश्न हो। लोकदेवीदेवताले पनि शास्त्रीय देवीदेवताको सम्मान गरेको पाइन्छ। यसबाट यो पनि सिद्ध हुन्छ कि हामीले दुवै दृष्टिकोणबाट विचार गर्नुपर्छ। हाम्रा पितापुर्खाले पनि सम्मान गर्दै आएका छन्। हाम्रा पितापुर्खाले गरेको सम्मानको परम्परालाई हामीले कायम राख्नुपर्दछ। पितापुर्खाले सम्मान गरेको परम्परामाथि श्रद्धा राख्नुपर्छ। देवऋणको सन्दर्भमा यस्ता कुरामा पनि विचार गर्नु आवश्यक छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;पितृऋणको सन्दर्भमा कतिपयले शास्त्रहरूमा यो पनि भनिएको पाइन्छ कि पितृऋण तिर्न पिता बन्नुपर्दछ। पिता बन्नु भनेको अर्को मानवलाई संसारमा ल्याउनु हो। हुन सक्छ आउने पुस्तामध्ये नै कोही भविष्यमा साह्रै असल काम गरेर लोकदेव वा लोकदेवी बन्ने बाटोमा हिंडोस्। वास्तवमा भविष्यप्रति आस्थावान् हुनुपर्दछ। भविष्यप्रति आस्थावान् हुन मानिसले पितृऋण तिर्न पिता बन्नु पनि शास्त्रसम्मत छ। वंश परम्परा कायम राख्नु पनि पितृऋण तिर्नु हो। ऋणबाट मुक्ति पाउनु हो। यसको अर्थ यो कदापि होइन कि जति मन लाग्यो त्यति सन्तानोत्पत्ति होओस्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;ऋषिऋणलाई पनि व्यापक र सङ्कुचित दुवै अर्थमा लिइएको पाइन्छ। सङ्कुचित अर्थमा ऋषि भनेका साधुसन्त हुन्। ऋषि त आचार्य पनि हुन्। यसैले गुरुलाई देवताको श्रेणीभन्दा माथि राखिएको पाइन्छ। भनिन्छ, देउता चिनाउने पनि गुरु नै हुन्। यसैले माता, पिता र गुरुलाई समान श्रेणीमा राखिएको पाइन्छ। तर ऋषिको अर्थ यतिमा मात्र सीमित छैन। ऋषि भनेका उनी पनि हुन्, जसले अनेक जडीबुटीको पहिचान गरी हामीलाई स्वास्थ्यको वरदान दिए। विभिन्न रोगसँग लड्न सक्ने वनस्पतिको हाम्रोलागि पहिचान बनाए। जसले शास्त्रहरूको सिर्जना गरे। जसले अनेक कष्ट सहेर मानव कल्याणका लागि अनेक नयाँ कुराको आविष्कार गरे र मानव जीवनलाई अझ सरल तथा सजिलो बनाउन सहयोग पु–याए। उनीहरूले तप गरे, मानवलाई मानव बनाइरहन अन्यायसित लडे। त्यस्तालाई ऋषिको श्रेणीमा राख्न सकिन्छ। वास्तवमा मानवको हित गर्ने जो कोही पनि हितको कर्मसम्म पूज्य हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;शब्दको भाव र तात्पर्य बुझाइको अभावमा अर्थ सङ्कुचन वा अर्थ विस्तार गरी मनलाग्दो परिभाषा गरेर जे पनि अर्थ लगाउन सकिन्छ। जे पनि अथ्र्याउन सकिन्छ। कुलो र कुरोलाई जता पनि बङ्ग्याउन सकिन्छ। भित्री रहस्य नबुझी अथ्र्याउनु र यस किसिमको प्रवृत्तिले विस्तार पाउनुले समाजलाई नै हानि पु–याउँछ। प्रत्येक मानिसले पितृ, देव र ऋषि ऋण तिर्नुपर्दछ भनेर शास्त्रहरूले भन्नुको तात्पर्य त्यस किसिमको कर्तव्य निर्वाह गर्नुपर्दछ भनिएको हो। आफ्नो कर्तव्य निर्वाह गर्न नसक्ने मानिसले मनुष्यऋण तिर्न सक्दैन भनेको हो। \u003Cbr \/\u003Eप्रत्येक मानिस मनुष्यऋणबाट मुक्त हुनुपर्छ।\u003C\/p\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/7894282554802573971\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/09\/blog-post_95.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/7894282554802573971"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/7894282554802573971"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/09\/blog-post_95.html","title":"मनुष्य–ऋण: पितृ, देव र ऋषि"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-cfUhw3QxZ20\/X1Ijr6wh70I\/AAAAAAAA3uo\/BFsnr48KWJ4v9XHLx899Q-hAPQXos06xwCLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-7298968710631910494"},"published":{"$t":"2020-08-28T16:41:00.006+05:45"},"updated":{"$t":"2020-08-28T16:41:56.601+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"हुस्सु बन्न पुगेको भावुक पल"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cb\u003E\u003C\/b\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Cb\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-urOb9SMDhug\/X0jizGSmq7I\/AAAAAAAA3f4\/a3hbs49iYqUa041uJZB3bpywlctES0k4gCLcBGAsYHQ\/s261\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"261\" data-original-width=\"221\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-urOb9SMDhug\/X0jizGSmq7I\/AAAAAAAA3f4\/a3hbs49iYqUa041uJZB3bpywlctES0k4gCLcBGAsYHQ\/s0\/sanjay.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/b\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cp\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cb\u003E- सञ्जय मित्र\u003C\/b\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;यस्तो शायदै कसैलाई कहिल्यै हुँदो हो। यदि कसैलाई यस्तै हुँदो हो त मभन्दा अझ धेरै हुस्सु हुँदो हो। मलाईजस्तो अरूलाई पनि हुँदो त मैलेजस्तै अनुभूति गर्दाे हो वा पृथक, त्यो त अनुभूति गर्नेले नै थाहा पाउँदो हो। अझ मजस्तो प्राप्त अनुभूतिलाई कसैलाई बताउँदो वा सार्वजनिक गर्दो हो त अन्यले पनि थाहा पाउँदा हुन्। अलिकति पनि नसोचेको, अलिकति पनि सुइँको नपाएको र अलिकति पनि अनुमान नलगाएको सुघटना यदि हुन्छ र त्यो पनि सयौंजनाका अगाडि एउटा प्रतिष्ठित मञ्चमा तब मनको भाव कसरी अनुहारमा आउँछ र कसरी शारीरिक भावमा मिसिएर प्रकट हुन्छ, त्यो यस प्रकारको सुघटनाको शिकार हुनेलाई राम्ररी थाहा हुनुपर्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;आयोजकले पनि कति विश्वास गर्न सकेको ? पहिले कुनै सङ्केतसम्म पनि त गर्नुपर्दछ नि। अहँ, छैन। अझ प्रमुख अतिथिलाई पनि त्यसबारे जानकारी छैन। आयोजकले कम्तीमा यो कुरा विचार गर्नुपर्ने हो कि जसको लागि यो तयार पारिंदैछ, उसलाई यस कुरामा चित्त बुझ्छ कि बुझ्दैन ? चित्त नबुझेर एकैचोटि मञ्चबाट सुनेर अस्वीकार पो गरिदिने हो कि ? अस्वीकार गरेको स्थितिमा आयोजकले कस्तो अनुभूति गर्नुपर्ने हो ? एउटा प्रतिष्ठित सार्वजनिक मञ्चमा उभिएर अस्वीकृतिको सन्दर्भमा अवमानना पनि हुन सक्छ। यसको जोखिम पनि छ। अथवा कतैबाट विरोध भयो भने पनि त आयोजकको मनमा ठेस लाग्न पुग्दछ।\u003C\/p\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-qmSRjXAI8ho\/X0jizBVhgoI\/AAAAAAAA3f8\/CM5BJh68XvYsmZzlLWQsDIY0uc6-ufFbQCLcBGAsYHQ\/s1104\/mitra.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"319\" data-original-width=\"1104\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-qmSRjXAI8ho\/X0jizBVhgoI\/AAAAAAAA3f8\/CM5BJh68XvYsmZzlLWQsDIY0uc6-ufFbQCLcBGAsYHQ\/s640\/mitra.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; त्यस्तै डेढ सय जति सहभागी थिए होलान् कार्यक्रममा। हेटौंडाको बसपार्कनजीकैको एउटा हलमा कार्यक्रम थियो। कार्यक्रममा गन्यमान्यहरूको उपस्थिति स्वाभाविक हो। हेटौंडामा एउटा कुरा देखिएको छ, पत्रकार तथा साहित्यकार गिरिजा अधिकारीले आयोजना गरेको कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि हुने खालका मानिस जहिले पनि दर्जनभर हुन्छन्। प्रमुख अतिथि एकजनालाई बनाइने हो र बाँकी सबै अतिथि हुन्छन्। अतिथिहरू मञ्चमा र अन्य सहभागीहरू अगाडि बसेका हुन्छन्। दर्शक दीर्घा वा स्रोता दीर्घामा बस्नेहरू पनि आफ्नो ठाउँका आफ्नो क्षेत्रका नाम चलेका व्यक्तिहरू नै हुन्छन्। यस प्रकारको कार्यक्रमको आयोजन गर्नु अधिकारीको विशिष्टता हो। हेटौंडामा उनको कार्यक्रम हुँदा कतिपयले मलाई किन निम्त्याइएन भनेर प्रश्न पनि गर्दछन्। सम्भवतः कार्यक्रमको लागि योग्य नदेखिनेलाई कुनै बहानामा बोलाउँदैनन् गिरिजाले। कार्यक्रमको आफ्नै भव्यता हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;आजको कार्यक्रमको आयोजक छ, शक्ति एफएम हेटौंडा। आज २५ जेठ २०७० हो। म कार्यक्रमस्थलमा पुग्दासम्म सुरुआत हुनै खोजेको छ। यद्यपि तोकिएको समयभन्दा केही ढिलो भएको छ। रेडियोले हरेक घण्टा समयको जानकारी गराउने र आफ्ना सबै कार्यक्रम ठीक समयमा स्रोतासमक्ष प्रस्तुत गर्ने भएपनि उही रेडियोकर्मीहरूले रेडियोको स्टुडियोभन्दा बाहिर आयोजन गर्ने कार्यक्रम भने रेडियोको जस्तै ठीक समयमा शुरू र ठीक समयमा समापन हुने रहेनछ। हाम्रो समाज मनोविज्ञान र भौतिक अवस्था दुवैको कारणले नै रेडियोको आयोजन मात्र होइन, अन्य कुनै पनि संस्थाले आयोजन गरेको कार्यक्रम एकदमै तोकिएको समयमा वा ठीक समयमा शुरू हुने रहेनछ। जहाँसम्म सम्झना छ, हेटौंडामा पञ्चरामको रामबाण द्वैमासिकले तोकेकै समयमा कार्यक्रम शुरू गर्ने र समापन गर्ने दुस्साहस गरेको थियो। जम्माजम्मी दुई घण्टाको कार्यक्रम भनेर निम्त्याइएका अतिथिहरू कार्यक्रम सकिएर चिया खाँदै गर्दा “ए, म त कार्यक्रममा ढिलो भएँ भनेर मनमनै सोच्दै थिएँ, शुरू नै भॉरहेनछ” भन्दै मुस्कुराउँदै आएको र कार्यक्रम सम्पन्न भइसकेको भनेर सुनेपछि ‘हिस्स बूढी खिस्स दाँत’ भनेजस्तै भएको देखेको छु। यो त डेढ दशकपहिलेको वास्तविकता हो। एकदमै तोकिएको समयमा कार्यक्रम शुरू गर्न कहिलेकाहीं आयोजकहरू नै पुगेका हुँदैनन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;तोकिएको समयमा आयोजकहरू आज कार्यक्रमस्थलमा पुगे कि पुगेनन् मलाई किन थाहा छैन भने म त सहभागी हुन रौतहटबाट पुग्नुपर्छ। सार्वजनिक बसले पु–याउने हो। सबैभन्दा पहिले छुट्ने सार्वजनिक बसहरू समात्दा गरुडाबाट हेटौंडा पुग्दा साढे आठदेखि पौने नौ बजेसम्म हुने रहेछ बिहानको। कार्यक्रमको लागि मोबाइल सेलमा निम्तो त पहिलेदेखि नै थियो। आयोजकले आज पनि तीनपटक फोन गरिसकेका छन्– हिंड्नु भो ? अहिले कहाँ हुनुहुन्छ ? अब कार्यक्रममा आइपुग्न कतिबेर लाग्छ ? एक युगसम्म हेटौंडा बसेर आफ्नो युवापनको मुख्य पसिना यहींको शिक्षा र साहित्यको माटोमा बगाएको हुँ। यस कारण त्यत्ति अपरिचित हेटौंडा छैन मसित, म पनि हेटौंडालाई अपरिचित मान्दिनँ। किन किन अद्यपर्यन्त हेटौंडा मलाई आफ्नै लाग्दछ। अत्यन्त प्रिय लाग्ने अनेक कारण पनि होलान् तर भाषा, साहित्य, शिक्षा र पत्रकारितामा हेटौंडाले मलाई पहिचान दिएको हो। ठाउँ दिएको हो। जहाँ आजको कार्यक्रम छ, त्यहाँ पुग्न बसबाट ओर्लेर दुई मिनट हिंड्नुपर्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अतिथिहरूको सूचीमा मेरो पनि नाम परेको रहेछ। बोलाइन्छु र मञ्चको एउटा कुनातिर राखिएको सुनौलो रड्ढो लाग्ने कुर्सीमा बस्छु। मञ्चका सबै कुर्सी तथा सोफाहरू सुनौला रङले चम्किएका छन्। म बसेको कुनाबाट अगाडिका सबै ठाउँ राम्ररी देखिएका छैनन् तर शान्त यस हलमा कुर्सी खाली छैनन्। रेडियोले आयोजन गरेको कार्यक्रम भएपनि आसपासका जिल्लासमेतबाट साहित्यकारहरूको भव्य उपस्थिति छ। रेडियोको कार्यक्रमजस्तो अनुभूति हुने नै छैन। स्टेशन म्यानेजर गिरिजा अधिकारीले बोलाएर सबै आएका हुन् कि प्रमुख अतिथिको नामको आकर्षणले साहित्यकारहरूको जमघट भएको हो ? कारणमा दुवैको सम्मिश्रण हुुनुपर्छ। देशकै खरो वा खस्रो लेखनको उत्कर्षमा रहने चर्चित साहित्यकार खगेन्द्र सङ्ग्रौलाको नामै काफी छ। सङ्गौलाको लेखनीको व्यक्तित्व र मोहनी अद्यपर्यन्त पाठकहरूमा उत्तिकै रहेको छ। अझ साहित्यकारहरू माझ उनीप्रतिको चुम्बकीय आकर्षण उनको विश्लेषकीय गुणले नै हुुनुपर्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;उत्कर्षमा कार्यक्रम। मन्तव्य, रचना र सम्मान सबै चलिरहेका छन्। अलिकति पनि असन्तुलन कतै देखिंदैन। हो, रेडियोको कार्यक्रमजस्तो पूर्णतया व्यवस्थित। कार्यक्रम शुरू भएपछिको हरेक सेकेन्ड यस्तो छ अपलक हेरिरहूँ। यस्तो कार्यक्रमको विशेषता के हुन्छ भने कानेखुसी हुन पाउँदैन। सबैको ध्यान मञ्चतिर हुन्छ र छ अहिले पनि। कार्यक्रममा एउटा पुरस्कार पनि छ। पुरस्कारको नाम के हो ? घोषणा गरिएको छैन ? एकपटक नारायणी अञ्चलस्तरीय पुरस्कार हो भनेर सुनिन्छ। रेडियोको कार्यक्रम हो। स्वाभाविकरूपमा पत्रकारितासित होला भन्ने अनुमान हुन्छ। पत्रकारिताका साथै साहित्यिक क्षेत्रका अत्यधिक प्रतिष्ठितहरूको जमघट छ। पुरस्कार कसलाई दिइने हो ? घोषणा गरिएको छैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;उत्कर्षमैं रहेको समयमा अब पुरस्कार घोषणाको पालो आएको बताइन्छ। पुरस्कारको नाम हो– नारायणी साहित्य सम्मेलन सम्मान २०७०। त्यसपछि पुरस्कार प्रदान गरिदिनका लागि आग्रह हुन्छ, प्रमुख अतिथि सङ्ग्रौलालाई। सङ्ग्रौला अगाडि उभिन्छन्। मञ्चमा माइक समातेर स्टेशन म्यानेजर अधिकारी भन्दछन्– “यो पुरस्कार कसलाई दिइँदैछ भन्ने कुरा रेडियोका अध्यक्ष र म कार्यक्रम संयोजकबाहेक कसैलाई जानकारी छैन। यो पुरस्कार कसले पाउँदैछन् भन्ने घोषणा गर्नुअगाडि यस सम्मानपत्रमा लेखिएको बेहोरा पढ्न चाहन्छु।” सम्मानपत्रमा लेखिएको बेहोरा यसरी वाचन गरिएको छ– “नारायणी साहित्य सम्मेलन सम्मान २०७०। हेटौंडा मकवानपुर। श्री... ...। नारायणी अञ्चलमा रही भाषा साहित्यको उन्नयन र विकासमा पु–याउनुभएको योगदानको उच्च कदर गर्दै नारायणी साहित्य सम्मेलन २०७० को अवसरमा तपाईंलाई नगद रु ५००१\/– सहित नारायणी साहित्य सम्मेलन सम्मान २०७० प्रदान गरिएको छ। २५ जेठ २०७०। आयोजक शक्ति एफएम १०३.४ मेगाहर्ज। सहआयोजक साहित्य सङ्गम मकवानपुर, प्रलेस मकवानपुर, भीम विराग सङ्गीत साहित्य कला प्रतिष्ठान, गजल मञ्च मकवानपुर, मातृभूमि साहित्य समाज। कार्यक्रम संयोजक गिरिजा अधिकारी, स्टेशन म्यानेजर, शक्ति एफएम १०३.४ मेगाहर्ज।”\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;चाँदी फ्रेममा सजाइएको सम्मानपत्र छड्के देखिन्छ म बसेको ठाउँबाट। हलभरि खचाखच मान्छेबीच भरिएको कौतूहलपूर्ण सन्नाटा छ। प्राप्तकर्ताको नाम घोषणा गरिएको छैन। सम्मानपत्र प्रमुख अतिथि सङ्ग्रौलाको हातमा पुग्दछ। सबैको कौतूहललाई अझ चरमतिर पु–याउने शैलीमा छ मन्तव्य, प्रस्तुति र परिवेश। चरमोत्कर्षमा कौतूहल पु–याएर नामोच्चारित हुन्छ– “साहित्यकार सञ्जय साह मित्र।”\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;मेरो मनोदशा सर्वथा अवर्णनीय छ। जडवत्, मूर्तिवत्, वाणीविहीन छु म। हलभरिको ताली पनि बज्दैछ तर मलाई कतै राप्ती खोलामा बजेकोजस्तो लागिरहेछ। सँगै बसेको एकजनाले– दाइ, अगाडि जानु न। भनेपछि झस्किंदै लुलो खुट्टा उठेजस्तो गर्छ। रेडियो प्राविधिकले बधाईका शब्द र सङ्गीत बजाइरहेका छन्। अझै पनि गुञ्जिरहेको छ मेरो कानमा।\u003C\/p\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/7298968710631910494\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/08\/blog-post_168.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/7298968710631910494"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/7298968710631910494"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/08\/blog-post_168.html","title":"हुस्सु बन्न पुगेको भावुक पल"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-urOb9SMDhug\/X0jizGSmq7I\/AAAAAAAA3f4\/a3hbs49iYqUa041uJZB3bpywlctES0k4gCLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-6094083697959286965"},"published":{"$t":"2020-08-21T17:17:00.004+05:45"},"updated":{"$t":"2020-08-21T17:17:27.238+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":" चकुचन्ना, ठकरा र चोरी दिवस"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-guFw5ZHdNvc\/Xz-wkQtAXCI\/AAAAAAAA3Rk\/-OHqtEnUUw8ZVcZNeb7rvC2jZ0yamcOewCLcBGAsYHQ\/s373\/sanjay%2Bmitra.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"373\" data-original-width=\"314\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-guFw5ZHdNvc\/Xz-wkQtAXCI\/AAAAAAAA3Rk\/-OHqtEnUUw8ZVcZNeb7rvC2jZ0yamcOewCLcBGAsYHQ\/s0\/sanjay%2Bmitra.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cb\u003E- सञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u003C\/b\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;भदौ महीनाभरि धेरै पर्व मनाइन्छन्। महिलाहरूले प्रतीक्षा गर्ने पर्व हरितालिका तीज र ऋषिपञ्चमी हो। यही दुई पर्वको ठीक बीचको दिनमा गणेश चतुर्थी मनाइन्छ। गणेश चतुर्थी व्रत हामीकहाँ पनि धेरैले मनाउँछन् तर दक्षिण भारतमा यस पर्वको भव्यता हेर्न लायकको हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;गणेश चतुर्थीलाई हाम्रो समाजले अनेक किसिमले मानेको पाइन्छ। यस दिनमा कतिपय महिला व्रत बस्ने गर्दछन् र भगवान् गणेशका साथै शिव र पार्वतीको विशेष पूजा गर्ने गर्दछन्। शास्त्रहरूले गणेशलाई प्रथम पूज्य देवताको रूपमा मानेकाले गणेशको पूजा गरी प्रसन्न राख्दा बाँकी सबै देवदेवी पनि प्रसन्न हुन्छन् भन्ने आस्था एवं विश्वास समाजमा रहेको छ। कपितयले गणेश, मुसा र लड्डुको अन्तर्सम्बन्धलाई वैज्ञानिक चिन्तनसित जोड्दै यसले प्रकृतिमा सन्तुलन ल्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको बताउँछन्।\u003C\/p\u003E\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-qON3qe3f230\/Xz-wkYqpHFI\/AAAAAAAA3Rg\/HevCwE1F_xIYtqOuzNkCjC0PLguDtHWfwCLcBGAsYHQ\/s1108\/sanjay.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"318\" data-original-width=\"1108\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-qON3qe3f230\/Xz-wkYqpHFI\/AAAAAAAA3Rg\/HevCwE1F_xIYtqOuzNkCjC0PLguDtHWfwCLcBGAsYHQ\/s640\/sanjay.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;गणेशलाई पूजा गर्ने दिनलाई चौठचन, चौठचान, चौकचन, चकुचना, चकुचन्ना आदि भनिएको पाइन्छ। लोकजीवनमा जे उच्चारणमा सजिलो हुन्छ, त्यही भन्दछन् तर यसमा चन्द्रमाको सन्दर्भ भने रहेको छ। चन्द्रमाको सम्बन्ध दुई किसिमले आएको छ। पहिलो त यो चन्द्रमास अनुसार मनाइने पर्व हो, जुन शुक्लपक्ष वा चन्द्रपक्षको चौथो दिनमा पर्दछ। यस दिन चन्द्रमा उदाउँछ र यस दिनको चन्द्रमाको विशेष महत्व हुन्छ। दोस्रो, चन्द्रमाको पनि पूजा हुन्छ। यसरी चन्द्रमाको पनि पूजा हुने हुँदा यो विशेष हुन गएको हो। हाम्रो संस्कृतिमा सूर्यको जति पूजा हुन्छ, चन्द्रमाको कमै भएको पाइन्छ। यद्यपि यो पनि मान्यता रहेको छ कि हरेक महीनाको द्वितीया तिथिको दिनको चन्द्रमा हेर्नाले शुभफल प्राप्त हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;चकुचन्नाको दिन पूजाका अनेक विधि छन्। वास्तवमा पूजा भनेको आफ्नो मनलाई शान्त बनाउने विभिन्न तरीकामध्ये एक हो। आफूलाई नियन्त्रणमा राख्ने, आफूलाई सन्तुलनमा राख्ने र मनलाई शान्त रहने खुराक प्रदान गर्ने, चित्त शुद्ध भएको अनुभूति हुनेजस्ता कारणले पूजाप्रति मानिसको मन गएको हुन्छ। पूजाले ध्यान केन्द्रित गर्न सहयोग पुग्छ। अझ हामीकहाँ भोकै बसेर र नुहाएर, सफा वा नयाँ कपडा लगाएर पूजा गर्ने चलन छ। यसले गर्दा सफाइसित समेत नाता गाँसिन पुगेको देखिन्छ। आफ्नो पारिवारिक चलन, देखासिकी वा शास्त्रसम्मत जसरी चित्त बुझ्दछ, उसैगरी मानिसले आफ्नो चित्तशुद्धिको लागि पूजा गर्दछन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;यस दिनको अलिक पुराना सम्झनाहरू छन्। वर्तमान नवयुवा पुस्ताले यो देख्न र भोग्न पाएनन्। हुनत यसलाई विकृति भनेर समाप्त पारियो तर मलाई अहिले लाग्न थालेको छ, यो सामाजिक सम्बन्धको एउटा पाटो थियो– शिक्षक, अभिभावक र विद्यार्थीबीचको। जुन अहिले हराइसकेको छ, त्यो ब्यूँतिन सम्भव छैन तर सम्झनाले भने हरेक वर्ष ब्यूँताउने गरेको छ। यस दिन गाउँघरमा ठकरा मनाइन्थ्यो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;ठकराको तयारी दुई\/चार दिन पहिलेदेखि गरिन्थ्यो। काठको ठकरा बनाइन्थ्यो। त्यसलाई रङ्ग्याइन्थ्यो। दुई ठकराको फेदमा एक\/एक वटा प्वाल बनाएर डोरी छिराइ बाँधिन्थ्यो। हरेक विद्यार्थीले यो गर्दथ्यो। अरूको लागि यो चकुचन्नाको दिन हुन्थ्यो तर विद्यार्थीको लागि भने ठकरा हुन्थ्यो। ठकराको प्रतीक्षा विद्यालय खुलेदेखि हुन्थ्यो, विद्यार्थीलाई। डेढ महीने गर्मी बिदापश्चात् भदौमा विद्यालय खुल्थ्यो र विद्यार्थीहरूले औला भाँचेर ठकरा आउन अब कति दिन बाँकी छ भनेर गन्न शुरू गर्दथे। नजीक–नजीक आउन थालेपछि ठकरा बनाउने काम शुरू हुन्थ्यो। त्यति बेला ठकराको बिक्री बजारमा पनि हुन्थ्यो। मोटो, पातलो, ठूलो, सानो, विभिन्न आकारमा बनाइएका रङ्गीन ठकराहरू बजारको शोभा हुने गर्दथे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;ठकराको दिन विद्यालयमा छुटै उत्साह हुन्थ्यो। विद्यार्थीहरू सकेसम्म राम्रा कपडा लगाएर कपालमा तेल लगाएर विद्यालय पुगेका हुन्थे। सबै शिक्षकहरू आए पनि फिल्डमा लाइनमा उभ्याएर विद्यार्थीहरूलाई निर्देशन हुन्थ्यो। गाउँमा जाँदा सबैजना लाइनमा जाने। लाइनभन्दा बाहिर कोही नजाने। आफूभन्दा अगाडिको विद्यार्थीको खुट्टामा झिट्की नमार्ने। पछाडिको विद्यार्थीलाई पनि हिंड्न कुनै अप्ठ्यारो नपार्ने। कोही कसैलाई गाली नगर्ने। हल्ला नगर्ने। गीत नगाउने। ठकराले कसैलाई नहान्ने। आफ्नो ठकराले कसैको ठकरामा प्रहार नगर्ने। ठकराको सबैले आदर गर्नुपर्ने। यी र यस्ता अनुशासनलाई सबैले अनिवार्यरूपमा पालना गर्ने। त्यसपछि फिल्डमैं लाइनमा सबै विद्यार्थीलाई ठकराको अभ्यास गराइन्थ्यो। ठकरा बजाउने अभ्यास गराइँदा गीतको लय अनुसार कसरी बजाउने भन्ने मुख्य कुरा हुन्थ्यो। ठकरा भाँचिनुहुँदैन। अनि शिक्षकको नेतृत्वमा गाउँतिर विद्यार्थीहरू दुई लाइनमा निस्कन्थे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;गाउँमा पस्नेबित्तिकै शुरू गथ्र्यौं–\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;गौरी नन्दन शिव दुलारे\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;बबुआ गणेशजी सबके प्यारे...\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;काठको ठकरामा तालसित ठोकिंदा बेग्लै किसिमको आवाज निस्कन्थ्यो। गीतमा हुने सिर्जनशीलताको पक्ष पनि विचारणीय छ। व्यापक सिर्जनशीलता हुन्थ्यो। लयबद्धतामा सिर्जनशीलताको यो पक्ष लोप भइसकेको छ। जुन विद्यार्थीको घर आउँथ्यो, उसको घरअगाडि उभिएर विद्यार्थीहरू ठकरा बजाइरहन्थे, गीत गाइरहन्थे। सम्बन्धित विद्यार्थीको आँखामा गमछाको पट्टि बाँधिन्थ्यो। विद्यार्थीको घरबाट सम्भव भएसम्म आमाले नै नाङ्लोमा अलिकति चामल, थोरै दाल, थोरै तरकारी, नून र दुई\/चार रुपैयाँ ल्याएर दिन्थिइन्। आमा, बुबा, घरका अन्य सदस्य र समाजका अगाडि विद्यार्थीको आँखाबाट पट्टि खोल्दै गुरुले विद्यार्थीलाई आशीर्वाद दिन्थे। आशीर्वाद पढाइ र ज्ञानसित सम्बन्धित हुन्थ्यो। कतिपय विद्यार्थीका अभिभावकको आँखामा यो दृश्यको बेला आँसु भरिन्थ्यो। घरपरिवारका सदस्यहरू भावुक बन्दथे। त्यति बेला पूरा टोल छिमेक नै द्रविभूत भएजस्तो हुन्थ्यो। शिक्षकको गुरुत्व बढेजस्तो, विद्यार्थीको महत्व बढेजस्तो र अभिभावकको उचाइ पनि बढेजस्तो हुन्थ्यो। शिक्षक र विद्यालयको तर्फबाट विद्यार्थीहरूले ठकरा बजाउँदै विद्यार्थीलाई धन्यवाद, आमा वा बुबालाई पनि धन्यवाद दिइरहेका हुन्थे। विद्यार्थीले पनि आफ्नो पढाइ राम्रो होओस् भनेर विद्यालयका सबै साथीले एकसाथ सामूहिक कामना गरेको सुन्न पाउँथे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;एउटा विद्यार्थीको घरबाट अर्को विद्यार्थीको घरतिर जाँदा बाटोमा दुवैतिर गाउँमा नरनारी उभिएर एक किसिमले विद्यार्थीहरूलाई अभिवादन गरिरहेका हुन्थे। विद्यार्थीप्रति समाजको सम्मान हुन्थ्यो। पढुआहरू हुन् भन्ने गर्व हुन्थ्यो। आफ्ना छोराछोरीलाई पनि पढाउनुपर्दछ भन्ने भावनाको विस्तार हुन्थ्यो। अझ जो सबैभन्दा जान्ने विद्यार्थीहरू हुन्, उनीप्रति एक किसिमको थप आकर्षण हुन्थ्यो। अझ विद्यालयमा पढ्ने नजीकका घनिष्ट मित्र बनिसकेका तर एक टोलदेखि अर्को टोलमा घर हुँदा अरू समयमा पुग्न नसकेको खण्डमा आजको दिन घर पुगिन्थ्यो, आफ्ना साथीको घरका सदस्यहरूसित चिनजान हुन्थ्यो, चिनजानको नवीकरण हुन्थ्यो, आत्मीयतामा वृद्धि हुन्थ्यो। शिक्षक जब सम्भव भएसम्म हरेक विद्यार्थीको घर पुग्दथे, त्यति बेला करीब हरेक विद्यार्थीका अभिभावकसित भेट हुन्थ्यो। सल्लाह–सुझाव आदानप्रदान हुन्थ्यो। अभिभावक र शिक्षकको आत्मीयतामा सम्मानजनक वृद्धि हुन्थ्यो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;यसको मुख्य विकृति भनेको अन्न र द्रव्य (पैसा) सङ्कलन हो भन्ने गुनासो रहेको छ। धनीमानीबाट अलिक बढी आउला भन्ने अपेक्षा थियो होला, हामी साना भएकाले यो पक्षतिर सोच्न सकेनौं। अन्य विकृति पनि देखिएको होला समाज र परिवेश अनुसार। तर मलाई राम्ररी सम्झना छ, एक विद्यार्थीको घरबाट अर्को विद्यार्थीको घरतिर जाँदा बाटोमा कुनै विद्यार्थीको घरमा पुग्न छुटेछ भने मेरो घरमा पनि पुग्नुपर्दछ भन्ने गुनासो अभिभावकको रहन्थ्यो। कहिलेकाहीं यस्तो गुनासो ठकरा सकिएको कैयौं दिनपछिसम्म पनि आइरहन्थ्यो। ठकराले अभिभावकको पनि सम्मान बढाएको थियो कि भन्ने विश्लेषण गर्न सकिन्छ। ठकरामा अझ पनि धेरै विकृति थिए होलान् तर त्यस्ता विकृतिलाई कम गर्दै कम्तीमा विद्यालयमा भएपनि यसलाई गेयात्मक, लयात्मक, सिर्जनात्मक, प्रदर्शनात्मक, अभिनेयात्मक आदि किसिमले मनाउने गरी राख्न सकिन्थ्यो होला कि यसमा हुने अन्न तथा द्रव्य सङ्कलनलाई पूर्णतया प्रतिबन्धित गरेर। हुन सक्छ, मैले यसको खराब पक्षलाई बुझ्न नसकेको हुँला तर ठकराले त्यस बेला सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाएको थियो जस्तो अहिले पनि लाग्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;माथि चन्द्रमाको सन्दर्भ आइसकेको छ। पहाडतिर भने चकुचन्नाको दिनको चन्द्रमा देख्नुलाई त्यति राम्रो मानिन्न। मधेसतिर यस दिनको चन्द्रमा देख्नुलाई शुभ मानिन्छ तर पहाडतिरको मान्यता के छ भने यस दिनको चन्द्रमा देखेपछि थोरै भएपनि केही चोर्नुपर्छ। चोरी नगरे वर्षभरि चोरीको बात वा दोष लागिरहन्छ भन्ने मान्यता छ। यस दिन राति धेरैको अम्बा, मकै, भुइँकटहरजस्ता कुराहरू चोरी हुन्छन्। चोरी हुँदा पनि अन्य दिनको जस्तो धेरै सोधखोज गरेको पाइन्न तर आफ्नो सामान चोरी नहोओस् भने मानिस सतर्क भने हुन्छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;समाज र परिवेश अनुसार संस्कृतिको स्वरूप फरक हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003C\/p\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/6094083697959286965\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/08\/blog-post_902.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/6094083697959286965"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/6094083697959286965"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/08\/blog-post_902.html","title":" चकुचन्ना, ठकरा र चोरी दिवस"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-guFw5ZHdNvc\/Xz-wkQtAXCI\/AAAAAAAA3Rk\/-OHqtEnUUw8ZVcZNeb7rvC2jZ0yamcOewCLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay%2Bmitra.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-6428118843000414902"},"published":{"$t":"2020-08-14T17:48:00.001+05:45"},"updated":{"$t":"2020-08-14T17:48:33.341+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":" रेणुकाको गुप्त सम्बन्ध"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cp style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cb\u003E\u003C\/b\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-iFFHEM1InqQ\/XzZ9IuwWtMI\/AAAAAAAA3EM\/Aa6B5hepH0ocNqnxWWpmgQVSr7ar1wYUgCLcBGAsYHQ\/s310\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"310\" data-original-width=\"262\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-iFFHEM1InqQ\/XzZ9IuwWtMI\/AAAAAAAA3EM\/Aa6B5hepH0ocNqnxWWpmgQVSr7ar1wYUgCLcBGAsYHQ\/s0\/sanjay.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003Cb\u003E\u003C\/b\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cp\u003E\u003Cb\u003E- सञ्जय मित्र\u003C\/b\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;रेणुकाको गुप्त सम्बन्धका कारण नै परशुराम त्यति क्रूर बनेका थिए र हजारौंलाई आफ्नो परशुले वध गरेका थिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;सन्दर्भ रामायणकालको हो। अहिले रामायणका विभिन्न सन्दर्भहरू प्रसङ्गवश चर्चामा छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;जनकपुरीमा राम–सीता विवाहको समयमा परशुराम–राम संवाद भएको र रामलाई विष्णुको अवतार मानेको वा अत्यधिक रिसाहाको उपाधि पाएका परशुरामलाई पनि विष्णुको अवतार नै मानिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;परशुराम प्रसिद्ध हुनुका पछाडि उनका केही सम्बन्ध पनि कारक थिए। उनी विश्वामित्रकी बहिनीका नाति, इक्ष्वाकु राजाका नजीकका नातेदार तथा भृगुवंशका उत्तराधिकारी थिए। साथै त्यस समयका यी तीन त्यस्ता वंशज हुन् जो स्वयं पूजित थिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;यीबाहेक परशुरामको निजी व्यक्तित्वले पनि उनको प्रसिद्धिमा बल पु–याएको थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;जमदग्नि र विश्वामित्र मामा–भान्जा थिए। त्यस युगका एक शक्तिशाली राजा थिए – हैहय कार्तवीर्य सहस्रार्जुन। उनको वास्तविक नाम अर्जुन नै थियो तर सहस्रौं हैहयका राजा भएकाले उनलाई सबैले सहस्रार्जुन भन्दथे। उनको अपार सम्मान पनि थियो। सहस्रार्जुन र विश्वामित्र पनि नजीकका नातेदार थिए। दुवै साढु थिए, साख्खै। यसरी सहस्रार्जुन चाहिं परशुरामका सानबा (मौसा) थिए।\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003Cb\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-AODtOz6pwnw\/XzZ9Iv84YgI\/AAAAAAAA3EQ\/neDDUmIQljg7Pm8cicLg0HZUWuTAa9L4QCLcBGAsYHQ\/s1093\/mitra.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"310\" data-original-width=\"1093\" height=\"182\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-AODtOz6pwnw\/XzZ9Iv84YgI\/AAAAAAAA3EQ\/neDDUmIQljg7Pm8cicLg0HZUWuTAa9L4QCLcBGAsYHQ\/w640-h182\/mitra.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/b\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;सहस्रार्जुनको मृत्यु परशुरामकै हातबाट आमुन्ने–सामुन्नेको युद्धमा भएको थियो। यसले पनि परशुरामको तत्कालीन प्रसिद्धिमा योगदान दिएको थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;परशुरामको आमाको नाम रेणुका थियो। परशुरामले आफ्नै आमाको पनि हत्या गरेको प्रसङ्ग पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;सर्वविदित छ – हिन्दू धर्ममा अति श्रद्धेय सप्तर्षिमा जमदग्नि एक हुन्। ऋषि जमदग्निकी पत्नी हुन् रेणुका। जमदग्नि र रेणुकाका पाँचौ पुत्र हुन् परशुराम।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;रेणुकाको उत्पत्तिको विषयमा धेरै तर्क पाइन्छ। समग्रमा उनी इक्ष्वाकु वंशकी राजकुमारी थिइन्। जमदग्निले सरस्वती नदीको किनारमा अवस्थित ऋचिक ऋषिबाट शिक्षा प्राप्त गरेका थिए। ऋचिक ऋषि नै जमदग्निका पिता भएको उल्लेख पाइन्छ। विश्वामित्रले पनि ऋचिक ऋषिबाटै शिक्षा पाएको उल्लेख छ। अर्थात् ऋषि ऋचिकले आफ्ना छोरा जमदग्नि र साला विश्वामित्रलाई शिक्षा दिएका थिए। कालान्तरमा जमदग्नि र विश्वामित्र मिलेर वेदका विभिन्न ऋचाहरूको निर्माण गरे। दुवै प्रसिद्ध वेदर्षि हुन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;जमदग्नि र रेणुकाका पाँच पुत्र थिए – रुक्मवान, सुखेण, वसु, विश्वानस र परशुराम। परशुराम कान्छा थिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;परशुराम सानैदेखि तीक्ष्ण बुद्धिका थिए। कुनै पनि कुरा तुरून्त सिक्न सक्दथे। आमा र बुबाका आज्ञाकारी सन्तान थिए। त्यस युगका प्रसिद्ध गुरु आफ्ना पिताका सन्तान हुनुमा पनि गर्व थियो परशुरामलाई।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;त्यस समय मृतिकावती पनि एउटा नगर वा राज्य थियो। त्यहाँका राजा थिए चित्ररथ। चित्ररथ गन्धर्व थिए। गन्धर्वराज चित्ररथ सुगठित शरीरका अत्यन्तै रूपवान थिए। भनिन्छ रेणुकाको गुप्त सम्बन्ध चित्ररथसित थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;गन्धर्वराज चित्ररथ अप्सराहरूका साथ विहार गर्दथे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;हवन तथा अन्य कार्यका लागि रेणुका जल लिन जाने गर्दथिन्। एक दिन हवन समाप्त भएपछि पनि रेणुकालाई यज्ञस्थलमा नपाएर जमदग्नि रेणुकालाई खोज्न निस्के। जमदग्निले पत्नी रेणुकालाई जुन अवस्थामा देखे, त्यसको वर्णन दुई किसिमले गरिएको पाइन्छ। पहिलो, जमदग्निले आफ्नी पत्नीलाई आर्य मर्यादा विरोधी आचरण एवं मानसिक व्यभिचार गर्दै गरेको देखे चित्ररथसित। दोस्रो, जमदग्निले आफ्नी पत्नीलाई चित्ररथसित व्यभिचाररत अवस्थामा देखे। सम्भवतः पहिलोमा आध्यात्मिकता छ भने दोस्रोमा लौकिकता। सत्य के हो ? अहिले बुझ्न सम्भव छैन। तर, रेणुका र चित्ररथको गुप्त सम्बन्ध अकस्मात् प्रकट भएको थियो जमदग्निका अगाडि। जुन अकल्पनीय थियो। अकल्पनीय अमर्यादित सत्योद्घाटनपछि जमदग्नि यति उत्तेजित भए कि पाँचै पुत्रलाई बोलाई रेणुकाको शिरच्छेद गर्ने आदेश दिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;भनिन्छ, जमदग्निले पहिले जेठो छोरोलाई आदेश दिए तर उनले आमाको हत्या गर्न नसक्ने भनी असमर्थता प्रकट गरे। क्रमशः अन्य छोराले पनि यही असमर्थता जनाए, तर कान्छो परशुरामले तत्काल परशु उठाएर आमाको शिर काटे। आमाको हत्या गर्न खोज्दा आमालाई बचाउन वा परशुरामलाई रोक्न सबै दाजुहरू दौडेका थिए तर तत्काल सबैको हत्या गरे परशुले। पिता जमदग्नि अत्यधिक खुशी भए परशुरामदेखि। जमदग्निले परशुरामलाई कुनै वर माग्न आग्रह गरेपछि उनले आमालगायत सबै दाइलाई जीवित पारिदिन र आमाको हत्याको घटना विस्मृत होस् भनी वर मागे। कान्छो छोराको बुद्धिको तीक्ष्णताको यहाँ पनि परिचय पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;रेणुकाको हत्या सहस्रार्जुनलाई मन परेको थिएन र उनले जमदग्निको आश्रममा आक्रमण गरी आगो लगाएर ध्वस्त बनाए। उनको चर्चित गाई \u003Cbr \/\u003E(कपिला कामधेनु) को अपहरण गरे। यसपछि आक्रोशित भएर परशुरामले सहस्रार्जुनसित लडाइँ गरी मारेको प्रसङ्ग पाइन्छ। पछि सहस्रार्जुनका उत्तराधिकारीहरूले परशुरामको अनुपस्थितिमा जमदग्निको हत्या गरे। यसैको प्रतिशोध लिन परशुरामले हैहय वंशसँग एक्काइसपटक युद्ध गरेको चर्चित प्रसङ्ग पाइन्छ। अर्को प्रसङ्ग अनुसार, रेणुका पुनर्जीवित भएपछि रेणुका र चार छोराको वधसम्बन्धी घटनाको लेशमात्र कसैलाई सम्झना थिएन। जमदग्नि र परशुरामलाई भने सबै ताजा थियो। परशुरामले मातृ तथा भ्रातृ हत्या पापबाट मुक्त हुनको लागि आफ्ना पिता एवं गुरु जमदग्निबाट जुन उपाय प्राप्त गरेका थिए, त्यही अनुसार पापमोचनका लागि गएका थिए। त्यही मौका पारी सहस्रार्जुनको हत्याको प्रतिशोध लिन सहस्रार्जुनका छोराहरूले जमदग्निको हत्या गरे। परशुरामकी आमा रेणुका पतिको हत्याबाट विचलित भई पतिकै चिताग्निमा प्रविष्ट भई सती गइन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;जमदग्नि–पत्नी रेणुकाकी बहिनी थिइन् सहस्रार्जुनकी पत्नी। सहस्रार्जुनले आफ्नी पत्नीलाई असाध्यै माया गर्दथे। एक किसिमले पत्नीले भनेको काट्न सक्दैनथे। जब उनले दिदीको हत्या भएको कुरा थाहा पाएकी थिइन् उनी क्रोधित भएकी थिइन्। त्यही क्रोधले पति परमवीर हैहय कार्तवीर्य सहस्रार्जुनलाई प्रतिशोध लिन अनुरोध गरेकी थिइन्। पत्नीको अनुरोध टार्न नसकेर हो वा पत्नीको दिदीको मृत्यु भइसकेपछि अब कुनै नाता नै बाँकी रहेन भन्ने मनमा परेर शक्ति प्रदर्शन गर्न हो, त्यस युगका अत्यन्त श्रद्धेय एवं शक्तिशाली जमदग्निको आश्रम लुटे र आगो लगाएर ध्वस्त पारे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;चित्ररथ र रेणुकाबीच आध्यात्मिक वा लौकिक जुन सम्बन्ध स्थापित भएको होओस् तर त्यसको परिणाम कति भयावह देखियो ? परशुरामलाई रिसको अवतार भनी परिचित गरायो। अध्यात्मले पनि परशुरामलाई विष्णुका छैटौं अवतार (आवेशावतार) मानेकै छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अध्यात्मलाई मान्ने हो भने भगवान् परशुरामकी जन्मदात्री रेणुका र चित्ररथको आध्यात्मिक संयोग लीलाले के स्पष्ट पार्न खोजेको छ ? यो पनि गहन अध्ययनको विषय रहेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;रेणुकाले चित्ररथलाई पनि अमर बनाएकी छन्।\u003C\/p\u003E\u003Cp\u003E\u003C\/p\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/6428118843000414902\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/08\/blog-post_438.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/6428118843000414902"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/6428118843000414902"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/08\/blog-post_438.html","title":" रेणुकाको गुप्त सम्बन्ध"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-iFFHEM1InqQ\/XzZ9IuwWtMI\/AAAAAAAA3EM\/Aa6B5hepH0ocNqnxWWpmgQVSr7ar1wYUgCLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-3291221483681353019"},"published":{"$t":"2020-08-07T18:04:00.000+05:45"},"updated":{"$t":"2020-08-07T18:04:05.374+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"विश्वचर्चित भूमिपूजनस्थलको सम्झना"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-iE3BmRL6hcg\/Xy1GMV2D1wI\/AAAAAAAA24w\/HhwQTRIPJ0QwTWlju1fumO5PSNQza7tAACLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"419\" data-original-width=\"352\" height=\"320\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-iE3BmRL6hcg\/Xy1GMV2D1wI\/AAAAAAAA24w\/HhwQTRIPJ0QwTWlju1fumO5PSNQza7tAACLcBGAsYHQ\/s320\/sanjay.jpg\" width=\"268\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u0026nbsp;\u003Cb\u003E- सञ्जय मित्र\u003C\/b\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हाम्रो समाजमा भुइँया बाबाको पूजा गर्ने चलन छ। केही जातिविशेष वा समुदायले व्यक्तिगत वा सामूहिक पूजा गर्ने चलन छ। कतै भुइँया बाबा त कतै भुइँया माता भनेर पूजा गरिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वास्तवमा धरतीलाई पूजा गर्ने चलन पुरानै हो। धरतीलाई माता पनि भन्ने गरिएको पाइन्छ। धरतीलाई पूजा गर्नु वा धरतीप्रति श्रद्धा प्रकट गरिनुमा केवल धार्मिक कारण हो भन्ने सोचाइ राख्नु सीमित हुन जान्छ। आफूलाई नास्तिकको श्रेणीमा राख्नेहरूले पनि आफ्नो धरतीसित प्रेम गर्ने गरेको र आफ्नो धरतीप्रति गर्व गर्ने गरेको पाइन्छ। भौतिकवादीहरूले पनि धरतीको सवालमा आफूलाई अलिक फरक किसिमले भएपनि आस्तिकहरूकै नजीक राख्न चाहन्छन्। यसर्थ धरतीप्रतिको श्रद्धा र सम्मान अनेक रूपमा गरिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हाम्रो संस्कृतिमा कुनै महत्वपूर्ण काज गरिंदा भूमिपूजा गर्ने चलन रहेको छ। र यस प्रकारको संस्कृति कुनै सानोतिनो भूखण्डमा होइन, विशाल क्षेत्रमा रहेको छ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-cVvHE8mIKlo\/Xy1GMGYggSI\/AAAAAAAA24s\/aZpVClDYHWISVtPM2huGklWNfoK9AkzgACLcBGAsYHQ\/s1600\/swant.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"318\" data-original-width=\"1098\" height=\"184\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-cVvHE8mIKlo\/Xy1GMGYggSI\/AAAAAAAA24s\/aZpVClDYHWISVtPM2huGklWNfoK9AkzgACLcBGAsYHQ\/s640\/swant.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; गत हप्ताको विश्वचर्चित भूमिपूजन एउटा उदाहरण हो। भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले उत्तर प्रदेश प्रान्तको अयोध्यामा भूमिपूजन तथा राममन्दिर निर्माणको कार्यारम्भ गरे। त्यो भूमिपूजन निकै चर्चित रह्यो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सन् १९९० को दशकदेखि अयोध्या निरन्तर चर्चामा रहेको छ। अहिले आएर चितवन जिल्लाको माडी उपत्यकाको माडी नगरपालिकाभित्रको अयोध्यापुरी पनि चर्चामा छ। तर उत्तर प्रदेशको अयोध्या नै करीब तीन दशकदेखि विशेष चर्चामा रहेको छ। विशेष चर्चामा रहने कारण भने राममन्दिर नै हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; शास्त्रहरूले रामको जन्मभूमि अयोध्यालाई मानेको छ र हिन्दू समाजमा पनि अयोध्यालाई रामजन्मभूमि मानिएको देखिन्छ। तर त्यहीं अयोध्यामा भने राममन्दिर थिएन। रामजन्मभूमि बताउने स्पष्ट कुनै मन्दिर वा प्राचीर पनि थिएन। धेरैले के विश्वास गरेका थिए कि जहाँ बाबरी मस्जिद छ, त्यहाँ नै राममन्दिर थियो। राममन्दिरलाई कुनै जमानामा कसैले भत्काएर मस्जिदको निर्माण गराएका थिए भन्ने भनाइहरू प्रचलनमा थिए। एक दिन हजारौं मानिस मिलेर मस्जिद भत्काए। त्यसपछिको स्थिति भने फरक हुन पुग्यो। भारतीय राजनीतिमा राममन्दिरको मुद्दा स्थापित हुन पुग्यो र त्यो विवादित भूमिसम्बन्धी मुद्दा अदालतसम्म पुग्यो। लामो समयको प्रतीक्षापछि अदालतले राममन्दिरको पक्षमा फैसला सुनायो। फैसलाले एउटा तरङ्ग ल्यायो, हिन्दू समुदायमा उत्साह ल्यायो। सानातिना अपवादबाहेक फैसलालाई सबैले स्वीकार गरे। फैसलापछि राममन्दिर बन्ने निश्चित भयो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; राममन्दिर कहिले बन्ने भन्ने अन्योल थियो तर अब त्यो अन्योल पनि समाप्त भएको छ। त्यहाँका प्रधानमन्त्रीले भूमिपूजन र मन्दिर निर्माणको कार्यारम्भ शुरू गरेपछि अब मन्दिर निर्माणको काम कहिले सम्पन्न होला भन्ने नयाँ जिज्ञासाको पालुवा मनमनै पलाइरहेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अयोध्यामा अहिले निर्माण भइरहेको राममन्दिरको जमीनको विवाद सर्वोच्च अदालतमा रहेकै बखत दुई वर्ष पहिले अयोध्या पुगेको थिएँ। विवादित भनिएको जमीनमाथि पाइला टेक्ने अवसर प्राप्त भएको थियो र रामको जन्म भएको मानिएको ठाउँको दर्शन गर्न पाएको थिएँ। भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी अयोध्यामा रहँदा जुन जुन ठाउँ पुगेका थिए, भारतीय सञ्चारमाध्यमले प्रत्यक्ष प्रसारणमार्फत् देखाए, म ती ठाउँहरूमा पुगिसकेको छु, त्यसै बेला। ती ठाउँहरू क्रमशः टेलिभिजनको पर्दामा देख्न पाउँदा एकातिर त्यस ठाउँलाई आफैंले देखेको आत्मानुभूति र अर्कोतर्फ त्यहाँ रहँदाको समयमा त्यहाँको वस्तुस्थिति तथा मनोविज्ञान बुझेको हुनाले फरक किसिमको उत्साह ममा हुनु स्वाभाविक हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; जहाँ मन्दिरको गर्भगृह छ, त्यहाँ शिलान्यास गरिएको छ, त्यो ठाउँमा पहिलेदेखि नै रामको प्राचीन मूर्ति राखिएको थियो। रामको जन्म त्यही ठाउँमा हो भनेर रामको प्राचीन मूर्ति राखिएको थियो। बाहिरबाट कोही दर्शन गर्न जान्थे भने त्यही मूर्तिको दर्शन गर्न पाउँथे। अहिले अब व्यवस्था परिवर्तन भएको हुनुपर्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अयोध्यामा दर्शन गर्न जाने भनेको मुख्य कुरा यही नै हो। रामसँग सम्बन्धित अन्य धेरै कुराको त्यहाँ दर्शन गर्न पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अयोध्यामा जतिजनासित कुराकानी भएको थियो, हरेकमा विश्वास थियो कि राममन्दिर कुनै पनि हालतमा बन्नेछ। अदालतमा मुद्दा विचाराधीन रहेको भएपनि स्थानीयको भनाइ कस्तो थियो भने यहाँ रामले जन्म लिएकै हो र यो मुद्दामा रामले आफ्नो फैसला आफैंले गर्छन्, यस कारण राममन्दिर त्यहीं बन्नेछ, जहाँ सबैले उनको जन्म भएको भनिरहेका छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; जुन ठाउँमा रामको जन्म भएको भनिएको छ, त्यस ठाउँमा जान रोक लगाइएको त थिएन तर त्यहाँसम्म पुगेर दर्शन गर्न सकिने ठाउँमा पुग्न भने सुरक्षासम्बन्धी अनेक चेकजाँचबाट गुज्रनुपर्दथ्यो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; रामजन्मभूमि मानिएको ठाउँलाई चारैतिरबाट ठूलो पर्खालले घेरिएको छ। सामान्यतया पर्खाल नाघ्न सम्भव छैन। दर्शन गर्न जाने मानिसहरूमा भने सबैभन्दा पहिले अत्यन्त व्यवस्थित सुरक्षा सतर्कता रहेको मनोविज्ञान बन्न पुग्दछ। मुख्य प्रवेशद्वारमा नै दर्शनार्थीसित केही पनि नरहेको स्पष्ट पारिन्छ अर्थात् प्रवेशद्वारमा नै दर्शनार्थीसित मोबाइल, कलमजस्ता सानावस्तुहरू पनि झिक्न लगाइन्छ। बेल्ट पनि लगाउन पाइन्न। जुत्ता, चप्पल पनि खोल्न लगाइन्छ। प्रवेश गर्नुअघि सुरक्षाकर्मीले पूरै शरीर चेक गर्दछ। त्यसपछि मेशिनको प्रयोग गरेर भित्र लैजान नहुने कुनै कुरा नभएको जाँचिन्छ। यदि केही भेटियो भने तत्काल फिर्ता पठाइन्छ र बाहिर सामान राखेर आउन भनिन्छ। त्यहाँ बाहिर निश्शुल्क सामानहरू राख्ने ठाउँको व्यवस्था छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; भित्र प्रवेश गरेपछि फलामे डन्डीले चारैतिरबाट घेरिएर बनाएको सुरुङजस्तो लामो र घुमाउरो मार्ग छ। वर्षा र घामबाट पनि जोगाउने किसिमको छ तर कतै कोही फुत्केर जान भने सकिन्न। मार्गभरि सुरक्षाकर्मीहरू हुन्छन्। भित्र पनि ठाउँ–ठाउँमा शरीर चेकजाँच हुन्छ। रामजन्मभूमिमा पुग्नुअघि करीब एक किलोमिटर जति घुम्नुपर्दछ। रामको जन्म भएको ठाउँ आइपुग्नासाथ त्यहाँ भित्रै मार्गमा नै झन्डै तीनजनाको बीचमा एकजना सुरक्षाकर्मी आउँछन् र अत्यन्तै मीठो शब्द र शैलीमा रामको जन्म भएको ठाउँ त्यही हो। त्यो रामको प्राचीन मूर्ति हो। अदालतबाट फैसला भएर राममन्दिर बन्यो भने अहिले विराजमान भएको यही ठाउँमा भगवान् रामलाई विराजमान गराएर मन्दिर बनाइन्छ भनेर बताउँछन्। अन्य सानातिना जिज्ञासा भए समाधान गर्दछन्। हामीलाई यी कुरा बताउनेमा महिला प्रहरी थिइन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; दर्शन गर्दै हिंड्दै गर्नुपर्ने हुन्छ र व्याख्यान पनि सुन्दै गर्नुपर्छ। त्यहाँ धेरै कुरा सोध्न र भन्न पनि समय हुँदैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; करीब पच्चीस मिटर टाढाबाट रामको दर्शन गर्न पाउँदा मनमा एक किसिमले टीठ लागेर आउने र अर्को किसिमले सन्तोष लागेर आउने हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अहिले जब राममन्दिर निर्माण हुने विषयसम्बन्धी आशङ्काको आकाशमा रहेका सम्पूर्ण बादल हटेर छ्याङ्ङ भएको छ, तब प्लास्टिकले छोपेर बनाइएको अस्थायी साधारण टेन्टजस्तो लाग्ने ठाउँमा राखिएको रामको त्यो प्राचीन मूर्तिले सबैको चाहना अनुसारको ठाउँ पाउने निश्चित हुँदा सन्तोषको मात्रा बढेर जानु स्वाभाविक हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; टेलिभिजनको पर्दामा भूमिपूजनको दृश्य हेरिरहँदा त्यस ठाउँमा पहिले नै पुगिसकेको भएर त्यहाँ आफू पनि उपस्थित भएको महसूस भइरहेको थियो। अयोध्यामा रहँदा कतिपयको मुखबाट सुनिएको– दुनियाँको उद्धार गर्ने रामले आफ्नै उद्धार कहिले गर्ने होला ? भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि प्राप्त भएको जस्तो लागिरहेको थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; विभिन्न समाचार च्यानलहरूले पनि रामको वनबास अब समाप्त भएको टिप्पणी गरेका थिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; नेपालमा अयोध्या भएको सन्दर्भलाई पनि म सम्मान गर्दछु। अयोध्या अन्यत्र पनि भएको बताइन्छन्, ती ठाउँहरूप्रति म सम्मान प्रकट गर्दछु। सबै अयोध्याले यथोचित विकास र सम्मान पाउनुपर्दछ भन्ने मलाई लागेको छ।\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/3291221483681353019\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/08\/blog-post_743.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/3291221483681353019"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/3291221483681353019"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/08\/blog-post_743.html","title":"विश्वचर्चित भूमिपूजनस्थलको सम्झना"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-iE3BmRL6hcg\/Xy1GMV2D1wI\/AAAAAAAA24w\/HhwQTRIPJ0QwTWlju1fumO5PSNQza7tAACLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-743929816483510686"},"published":{"$t":"2020-07-31T16:38:00.001+05:45"},"updated":{"$t":"2020-07-31T16:38:38.967+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"सीता बाबाको अन्तर्वार्ता"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cbr \/\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-OQHn2cFipS0\/XyP4FkfrV2I\/AAAAAAAA2qg\/sO-QjjaiXHoOfogGjcCAaMXOlQPG5VbgACLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"266\" data-original-width=\"225\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-OQHn2cFipS0\/XyP4FkfrV2I\/AAAAAAAA2qg\/sO-QjjaiXHoOfogGjcCAaMXOlQPG5VbgACLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cb\u003E- सञ्जय मित्र\u003C\/b\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;हो, गाउँभरका दौंतरीहरूले उनलाई सीता बाबा भन्दथे, अनुकरणमा म पनि त्यैं भन्दथें। बुबाले उनलाई फुफा भनेको सुनेपछि असमञ्जस रहेन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;सीता बाबाको आफ्नो गाउँ कुन थियो, अहिलेसम्म बुझ्न सकेको छैन। उनी आफ्नो ससुरालीमा थिए। ससुरालीको सम्पत्ति उनकै भएको थियो भन्ने सुनेको हुँ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अलमल नहोओस्– सीता पुरुषकै नाम हो यहाँ। ससुरालीमा बसेपछि कतिपयले जिस्क्याउने पनि हुन्छ। कहिलेकाहीं जिस्क्याएको वा जिस्केको पनि सुनिन्थ्यो। हामी केटाकेटीले त्यत्ति धेरै कुरा बुझ्दैनथ्यौं।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;सम्भवतः म सात कक्षामा पढ्दै गरेको हुनुपर्छ। २०४७ सालको संविधान आइसकेको थिएन, २०४६ को जनआन्दोलनभन्दा पनि केही पहिलेकै कुरा हो। २०४३\/४४ तिरको कुरा हो यो। म १२\/१३ वर्षको हुँदो हुँ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;असारको पन्ध्रदेखि साउनभरि गर्मी बिदा हुन्थ्यो। विद्यालय बन्द भएपछि हामी खुशी हुन्थ्यौं। सबैभन्दा लामो छुट्टी हुन्थ्यो। हामी खूब रमाइलो मान्दथ्यौं।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-Zc1QQ46qAgg\/XyP4Fs0G3VI\/AAAAAAAA2qk\/YCGWI6bg8zEjo_g26lSxx-urs0ejR2N6wCLcBGAsYHQ\/s1600\/mitra.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"310\" data-original-width=\"1100\" height=\"180\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-Zc1QQ46qAgg\/XyP4Fs0G3VI\/AAAAAAAA2qk\/YCGWI6bg8zEjo_g26lSxx-urs0ejR2N6wCLcBGAsYHQ\/s640\/mitra.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;सीता बाबा उमेरले बूढो भइसकेका थिए। कपाल पूरै सेतो फुलिसकेको थियो। जुँगा र दा–ही धेरै बाक्लो नभए पनि सेतो फुलिसकेका थिए। अनुहार गहुँगोरो। अनुहारभरि चाउरी परिसकेको। एक्लै आफ्नो आँपको बगैंचासँगै रहेको खलियानमा बसिरहन्थे। गर्मी होओस् कि जाडो, दिनभरि सीता बाबा आफ्नो खलियानमा बसिरहन्थे। एक किसिमले आफ्नो खलियान, गोआसमा रहेका सामानका साथै आफ्नो बगैंचाको रखवारी गरिरहन्थे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;गाउँका गन्यमान्य व्यक्ति थिए, सीता बाबा। उमेरले मात्र होइन, बोलीवचन, बुद्धि तथा तर्कले उनी हजुरबुबा नै थिए। कतिपय अवस्थामा गाउँटोलका जातभाइको अन्तिम फैसला उनैले गर्दथे। सबैले उनलाई सम्मान गर्दथे। उनको निष्पक्षतामा दूरदर्शिता हुन्थ्यो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;त्यस दिन अत्यधिक गर्मी भएर मज्जैले पानी परेको थियो। बगैंचामा अझै पनि आँप छँदै थियो। सबै आँप टिपिएको थिएन। सीता बाबा आफ्नो खलियानमा चटैया बिछ्याएर बसिरहेका थिए एक्लै। एक घण्टा खूब जोडले पानी परेर झन्डै घाम लागिसकेको थियो। पूरै खलियान सुकिसकेको थियो मज्जाले।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;नजीकै रहेको चानी खोलामा पानी बढ्दै आयो। खोलामा बाढीको पानी भरिएर खोलासँग जोडिएका तल्लो खेतमा भरिन थालेको थियो। सीता बाबा खलियानअगाडिको आफ्नो खाली खेतमा चानी नदीको बाढीको पानी पस्दै गरेको देखिरहेका थिए। आफ्नो गाउँ गेडहीगुठीको चानी नदीको बाढीमा पौडी खेल्न म आफ्नो उमेरका साथीहरूमा निकै जान्ने थिएँ। गर्मी लागेर खोलामा हाम फाल्न कोही साथीको खोजमा म सीता बाबाको खलियानमा गएको थिएँ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;मध्याह्नको समय थियो। सीता बाबानेर कोही पनि थिएनन्। एउटा आँप झरेको थियो, मैले टिपेर उनको हातमा थमाइदिएँ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अहिले सम्झन्छु– मैले सबैभन्दा पहिले अन्तर्वार्ता सीता बाबाको नै लिएको रहेछु। त्यस अन्तर्वार्ताका केही प्रश्न र उत्तर अझै अहिले पनि मलाई सम्झना छन्। बादल, वर्षा र बाढीसम्बन्धी भएका केही सवाल र जवाफ अहिले पनि मलाई सान्दर्भिकझैं लाग्दछन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;सीता बाबा ? तपाईंले सबैभन्दा ठूलो बाढी कस्तो देख्नुभएको छ ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;यस्तो ठूलो बाढी कि एक दिन झन्डै गाउँ बगाएको थियो ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;बाबा ? कुनै यस्तो दिन आकाशमा यस्तो देख्नुभएको छ आफ्नो जीवनमा कि अलिकति बादल होओस् र त्यसले पानी पानी पारिदिएको होओस् ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;त्यस्तो त मैले देखेको सम्झना छैन तर यतिसम्म देखेको छु कि एकै छिनको वर्षाले पानी नै पानी पारिदिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;आजको जस्तै ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;होइन। आज त दुई घडीसम्म वर्षा भएको थियो। वर्षा हुनुभन्दा पहिले गर्मी यतिधेरै थियो कि आज वर्षा हुने निश्चित नै थियो। आजको भन्दा निकै कम समयमा आजको भन्दा पनि धेरै वर्षा भएको र आजको भन्दा पनि ठूलो बाढी आएको मैले देखेको छु।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अनि बाढीले के के बगाएको देख्नुभएको छ ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;एक समय बाढी आउँदा आफ्नै आँखाले धानको बोझा बगाएको देखेको छु। बाढी कात्तिक महीनामा आएको थियो। गदर धानको कटनी भइरहेको थियो। यति ठूलो बाढी आयो कि कटनी गरेर सुकाउनको लागि राखेको पसही जति सबै बगायो। कसै कसैले धानको बोझा खेतमैं छाडेका थिए। सबै बगायो। खलियानमा ल्याएर राखेको धानको बोझा पनि बगायो। हाम्रो गाउँको धेरै घरमा पानी पसेको थियो। त्यस्तो बाढी मैले अहिलेसम्म देखेको छैन। एक त बेमौसममा बाढी आएको थियो र अर्को चाहिं धेरै क्षति भएको थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;बाढीमा मानिसको मृत्यु भएको थिएन ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अहिलेको जस्तो पहिले मानिस धेरै थिएनन्। पहिले त बाढीमा खासै मानिस मर्दैनथे। बाढीबाट मानिस सतर्क हुन्थे। पहिले धेरै मानिसको मृत्यु हैजा रोग लागेर हुन्थ्यो। हैजाले मानिसको मृत्यु यसरी हुन्थ्यो कि मलामी जाने मानिस पनि पाइँदैनथ्यो। गरीबी धेरै हुन्थ्यो, कुनै उपचार थिएन। मानिसको मृत्यु धेरै हुन्थ्यो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;बाढीमा अरू के के बगेर आउँथ्यो ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;बाढीमा काठ आउँथ्यो। चानीमा पनि काठ आउँथ्यो। त्यो काठ धेरै चाहिं काम लाग्ने हुँदैनथ्यो तर दाउराको लागि सबै काम आउँथ्यो। लमहा नदीमा धेरै काठ आउँथ्यो काम लाग्ने। लमहाको बाढीमा ठूलो काठ पनि हुन्थ्यो। जसले छान्न सक्यो उसैको भयो। कोही कोहीले ज्यानको बाजी थापेर भएपनि बाढीबाट काठ ल्याउन सफल हुन्थे। धेरै मनिसले बाढीको काठ र दाउराले काम चलाउँथे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अनि वर्षा नै नभईकन बाढी आएको देख्नुभएको छ ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;जङ्गल र पहाडतिर वर्षा भएको हुन्छ, हामीलाई थाहा हुँदैन। यस्तो अवस्थामा बाढी आउँछ। एकचोटि देखेको छु कि हामीलाई पानी परेको थाहै छैन तर खोला भरिइसक्यो। लमहाको पानी चानीमा ठेलेर उल्टो नदी बगेको थियो। चानी खोला भरिएर झन्डै खेतमा पनि बाढीको पानी पुगेको थियो। त्यस बाढीले गाउँमा हाहाकार मच्चाएको थियो। तर केही घडीमा फेरि पानी सुकेको थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;होइन, साफै कतै पानी नै नपरी बाढी आएको देख्नुभएको छ ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;यस्तो त हुँदैन। तर ठूलो भूकम्प (सम्भवतः १९९० सालको) आउँदा भने जमीनबाट कोइला र पानी निक्लेको मैले आफ्नै आँखाले देखेको छु। जाडोको महीना थियो र धर्ती हल्लिन थाल्यो। यति हल्लियो कि जमीनमा दरार (धाँजा) फाट्न थाल्यो। दरारबाट कोइला निस्क्यो। कतै जमीन भासियो। कतै पानी नै पानी निस्कियो। मेरो आफ्नै घरमा एउटा कोठीमा धान थियो र त्यो कोठी जमीनमा धस्यो। घरभित्र पानीको मूल फुटेर आँगनतिर बग्यो। त्यो समयमा त भूकम्प रोकिएपछि बल्ल बाँचियो भन्ने जस्तो भएको थियो। त्यही बेला हो मैले विनावर्षा पानी आएको देखेको।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;दशकौं भइसक्यो, त्यस कुराकानीको। मैले सोधेका प्रश्न र पाएका उत्तरहरू हूबहू जस्ताको तस्तै नहोलान् तर मलाई अझै पनि सम्झना छ कि मैले सोधेको र पाएको यही हुन्। कहिलेकाहीं मलाई मेरै मनले प्रश्न गर्छ कि मेरो मनमा पत्रकारिताको बिजारोपण कहिलेदेखि भयो होला ? अनि उत्तरमा मैले अनजानमा लिएको सीता बाबाको अन्तर्वार्ताको सम्झना हुन्छ। वास्तवमा त्यति बेला त्यो जिज्ञासा थियो मेरो, नितान्त मेरो। साँच्चै, अहिले पनि त्यो दिन सम्झेर रोमाञ्चित हुने गर्छु।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अहिले सम्झिंदा ताजा घटनाजस्तै लाग्छ– आँपको रूख, हाँगा र पातलाई छेडेर सूर्यको प्रकाश तल भुइँसम्म आउँदैछ। छायामा सूर्यकिरणले एउटा कलात्मकता थपेको छ। कलामय सूर्यरश्मि छरिएको छ, यत्रतत्र। \u003Cbr \/\u003Eत्यही सूर्यरश्मिका एक\/दुई छिर्का सीता बाबाको अनुहारमा कहिलेकाहीं परिरहेको छ। सेतै फुलेको कपालमाथि प्रकाशको छिर्का पर्दा झन् उज्ज्वल देखिएको छ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/743929816483510686\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/07\/blog-post_454.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/743929816483510686"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/743929816483510686"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/07\/blog-post_454.html","title":"सीता बाबाको अन्तर्वार्ता"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-OQHn2cFipS0\/XyP4FkfrV2I\/AAAAAAAA2qg\/sO-QjjaiXHoOfogGjcCAaMXOlQPG5VbgACLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-2438518093232631623"},"published":{"$t":"2020-07-24T17:28:00.001+05:45"},"updated":{"$t":"2020-07-24T17:37:13.227+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"लक्पाँचे: केही लोकमान्यता"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cb\u003E\u003C\/b\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Cb\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-vO5ig6y6xcM\/XxrJJxdWd0I\/AAAAAAAA2Ss\/itVP-zhkkV45ygL-o7Tw2N83vHCnnlRTQCLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"278\" data-original-width=\"234\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-vO5ig6y6xcM\/XxrJJxdWd0I\/AAAAAAAA2Ss\/itVP-zhkkV45ygL-o7Tw2N83vHCnnlRTQCLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/b\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cb\u003E-सञ्जय मित्र\u003C\/b\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; साउन महीनाको शुक्ल पञ्चमी तिथिलाई नागपञ्चमीको रूपमा हिन्दू समाजमा लिइन्छ। यस दिनलाई सर्वसाधारणले ग्रामीण शब्दावलीमा लक्पाँचे भन्दछन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; लक्पाँचेको दिन केही परिबन्दबाहेक सबै हिन्दू घरमा नागको पूजा गरिन्छ। नागको पूजा गर्ने चलन निकै पुरानो हो। आदिकालमा पनि नागको पूजा गरिन्थ्यो। र अहिलेसम्म नागदेवताको सामाजिक वा सामूहिक पूजा गर्ने चलन छँदैछ। गाउँटोलका महिलाहरू एकापसमा चन्दा उठाएर वा भीख मागेर भएपनि धेरै गाउँमा सामूहिक, सामाजिक, सार्वजनिक नागपूजा गर्ने गरिन्छ। यसलाई नाग दुलरुआको पूजा भनिन्छ। नाग दुलरुआको पूजा सबै गाउँमा एकै दिन हुन्छ भन्ने होइन। फरक–फरक दिनमा हुन सक्छ तर नागपञ्चमी भने एकै दिन सबैतिर मनाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सबैतिर एकै तिथिमा मनाइने भएकोले यसले एउटा पर्वको रूप लिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; नाचपञ्चमीको दिन सकेसम्म गाईको गोबरले घर लिपपोत गरिन्छ। कम्तीमा हरेक घरमा थोरै भएपनि गाईको गोबरको प्रयोग गर्नुपर्दछ भन्ने मान्यता छ। यसै कारण नागको तस्वीर आफ्नो घरमा टाँस्नको लागि भएपनि गाईको गोबरको प्रयोग गर्ने गरिन्छ। नागपञ्चमीको दिन सस्र्यूं र बालुवा पढाउने चलन छ। जान्नेले सस्र्यूं र बालुवामा मन्त्र फुकेपछि त्यसलाई घरमा यताउति छर्नुपर्दछ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-WUVQV25vdnc\/XxrJJybARiI\/AAAAAAAA2Sw\/EZx45Vw1GlMIT90E2pYMRmWWLzzUbX2_gCLcBGAsYHQ\/s1600\/mitra.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"310\" data-original-width=\"1104\" height=\"178\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-WUVQV25vdnc\/XxrJJybARiI\/AAAAAAAA2Sw\/EZx45Vw1GlMIT90E2pYMRmWWLzzUbX2_gCLcBGAsYHQ\/s640\/mitra.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cb\u003E\u003C\/b\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; नागपूजा गरेपछि सर्पको मुख बन्द हुन्छ भन्ने लोकविश्वास रहेको छ। अझै पनि गाउँघरमा यो विश्वास छ कि नागपञ्चमीको दिन नागपूजा गरेपछि सर्पले टोक्दैन। यद्यपि यो अन्धविश्वास हो। नागपूजापछि पनि यस प्रकारका घटनाहरू भइरहन्छन्। सतर्कता जुनसुकै महीनामा पनि हुनु अनिवार्य छ। होला, कुनै जमाना थियो कि पर्यावरण प्रकृतिको अनुकूल थियो र मानिसमा यस प्रकारको विश्वास उत्पन्न भयो तर अहिले जमाना निकै अगाडि बढिसकेको छ।\u003Cbr \/\u003E‘आएल लक्पाँचे, सब पबनी नाचे’\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; गाउँघरमा प्रचलित यस उखानले यो भन्दछ कि अब चाडपर्वहरू आउन थालेका छन्। अब चाडपर्वको मौसम शुरू भएको छ। चाडपर्वको सुरुआत भएको छ। नभन्दै लक्पाँचे सकिएपछि विभिन्न चाडपर्व आउन थाल्छन्। अब एकपछि अर्को चाडपर्व आउन शुरू हुन्छ। यस अर्थमा लम्पाँचेलाई चाडपर्वहरूको आगमनको सङ्केत मानिन्छ। चाडपर्वहरू आउने दिनको आरम्भ भएको मानिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u0026nbsp;\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-KOJ9HnILKHg\/XxrLXIzdokI\/AAAAAAAA2Tg\/ghFHjyV5qjYL0iOrwwvzRPlG25HjS3KGwCLcBGAsYHQ\/s1600\/nag.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"473\" data-original-width=\"721\" height=\"209\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-KOJ9HnILKHg\/XxrLXIzdokI\/AAAAAAAA2Tg\/ghFHjyV5qjYL0iOrwwvzRPlG25HjS3KGwCLcBGAsYHQ\/s320\/nag.jpg\" width=\"320\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; लक्पाँचेलाई पँचई पनि भन्ने गरिन्छ। यस दिनदेखि जाडोको आगमन शुरू हुन्छ भन्ने लोकमान्यता रहेको छ। जाडोको बिजारोपण लक्पाँचेको दिन हुन्छ। यस दिनदेखि जाडो शुरू हुन्छ। यस सम्बन्धमा एउटा यस्तो मान्यता पनि रहेको छ– पँचईके पाँच भार। यसको अर्थ हो कि लक्पाँचेको दिन पाँच भार जाडो आउँछ, पृथ्वीमा। यहाँ पृथ्वीको अर्थ सम्भवतः आफ्नै परिवेश हुनुपर्छ। अलिअलि जाडो महसूस हुन शुरू हुन्छ। यसैले यो मान्यता बन्दछ कि जाडोको सुरुआतको दिन भनेकै लक्पाँचे हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; लोकमान्यता यो पनि रहेको छ कि आजको दिनदेखि नै दिन सानो हुने गर्दछ। जसरी माघे सङ्क्रान्तिको दिनदेखि दिन ठूलो र रात सानो हुने गर्दछ, त्यसरी नै लक्पाँचेको दिनदेखि बिस्तारै रात ठूलो हुँदै जाने र दिन सानो हुँदै जाने हुन्छ। यद्यपि यो वैज्ञानिक सत्य होइन। विज्ञानले त केही दिन पहिलेदेखि नै बिस्तारै दिन सानो हुने र रात ठूलो हुने क्रम शुरू भएको प्रमाणित गरिसकेको छ। तर आम ग्रामीण मान्यता यही रहेको छ कि लक्पाँचेको दिनदेखि नै दिनको अवधि कम हुन शुरू हुन्छ। यो मान्यता यति बलियो छ कि अझै पनि सर्वसाधारणले यसैमाथि बढी विश्वास गर्दछन्। सूर्य दक्षिणायन हुने क्रम यसै दिनदेखि हुने एउटा बलियो विश्वास स्थापित भइसकेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; आर्थिक सम्बन्ध नभएका चाडपर्वहरू आफैंमा फिक्का हुँदै गएका छन्। वास्तवमा चाडपर्वको अस्तित्वको लागि पनि त्यसको आर्थिक सम्बन्ध हुनुपर्ने रहेछ। लक्पाँचेको पनि आर्थिक सम्बन्ध निकै कमजोर रहेको छ। यसले गर्दा केही दशक पहिले र अहिलेको ग्रामीण लक्पाँचेको स्वरूपमा व्यापक भिन्नता आइसकेको छ। लक्पाँचे बिस्तारै अब औपचारिकतामा सीमित हुँदै गएको छ। नयाँ पुस्तामा न त लक्पाँचेप्रति आकर्षण छ र न त यसका मान्यताहरूप्रति विश्वास नै। बजारबाट एक\/दुई वटा तस्वीर किनेर ल्याउने र घरमा टाँसिदिने औपचारिकतामा सीमित बन्दै गएको छ, लक्पाँचे। केही टेलिभिजन तथा अन्य मिडियाहरूले पनि लक्पाँचेभन्दा नागपञ्चमीलाई बढी महत्व र प्रचारप्रसार गर्ने गर्दछन्। स्थानीय मिडियाले पनि लक्पाँचेलाई भन्दा नागपञ्चमीलाई बढी महत्व दिने गरेका छन्। यसले गर्दा स्थानीयकरणको महत्वलाई कम गरेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हो, लक्पाँचेको वैज्ञानिक महत्व नहोला तर लोकमान्यतालाई कम्तीमा एक दिन स्मरण गराइनु आवश्यक छ। लोकमान्यताहरू लोप भएमा फेरि फर्केर आउँदैनन्। वैज्ञानिक महत्व नभए पनि सामाजिक तथा लोकमान्यतामूलक महत्व भएका यस्ता कुराहरूलाई पनि जोगाउनु आवश्यक छ। हाम्रा सामाजिक मान्यताभित्रको अन्धविश्वासलाई नमानौंला तर हाम्रा सामाजिक मान्यताहरूमा किन वा कसरी अन्धविश्वास रहेका छन् भन्ने बुझ्नु पनि आवश्यक हुन्छ। किन यो अन्धविश्वास छ भनेर पनि जान्नु आवश्यक हुन्छ। हाम्रो समाजका पुरातन मान्यताहरू कस्ता थिए भन्ने बुझ्न पनि आवश्यक छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; लक्पाँचे सम्बन्धमा अन्य लोकमान्यताहरू पनि होलान्। विभिन्न मिथकहरू पनि विभिन्न भूगोल र समाजमा प्रचलित होलान्। तिनीहरूलाई पनि लोप हुन दिनुहुँदैन। लोकमान्यता तथा मिथकहरू फरक किसिमका हाम्रा सामाजिक सम्पत्ति हुन्। हाम्रो समाजको मौलिक पहिचानसित जोडिएका यस प्रकारका मिथक तथा सामाजिक लोकमान्यताहरूको क्षयीकरण र लोप हुनबाट संरक्षण र अभिलेखीकरण आवश्यक छ। सचेत समाजले यस प्रकारको काम गर्न थालिसकेको पाइन्छ तर हामीजस्तो पछाडि परेको समाजमा भने लोकमान्यताको अभिलेखीकरणका निम्ति खासै सचेत प्रयास भएको नपाइएकोले अब सचेत प्रयास गर्नुपर्ला कि ?\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/2438518093232631623\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/07\/blog-post_434.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/2438518093232631623"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/2438518093232631623"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/07\/blog-post_434.html","title":"लक्पाँचे: केही लोकमान्यता"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-vO5ig6y6xcM\/XxrJJxdWd0I\/AAAAAAAA2Ss\/itVP-zhkkV45ygL-o7Tw2N83vHCnnlRTQCLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-4329146583439422140"},"published":{"$t":"2020-07-17T18:59:00.001+05:45"},"updated":{"$t":"2020-07-17T18:59:47.780+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"सांकाश्या नगरीको खोजी"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-b0d914vwxaY\/XxGkJe35sGI\/AAAAAAAA14o\/QukDAH6T2bUIJQ4CJw15Gi3NIqnHAKdiACLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"298\" data-original-width=\"251\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-b0d914vwxaY\/XxGkJe35sGI\/AAAAAAAA14o\/QukDAH6T2bUIJQ4CJw15Gi3NIqnHAKdiACLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cb\u003E\u0026nbsp;- सञ्जय मित्र\u003C\/b\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; राजा जनक दुई दाजुभाइ थिए कि ? दुई दाजुभाइको बारेमा स्रोतहरू स्पष्ट छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; राजा जनकको वास्तविक नाम सीरध्वज हो। सीरध्वजका भाइको नाम कुशध्वज हो। कुशध्वजकी दुई पुत्री माण्डवी र श्रुतकीर्ति हुन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सबैलाई थाहा छ, रामको विवाह सीता, लक्ष्मणको विवाह उर्मिला, भरतको विवाह माण्डवी र शत्रुघ्नको विवाह श्रुतकीर्तिसित भएको हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सीरध्वज जनक मिथिला नरेश हुन् र कुशध्वज सांकाश्याका नरेश हुन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; रामायणमा सांकाश्य नगरीको भौगोलिक अवस्थिति इक्षुमती नदीको किनारमा भएको बताइएको छ। वास्तवमा यो इक्षुमती नदी कहाँ हो त ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; इक्षुमती नामका नेपाल र भारतमा दुई अलग नदी देखिन्छन्। नेपालमा काठमाडौं उपत्यकाका नदीहरूमध्ये एक एकको नाम इक्षुमती नदी रहेको छ। यो इक्षुमती नदी बागमती नदीमा मिसिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; भारतमा इक्षुमती नदीको विषयमा धेरै स्पष्ट छैन तर विभिन्न शास्त्रहरूमा इक्षुमती नदीको बारेमा भनिएको छ। पाणिनिको अष्टाध्यायीमा सांकाश्या नगरको स्थिति यसै इक्षुमती नदीको किनारलाई बताइएको छ। वाल्मीकीय रामायणमा पनि यही भनिएको छ। महाभारतको भीष्मपर्वमा इक्षुमालिनी नदीको उल्लेख छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; भारतमा इक्षुमती नदी भएको विषय एकदम स्पष्ट छ तर ईखन, यमुना र सरस्वतीमध्ये कुन हो ? दाबी आफ्नै रहेको छ तर्क अनुसार। एक ठाउँमा कालिंदी नदीको पुरानो नाम इक्षुमती भएको बताइएको छ। कलिंद पर्वतबाट निस्केकोले कालिंदी भनियो। कालिंदीको आधुनिक नाम यमुना हो। यसैगरी, वाल्मीकीय रामायणमा एक ठाउँमा अयोध्याबाट कैकेय देशमा दूत पठाउने प्रसङ्गमा आएको इक्षुमती नदीको अवस्थितिले कतै सरस्वती नदीलाई सङ्केत गरेको अनुभूति हुन्छ। इक्षुमालिनी भनिएको चाहिं उत्तर प्रदेशको फर्रुखावाद जिल्लाको संकिसामा रहेको ईखन नदी पो हो कि ?\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-ijALBQHELnE\/XxGkJcQ5UdI\/AAAAAAAA14s\/ScGKK7kJ0J0w1DQuKn8RusHCPslflhQ1gCLcBGAsYHQ\/s1600\/ssssssssss.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"314\" data-original-width=\"1095\" height=\"182\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-ijALBQHELnE\/XxGkJcQ5UdI\/AAAAAAAA14s\/ScGKK7kJ0J0w1DQuKn8RusHCPslflhQ1gCLcBGAsYHQ\/s640\/ssssssssss.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अब सांकाश्या नगरीको दृष्टिकोणबाट विचार गरौं।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; कुशध्वज सांकाश्याका राजा थिए। सांकाश्यलाई सांकाश्य वा संकश्या पनि भनेको पाइन्छ। सांकाश्यलाई कतै नगरी वा कतै नगर भनेर उल्लेख गरेको पाइन्छ। कतै राज्य नै भनिएको पनि पाइन्छ। नगरी र नगरमा खासै भेद छैन। यसैगरी, पहिले अधिकांश राज्य वा देशको राजधानीको नामबाट पनि देशलाई चिनाइएको पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; कुशध्वजको सांकाश्या नगरी वर्तमान भारतको उत्तर प्रदेशको एटा जिल्लामा पर्दछ। सांकाश्या नगरीको वर्तमान नाम वसन्तपुर भनिएको छ। एटा जिल्ला अलिगढ मण्डलमा पर्ने एक जिल्ला हो। यो ठाउँ प्राचीन भारतको पञ्चाल जनपद अन्तर्गत रहेको पनि उल्लेख पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; इतिहासमा सांकाश्या प्रसिद्ध छ। गौतम बुद्धको जीवनकालमा सांकाश्या ख्यातिप्राप्त नगर थियो। पाली कथा अनुसार बुद्ध त्रयस्त्रिंश स्वर्गबाट यहीं अवतरित भएका थिए। चिनियाँ यात्री युवानच्वांगले सांकाश्यको नाम कपित्थ पनि लेखेका छन्। जैन मतावलम्बीहरू सांकाश्यालाई ते–हौं तीर्थकर विमलनाथको ज्ञानप्राप्ति स्थलको रूपमा मान्दछन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; कस्तो संयोग ? नेपालको इक्षुमती नदी रहेको भूगोल काठमाडौं उपत्यकामा पनि वसन्तपुर रहेको छ भने भारतको इक्षुमती नदीको सन्दर्भमा पनि वसन्तपुरको नाम आएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सीरध्वज जनकका भाइ कुशध्वज कसरी सांकाश्या नगरीको राजा बन्न पुगे त ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; के उल्लेख पाइन्छ भने सांकाश्याका राजा सुधन्वा थिए। सुधन्वा राजा सीरध्वज जनककी छोरी सीतासित विवाह गर्न चाहन्थे। सीरध्वज जनक सम्भवतः यसको पक्षमा थिएनन्। सुधन्वाले मिथिलामाथि आक्रमण गरे। सीरध्वज जनकले कडा प्रतिकार गरे। मिथिलालाई चारैतिरबाट सुधन्वाको सेनाले घेरेको अवस्थामा आफ्ना भाइ कुशध्वज तथा सम्पूर्ण सेना र नागरिकको सहयोगमा राजा सीरध्वज जनकले युद्ध जिते। युद्धमा सुधन्वा मारिए। सुधन्वा मारिएपछि सुधन्वाले सञ्चालन गरेको राज्य सांकाश्याको शासक सीरध्वज जनकले आफ्नो भाइ कुशध्वजलाई बनाए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वाल्मीकीय रामायणमा सीरध्वज जनकले आफ्ना पुरोहित शतानन्दजीलाई छोरी सीताको विवाहको समयमा गरिएको यज्ञको संरक्षक कुशध्वजलाई बनाउन चाहेको उल्लेख छ। सोही क्रममा कुशध्वजका गुणहरूबारे बताइएको छ। सीरध्वज जनकले बताएका छन्– “इक्षुमती नदीको जल पिउँदै त्यसैको किनारमा बसेको कल्याणमयी सांकाश्या नगरीमा कुशध्वज निवास गर्ने गरेको र सांकाश्या नगरीको चारैतिरबाट रक्षाको लागि शत्रु निवारणार्थ समर्थ ठूला ठूला यन्त्र जडान गरिएका छन्। सांकाश्या नगरी पुष्पक विमानजस्तै विस्तृत तथा पुण्यबाट प्राप्त हुने स्वर्गलोकको सदृश सुन्दर छ। त्यहाँ रहने आफ्नो भाइलाई विवाहको शुभ अवसरमा उपस्थित देख्न चाहन्छु किनभने मेरो दृष्टिमा उनी मेरो यस यज्ञका संरक्षक हुन्। महातेजस्वी कुशध्वज पनि मसँगै श्रीसीता–रामको यस विवाहसम्बन्धी यस मङ्गल समारोहको सुख प्राप्त गर्नेछन्।”\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सीरध्वजको राजधानी र कुशध्वजको राजधानीको बीचको दूरी कति हो ? यसबारे खासै केही बताइएको छैन। दूत जान्छन् र कुशध्वजलाई राजाको सन्देश सुनाउँछन्। मिथिलाको सारा वृत्तान्त दूतबाट जानकारी लिएर कुशध्वज मिथिला आउँछन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; राजा सीरध्वजले आफ्नो कुलको परिचय दिने क्रममा पिता ह्र्रस्वरोमाका दुई छोरामध्ये जेठो आफू र कान्छो कुशध्वज भएको बताउँछन्। सोही क्रममा सांकाश्या नगरबाट आएर मिथिलालाई चारैतिरबाट घेरा हाली आफ्नो दूत पठाएर शिवजीको परम उत्तम धनुष तथा छोरी सीताको माग गरेको तर आफूले शर्त स्वीकार नगर्दा युद्ध भएको बताएका छन्। युद्धमा आफ्नै हातबाट सुधन्वाको मृत्यु भएको बताउँदै सीरध्वजले सुधन्वाको मृत्युपछि भाइ कुशध्वजलाई सांकाश्या नगरको राज्यमा आफूले अभिषिक्त गरेको स्पष्ट पारेका छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यस वर्णनको क्रममा पनि मिथिलादेखि सांकाश्या नगरीको दूरी कति तथा कुन दिशामा पर्ने भन्ने कुरा स्पष्ट भएको पाइँदैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अर्को कोणबाट एउटा अर्को प्रसङ्ग हेरौं।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामः सौमित्रिणा सह।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत्।।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अहिल्या उद्धार गरी लक्ष्मणसहित श्रीराम विश्वामित्रजीलाई अगाडि गरी महर्षि गौतम आश्रमबाट इशान कोणतिर हिंडे र मिथिला नरेशको यज्ञमण्डपमा पुगे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; इशान कोण भनेको उत्तर र पूर्वको बीचको भाग हो। वर्तमान प्रचलित शब्दावलीमा यसलाई पूर्वोत्तर कुना भन्न सकिन्छ। अर्थात् गौतम ऋषिको आश्रमबाट मिथिला जानलाई विश्वामित्र, राम र लक्ष्मण पूर्वोत्तर दिशामा हिंडेका थिए भन्ने स्पष्ट हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; उसो भए ऋषि गौतमको आश्रम कहाँ थियो त ? अथवा, अहिल्या उद्धार कुन ठाउँमा गरिएको थियो त ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; गौतम आश्रमलाई मिथिलाको उपवनमा गोदावरी नदीको किनारमा रहेको उल्लेख पाइन्छ। अहिले विकिपिडिया हेर्दा गोदावरी नदीलाई दक्षिण भारतको प्रमुख नदीको रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। यसलाई दक्षिण गङ्गा पनि भनिएको पाइन्छ। यो महाराष्ट्रमा रहेको मानिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; केही ठाउँमा गौतम ऋषिको आश्रम नर्मदा नदीको किनारमा मिथिलाको उपवनमा रहेको भनिएको पनि पाइन्छ। हिन्दीको विकिपिडियाले नर्मदा नदीलाई पनि मध्यभारतको नदी मानिएको पाइन्छ। मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र र गुजरातमा यस नदीको मुख्य धारा भएको उल्लेख पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अहिल्यास्थानको सङ्केत बिहारको दरभङ्गा जिल्लासित पाइन्छ। दरभङ्गा जिल्लामा अहियारी भन्ने गाउँ छ। त्यसै गाउँलाई अहिल्यास्थान मानिएको पाइन्छ। हिन्दी भाषाको विकिपिडिया अनुसार अहिल्यास्थान सीताको जन्मस्थल सीतामढीभन्दा ४० किलोमिटर पूर्वमा अवस्थित छ। कमतौल रेलवे स्टेशनमा ओर्लेर अहिल्यास्थान पुग्न सकिन्छ। विश्वामित्रको आज्ञाले रामले त्यसै ठाउँमा अहिल्याको उद्धार गरेका थिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; ताटका राक्षसको वध गरी सबैजना मिथिला आउने क्रममा अहिल्याको उद्धार गरेका थिए। र भोजपुरको खोजी गर्दा दुई तथ्य आउँछन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; नेपालमा पनि भोजपुर जिल्ला छ र भारतमा पनि।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; नेपालको भोजपुर जिल्ला भएर राम मिथिला आए भन्ने कुरामा त्यत्ति विश्वास लाग्दैन किनभने यहाँको भूगोल नै यति पृथक छ कि रामायणमा भनिएको भूगोलसित मेल खाँदैन। र अयोध्याबाट यता आउने मार्गमा पर्ने देखिंदैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; भारतको बिहारको भोजपुर जिल्ला भने हो कि ? भोजपुर जिल्लाको बिहारको अवस्थिति राजधानी पटनाभन्दा पश्चिम छ। यसलाई वर्तमानमा कतिपयले आरा पनि भन्दछन्। यद्यपि भोजपुरको एउटा खण्ड आरा भएको देखिन्छ। भोजपुर जिल्लाको सदरमुकाम आरा हो। ताटका वध गरिएको जिल्ला भने भोजपुरलाई मानिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सामान्यतया जनकपुर, दरभङ्गाको अहिल्यास्थान र ताटकाबघ भोजपुरबीच एउटा सम्बन्ध हुने कारण यो पनि देखिन्छ कि विश्वामित्रसहित राम र लक्ष्मण गङ्गा पार गरेपछि एक रात वैशालीका राजा सुमतिको दरबारमा आतिथ्य ग्रहण गरेका थिए। जनकपुर, अहिल्यास्थान, ताटका वध गरिएको ठाउँ गरी यी तीनवटै ठाउँभन्दा निकै स्पष्ट रूपमा वैशालीको बारेमा वाल्मीकि रामायण (सर्ग ४७)मा स्पष्ट पारिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सीरध्वज जनकका भाइ कुशध्वजसित भावनात्मक सम्बन्ध र सरोकार हामी सबैको हुनुपर्छ, उनको राजधानी सांकाश्या नगरीको खोजी तथा सम्बन्धबारे हाम्रो चासोमा वृद्धि हुनुपर्ने देखिन्छ।\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/4329146583439422140\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/07\/blog-post_697.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/4329146583439422140"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/4329146583439422140"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/07\/blog-post_697.html","title":"सांकाश्या नगरीको खोजी"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-b0d914vwxaY\/XxGkJe35sGI\/AAAAAAAA14o\/QukDAH6T2bUIJQ4CJw15Gi3NIqnHAKdiACLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-5163846614156061886"},"published":{"$t":"2020-07-10T17:48:00.000+05:45"},"updated":{"$t":"2020-07-10T17:48:09.865+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"संस्कृतिमाथि प्रकृतिको प्रभाव"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-U0czbWwcS6Q\/XwhY2nJ6v8I\/AAAAAAAA1Tk\/KDbXPSn2A3YiCqNzWDUiSiqanosO2VFtACLcBGAsYHQ\/s394\/sanjay%2Bmitra.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"394\" data-original-width=\"332\" height=\"320\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-U0czbWwcS6Q\/XwhY2nJ6v8I\/AAAAAAAA1Tk\/KDbXPSn2A3YiCqNzWDUiSiqanosO2VFtACLcBGAsYHQ\/s320\/sanjay%2Bmitra.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E-सञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; प्रकृति शब्दलाई सामान्\u003Cbr \/\u003Eयतया दुई किसिमले अथ्र्याएको पाइन्छ। यस शब्दलाई सुन्ने बित्तिकै धर्तीको बाह्य स्वरूप बुझिन्छ, जसमा मानिसको हस्तक्षेप भएको हुँदैन वा भएपनि कम हुन्छ। कतै हस्तक्षेप गरेर अझ सुन्दर बनाउने प्रयास गरिएको हुन्छ। हस्तक्षेप गरेर सुन्दर बनाइएको वातावरण कालान्तरमा प्राकृतिक देखिने हुन्छ भने सबैले प्रशंसा गरेका हुन्छन् अन्यथा प्रकृतिप्रेमहरूको नजरमा प्रकृतिमाथि हस्तक्षेपलाई राम्रो मानिंदैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; प्रकृतिको अर्को प्रचलित अर्थ हो– स्वाभाविक गुण, चरित्र वा स्वभाव। केही वा कोही कस्तो छ भन्नु उसको प्रकृतिवर्णन गर्नु हो। केही वस्तु वा कुनै व्यक्तिको पहिचानको कुरा प्रकृतिसित जोडिएको हुन्छ। वस्तुको प्रकृति बाह्य र आन्तरिक पहिचान दुवैमा निहित हुन्छ तर व्यक्तिको प्रकृति आन्तरिक हुन्छ। यस कारण कतिपयले प्रकृतिलाई अमूर्त पनि मान्दछन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; प्रकृतिको अर्थ यतिमात्र हुन्छ भन्न खोजिएको होइन। अन्य अर्थ र विशेषता हुँदाहुँदै पनि प्रकृतिलाई यहाँ भौगोलिक प्रकृतिले मानवीय प्रकृतिमा पार्ने प्रभाव वा असरबारे सङ्क्षेपमा अध्ययन गरिने प्रयास गरिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; धर्तीको बाह्य आवरणले मानिसको प्रकृति पनि निर्धारण गर्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पहाड, जङ्गल, नदी, झरना तथा भौगोलिक दूरी, जमीनको ढाल, घामको ताप र राप, हावा चल्ने रीति आदिले मानिसको बसोबासको तरीका, पहिरन, रीतिस्थिति, संस्कृतिलाई प्रभावित पारेको हुन्छ। यसैगरी, मानिसको अनुहारको आकृति, छालाको रङ्ग, उसको चिन्तनपद्धति, बोलीको तरीकामा पनि प्रभाव पार्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; संस्कृति भन्नु मानिसको समग्र जीवन पद्धति हो। मानिस वा मानिसको जीवनको समूहले समग्रमा जीवनभरि जे गर्दछ, त्यो नै उसको संस्कृति हो।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-6U8ZciXEyMM\/XwhY2m1cyHI\/AAAAAAAA1To\/Iv59qTyPSFUF4P5a3tSJqdZniQDjZSg7gCLcBGAsYHQ\/s1098\/sanjay.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"307\" data-original-width=\"1098\" height=\"178\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-6U8ZciXEyMM\/XwhY2m1cyHI\/AAAAAAAA1To\/Iv59qTyPSFUF4P5a3tSJqdZniQDjZSg7gCLcBGAsYHQ\/w640-h178\/sanjay.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; संस्कृति पनि मानिसको जीवनजस्तै गतिशील छ। गतिशील छ भन्दैमा यसले हरेक दिन आफूमा देखिने परिवर्तन ल्याउँछ भन्ने होइन र संस्कृति भनेपछि यो परिवर्तनै हुँदैन भन्ने पनि होइन। संस्कृति परिवर्तनशील रूढ हुन्छ र रूढ हुँदाहुँदै पनि परिवर्तनशील हुन्छ। यो नियमितरूपमा परिवर्तन भइरहन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; नेपाल प्राकृतिक र भौगोलिक विविधतासँगै सांस्कृतिक विविधताले सम्पन्न मुलुक हो। सांस्कृतिक विविधताको प्रयोगशाला पनि यसलाई भनिन्छ। सबैले बुझेका छन्, कुनै पनि काम नियमितरूपमा गर्दै जाने हो भने त्यो संस्कृति बन्ने रहेछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; नेपालको भूगोलका मुख्य तीन क्षेत्र– हिमाल, पहाड र तराई हुन्। पहिलेदेखि यसलाई प्रदेश भनिन्थ्यो। हिमाल, पहाड र तराईको आआफ्नै संस्कृति छ। यी संस्कृतिमा कुनै मेलै छैन भन्ने होइन। माथि नै चर्चा गरिएका तथ्यले गर्दा पार्थक्य आउनु अस्वाभाविक पनि होइन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मानिसको जन्मको मूलले पनि संस्कृति प्रभावित भएको हुन्छ। अन्य संस्कृतिको निकटताले पनि संस्कृतिमा हस्तक्षेप गरेको हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; कतिपयको मान्यतामा नेपालमा दुई मूलका संस्कृति छन्– पहाडे र मधेसी।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पहाडमा प्रचलित सबै किसिमका संस्कृतिलाई समग्रमा पहाडे संस्कृति मानिएको पाइन्छ भने तराईमा प्रचलित सम्पूर्ण संस्कृतिको सगोललाई मधेसी संस्कृति मानिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वास्तवमा मधेस भूगोल होइन भन्नेहरू पनि छन्। मधेस भन्नु चाहिं संस्कृति हो मान्नेहरू छन्। भूगोलले तराई तर संस्कृतिले मधेसी भनिएको पाइन्छ। पहाडमा बसोबास गर्नेलाई पहाडी वा पहाडे भनेजस्तै तराईमा बसोबास गर्नेलाई तराईली भन्ने गरिएको पाइन्न बरु मधेसी भन्ने गरिएको यथार्थ हो। मधेसी संस्कृतिको भूमिलाई मधेस भन्नु पनि अस्वाभाविक होइन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पहाड र मधेसमा अनेक समानता छन्। पछिल्ला केही दशकमा यातायात, शिक्षा, सञ्चार तथा सामाजिक सञ्जाल आदिको तीव्र विकासले केही हदसम्म सांस्कृतिक सम्मिलन गराउँदै लगेको छ। पहाडका मानिस तराईमा र तराईका मानिस पहाडका विभिन्न शहरमा स्थायी बसोबास गर्ने प्रवृत्ति विस्तार भएको छ। पहाड र मधेसका भित्री गाउँहरूमा उत्ति धेरै प्रभाव परेको नहोला तर मुख्य र ठूला सांस्कृतिक परिचायकहरूप्रतिको बढ्दो चासो, मिलेर मनाउने प्रवृत्ति तथा सहकार्य गर्ने प्रवृत्तिले गर्दा कुनै पनि संस्कृति अगम रहेन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पहाड र मधेसको संस्कृति एउटै होइन। सांस्कृतिक भिन्नता छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पहाड र मधेसको सांस्कृतिक भिन्नताले भूगोललाई मात्र सम्बोधन गरेको छैन। दुवै संस्कृतिमा रहेका सांस्कृतिक आधार पनि भिन्न छ। हुनत कतिपय संस्कृतिको मूल आधार हिन्दू शास्त्रहरू नै हुन्। विभिन्न शास्त्रीय देवदेवीहरू एकै भएका र शास्त्रीय पर्वहरू पनि एकै भएकाले कतिपय संस्कृति एउटै भएपनि विविध कारणले संस्कृति मान्ने तरीकामा भिन्नता आएको देखिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मधेसमा आफ्नै किसिमका लोकदेवीदेवताहरू छन्। पहाडमा लोकदेवदेवीहरू आफ्नै छन्। भूगोल र मानव बसोबासको इतिहासले गर्दा लोकदेवदेवीहरूमा भिन्नता, सम्बन्धित लोकदेवदेवीहरूले समाजमा दिएको योगदानले तिनलाई गरिने पूजाको तरीकामा भिन्नता, लोकदेवदेवीहरूको तिथिमितिमा हुने भिन्नताहरूले यस्तै कुरालाई सम्बोधन गर्दछन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मानिसको प्रकृतिमा हिंसा तथा शान्ति आउने कारण उसले मान्ने संस्कृति पनि हो। यदि कुनै संस्कृतिमा हिंसा जति धेरै हुन्छ, त्यस संस्कृतिलाई मान्नेहरूमा पनि हिंसात्मक प्रवृत्ति बढी नै हुन्छ। यसैगरी, जुन संस्कृतिमा शान्तिले मुख्य स्थान पाएको हुन्छ, त्यस संस्कृतिलाई मान्नेहरूमा शान्तिको प्रवृत्ति बढी हुन्छ, सहनशील प्रकृतिका मानिस हुन्छन्। मधेसमा चर्को घाम लाग्ने भएकोले मधेसीको बोली अलि कडा र स्वभावमा पनि कडापन आएको हुनुपर्छ तथा पहाडमा घाम केही मधुरो तथा हावा पनि चिसो भएकाले बोली अलिक नरम र स्वभावमा पनि नरमपन आएको हुनुपर्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मधेसीहरूले पहाडी जीवनको बारेमा रहस्यको जीवन मान्दछन्। पहाड र पहाडी लोकजीवनको बारेमा धेरै कुरा जान्न चाहन्छन्। पहाड आफैंमा प्राकृतिक सुन्दरता हो। प्राकृतिक सुन्दरतामा रमाउने को नहोला ? मधेसमा एकै किसिमको समथर भूगोल हुने भएकोले दृश्यको विविधता कम हुन्छ तर पहाडमा दृश्यको विविधता हुन्छ। दृश्यको विविधतालाई मधेसी समुदायले पनि हेरेर रमाउन चाहेको हुन्छ। पहाडमा हुने धरातलीय विविधता, प्राकृतिक दृश्यको विविधता तथा हरेक प्राकृतिक विविधताको आफ्नै प्रकृति आदिले मधेसी समुदायको मन तानेको हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मधेसमा बाक्लो बस्ती र कालो अनुहारको मानिस हुनुमा भूगोल र चर्को घाम हुनु हो। गर्मीमा तातो हावा चलेर छाला डढ्नु पनि हो। वंश परम्परा पनि हो। यस कारण पहाडी समुदायको गोरो अनुहारप्रति जहिले पनि आकर्षण हुन्छ। मधेसी समुदायको अनुहारप्रति पहाडे समुदायको खासै आकर्षण हुन्न। सामान्य मधेसीले पहाडी समुदायलाई आफ्नै देशको नागरिक मान्दछ तर मधेसीको अनुहार देखेर नेपाली नै होइनन् कि मान्नेहरू पहाडमा पाइने भएकाले कताकति मधेसीको मनोविज्ञानमा प्रभाव पारेको हुन्छ। अलिकति चिन्तनमा पार्थक्य देखिएको यहींनेर हो। यस मनोवैज्ञानिक पार्थक्यमा बिस्तारै परिवर्तन हुँदैछ। नयाँ नेपालका नवयुवाहरूले यस प्रकारका चिन्तनमा सुधार ल्याउँदैछन्। शिक्षित पहाडे युवाहरूमा यस प्रकारको सङ्कुचित सोचाइको मात्रा अत्यन्तै न्यून रहेको पाइन्छ। चिन्तनमा आउने परिपक्वताले झन् यस किसिमको विभेदपूर्ण चिन्तनलाई कम गर्दै लैजाने कुरामा नयाँ पुस्ता झन् विश्वस्त रहेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; दुई पहिचानमा विश्वास र सम्मानसम्बन्धी वर्तमान दृष्टिकोणमा केही भिन्नता आउन थालेको देखिएको छ। बदलिंदो जमानाले मधेसी समुदायमा एकअर्काप्रति विश्वास गर्नुपर्ने वातावरणलाई कमजोर बनाउँदै लगेको पाइएको छ। पहाडी समुदायमा भने तुलनात्मकरूपमा पारस्परिक विश्वासको मात्रा अझै बढी छ। यसैगरी, मधेसी समुदायमा कसैमा प्रतिभा भएपनि सम्मान नगर्ने प्रवृत्ति छ। एकापसमा अहम्को भावनाले काम गरेको छ। असल काम गर्ने, समाजसेवा गर्ने तथा निस्स्वार्थ भावले भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति, खेलकूद र अन्य प्रतिभाजन्य काम गर्नेले पनि उचित सम्मान पाउन सकेका छैनन् तर पहाडी समुदायमा भने यस प्रकारका सेवा गर्नेहरूलाई विभिन्न व्यक्ति तथा संस्थाहरूले सम्मान गरिरहेका हुन्छन्। प्रतिभा प्रस्फुटन र विस्तारका लागि वातावरणको निर्माण र सहयोग गरेको देखिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; एकापसका विवादलाई अदालतसम्म पु–याइहाल्ने, झूटो मुद्दा बनाउने, साक्षी पनि आफ्नो पक्षको मान्छे राख्ने र साक्षीले पनि हुँदै नभएको कुरा बोल्नेजस्तो झगडिया प्रवृत्ति मधेसी समाजको नकारात्मक पहिचान बन्न पुगेको छ। अनावश्यक शङ्का गर्ने, दोषारोपण गर्ने, बलजफ्ती आफ्नो तर्कलाई पुष्टि गर्ने, शास्त्रसम्मत तर्कलाई पनि म मान्दिनँ भन्ने र मुढेबलको आधारमा आफूलाई तार्किक एवं बुद्धिमान् ठान्ने, नैतिकता तथा कानूनभन्दा बाहुबलमा बढी विश्वास गर्ने मानवीय प्रकृति चाहिं मधेसको संस्कृति बन्दै गएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अध्ययन नै नगर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। नेता, शिक्षक, कर्मचारी, समाजका अगुवालगायत कुनै पनि पेशा तथा व्यवसायका मानिसमा अध्ययनको भोक छैन। अध्ययन गर्नुपर्दछ भन्ने मनोविज्ञान नै छैन, अध्ययनको संस्कार नै कमजोर भएको छ। यसले गर्दा प्राज्ञिकतामूलक कार्यमा मधेस झन् पछाडि पर्दै गएको अवस्था छ तर पहाडको शहरमा भने अध्ययन र अनुसन्धानमा नवयुवादेखि ज्येष्ठ नागरिकसम्म लागेका छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यदि मसिनो तरीकाले अध्ययन गर्ने हो भने पहाड र मधेसमा प्रकृतिले संस्कृतिमा पारेको प्रभाव र दुवै समुदायमा आफ्नै कारणले उब्जेका सकारात्मक तथा नकारात्मक प्रवृत्तिहरू पर्याप्त रहेका छन्। सबल संस्कृतिको पक्षमा दुवै समुदायका प्रबुद्ध वर्ग रहेका छन् र संस्कृतिभित्रको सङ्कीर्णता तथा विकृति हटाउनु वर्तमानको कर्तव्य बन्न गएको छ। अस्तु।\u003Cbr \/\u003E\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/5163846614156061886\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/07\/blog-post_918.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/5163846614156061886"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/5163846614156061886"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/07\/blog-post_918.html","title":"संस्कृतिमाथि प्रकृतिको प्रभाव"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-U0czbWwcS6Q\/XwhY2nJ6v8I\/AAAAAAAA1Tk\/KDbXPSn2A3YiCqNzWDUiSiqanosO2VFtACLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay%2Bmitra.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-7692353217788099123"},"published":{"$t":"2020-07-03T18:52:00.000+05:45"},"updated":{"$t":"2020-07-03T18:52:11.840+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"कहालीलाग्दो जलयात्राका पीडाहरू"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-sL_r4QCT7g0\/Xv8ta3DxPOI\/AAAAAAAA0SA\/EdiH1Kj8k9Mj2tY8VClm0uZw_LezH5t3wCK4BGAsYHg\/s381\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"381\" data-original-width=\"322\" height=\"320\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-sL_r4QCT7g0\/Xv8ta3DxPOI\/AAAAAAAA0SA\/EdiH1Kj8k9Mj2tY8VClm0uZw_LezH5t3wCK4BGAsYHg\/s320\/sanjay.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cbr \/\u003Eसञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; नेपालमा जलयात्राका क्षेत्रहरू सीमित हुँदैछन् र हुनुपर्छ पनि । यहाँका खोलानालाहरूमा वर्षात्ले तुफानी वेग हुन्छ । बाढीको समयमा त नदीहरू तराई– मधेसमा पुगेर आफ्नो साम्राज्य विस्तार गर्दछ कि साधारणले समुद्र नै भन्ठान्छन् । नदीहरूले आफ्नो किनारा बिर्सिन्छन् । बालीनाली र जनधनको क्षति हरेक वर्ष हुने गर्दछ, नदीको कारणले । बाढीको समयमा यहाँका खोलानालाहरू पार गर्दा कुनै युद्ध नै जितेजस्तो हुन्छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हाम्रो प्रदेशमा हरेक वर्ष बागमती र बकैयामा आउने बाढीको समयमा आरपार गर्न हुने समस्या पुरानै हो । आजभोलि बकैयामा एक\/दुई ठाउँमा मात्र डुङ्गा चल्दछ तर बागमतीमा अझै पनि डुङ्गा दैनिकी बनेको छ । बागमती नदीमा कतैकतै त अझै एक किलोमिटर यात्रा गर्नुपर्दछ, डुङ्गामा ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पहिलोचोटि बागमतीको किनारमा पुग्ने मानिसले एक किलोमिटर जति चौडा क्षेत्रमा पैmलिएको पानीको विस्तारलाई देखेर सीधैं भन्दिन्छन्, समुद्रजस्तो देखिन्छ ।\u003Cbr \/\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-N_fSLrrtQWc\/Xv8tb2IsiEI\/AAAAAAAA0SE\/LQ3ROsnAlDwEHAxFRM1L0ywpim4bNadPQCK4BGAsYHg\/s1088\/mitra.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"299\" data-original-width=\"1088\" height=\"176\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-N_fSLrrtQWc\/Xv8tb2IsiEI\/AAAAAAAA0SE\/LQ3ROsnAlDwEHAxFRM1L0ywpim4bNadPQCK4BGAsYHg\/w640-h176\/mitra.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वास्तवमा समुद्र त अनन्त हुन्छ । समुद्रको किनारमा उभिएर हेर्दा अनन्त मात्र देखिन्छ, समुद्रको अन्त भएको देखिंदैन । एक मान्छेको आँखाले कति टाढासम्म देख्ने क्षमता राख्छ ? भन्ने प्रश्नको उत्तरमा समुद्रसित साक्षात्कार नगर्नेको मनले उत्तर बुन्ने प्रयास नगर्दा हुन्छ । टेलिभिजन र सिनेमाको पर्दाको समुद्रलाई देखेर बनाएको अवधारणा वास्तविक उत्तरमा असफल हुन्छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; असारको पहिलो हप्ता (शनिवार, ६ असार २०७७) बागमतीको किनारमा उभिंदा डुङ्गाले किनार छुनै लागेको थियो । किशुनदयाल यादव सरले पानीको विस्तार देखेर उत्साहित हुनुभन्दा बाइकलाई कसरी पार लगाउने भन्ने चिन्ता देखाउँछन्, अनुहारमा । वास्तवमा एकचोटिमा पाँचवटा मोटरसाइकल डुङ्गाले बोकेको छ । डुङ्गाले सजिलै पार गर्ने भएपनि डुङ्गामा चढाउन र झार्न भने निकै अप्ठ्यारो पर्ने हुन्छ । यसै अप्ठ्यारोले किशुन सरको अनुहारमा चिन्ता बढाएको हो ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बागमती धेरै टाढा नभए पनि बागमती नदीलाई मैले चाहिं डुङ्गामा पार गरेको छैन । यो मेरो पहिलो बागमतीको अनुभूति हो ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; डुङ्गामा चढेपछि नदीले आफ्नो विशालता झन् बढाएको अनुभूति हुन्छ । अलिकति डर पनि लाग्छ । बागमतीको विशालताले सम्झना हुन्छ, हुगली नदीको त्यो भागको जहाँ घटीमा दश किलोमिटर जति पानी थियो र एउटा जहाजजस्तो देखिने स्टिमरमा चढेको थिएँ । करीब पन्ध्र सय मानिस त्यसमा एक साथ बसेका थिए । प्रसिद्ध हिन्दू धार्मिकस्थल गङ्गासागर घुम्न जाने क्रममा काकद्वीपमा चढेको थिएँ । त्यहाँ हुगलीको किनारमा उभिंदा दश किलोमिटर टाढासम्म आँखाले देख्ने क्षमता राखेको स्पष्ट बुझिएको थियो । पारि जङ्गलजस्तो लाग्दथ्यो । कतै केही टल्केको पनि देखिन्थ्यो । पारिको घर भने देखिंदैनथ्यो ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; जब स्टिमरमा बस्यौं, तब डर भने लागिरहेको थियो । अन्य त अभ्यस्त थिए तर हामी भने सुनेको, देखेको र भोगेको भने पहिलोचोटि थियो । एउटा रोमाञ्च र उत्सुकताको पाटो थियो भने अर्को हजारौं किलोमिटर टाढाको ठाउँमा हामी आफ्नै समूहका साथीबाहेक हामीलाई सबै थोक अपरिचित थियो । यति चौडा पानी भएको नदी हुन्छ भन्ने कल्पनै थिएन तर स्टिमरमा दश किलोमिटर पार गर्नुपर्ने हुन्छ । समय भने आधा घण्टा लाग्छ । करीब बीचमा पुगेपछि दुवैतिर जमीन, घर तथा अन्य कुराहरू देखिंदा भने निकै रमाइलो लाग्ने । तर हरेक पल डर भने मनभरि व्याप्त रहिरहने ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अहिले बागमतीमा डुङ्गामा बसेपछि झल्झल्ती सम्झना त्यसैको आउँछ । सम्झनालाई अलिकति बिसाउन खोज्छु किशुन सरसित तर उनमा अरुचि छ । अनुहारमा गम्भीरता छ । डुङ्गामा ठाउँ अलिक कम भएर होला, बाइकको सिटमैं छन् ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पानी घट्दो क्रममा रहेको छ । रौतहटको दुर्गा भगवती गाउँपालिकाको पिपरा बजार घाटतिरबाट डुङ्गामा बसेका छौं र सर्लाहीको रामनगर गाउँपालिकातिर जानु छ । हुनत हामी रामनगर गाउँपालिकाको कार्यालयमैं गइरहेका छौं, शनिवार भएपनि । बज्जिका भाषाको पाठ्यक्रम बनाउन त्यहाँ शिक्षाविद् डा कमलेश्वरकुमार सिन्हा, रामनगर गापा अध्यक्ष कृष्णप्रसाद वर्मा, पत्रकार चन्द्रकिशोर झा, शिक्षा शाखा प्रमुख रामपवित्र साह र बज्जिका साहित्यकार सञ्जय सुदामा हामीलाई पर्खिरहेका छन् ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पश्चिमतिरबाट पूर्वतिर जब डुङ्गा चल्न शुरू हुन्छ । पश्चिम बङ्गालको उही काकद्वीपमा स्टिमरको डरमिश्रित रोमाञ्च भरिन्छ, मनभरि । डुङ्गामा दुई ठाउँमा साना प्वाल परेर निरन्तर पानी पसिरहेको अवस्था छ । समय–समयमा पानी फालिरहनुपर्ने । पश्चिमबाट हामी चढेको डुङ्गा पूर्वतिर लाग्न नदीको किनारलाई छाड्दा पूर्वतिरबाट दुई डुङ्गा पश्चिमी किनारको लागि आइरहेको देखिन्छ । पूर्वाह्न भएकोले सर्लाहीतिरबाट रौतहटतिर आउने यात्रुको सङ्ख्या कम्तीमा दोब्बर रहेको यसले देखाउँछ । हाम्रो किनारतिर सबै यात्रु एउटै डुङ्गामा अटाउँदा पूर्वी किनारमा भने दुई डुङ्गामा मान्छे भरिएर अझै पनि केही बाँकी देखिन्छन्, किनारमैं ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; करीब–करीब मझधारमा पुग्दा बागमती लाग्छ, समुद्र हो । हो, पूर्व र पश्चिमतिर होइन उत्तर र दक्षिणतिर हेर्दा चाहिं अनन्त देखिन्छ तर यो अनन्ततामा पनि सीमितता भने छ । हजारौं बिघा जमीनलाई बागमतीले ओगेटेको छ । यसको पानीको बहावको आफ्नो क्षेत्राधिकार छ, विशाल बगरको आफ्नो विशिष्टता छ । बागमती नदीको व्यवस्थापन हुन सके हजारौं बिघा जमीन उकासको हुन सक्छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; धारको मुख्य बहावलाई हाम्रो डुङ्गाले नाघिसकेको छ । तुलनात्मकरूपमा हाम्रो डुङ्गा सुरक्षित बहावतिर जाँदैछ । पूर्वतिरबाट आएका दुवै डुङ्गा अघि र पछि गरी अगाडि बढ्दै तीव्र गतिको बहाववाला धारमा प्रवेश गर्दैछन् । दुईमध्ये पहिलो तीव्र गतिको जलाधारमा प्रवेश गरेपछि डुङ्गा खियाउने बाँस (लागा) गाडिन्छ । नाविक (खेबनिहार\/घटबार) को हातबाट छुट्छ बाँस । ऊ पानीमा भ्mवाम्म हाम फाल्छ र पानीको विपरीत दिशातिर पौड्दै बाँस समाउने प्रयास गर्न थाल्छ । यता डुङ्गा भने पानीमा बग्दैछ । हेर्दाहेर्दै यस्तो स्थिति आउँछ कि बाँस समाउन नपाउँदै डुङ्गा पनि नसमाउने गरी टाढा हुन्छ कि भन्ने डर हुन थालिसक्यो । हाम्रो डुङ्गामा बसेका हामी सबै आत्तिइसकेका छौं, ती नाविकको अवस्थालाई देखेर, त्यो डुङ्गामा बसेकाहरूको अवस्थालाई देखेर । नाविकले बाँस समाउन सकेन वा चाहेन वा परिस्थितिलाई बुझेर बाँस समाउन छोड्यो । बग्दै गरेको डुङ्गातिर आफूलाई मोड्यो । सबैलाई डर लाग्न थालेको छ डुङ्गाको के होला ? डुङ्गामा बस्नेको के होला ? नाविकको के होला ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हाम्रो डुङ्गामा बसेका सबैको नजर उतै छ । हाम्रो डुङ्गा पनि किनारभन्दा अझै टाढा नै छ । तर दुईजना नाविक भएको, दुवैजना प्रौढ रहेका तथा दुईवटा बाँस भएको कारणले त्यस किसिमको डर अलिक कम छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; करीब सय मिटरजति तल पौड्दै गएर नाविकले डुङ्गा भेटाएको देखिन्छ । बाँस छैन तर नाविकले डुङ्गा भेटाउँछ । नाविकतिरबाट मात्र होइन, डुङ्गामा सवारहरूका लागि पनि यो सन्तोषको विषय हो । नाविकले सोझै घाटमा नभए पनि अलि तलतिर अवश्य डुङ्गालाई किनारमा पु¥याउने विश्वास छ । पछाडिको अर्को डुङ्गा पनि त्यही डुङ्गालाई पछ्याउने प्रयास गर्दैछ । पछिल्लो डुङ्गाले सहयोग गर्न खोजेको अनुमान हुन्छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बिस्तारै नाविकको छातीभरि पानी आउनेमा डुङ्गा पुगेको छ । अब नाविकले डुङ्गालाई ठेल्दै गरेको देखिन्छ । बिस्तारै मूल बहावलाई छल्न सफल भएको जस्तो देखिन्छ । हाम्रो डुङ्गा भने बिस्तारै पूर्वी किनारातर्पm बढ्दै छ तर ठाउँ–ठाउँमा पानी कम भएकोले डुङ्गाले जमीन छोइरहेको छ, जसले गर्दा डुङ्गा किनारातर्पm अगाडि बढ्न अवरोध हुन्छ र पानीमैं रोकिन्छ । दुई नाविक भएकाले सजिलै गरी यस्ता समस्यालाई पार लगाइरहेका छन् । तीस–चालीसजना छौं, डुङ्गामा । नजीकै पुल बनिरहेको देखिन्छ तर पुल कहिलेसम्म बन्ने हो ठेगान छैन । डुङ्गामा हामीसँगै छन्, पुल निर्माणसित सम्बन्धित एकजना । मेरै छेउमा बसेका छन् । पुल निर्माणको लागि अझै करीब दुई वर्ष समय आफूसित बाँकी रहेको बताउँछन् । पुल निर्माणले अपेक्षित गति लिन नसकेको उनी पनि स्वीकार्छन् । डुङ्गामा बसेका धेरैले उनलाई चिनेकै छन् । सरकारले नयाँ बजेटको नीतिमैं समयमा नै काम सम्पन्न गर्नुपर्ने बाध्यतात्मक व्यवस्था र बढीमा पचास प्रतिशत समय मात्र थप्न सकिने र त्यसको अवधिमा पनि केही प्रतिबन्धात्मक कुराहरू राखिएकाले अब समयमैं निर्माण नगरी सुखै नभएको उनी बताउँछन् । उनको मन्तव्यले समयमा पुल बन्ने कुरामा केही विश्वास त लाग्छ तर अन्यतिरको निर्माणको अवस्था हेरी बागमतीको पानीले तत्काल विश्वासलाई बगाइदिन्छ । अब त पुल निर्माण नभईकन हामीलाई समयमा निर्माण हुने कुरामा अलिकति पनि विश्वास छैन, डुङ्गामा यात्रारत एकजनाको आवाज सुनेर उनको अनुहारको भाव फेरिन्छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हामी किनारमा आइपुगेका छौं । करीब पच्चीस मिनेट लागेको छ, वारपार गर्न\u0026nbsp; । पूर्वी किनारमा बसेकाहरू भने त्यो कहालीलाग्दो दृश्यमा आफूलाई नै भएको अनुभूति गरेर गम्भीर चिन्तामा छन् । एकजना बाइकवालाले भन्छन्– त्यो डुङ्गाका नाविकले आफू अनारी भएको बताएपछि म ओर्लिहालें ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; डुङ्गामा बस्ने करीब तीसजना कति आत्तिए होलान् ? यसको परिकल्पना किनारमा आएर गर्दा खल्लो लाग्दछ । करीब बीच धारमा हुँदा त्यो डुङ्गाको अवस्था देखेर हृदय नै काम्पायमान भएको थियो । मुटु हल्लिएको थियो, डरले । अहिले त्यो डुङ्गाले किनारा छुनै लागेको देखिन्छ ।एकजनाले भनेको सुनिन्छ– नदीमा त यस प्रकारका सानातिना घटनाहरू भइरहन्छन् ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हामी आफ्नो गन्तव्यतिर बढ्दछौं । कहिल्यै नदेखेको अकल्पनीय दृश्य आँखामा झल्झली नाचिरहेको छ ।\u003Cbr \/\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/7692353217788099123\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/07\/blog-post_32.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/7692353217788099123"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/7692353217788099123"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/07\/blog-post_32.html","title":"कहालीलाग्दो जलयात्राका पीडाहरू"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-sL_r4QCT7g0\/Xv8ta3DxPOI\/AAAAAAAA0SA\/EdiH1Kj8k9Mj2tY8VClm0uZw_LezH5t3wCK4BGAsYHg\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-1782373686453061557"},"published":{"$t":"2020-06-19T18:17:00.000+05:45"},"updated":{"$t":"2020-06-19T18:43:39.642+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"बाटिका"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"वाटिका"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"महाभारत युद्धमा नेपालका पात्र"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-bCfWE0o6iIk\/XuywSU94Q7I\/AAAAAAAAyhM\/u8_dsbzDuYUluy5scgHzOyFDKrrPDwMSQCK4BGAsYHg\/s321\/sanjay%2Bmitra.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"321\" data-original-width=\"270\" height=\"320\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-bCfWE0o6iIk\/XuywSU94Q7I\/AAAAAAAAyhM\/u8_dsbzDuYUluy5scgHzOyFDKrrPDwMSQCK4BGAsYHg\/s320\/sanjay%2Bmitra.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003Eसञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; महाभारतलाई कतिपयले महाकाव्य मान्दछन्। यदि यसलाई महाकाव्य मात्र मान्ने हो भने यसको इतिहाससित कुनै सम्बन्ध हुँदैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; महाभारतलाई इतिहास मान्नेहरू पनि छन्। यस कृतिलाई इतिहास मानेर पनि साहित्यको भाषामा लेखिएको इतिहास मान्दछन्। यस कृतिलाई इतिहास मान्नेहरूले के तर्क दिन्छन् भने जुन समयमा यो कृतिको रचना भयो, त्यस समयमा पुस्तकहरूको रचना छन्दमा नै गर्ने चलन थियो। छन्दमा नै विद्वान्हरूले आफ्ना अभिव्यक्तिलाई सुरक्षित राख्दथे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; इतिहासको घटनालाई कविले आफ्नो क्षमताले अत्यन्त कलात्मक किसिमले प्रस्तुत गरेका छन् भनेर पनि महाभारतको विषयमा भन्ने गरिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मार्गशीर्ष (मङ्सिर) महीनाको शुक्ल १४ (चतुर्दशी वा पूर्णिमाभन्दा एक दिनपहिले) महाभारत युद्ध शुरू भएको थियो भन्ने तथ्य पनि पाइन्छ। यो युद्ध अठार दिनसम्म चलेको थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; महाभारत युद्धलाई इतिहासको दृष्टिले विचार गरेर कहिलेकाहीं यस युद्धमा नेपालको पनि सहभागिता रहेको चर्चा चल्दछ, कतै कतै पढ्न पनि पाइन्छ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-9sd4Vj0Jxl8\/XuywT3eMHsI\/AAAAAAAAyhQ\/0gdThSsvJV4xRRzvCSRRoR8oWnIODu9egCK4BGAsYHg\/s1095\/sanjay.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"302\" data-original-width=\"1095\" height=\"176\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-9sd4Vj0Jxl8\/XuywT3eMHsI\/AAAAAAAAyhQ\/0gdThSsvJV4xRRzvCSRRoR8oWnIODu9egCK4BGAsYHg\/w640-h176\/sanjay.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हुनत त्यतिबेला नेपाल भन्नाले वर्तमान काठमाडौं उपत्यकालाई मात्र जनाउँदथ्यो होला ? त्यसबेलाको इतिहास त्यति प्रकाशमय पाइँदैन। महाभारत युद्ध हुँदा नेपा (सम्भवतः नेपाल)को राजा यलम्बर थिए। उनी किराँतका सरदार थिए। प्रथम किराँती राजा थिए। उनी महाभारतमा कौरवको पक्षबाट युद्ध लड्न गएका थिए। यलम्बरलाई कृष्णले मारेका थिए भन्ने उल्लेख पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यलम्बरलाई आकाश भैरवको रूपमा\u0026nbsp; काठमाडौंमा पूजा गरिन्छ भन्ने उल्लेख पनि पाइन्छ। युद्ध सकिएपछि यलम्बरको टाउको आकाशमार्ग भएर काठमाडौं आएको र आकाश भैरवको रूपमा पूजा हुन शुरू भएको किंवदन्ती पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; धेरै पहिले मैले कता हो कुन्नि यो पनि पढेको थिएँ कि यलम्बरले पाण्डवको पक्षबाट युद्ध लडेका थिए। मैले कहाँ पढेको वा सुनेको थिएँ, अहिले सम्झना भएन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; महाभारत युद्ध हुँदा नेपालमा किराँतहरूको राज्य थियो भन्ने अर्को पनि प्रमाण पाइन्छ। अहिले पनि मूलरूपमा किराँत क्षेत्र भनेर चिनिएको कोशीआसपासका पहाडी क्षेत्रको किराँती राजा हुमति थिए। किराँती राजा हुमतिले महाभारत युद्धमा कौरवहरूको साथ दिएका थिए। उनी आफ्ना सेनासहित पाण्डवहरूको विपक्षमा युद्ध लडेका थिए। राजा हुमतिको विषयमा खासै थप जानकारी पाइन्न। तर यदि राजा नै गएका थिए भने उनका सेना पनि गएका थिए। यसरी सङ्ख्याको हिसाबले ठूलै हुनुपर्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; महाभारत युद्धको समयमा कपिलवस्तुको शाक्यवंशको स्थापना भएको र राज्य सञ्चालनमा रहेको पनि सङ्केत पाइन्छ तर स्पष्ट पाइन्न। यसबारे पनि खोज हुनु आवश्यक छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; महाभारतमा विराट नरेशको प्रसङ्ग खूब सम्मानका साथ आउँछ। विराट राजा, राजा विराट, विराट नरेश आदि नाम त महाभारतमा खूब आउँछ। उनको राज्यको नाम विराट थियो र राजधानी विराटनगर थियो कि ? विराटनगर मुख्य केन्द्र भएको राज्यका राजा थिए कि ? विराटनगरको स्थापना पो गरेका थिए कि ? आफ्नै नाउँमा नगर बसालेर राजा भएका थिए कि ? कि उनको प्रसिद्धले उनी निवास गर्ने ठाउँकै नाम परिवर्तन भएको थियो ? वास्तविक नाम त सितिमिति पाइन्न तर लोकजीवनमा भने राजा विराट नै भन्ने गरिन्छ। उनको प्रतिभा विराट थियो, उनको प्रशंसा विराट थियो, उनको राज्य विराट थियो, उनको सम्पत्ति विराट थियो, उनको उदारता विराट थियो वा नाम नै विराट थियो ? वा विराटतासँग सम्बन्धित कुनै मुख्य उपलब्धि थियो ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; नाम जे भएपनि विराट नरेशले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर युद्धमा पाण्डवका साथ दिएका थिए। छोरो उत्तर र आफू दुवैजना विराट युद्धमा मारिएका थिए। विराट नरेशको छोरो उत्तर आफैंमा पनि शक्तिशाली वीर मानिन्छन्। तर युद्धमा पहिलो दिन नै उत्तरले वीरगति प्राप्त गर्दछन्। युद्धको चौधौं दिनमा राजा विराट पनि वीरगति प्राप्त गर्दछन्। द्रोणाचार्यसँगको युद्धमा राजा विराटले वीरगति प्राप्त गरेको उल्लेख पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पाण्डवहरू अज्ञातवासको समयमा विराटकहाँ नै भेष बदलेर बसेका थिए। एक वर्षसम्म चिन्दैनन् तर अन्त्यमा कौरवहरूसितको युद्धमा अर्जुनको सहयोगले छोरो उत्तरले विजय प्राप्त गरेपछि केही दिनमा भेद खुलेको थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; महाभारत युद्धका अर्का एक महत्वपूर्ण पात्र हुन्– घटोत्कच। हात्तीको जस्तो टाउको भएको र कपाल नभएको अवस्थाले गर्दा नै उनको नाम घटोत्कच राखिएको हुन सक्छ। घटोत्कचको जन्म भीम र हिडिम्बाबाट भएको थियो। यही हिडिम्बाको नामबाट हेटौंडा बस्ती (हाल बागमती प्रदेशको राजधानी शहर) बसेको किंवदन्ती पाइन्छ। हिडिम्बा राक्षस जातकी युवती थिइन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; घटोत्कचको भूमिका महाभारतमा अद्वितीय छ। उनको महत्व यसैबाट बुभ्mन सकिन्छ कि कौरवपक्षलाई उनले हराउनै लागेका थिए तर अर्जुनवधका लागि कर्णले जोगाएर राखेको इन्द्रास्त्र (इन्द्रद्वारा प्रदत्त दिव्यास्त्र)को प्रयोग उनैमाथि गर्नुपरेको थियो। दिव्यास्त्र लागेर भुइँमा ढल्न लाग्दा उनका पिता भीमले आफूहरूतिर होइन शत्रु पक्षतिर ढल भनेर आग्रह गरेका थिए। घटोत्कच भुइँमा ढल्दा मात्र उनको शरीरले थिचिएर कैयौं योद्धा मरेका थिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; घटोत्कचको छोराको नाम बर्बरिक थियो। बर्बरिकको जन्म घटोत्कच र अहिल्यावतीको संयोगबाट भएको थियो। कतै कतै बर्बरिकको आमाको नाम कामकंटका रहेको पनि पाइन्छ। मौरवी र घटोत्कचको पुत्रको रूपमा पनि बर्बरिकको परिचय पाइन्छ। दैत्य जातिका मूरकी छोरीको नाम मौरवी भएको उल्लेख पाइन्छ। मूर चाहिं प्रागज्योतिषपुर (वर्तमान आसाम)का प्रसिद्ध दैत्य थिए। बर्बरिक पनि महान योद्धा भएको उल्लेख पाइन्छ। बर्बरिकको टाउकोलाई पूजा गरिने ठाउँ वर्तमान राजस्थानको सिकर जिल्लामा रहेको छ। आजभोलि कतिपयले यस ठाउँलाई खाटूधाम पनि भन्ने गरेका छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यहाँ अलिकति शङ्काको पक्ष के रहेको छ भने पाण्डवहरू बा–ह वर्ष वनवास र एक वर्ष अज्ञातवास गरी ते–ह वर्ष बसेका थिए। अज्ञातवास सकिएको कति समयपछि महाभारत युद्ध भयो भन्ने कुरो पनि एउटा पक्ष हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वनबासमा रहेको बखत हिडिम्बासित भेट भएको थियो र घटोत्कचको जन्म भएको थियो। महाभारत युद्धको समयमा घटोत्कचको छोरो पनि युद्ध गर्न लायक भइसकेको थियो। घटोत्कचको जन्म र महाभारत युद्धको बीचमा कति वर्षको अन्तराल देखिन्छ ? यही विषयमा अलिकति खुल्दुली लागिरहन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यलम्बर, हुमति र विराट त राजा नै भइहाले महाभारत युद्धमा। घटोत्कचको बासस्थान पनि चुरे र महाभारतकै बीचको क्षेत्र हुनुपर्छ किनभने घटोत्कचको विवाह अझ पूर्वतिर भएको देखिन्छ। यसले बर्बरिकलाई पनि यतैको मान्न सकिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; घटोत्कच महाभारतमा एक्लै गए कि साथीहरूलाई लिएर ? यदि साथीहरूलाई लिएर गएका छन् भने महाभारतमा दैत्य जातिको पनि पाण्डवको पक्षबाट योगदान साबित हुन्छ। बर्बरिक त एक्लै गएको उल्लेख पाइन्छ तर यलम्बर, हुमति र विराट गरी तीनजना राजा महाभारत युद्धमा आफ्ना सेनासहित गएका थिए। राजाहरू कहिल्यै पनि एक्लै युद्ध गर्दैनथे। यसबाट यो अनुमान हुन्छ कि महाभारत युद्धमा नेपालका कैयौं पात्रहरूले कौरव र पाण्डव दुवै पक्षबाट युद्ध लडेका थिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पश्चिम नेपालका तत्कालीन क्षेत्र वा राज्यहरूबाट पनि महाभारत युद्धमा भएको सहभागिताबारे खोजी हुनु आवश्यक छ। वा, भएको भए हाम्रो परिवेशमा पनि जानकारी आवश्यक देखिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; (कतिपय ठाउँमा यो पनि उल्लेख भएको पाइन्छ कि विराट नरेशको दरबार रहेको विराटनगर भारतमैं छ। राजस्थानमा विराटनगर भन्ने एउटा बस्ती छ। विराटनगर नामका अन्य बस्तीहरू पनि पाइन्छन्। उसो त हिडिम्बाको वनप्रान्त पनि भारतमा रहेको उल्लेख कतै कतै पाइन्छ तर नेपालमा भने जे जस्ता किंवदन्तीहरू र त्यसैका आधारमा साक्ष्यहरू दिइन्छन्, तिनैलाई यहाँ आधार मानिएको हो।)\u003Cbr \/\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/1782373686453061557\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/06\/blog-post_511.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/1782373686453061557"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/1782373686453061557"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/06\/blog-post_511.html","title":"महाभारत युद्धमा नेपालका पात्र"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-bCfWE0o6iIk\/XuywSU94Q7I\/AAAAAAAAyhM\/u8_dsbzDuYUluy5scgHzOyFDKrrPDwMSQCK4BGAsYHg\/s72-c\/sanjay%2Bmitra.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-725196582376864946"},"published":{"$t":"2020-06-12T17:22:00.002+05:45"},"updated":{"$t":"2020-06-12T17:22:58.698+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"बुद्धि"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-QYxVpwdlub8\/XuNo7-YmCdI\/AAAAAAAAx9s\/GfPNsflvZukY7io_u6e3AMLKN59cgCF1gCLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"313\" data-original-width=\"264\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-QYxVpwdlub8\/XuNo7-YmCdI\/AAAAAAAAx9s\/GfPNsflvZukY7io_u6e3AMLKN59cgCF1gCLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u0026nbsp;सञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्ध मूल शब्दमा ति प्रत्यय लागेर बुद्धि शब्दको निर्माण भएको हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिको परिभाषा फरक किसिमले आउन सक्छ। व्यक्ति अनुसार बुद्धिको बारेमा नै फरक विचार आउन सक्छ। बुद्धिजीवीहरूबीच नै बुद्धिको विषयमा विचार मिल्न सक्दैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धि व्यक्तिको आन्तरिक पक्ष हो। यसलाई मनोवैज्ञानिक पक्ष पनि भनिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; टर्मन, एम्बिगास, गाल्टन, स्टर्नजस्ता मनोवैज्ञानिकहरूले बुद्धिलाई व्यक्तिको सामान्य योग्यता मानेका छन्, जुन हरेक व्यक्तिको हरेक क्रियामा पाइन्छ भनेर भनेका छन्। उदाहरण दिंदै मनोवैज्ञानिक थर्नडाइकले बुद्धिका तीन प्रकार बताएका छन्– मूर्त बुद्धि, अमूर्त बुद्धि र सामाजिक बुद्धि।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिको विषयमा अनेक वाद तथा सिद्धान्त प्रचलनमा छन्। बुद्धिका कारक भनेर पनि धेरै कुरालाई मानिएको छ। बुद्धिलाई प्रभाव पार्ने तत्वहरू पनि हुन्छन्। बुद्धि मनोविज्ञानको एउटा क्षेत्र पनि हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिको विषयमा आधुनिक मनोविज्ञानले पनि विभिन्न किसिमले परिचर्चा गरेको पाइन्छ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-vkxuoIWJnn4\/XuNo76GIj4I\/AAAAAAAAx9w\/9dIzcUDTjTU0PbTNjeJoqVjxjY94XuVOgCLcBGAsYHQ\/s1600\/mitra.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"310\" data-original-width=\"1094\" height=\"180\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-vkxuoIWJnn4\/XuNo76GIj4I\/AAAAAAAAx9w\/9dIzcUDTjTU0PbTNjeJoqVjxjY94XuVOgCLcBGAsYHQ\/s640\/mitra.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिको विषयमा पाश्चात्य दर्शन मात्र होइन, पूर्वी साहित्यमा पनि पर्याप्त चर्चा गरिएको पाइन्छ। यदि गहिरिएर विचार गर्ने हो भने सबै किसिमका सिर्जनहरूमा बुद्धि पाइन्छ। यसरी प्राचीनकालदेखि मानवले आफ्नो विकास र सभ्यताको लागि जे जति गर्दै आएका छन्, ती सबै बुद्धिकै परिणाम वा उपज हुन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धि, ज्ञान र प्रज्ञालाई अलग–अलग अर्थमा अथ्र्याइन्छ। तर यहाँ बुद्धिकै विषयमा थोरै चर्चा गरिएको छ, पूर्वीय दर्शन अनुसार।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; महाभारतको गीतामा बुद्धिबारे चर्चा गरिएको छ तर महाभारतभन्दा रामायणलाई पहिलेको मानिंदै आएको छ। पूर्वीय दर्शन अनुसार चार युगमध्ये दोस्रो त्रेता हो, जसमा रामायणको घटना भएको मानिन्छ भने तेस्रो द्वापर हो, जसमा महाभारतको घटना भएको मानिन्छ। यस अर्थमा तुलनात्मकरूपमा महाभारतभन्दा रामायणमा वर्णन गरिएको बुद्धिको विषयमा यहाँ सङ्क्षेपमा प्रकाश पारिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अहिले उपलब्ध र प्रचलनमा रहेका रामायणमध्ये वाल्मीकिकृत रामायणलाई मूल मानिन्छ। वाल्मीकिकृत रामायण संस्कृत भाषामा छ। संस्कृतमा अन्य रामायण पनि छन्। रामायण अन्य भाषामा पनि उपलब्ध छन्। रामायणको कथा लेखक, भाषा तथा प्रवृत्ति र प्रकृति अनुसार फरक पर्न पनि सकेको होला तर मूल कथामा खासै भिन्नता रहेको पाइन्न।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वाल्मीकिकृत रामायणको किष्किन्धाकाण्डमा बुद्धिबारे प्रकाश पारिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिका मुख्य आठ गुण हुन्छन्। सुन्न चाहने इच्छा हुनु, सुन्नु, सुनेर ग्रहण गर्नु, ग्रहण गरेर धारण गर्नु, उहापोह गर्नु, अर्थ या तात्पर्यलाई राम्ररी बुभ्mनु तथा तत्वज्ञानबाट सम्पन्न हुनुलाई बुद्धिका प्रमुख आठ गुण भनिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यसैगरी, बुद्धिका चौध गुण पनि बताइएका छन्। देश र कालको ज्ञान, दृढता, सबै प्रकारका क्लेशलाई सहन गर्ने क्षमता, सबै विषयको ज्ञान प्राप्त गर्नु, चतुरता वा चातुर्य, उत्साह या बल, मन्त्रणालाई गुप्त राख्नु, परस्पर विरोधी कुरा नगर्नु, शूरता, आफ्नो र शत्रुको शक्तिको ज्ञान राख्नु, कृतज्ञता, शरणागतवत्सलता, अमर्षशीलता तथा अचञ्चलता (स्थिरता या गम्भीरता)लाई बुद्धिका चौध गुण भएको बताइएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिका चौध गुणमध्ये उत्साह या बल पनि एक हो भनिएको छ। उत्साह र बल फरक पनि हुन सक्छन् तर यहाँ एकै अर्थमा भनिएको जस्तो लाग्न सक्छ। रामायणमा यसलाई पनि स्पष्ट पारिएको छ। रामायणमा भनिएको छ– “साम, दाम, दण्ड र भेद शत्रुलाई वशमा गर्नको लागि नीतिशास्त्रहरूमा बताइएको छ। यिनैलाई यहाँ चार प्रकारको बल भनिएको छ। कसैकसैको विचारमा बाहुबल, मनोबल, उपायबल र बन्धुबललाई चार बल मानेका छन्।”\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिभित्र बल आउँछ कि बलभित्र बुद्धि ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिको कुरो गर्दा बलको कुरो पनि आएको छ। सामान्यतया बलभन्दा बुद्धि ठूलो र बुद्धिभन्दा बल ठूलो भन्ने दुई विपरीत तर्क अहिलेसम्म समाजका हरेक क्षेत्रमा देख्न सकिन्छ। जतिसुकै बुद्धिमान् कोही छ भने बल नहुँदा केही पनि गर्न नसक्ने र जतिसुकै बलवान् हुँदा पनि बुद्धिविना केही गर्न नसक्ने समन्वयवादी विचार पनि समाजमा रहेकै छ। मानिस कहिले बुद्धिको लागि लगानी गर्दछ त कहिले बलको लागि लगानी गर्दछ। एकैसाथ बल र बुद्धि दुवैको लागि लगानी गर्ने प्रचलन पनि रहेको छ। बुद्धिको भरमा बल र बलको भरमा बुद्धि अडेको तर्क पनि दिइएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; माथि उल्लिखित आठ गुणलाई विचार गर्ने हो भने गुण भनेको प्राप्ति हो वा प्राप्तिको मार्ग हो भन्ने बुभ्mन सकिन्छ भने चौध गुणलाई विचार गर्ने हो भने बौद्धितालाई मानिएको छ। यसमा ज्ञानलाई पनि बुद्धि मानिएको छ वा ज्ञान प्राप्त गर्नु पनि बुद्धि हो भनिएको छ। उत्साह या बल भन्नुमा उत्साहको विकल्प बल हो वा उत्साहको अर्थ बल हो। उत्साह पनि बल हुन सक्छ। उत्साहलाई आशासित जोड्न सकिन्छ। आशाले उत्साहमा वृद्धि गराउँछ र उत्साहले कुनै काम गर्न सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्दछ। रामायणमा बुद्धिको विषयमा यति गहन कुरा गरिएको छ कि सामान्यरूपमा छोटो समयमा वर्णन गर्न सम्भव नै हुँदैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; रामायणको किष्किन्धाकाण्डमा एउटा श्लोक छ ः\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्ध्या ह्याष्टाङ्ग्या युक्तं चतुर्बलसमन्वितम्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; चतुर्दशगुणं मेने हनूमान् वालिनः सुतम्।।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; (बालिकुमार अङ्गद आठ गुणयुक्त बुद्धिले, चार प्रकारको बलले र चौध गुणले सम्पन्न छन्।)\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अङ्गदमा बुद्धिबल पनि उत्तिकै थियो। जब रावणको अगाडि शान्तिदूत बनेर पुगेका थिए, त्यतिबेला अङ्गदले प्रदर्शन गरेको बुद्धिलाई रामायणमा मात्र होइन, त्यसपछिको समाजले पनि प्रशंसा गरेको छ। अद्भूत तर्क क्षमता थियो, अङ्गदमा। विनम्रता त झन् फलेको वृक्षझैं रहेको पाइन्छ। रावणको सभामा उनका सबै वीरहरूले जब अङ्गदको खुट्टा जमीनबाट हटाउन सकेका थिएनन्, तब स्वयम् रावण नै आफैं त्यहाँ पुगेर आफ्नो वीरता प्रदर्शन गर्न खोजेका थिए तर अङ्गदले खुट्टा समात्नै छ भने प्रभु रामको समात्न भनेका थिए। आफ्नो तर्क क्षमताले सबैलाई नाजवाफ बनाएका अङ्गदले आफ्नो बलको अगाडि पनि सबैलाई झुकाएका थिए, बुद्धिले। गाउँघरमा अझै पनि यो एउटा गाउँखाने कथाको रूपमा प्रचलित रहेको छ कि रामायणको कुन पात्रको खुट्टा रावणका सबै वीरले समातेका थिए ? वास्तवमा अङ्गदले बुद्धिको उच्चतम प्रयोग गरेका थिए। रामदूत बनेर जानुअघि उनलाई जुन किसिमको जिम्मेवारी दिइएको थियो वा उनीसित जुन किसिमको अपेक्षा गरिएको थियो, त्यो उनले पूरा गरेका थिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धि प्रयोजनपरक हुन्छ। यो आवश्यक परेको ठाउँमा देखिन्छ। यो अप्रदर्शनीय होइन। यो हस्तान्तरणीय हो र हस्तान्तरणीय होइन पनि। बुद्धिको सिर्जनात्मक प्रयोग भने भइरहन्छ। यही सिर्जनात्मकताले गर्दा नै कोही बढी बुद्धिमान् कहलाउँछ। यसैले गर्दा बुद्धिलाई रूढ मानिंदैन। बुद्धि रूढ पनि हो तर सिर्जनात्मकता नभएको बुद्धिलाई मात्र रूढ मान्न सकिन्छ। रूढ बुद्धिलाई रटन्ते बुद्धि वा किताबी कीरा पनि भन्ने गरिन्छ वा कतिपयले आधुनिक भाषामा म्याद गुज्रेको बुद्धि पनि भन्छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिको सकारात्मक उपयोग र सिर्जनात्मक प्रयोग गर्नेहरूको समाजले प्रशंसा गरेको देखिन्छ भने कतिपयले बुद्धिको दुरुपयोग गरेको पाइन्छ। जसले बुद्धिको दुरुपयोग गरेको हुन्छ, उसलाई समाजले राम्रो नजरले हेरेको पाइँदैन। शास्त्रहरूमा पनि बुद्धिको दुरुपयोग गरेको उदाहरण पाइन्छ। आखिर शास्त्रहरू भनेका पनि आफ्नो युगको प्रतिविम्ब त हो नि।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धि जन्मजात हुन्छ वा आर्जित भन्ने विषय पनि विवादास्पद छ। बुद्धि भन्नु प्रतिभा पनि भएकोले यो जन्मजात तथा आर्जित दुवै हुने विचार पाइन्छन्। यसैगरी, यो भावयित्री र कारयित्री हुने पनि पाइन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिको अभिव्यक्ति व्यवहारमा स्पष्ट हुने भनिए पनि व्यवहारको क्षेत्र व्यापक रहेको छ। दैनिक जीवन व्यवहारसँगै अभिव्यक्तिका अन्य आधुनिक माध्यमहरूमा समेत बुद्धिको अभिव्यक्ति भइरहेको स्पष्ट हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/725196582376864946\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/06\/blog-post_834.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/725196582376864946"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/725196582376864946"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/06\/blog-post_834.html","title":"बुद्धि"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-QYxVpwdlub8\/XuNo7-YmCdI\/AAAAAAAAx9s\/GfPNsflvZukY7io_u6e3AMLKN59cgCF1gCLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-586483449339309752"},"published":{"$t":"2020-06-05T17:19:00.001+05:45"},"updated":{"$t":"2020-06-05T17:24:05.486+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"वृक्ष र बुद्धिजीवी"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-SsFywmaPTHg\/XtourAwkr3I\/AAAAAAAAxvM\/d_DOyxWOgkcysAJEQq4qwPH0059WVVBVwCLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjjj.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"231\" data-original-width=\"194\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-SsFywmaPTHg\/XtourAwkr3I\/AAAAAAAAxvM\/d_DOyxWOgkcysAJEQq4qwPH0059WVVBVwCLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjjj.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003Eसञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वृक्ष र बुद्धिजीवी उस्तै हुन्। वृक्षले शीतलता दिन्छ, फल दिन्छ, काठ दिन्छ। फूल पनि दिन्छ। जीवन दिन्छ अर्थात् अक्सिजन दिन्छ। प्राकृतिक सौन्दर्य प्रदान गर्दछ। पक्षीलाई सहारा दिन्छ। यसको उपयोग अनेक किसिमको हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिजीवीले पनि आफ्नो ज्ञानले अरूको मनलाई शीतल बनाउँछ। कैयौंलाई जीवनको नयाँ बाटो देखाउँछ। आफ्नो महत्व बताउँछ। जीवनको उद्देश्य सिकाउँछ। असल र खराबको भिन्नता सिकाउँछ। जीवनलाई जीवन बनाउने कला र कथा दुवै बताउँछ। सकेसम्म उदाहरणीय जीवन व्यतीत गर्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; प्रत्यक्षरूपमा वृक्ष र बुद्धिजीवीबीच पनि घनिष्ट सम्बन्ध हुन्छ। वृक्षले मानिसको जीवन बचाइरहेको हुन्छ भन्ने चेतना बुद्धिजीवीहरूले नै फैलाएका हुन्। हुनत मानिसले सबैभन्दा पहिले वनस्पतिबाट नै व्यवस्थितरूपमा केही खान सिकेका हुन्। जङ्गलमा हुँदाको अवस्थामा नै मानिसले वनको उपयोग जीवनको लागि गरेका थिए। शिकारी युगमा पनि मानिसको जीवनको आधार वन हुने गर्दथ्यो। कृषि युगमा प्रवेश गरेपछि मानिसले वनबाटै कुन वनस्पतिको उत्पादन गर्न सकिन्छ भनेर पहिचान गरेको थियो। यस अवस्थामा पनि फलफूल मानिसको पहिलो रोजाइ थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; आगोको आविष्कार गरेपछि पनि वृक्षको आवश्यकता उत्तिकै रह्यो। वृक्षका काँचो फललाई वृक्षकै सुकेको हाँगा वा पातलाई बालेर आगोमा पोलेर खाँदा त्यही फलको नौलो स्वाद पनि हुने कुरा पत्ता लगाएको थियो मानिसले। अहिलेसम्म मानिसले वृक्षको उपयोग जीवनको हरेक कर्ममा गरिरहेको छ। जीवनलाई चलायमान बनाइरहन वृक्षको आवश्यकता रहेको उच्च बौद्धिक प्राणीले बताइरहेका छन्।\u003Cbr \/\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-ZF_V4Oq4Hfc\/XtotwupO-eI\/AAAAAAAAxus\/bDHF3xcWPMgD0VHX5PxEuOT5j-VgdN2YwCLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" style=\"margin-left: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"320\" data-original-width=\"1114\" height=\"182\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-ZF_V4Oq4Hfc\/XtotwupO-eI\/AAAAAAAAxus\/bDHF3xcWPMgD0VHX5PxEuOT5j-VgdN2YwCLcBGAsYHQ\/s640\/sanjay.jpg\" width=\"640\" \/\u003E\u003C\/a\u003E \u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वृक्षलाई बुद्धिजीवीले नै काट्छन् भन्ने आरोप पनि रहेको छ। जसले केही उपयोगिता देख्दछ, उसैले नै कुनै सामानलाई लिने काम गर्दछ। तर प्रसङ्ग कालिदासको पनि आउँछ। सम्भवतः मिथक नै होला तर निकै प्रचलित छ। के भनिन्छ भने कालिदास महामूर्ख थिए। उनी रूखको हाँगाको टुप्पोतिर बसेर फेदतिर काटिरहेका थिए। उत्कृष्ट मूर्खको खोजीमा रहेका केही विद्वान्ले उनलाई भेटाएका थिए। मूर्खको खोजी किन गरिरहेका थिए र खोजी गर्ने को थिए भन्ने सन्दर्भ आफैंमा महत्वपूर्ण भएपनि यहाँ भन्न खोजिएको कुरा कालिदासले वृक्षलाई काटेको तरीका भने निकै घतलाग्दो छ। रूखको शाखा यसरी पनि मानिसले काट्न सक्छन् भन्ने कल्पना सामान्य मनोविज्ञानले गर्दैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; महामूर्ख कालिदासलाई वृक्षले नै विद्वान् बनायो त ? हाँगोको टुप्पोतिर बसेर फेदतिर काट्दै गरेको अवस्थामा त केही विद्वान्ले देखेका थिए। ती विद्वान्को बारेमा अहिले कतिले चर्चा गर्छन् वा समाजको विकासमा तिनीहरूको योगदान अहिलेसम्म कति सम्झनयोग्य छ भन्ने कुरा समाजले थाहा पाउन पनि खोजेको छैन तर कालिदासको महत्व त झन् बढ्दै गएको छ। जति चेतनाको विस्तार भइरहेको छ, उति कालिदासको विद्वताको प्रसार भइरहेको छ। आज कोही मीठो व्यङ्ग्य गरेर भएपनि कसैलाई कालिदासजस्तो मूर्ख भन्यो भने जसलाई भनिएको हो, उसले आफूलाई सम्मानित गरेको भनी ठान्छ। सोझै मूर्ख भनिदिंदा गधा भनेको ठान्ने मानिसलाई कालिदासजस्तो मूर्खको उपमा दिंदा आफ्नो कमजोरी केलाउँदै आफ्नो हृदयमा आफैंप्रति सम्मानको भाव जाग्ने र उपमा दिनेप्रति श्रद्धा उब्जाउने कारकमा चाहिं वृक्ष नै हो त ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वृक्ष कतिसम्म सहनशील हुन्छ भने आफ्नो जरालाई काट्दा पनि मेरो शरीर कसैलाई काम लाग्दैछ भन्ने विचार गरेर प्रतिकार गर्दैन रे। कतिपय बुद्धिजीवीले पनि यस प्रकारका कुरा बुझेका हुन्छन् कि फलानो मेरो आडमा मलाई हानि हुने गरी आफूले फाइदा लिइरहेको छ तर आफ्नो कारणले अरूले फाइदा लिइरहेको र आफूलाई हानि पु–याइरहेको जान्दाजान्दै पनि प्रतिकार गरेको हुँदैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वृक्षले विचार गर्दछ रे– मेरो उमेर सेवाको लागि भयो। मैले फल दिन सक्ने हैसियत बनाएँ। अरूको भार थेग्न सक्ने भएँ। मेरो शीतलता, मेरो पात, हाँगा, कोपिला, फूल, मुन्टो, फलादि विविध सन्दर्भमा समाजलाई काम लाग्ने हुन थाल्यो भन्ने विचारले वृक्ष रोमाञ्चित हुन्छ। आफू सेवायोग्य हुन पुगेकोमा जडवृक्ष आफूलाई सार्थक ठान्दछ रे। बुद्धिजीवी पनि आफू सेवाको योग्य भएको ठान्नुपर्दछ। सम्भवतः यसैले जागीर वा नोकरीलाई सम्मानित शब्दमा सेवा भनिएको हो। जसरी एउटा वृक्षबाट मानिस, पशुपक्षी, चराचुरुङ्गी तथा पर्यावरणसमेत लाभान्वित हुन्छ, एक बुद्धिजीवीबाट पनि सबै पक्ष र क्षेत्रमा लाभ हुने आशा हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अपरिचित पथिकलाई पनि वृक्षले आफ्नो सम्पूर्ण सेवा दिएको हुन्छ। यदि बुद्धिजीवी निस्स्वार्थ हुन सकेमा एउटा वृक्षको समान हुन सक्छ। जहाँ स्वार्थको सीमा समाप्त हुन्छ, त्यहींबाट कोही वृक्ष बन्ने यात्राको थालनी गर्न सक्छ। कालिदास मूर्खबाट विद्वान्मा परिवर्तित भए, रत्नाकरको पनि मिथक यस्तै छ। आजसम्म कालिदास र रत्नाकरबाट समाजले सेवा प्राप्त गरिरहेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; समाजसेवाको लागि योग्य वृक्षले आफू बाँच्न र समाजसेवाको लागि मात्र पृथ्वी र पर्यावरणबाट केही ग्रहण गर्दछ। जबसम्म बाँच्छ, केवल दिइरहन्छ, दिइरहन्छ। बुद्धिजीवीको जीवन पनि यस्तै हुनुपर्ने तर्क दिइन्छ। अर्थात् जसले यो भन्छ कि म सेवामा संलग्न छु, उसले सेवा गरेको हो कि आफ्नो फाइदा लिएको हो भन्ने विषयमा विचार पु–याउँछ। जसले यो विचार पु–याउने योग्यता, दक्षता, क्षमता राख्दैन, उसले सेवा गरेको हो कि होइन भन्ने परीक्षा आफैंले लिन सक्दैन। अरूलाई केही दिंदा रमाउन सक्दैन। उसले वृक्षले जस्तो पहिचान कमाउन सक्दैन। वृक्षबाट उसले आफ्नो जीवनमा केही सिक्न सक्दैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; बुद्धिले नै वृक्ष काट्न सिकाएको हो। मानिसमा बुद्धिको विकास हुँदै गएपछि नै वृक्षको उपयोग गर्न सिकेको हो। यसले यो पनि अर्थ दिन्छ कि बुद्धिले नै बुद्धिको विषयमा तर्क गर्न सक्छ। जसमा जुन तहको बौद्धिकता हुन्छ, उसले सोही स्तर वा तहको बौद्धिक तर्क मात्र गर्न सक्छ। तर्कले नै तर्क काट्न सकिन्छ। विपरीत अर्थ निकाल्नेले यो पनि भन्न सक्छन् कि काठलाई काट्न वा चिर्न काठकै बिंडको प्रयोग गरिएको हुन्छ। काट्नेले काठ, कुकाठ देख्दैन भन्ने आरोपलाई केही यस्ता अपवादसित \u003Cbr \/\u003Eतुलना गर्न सकिन्छ जो हरेक क्षेत्रमा हुने गर्दछ। सम्भवतः अपवादविहीन कुनै क्षेत्र नहोला।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हरेक वृक्षको आफ्नो पहिचान हुन्छ, मौलिकता हुन्छ। यही पहिचान र मौलिकताको आधारमा वृक्षको महत्व पनि हुन्छ भन्ने कुरा नबुभ्mने कमै होलान्। यदि आफ्नो पहिचान अनुसार कुनै वृक्षले पात, हाँगा, फूल, फल, काठ वा सेवामूलक कुनै पनि तथ्य दिन सकेन भने वृक्षलाई निरर्थक भनिदिन्छौं। यसैगरी, बुद्धिजीवीको पनि सन्दर्भमा आउन सक्छ। आफूलाई सेवाको अर्थमा प्रस्तुत गर्नेले आफ्नो पहिचान र मौलिकतासहितको सेवा दिन सकेन भने बुद्धिजीवी हुनुको अर्थ रहँदैन। जसरी वृक्षमा उसको फल वा फूल वा सौन्दर्य वा काष्ठादिको आफ्नै महत्व हुन्छ, त्यसैगरी बुद्धिजीवीको पनि आफ्नो क्षेत्र अनुसारको विशिष्ट महत्व हुनुपर्छ। आफ्नो विशिष्टता अनुसारको सेवा गर्नुपर्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यदि वृक्षलाई एउटा जडवस्तु मात्र ठान्छौं र यसबाट केही शिक्षा लिन सक्दैनौं भने वृक्षभन्दा हामी नै बढी जडवस्तु भएको सम्भवतः वृक्षले पनि ठान्ला। विज्ञानले प्रमाणित गरिसकेको छ कि वनस्पतिमा पनि संवेदना हुन्छ। वनस्पति पनि जीवन हो। वनस्पतिको जीवन उसको आफ्नोलागिभन्दा बढी अरूको लागि हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हामीले वनलाई मासेर गमला सजाइरहेका छौं। अझ प्लास्टिकको फूलले आफ्नो कोठा सजाउने \u003Cbr \/\u003Eगर्छौं। कुनै दिन बुद्धिको ठाउँमा यन्त्रले काम गर्ने र मानिसको औचित्य आफैंमा समाप्त हुने यात्रातर्फको पाइला त\u0026nbsp; होइन ?\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/586483449339309752\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/06\/blog-post_73.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/586483449339309752"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/586483449339309752"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/06\/blog-post_73.html","title":"वृक्ष र बुद्धिजीवी"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-SsFywmaPTHg\/XtourAwkr3I\/AAAAAAAAxvM\/d_DOyxWOgkcysAJEQq4qwPH0059WVVBVwCLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjjj.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-8778388909740145731"},"published":{"$t":"2020-05-29T16:08:00.001+05:45"},"updated":{"$t":"2020-05-29T16:08:45.459+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"सम्मान: पुरुषार्थ या पैतृक"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-u-YEv7oaS3A\/XtDiod6CF1I\/AAAAAAAAxKw\/1ZJAhC0Cj8smTbsAOTBkI-NNfYR4ajq5ACK4BGAsYHg\/sanjay%2Bmitra.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"465\" data-original-width=\"351\" height=\"320\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-u-YEv7oaS3A\/XtDiod6CF1I\/AAAAAAAAxKw\/1ZJAhC0Cj8smTbsAOTBkI-NNfYR4ajq5ACK4BGAsYHg\/s320\/sanjay%2Bmitra.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003Eसञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सम्मान शब्दले आदरको अर्थ दिन्छ। सम्मान सबैले पाउनुपर्छ भनिन्छ। हो, सम्मानमाथि सबैको अधिकार छ। सम्मानमाथि सबैले मेरो अधिकार छ भनेर विचार गर्नु अझ धेरै सकारात्मक पक्ष हो तर सम्मान केवल अधिकार मात्र होइन। सम्मानले अधिकारभन्दा कर्तव्य बढी खोज्छ। यसै कारण कतै कसैको सार्वजनिक सम्मान हुँदा व्यक्त गर्ने एउटा वाक्य हुन्छ– यस सम्मानले मलाई झन् बढी दायित्व थपेको बोध भएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सम्मान शब्दमा यदि सम् र मान हो भने आफूसरह मान्ने अवस्था पनि सम्मान हो। सम्भवतः यसै अभिप्रायले पिताका साथीलाई पितासरहकै मान दिइनुपर्ने, राजवंशका मानिसलाई सोही सरहको मान दिइनुपर्ने संस्कृति बसेको हुनुपर्छ। सामान्यतः समाजका यस प्रकारको दृष्टिकोण प्रकाशित भएको पाइन्छ पनि।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; तर यस प्रकारको पैतृक सम्मान दीर्घतर नहुने रहेछ। सार्वजनिक वा विशिष्ट पदमा पुगेर कसैले आफ्नो क्षणिक औपचारिक सम्मानमा गर्व गर्दछन्। पदको गरिमाले सम्मान ग्रहण गर्नु अस्वाभाविक होइन तर समाजले देखेको छ– पदबाट अवतरण भएसँगै सम्मानमा पनि –हास आएको पाइन्छ। यसबाट यो पनि सिद्ध हुन्छ कि पदयोग्य व्यक्तिको सम्मान पदमा रहँदासम्म हुन्छ र सम्मानयोग्य आसनमा अर्को विराजमान भएपछि सम्मानको उत्तराधिकार स्वतः हस्तान्तरित हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; व्यक्तिको अर्थमा अल्पकालमा पदका कारण सम्मान पाउँदा कहिलेकाहीं व्यक्तिले आफूलाई नै सम्मान गरेको वा म नै सम्मानयोग्य हुँ भन्ने अभिमान पनि गर्दछन्। यस प्रवृत्तिलाई धारण गर्ने मानिसको सम्मानमा शेयर बजारको जस्तो उतारचढाव भइरहन्छ। अझ कतिपय पदीय सम्मान त ठाउँसित पनि जोडिएको हुन्छ– एक ठाउँमा ठूलो सम्मान र अर्को ठाउँमा सामान्य नागरिक।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; कर्मको सम्मानले देश र पदको अवधि दुवैलाई जितेको हुन्छ। भेषले साधु केहीबेर सर्वत्र श्रद्धा पाउँछन्। वैज्ञानिकको सम्मानलाई देश र कालको सीमाले छेक्दैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पैतृक सम्मानको धङधङी अझै पनि समाजमा रहेको छ। कतिपयले बलजफ्ती सम्मान पाउनुपर्ने व्याख्या गर्दछन्। यस प्रवृत्तिलाई नै व्यङ्ग्य गर्न बाजेले घ्यू बेच्थे मेरो हात सुँघ भन्ने उखान चलेको हुनुपर्छ। पैतृक सम्मानको व्याख्याले सम्मानको स्वतन्त्रतामाथि आघात पु–याउने र सम्मानलाई दास मान्ने प्रवृत्ति बढ्ने जसले मानवतामा –हास आउने कतिपय आलोचकको मत रहेको छ। प्रकटित वा अप्रकटित सम्मानको भाव पैतृक सम्पत्तिजस्तो स्वतः भागभन्डा हुने वा नामसारी भएर आफ्नो आधिपत्यमा आउने होइन रहेछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; इतिहास र पुराणहरूले पनि कर्मलाई नै सम्मानको परम्परा प्रमाणित गरेका छन्। हिन्दू समाजमा अत्यधिक सम्मान सीताले पाएकी छन्। सीरध्वज जनककी आफ्नी छोरी उर्मिला थिइन् तर जनककी छोरी सीता भनेर पर्याय नै बनिसकेको छ। सीरध्वज जनक आफ्नै कर्मले प्रसिद्ध छन्, हैन भने समाजले सीरध्वजका पिता ह्रस्वरोमाको बारेमा सर्वसाधारणलाई खासै कुनै सरोकार भएको देखिंदैन। सीरध्वज आफ्नै त्याग, समर्पण र कर्तव्य तथा ज्ञानले महान् बनेका थिए। सीताको सङ्घर्ष र त्यागले सर्वत्र पूज्य बनाएको हो। सीरध्वजकी आफ्नी छोरी उर्मिलाभन्दा सीतासित परिचय सर्वसाधारणको लागि बन्न पुग्नुमा दुवैमा पिता–पुत्रीको नाताभन्दा दुवैका कर्मको सम्मानले हो। कर्मभन्दा पैतृकताको आधार भएको भए सीरध्वजका पिता राजा थिए र पुत्र पनि राजा भए तर दुवैका बारेमा जानकारी लिनसमेत समाज मौन रहन्छ। लोकजीवनको जनजिब्रोमा नाम पत्ता लगाउन पनि कठिन हुन्छ, सीरध्वजका छोराको। सम्मान पैतृक हस्तान्तरणीय हुँदो हो त सीरध्वजपछि छोरामा वा रगतको नातामा हस्तान्तरणीय हुने भए उर्मिलामा हुनुपर्ने हो। सीरध्वजका साख्खै भाइ कुशध्वज पनि राजा थिए तर उनको राज्यको नाम के थियो, राजधानी कहाँ थियो, अहिले त्यो ठाउँ कहाँ छ भन्ने विषयमा सर्वसाधारणले केही सोधखोजको सम्मान पनि खासै दिएको पाइँदैन। कुशध्वजका दुई छोरी माण्डवी र श्रुतिकीर्तिको नाम धेरैले सम्मानका साथ लिन्छन्। कुशध्वजका छोराको विषयमा त मनमस्तिष्क नै मौन हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; उता अयोध्याका दशरथ आफैंमा प्रसिद्ध राजवंशका राजा थिए र रामले गर्दा उनको कीर्ति अझ प्रकाशित हुन पुग्यो। यदि दशरथका पिताका विषयमा धेरैलाई सोध्ने हो भने खासै केही भन्न सक्ने अवस्था नहुनु भनेको कर्मको आधार नै हो कि भन्ने हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सीरध्वज जनक र दशरथकै दृष्टान्त दिएर सम्मानमा पैतृक अधिकारलाई कमजोर आधार बनाइदिने तथ्य सीरध्वजतर्फ छोरा र दशरथतर्फ छोरीको प्रसङ्गले गर्दछ। सीरध्वजको छोराभन्दा छोरीको र दशरथकी छोरीभन्दा छोराको सम्मान सर्वसाधारणले अत्यधिक गर्ने गरेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पैतृक सम्मानलाई यान्त्रिक सम्मान र आर्जित सम्मानलाई हार्दिक सम्मान पनि भन्न सकिन्छ। यान्त्रिक सम्मान देखासिकी, सम्मानको अनुकरण तथा अन्धसम्मान हुन सक्छन्। देखासिकी गरिने सम्मान वा सम्मानको अनुकरण चिरस्थायी हुँदैन। अर्को अर्थमा पैतृक सम्मान यान्त्रिक हुने भएकोले दर्शाइन्छ, देखाइन्छ वा गरिदिन्छन्। यसमा प्रदर्शनको भाव हुन्छ। सम्मान गरेको होइन गर्नुपरेको हो मनोविज्ञान हुन्छ। सारभन्दा रूपको हुने हुन्छ। हार्दिकताको अभावमा गरिने सम्मान वा पाइने सम्मानको भाव सम्मानकर्ता र प्राप्तकर्ता दुवैले बुझेका हुन्छन् कि यहाँ सम्मानको अवमूल्यन भएको छ भनेर। अन्धसम्मान भने फरक हुन्छ। यसमा वैज्ञानिकता पनि फेल खान सक्छ। मुख्यरूपमा जब कोही वा केहीप्रति हृदयमा देवत्वकरणको भाव स्फुरण वा आरोपण हुन्छ र तर्क वा बुद्धिभन्दा माथि उठ्दछ, तब अन्धसम्मानको भावयात्रा प्रारम्भ हुन्छ। अन्धसम्मानमा हार्दिकताको मापन गर्न सकिंदैन। सम्मानको उत्कर्ष पनि यसलाई मान्न सकिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; कहिलेकाहीं यान्त्रिक सम्मानमा गुलामीको गन्ध पनि हुन्छ। आफ्नो अक्षमताको अमिलोपनलाई लुकाउन गुलामीको गुलियोले काम गरेको हुन्छ। अरूको छत्रछायामा सुरक्षाको अनुभूति पनि लुकेको हुन्छ। यस प्रकारको सम्मानको आत्मामा लोभ, मोह वा कामनाले बास गरेको हुन्छ। केही प्राप्तिको आशा टुसाएको हुन्छ। अथवा विपरीत पर्यावरण हुन्छ। मानवीय स्वतन्त्रताको स्वच्छन्द आकाशमा कतै कालो बादल मडारिएर पर्यावरण प्रदूषित हुने अवस्थामा पनि यान्त्रिक सम्मानको बाली फस्टाएको हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; महाभारत युगमा कंशले गोकुलका सामन्त नन्द रायलाई पनि सम्मान गरेका थिए, जसमा यो भय व्याप्त थियो कि यदि नन्द रायलाई सम्मान गरिएन भने गोकुलवासीले विद्रोह गर्न सक्छन् र अन्य छिमेकी राज्यले विद्रोहलाई समर्थन गरिदिन सक्छ। गोकुलवासीको कंशप्रतिको सम्मान पनि भयवश थियो। कंशका समर्थकले नन्द राय र नन्द रायका समर्थकले कंशलाई गर्ने सम्मान यान्त्रिक थियो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यान्त्रिक सम्मान निश्चित समय र निश्चित भूगोलमा सीमित हुन सक्छ। यस सम्मानको जीवनमा सूर्योदय र सूर्यास्त हुन सक्छ, ग्रहण लाग्न सक्छ। यान्त्रिक सम्मान बिग्रिन सक्छ, मक्किन सक्छ, भत्किन सक्छ। सम्मानको रङ खुइलिन सक्छ तर हार्दिक सम्मानको क्षितिज कुनै साँघुरो आकाशलाई समेटेको हुँदैन। हार्दिक सम्मानको आकाशमा नवीन इन्द्रेणीहरू देखिन सक्छन्। यसको सुगन्धले सकारात्मक मिथकहरू जन्माउन बेर लाग्दैन। जहाँ यान्त्रिक सम्मानको क्षेत्र समाप्त हुन्छ, त्यहाँबाट हार्दिक सम्मानको क्षेत्र शुरू हुन्छ अर्थात् यान्त्रिक सम्मान परिचितबीच सीमित हुन्छ भने हार्दिक सम्मान कर्मले स्थापित गर्ने हुनाले कर्मको पदचाप सुन्न सक्नेहरूले जहाँ पनि र जहिले पनि कर्मशीलप्रति सम्मान गर्न सक्छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यान्त्रिक सम्मानले कालान्तरमा हार्दिक सम्मान जन्माउने सम्भावनालाई रोकेको हुँदैन। कहिलेकाहीं बाहिर यान्त्रिक र भित्र हार्दिक वा कहिलेकाहीं बाहिर हार्दिक तथा भित्र यान्त्रिक सम्मान पनि हुन सक्छ। पात्र अनुसार यान्त्रिक सम्मान फेरिन सक्छ। हार्दिक सम्मानको स्वरूपमा पनि पात्रको महत्व हुने माथि छर्लङ्ग भइसकेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हो, यान्त्रिक सम्मान प्राप्त परिवारमा कर्मले यदि सम्मानको आर्जन हुन्छ भने त्यसले हार्दिकता ग्रहण गर्न समय लाग्दैन। राष्ट्रियता, भाषा, साहित्य, संस्कृति तथा उदारताजस्ता क्षेत्रमा यान्त्रिक हार्दिकता प्राप्त व्यक्तिको निस्स्वार्थ सेवातर्फ एकपछि अर्को कदम अग्रसर हुँदै जान्छ र त्यागको मात्रा यदि बढ्दै जान्छ भने देवत्व सम्मान प्राप्त हुन्छ, जुन चिरस्थायी हुन सक्छ। इतिहासमा यस्ता सम्मानका पात्र धेरै छन्। चन्द्रशमशेरले सतीप्रथाको अन्त्य र दासप्रथाको समापन गरेर युगौंसम्म सम्मान प्राप्त गर्ने राणाशासक बन्न पुगेका छन्, उनले गरेका सबै काम राम्रै थिए भन्न खोजिएको होइन तर मानवताको पक्षमा उनका यी दुई सत्कर्मले युगनायकको सम्मानयोग्य बनेका छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वास्तवमा सम्मान पुरुषार्थको आर्जन हो। स्वाभिमानीपूर्व सत्कर्म गर्दै सत्धर्मको पथका निरन्तर पथिक बन्ने निस्स्वार्थी, त्यागी र कर्मजीवीले तत्काल कतिपयको व्यक्तित्वको टकराव, समाजको अबुझपन तथा सम्मान गर्ने परम्पराको अभावमा सम्मान नपाउन सक्लान्, सम्मानको ठाउँमा कहिलेकाहीं मनमा वितृष्णाभाव उमार्ने माटो र वातावरण तयार हुन सक्ला वा सत्मर्कको बाटोमा दुष्कर्मका तगाराहरू र तर्कका लाञ्छनाहरू लगाउन सक्लान् तर विषवमन गर्नेहरूको आयामभन्दा बाहिरसम्म पुगिरहेको कस्तुरीको सुगन्धलाई कसैले रोक्न सक्दैन। अँध्यारोले प्रकाशलाई रोक्न नसकेजस्तै कालान्तरमा अँध्यारोले उज्यालोलाई देखेर मुख लुकाउनुपर्ने हुन्छ। अझ अँध्यारोले पनि आफ्नो अनुहार देखाउन उज्यालो खोज्छ, अँध्यारोले पनि आफ्नो फोटो खिचाउन उज्यालोकै सहारा लिनुपर्ने हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सम्मान पाउन पुरुषार्थ गरेको लालसा मनको मलिलो माटोमा उम्रियो भने आफैंले आफैंलाई यान्त्रिकभावको खोल ओढाएको बुभ्mनुपर्छ। यस प्रकारको भाव मनमा आएपछि ईष्र्या, क्षोभ, जलनले कर्मलाई कमजोर बनाउँछ। कसैप्रति दुर्भावनाको भाव मनमा लिएर अगाडि बढ्ने ईखले कहिलेकाहीं बाटोमा डोरीलाई सर्प र कहिलेकाहीं सर्पलाई डोरी भन्ने भ्रम पर्ने खतरा हुन्छ। यसले पुरुषार्थको मार्गलाई घमण्डरूपी डोरीले छेकेको आफ्नै आँखाले देख्न सकिंदैन। विष नभएको सर्प र ईख नभएको मर्द हुँदैन भन्ने उखान चाहिं असली पुरुषार्थको हकमा लागू हुनु नपर्ने हो। हो, ईखको अर्थ उद्देश्य हुनुपर्छ। उद्देश्यविहीन पुरुषार्थले कुनै लक्ष्य नभेटाउने र सदैव अरूका सहयोगी बन्ने सम्भावना बोकेको हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; साहित्यकार श्यामप्रसाद शर्माले कुनै संस्थाले दिएको पुरस्कारलाई पारिश्रमिक पनि हो भन्दथे। कसैले कसैलाई कुनै विशेष योगदान नै नदिई वा कुनै क्षेत्रमा विशिष्ट कर्म नै नगरी पुरस्कार दिंदैन। कतिपय पुरस्कार त प्रतिस्पर्धामा हुन्छ, जसले जित्यो, उसले पायो। विशिष्ट सेवाको निरन्तरताले पाउने पुरस्कार पनि पारितोषिक हो। यस कारण यदि यसरी कसैले सम्मान प्राप्त गर्दछन् भने सम्मान पनि पारिश्रमिक हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सम्मानलाई पुरुषार्थ भन्नु र पारिश्रमिक भन्नुमा भिन्नता छैन। तर कुनै व्यक्तिले सम्मान दिनु र संस्थाले सम्मान दिनुमा भिन्नता के रहेछ भने संस्थामा व्यक्तिहरूको समूह हुन्छ। यदि कुनै संस्थाले कुनै व्यक्तिको सम्मान गर्दछ भने यसको अर्थ यो हो कि सम्मान पाउने व्यक्ति पनि अब आफू व्यक्तिभन्दा वा आफ्नो निजी व्यक्तित्वभन्दा माथि उठेका छन् वा उठ्नै पर्दछ। कर्मको पूर्णता वा अपूर्णता एउटा पक्ष होला, कम्तीमा निरन्तरता अब धर्म बन्ने तरखरमा छ। कतिपय अवस्थामा सम्मान कर्मको उच्चता मात्र होइन, अपेक्षाको प्रतिविम्बन पनि हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अपेक्षा फेरि दुई किसिमको हुन आउँछ। आफ्नो संस्थाको लागि सार्थक कार्य गरिदिने र कर्मजीवीले निस्स्वार्थ सेवापथमा अग्रसर भइरहन। दोस्रो सम्मान वास्तवमा साँच्चै सम्मान हो। यसले सम्मानको भावलाई अझ वृद्धि गर्दै सम्मानको पनि सम्मान वृद्धि गरेको हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वास्तवमा हरेक व्यक्तिको सम्मानप्रति अधिकार समान छ। हरेकले कर्मानुकूल सम्मान पाउनुपर्दछ। कर्मको सम्मानले सन्तानलाई गर्व गर्ने बाटो र सम्मान पाउने मलिलो माटो दिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u003Cbr \/\u003E\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/8778388909740145731\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/05\/blog-post_306.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/8778388909740145731"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/8778388909740145731"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/05\/blog-post_306.html","title":"सम्मान: पुरुषार्थ या पैतृक"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-u-YEv7oaS3A\/XtDiod6CF1I\/AAAAAAAAxKw\/1ZJAhC0Cj8smTbsAOTBkI-NNfYR4ajq5ACK4BGAsYHg\/s72-c\/sanjay%2Bmitra.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-4969005162600993169"},"published":{"$t":"2020-05-22T16:03:00.001+05:45"},"updated":{"$t":"2020-05-22T16:07:32.715+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्तः सुखायः"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त–सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"संस्कार: अन्धविश्वास या उत्तर आधुनिक व्यवहार"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Ctable cellpadding=\"0\" cellspacing=\"0\" class=\"tr-caption-container\" style=\"float: left; margin-right: 1em; text-align: left;\"\u003E\u003Ctbody\u003E\u003Ctr\u003E\u003Ctd style=\"text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-ffm7Hnkkg4A\/Wv8ZMHmV_HI\/AAAAAAAAijE\/6x2m7yi25m8BTTFJMB8wg4x3KAvclI0OgCPcBGAYYCw\/s1600\/sanjay%2Bmitra.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"137\" data-original-width=\"116\" height=\"320\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-ffm7Hnkkg4A\/Wv8ZMHmV_HI\/AAAAAAAAijE\/6x2m7yi25m8BTTFJMB8wg4x3KAvclI0OgCPcBGAYYCw\/s320\/sanjay%2Bmitra.jpg\" width=\"270\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/td\u003E\u003C\/tr\u003E\u003Ctr\u003E\u003Ctd class=\"tr-caption\" style=\"text-align: center;\"\u003E\u003Cb\u003Eसञ्जय मित्र\u003C\/b\u003E\u003C\/td\u003E\u003C\/tr\u003E\u003C\/tbody\u003E\u003C\/table\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; आउने बित्तिकै मैले पण्डितजीलाई भनिदिएँ प्रश्नसूचक भावले, “किन आउनु भो मकहाँ ?”\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; प्लास्टिकको कुर्सीमा बस्न अलमल गर्दै थिए पण्डितजी। अप्रत्याशित र अकल्पनीय मेरो प्रश्नले अनुहारमा विषाक्तयुक्त अप्ठ्यारो हाँसोजस्तै भर्दै पण्डितजी बोल्छन्, “किन आउँदैमा के भइहाल्यो ?”\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; भर्खर कसैकहाँ पूजा गराएर आउँदै थिए। जसकहाँ पूजा गराए, खाना भने खाएनन्। उनको घरबाट निस्कनासाथ प्रहरीले देखिहाल्यो। बिहानको समय भएपनि प्रहरीले कडाइ गरेको छ बजार क्षेत्रमा। प्रहरीले देखेको पण्डितजीले थाहा पाएपछि चिटचिट पसिना आइहाल्यो । तर प्रहरीले केही पनि भनेन, सम्भवतः सहानुभूतिपूर्ण आँखाले हेर्दै अगाडि बढ्यो। मनभरि त्रास लिएर पण्डितजी बिहानै मेरो घरमा पसेका थिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; “हामीलाई छुतका छ। यस्तो अवस्थामा अरू हामीकहाँ आउनुहुँदैन, अझ हामी पनि अरूकहाँ जानुहुँदैन भन्ने मान्यता छ। त्यसमा त तपाईं पण्डितजी । अरूले के भन्लान् ?”\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; कोरोनाको कहरले बजारमा झन्डै कफ्र्यूको स्थिति रहेको छ। एकले अर्कालाई छुनुहुँदैन। सम्भव भए एक मिटर टाढा नै बस्नुपर्ने सबैतिरको सुझाव छ। त्यसमा पनि छुतकामा परेको मानिसको घरको नून चल्दैन, आगो चल्दैन, पानी चल्दैन। छुतकामा परेकालाई कसैले छुनुहुँदैन। उसको घरमा कोही पस्नुहुँदैन, ऊ पनि कसैको घरमा पस्नुहुँदैन। यी सब सामाजिक मान्यता हुन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पण्डितजी चिया खान तयार हुन्छन् । दूध आइपुग्न अलि ढिलै भएको हो। रातो चिया नै आउँछ। पण्डितजी चिया खान थाल्छन्। पण्डितजीको मेरो घरमा सम्मान छ, पहिलेदेखि नै। अलिक सहज महसूस गर्दछन्। सामान्यावस्थामा पनि उनी जसकसैकहाँ खाइहाल्दैनन्। मकहाँ कुनै बन्देजजस्तो उनको आत्माले स्वीकार गरेको मैले थाहा पाएको छैन। दुःखसुखका कुरा पनि हुने गरेको छ, हामीबीच।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मेरो घरमा पण्डितजीले पसेर कुनै गल्ती पो गरे कि ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मेरो मनमा पनि परेको छ। पण्डितजीको मनमा झन् बढी परेको छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मेरो मनमा पर्नुका पछाडि वार्तमानिक परिवेश र सांस्कृतिक परिबन्द दुवै उभिएका छन्। तर प्रमुख भने सांस्कृतिक कारणले नै बढी उक्साएको हो त्यसरी भनिदिन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पण्डितजीको मथिङ्गललाई अप्रत्याशित मेरो प्रश्नले रन्थनाइदिएको मैले राम्ररी पढेको छु। मलाई पण्डितजीले धर्मकर्ममा धेरै अडिने भनिठान्दैनन्। तथ्य र तर्कमा बढी विश्वास गर्ने व्यक्ति ठान्दछन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अन्धविश्वास त अन्धविश्वास नै हो । आँखा चिम्लेर विश्वास गरिने विश्वास नै अन्धविश्वास हो। तथ्य दिन सकिंदैन, तर्क दिन सकिने अवस्था हुँदैन तर पनि नमान्न कतिपय अवस्थामा अप्ठ्यारो हुन्छ । सामाजिक वा सांस्कृतिक बाध्यता वा विवशता पनि हुन्छ, कतिपय अवस्थामा। अहिले वैज्ञानिक किसिमले कुनै जवाफ दिन नसकिए पनि टाउको निहुराएर अन्धविश्वास वा अतार्किक व्यवहारलाई निर्वाह गरिरहनुपरेको हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; कुनै संस्कृति त्यसै निर्माण भएको हुँदैन। संस्कृति निर्माण हुन दशकौं वा शताब्दीयौं लागेको हुन्छ। हाम्रो समाजमा श्राद्धको संस्कार निर्माणमा कति समय खर्च भयो ? यस प्रश्नको उत्तर खोजिनु आवश्यक ठान्दैन वर्तमान ? कुन परिस्थितिमा छुतका मान्नुपर्ने प्रचलनको सुरुआत भयो होला ? यसको परिकल्पना गर्न पनि कतिपय वर्तमानले आवश्यक ठान्दैन ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अहिले उत्तर आधुनिक जमाना जो छ। अरूमाथि प्रश्न ठड्याउन जानेको छ । प्रश्नको गहिराइलाई बुभ्mन हिच्किचाउँछ। जवाफ सुन्ने धैर्य राख्दैन । अन्धविश्वास भनेर आफ्नै प्रश्नको उत्तरको गहिराइ वा आत्मालाई बुभ्mन चाहँदैन। उत्तर आधुनिक सिद्ध गर्न त्यस्ता कुरालाई पन्छाउन गर्व गर्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अहिले उत्तर आधुनिक युगको कोरोना भाइरसले लाशलाई छुन दिंदैन, आफन्तलाई। धेरै निकटका आफन्त भए एक मिटरको दूरीमा रहेर लाश हेर्न सक्छ। छुन पाउँदैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हाम्रो संस्कारमा पहिलेदेखि नै आफन्तले अन्त्येष्टिभन्दा पहिले अन्तिमपटक मुख हेर्ने चलन छ, मृतकको । अन्त्येष्टिमा प्रत्यक्ष सहभागी हुनेले सकेसम्म जीउमा कपडा लगाउँदैनन् र अन्त्येष्टिको एउटा तात्क्षणिक कर्म नुहाउनुलाई बनाएको छ। यदि कसैले कपडा लाएर मृतकलाई छोएका छन् भने लाएको सम्पूर्ण कपडालाई तत्कालै धुनैपर्ने हुन्छ। मृतकले प्रयोग गरेका लुगाफाटो पनि मिल्काइने गरिन्छ। उत्तर अत्याधुनिक रोग वा महामारी वा भाइरसबाट मृत्यु भएपछि प्रथमतः अन्त्येष्टि संस्कारमा नै आफन्तलाई जान दिइँदैन र यदि कोही नजीकसम्म पुगेका छन् भने प्रारम्भिक वा प्राथमिक सचेतना जीउमा लगाएको सम्पूर्ण कपडाको अत्यन्त विशिष्ट सफाइ गर्नुपर्ने हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अन्त्येष्टि गरिएको ठाउँमा चार दिनपछि पुगेर त्यहाँको खरानीसमेतलाई त्यहीं नछरिने वा हावामा नपिंmजिने गरी मिलाइन्छ। वार्तमानिक धरातलमा पाइला टेकेर नजीकबाट नियाल्दा खरानीसमेतलाई खुला छोड्नुहुँदैन भन्ने परम्परागत धारणाभित्र लुकेको उत्तर आधुनिक रहस्यलाई केलाउन सकिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मृत्यु भएका मानिसको घरपरिवार र आफन्तलाई छुतका लाग्दथ्यो। अर्थात् उसले कसैलाई वा कसैलाई उसले छुनुहुँदैनथ्यो। छुँदैमा के भइहाल्छ ? भनेर प्रश्न गर्नेहरूले अहिले बुभ्mन थालेका छन्– यदि मृत्यु नै कुनै यस्तो सङ्क्रामक रोगका कारणले भएको हो भने सर्ने डर हुन्छ। यसलाई वैज्ञानिक छुवाछूत प्रथा पनि मान्न सकिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मृत्यु संस्कारभित्र सरसफाइले पनि निकै ठूलो महŒव पाएको छ परम्परादेखि । मृत्यु हुने व्यक्तिको नजीकका आफन्तले दशौं वा एघारौं दिन घरलाई सफा गर्ने, लिपपोत गर्ने वा भुइँ तथा भित्तालाई पुछ्ने, सबै लुगाफाटा धुने, कपाल खौरिने, नङ काट्ने गर्दछन् । यदि आफन्तभित्रै अर्को कुनै व्यक्तिको पनि कुनै कारणले मृत्यु भएमा फेरि दश\/एघार दिन पर्खिनुपर्ने हुन्छ। यसलाई यसरी पनि बुभ्mन सकिन्छ– यदि कुनै सङ्क्रामक रोगबाट मृत्यु भएको हो वा होइन, त्यो परीक्षणको समय नै दश\/एघार दिन हो, आफन्तको लागि। र कोरोनाजस्तो महामारीको सन्दर्भलाई यस संस्कारको आलोकमा विचार गर्ने हो भने यो संस्कारको उत्तर वैज्ञानिक परीक्षणजस्तो प्रकाशित हुन्छ। सरसफाइको महŒव वर्तमानले बुझेको मात्र नभई जमानामा हाम्रो समाजले बुझिसकेको रहेछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अहिले चौध दिन वा दुई हप्तासम्म हरेकले सामाजिक दूरीलाई निर्वाह गर्न सके भने महामारीलाई पैmलिनबाट रोक्न सकिने बताइरहेका छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; ते¥हौं दिन गाउँका भद्रभलादमीलाई बोलाएर श्राद्ध कर्म गर्नुपर्छ भनेको के हो ? आफन्तको मृत्यु भएको ते¥हौं दिन गाउँका भद्रभलादमीलाई बोलाउनु, आफन्त तथा नातागोतालाई बोलाएर आफूले ते¥ह दिनसम्म अलग्गै बसेको, समाजमा घुलमिल नगरेको अर्थात् सामाजिक दूरी कायम राखेको हो भन्ने कुराको साक्षी दिएका पो हुन् कि ? मृतकका आफन्त र समाजले समाजमा दिएको योगदानको सम्झना गर्ने र सामाजिक दूरीको अवधि पूरा भएपछि समाज उनीसित मिलेको भन्ने स्पष्ट पार्न सहभोजको आयोजन गर्ने चलन पो चलेको हो कि ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यदि अतिविपन्न छन् भने घरका एकजनालाई भोज खुवाउँदा भयो। अझ एकजनालाई पनि खुवाउन सक्ने हैसियत नभएमा समाजका सदस्यहरूले भोजका सामग्री दिएर सहयोग गर्ने चलन छ। तर मूलमा त यो पनि देखिन्छ कि भोज खानु छ। जातमा मिलाउनु छ, समाजमा मिलाउनु छ। अर्थात्, अलगथलग भइसकेको परिवारलाई सामाजिक दृष्टिले समान बनाउनु छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; भोजले मृत्युलाई पनि उत्सव बनाइदिन्छ, शोकको समयमा उत्सव आवश्यक छैन भनेर संस्कृतिलाई खिल्ली उडाउनेहरू पनि छन्। यसलाई अवैज्ञानिक चिन्तन मान्छन्। तर्क आफ्नो ठाउँमा रहेको छ तर बितेको करीब दुई हप्तामा हाम्रो घरपरिवार पूर्ण सुरक्षित छ, हाम्रो घरदेखि आफन्तसम्म सुरक्षित छौं भनेर खुशी अभिव्यक्त गर्ने र समाजले पत्याउने एउटा मेसोको रूपमा पो लिइएको हो कि संस्कारले ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यसैभित्रको रहस्यात्मकतालाई खोतलौं न। दश दिनसम्म नङ पनि काट्न नहुने र कपाल पनि छाँट्न नहुने किन ? सम्भवतः नङ काटेर तथा कपाल छाँटेर कतै फाल्नुपर्ने अवस्थामा काटेर फालिएको नङ र कपालबाट पनि रोग पो सर्ने हो कि ? तर दश\/एघार दिनसम्म समाजले परीक्षण गरेर बल्ल नङ काट्ने तथा टाउको खौरिने र दारी ताछ्ने बाध्यात्मक अवस्था सिर्जना गरेको छ। अहिले उत्तर आधुनिक विज्ञानले पनि हरेक बीस मिनेटमा नङभित्रसमेत पिंmज पुग्ने गरी साबुन पानीले मिचिमिची हात धुनुपर्ने अ¥हाइरहेको छ। कपालबाट पनि महामारीको भाइरस सर्छ भनिरहेको छ । अनि हाम्रो संस्कारले नङ र कपाल काटेर गाउँमा नफाली कतै बाहिर लगेर फाल्नुपर्ने तथ्यमा लुकेको वैज्ञानिक रहस्य आपैंm आलोकित भएको देखिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यसबाट यो पनि जानकारी भइरहन्छ कि फलानो घरपरिवारमा कसैको मृत्यु भएको थियो। अभैm कोही कसैलाई शङ्का भए टाउको खौरेकाहरूबाट केही दिन टाढा बस्न सकिन्छ। सजिलै चिन्न सकिने भएकोले आवश्यकता महसूस गर्नेले सावधानी अपनाउन सजिलो हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यस प्रकारका संस्कारहरूलाई वैज्ञानिक परीक्षण नगरी अँध्यारोमा तिर हानेजस्तै गरी एकैचोटि अन्धविश्वासको पगरी पहि¥याउँदा संस्कारमाथि अन्याय होला नहोला, पछि थाहा हुन्छ तर विज्ञानमाथि पनि अन्धविश्वासको छाप लाग्ला कि भन्ने डर उत्पन्न हुन्छ किनभने हरेक वैज्ञानिक तथ्य र सत्य जहाँ पनि वा जहिले पनि परीक्षण गरेर प्रमाणित गर्न सकिन्न। यसको लागि उचित वातावरणको आवश्यकता पर्दछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पण्डितजीले चिया खाइसकेका छन् । अब सेनिटाइजरको प्रसङ्ग कोट्याउँछन्। उनको भावना छ– एउटा सानो सीसी भएपनि पाए हुन्थ्यो। हामीले प्रयोग गरिरहेको सेनिटाइजरको सानो सीसी टेबलमैं छ तर पण्डितजी छुन\/उठाउन डराउँछन्। अलिक सतर्क आँखाले उत्सुकता व्यक्त गर्दछन्, प्राप्तिको आशामा।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पानी पनि छुनुहुँदैन भन्ने छ नि हाम्रो संस्कारमा। कुनै भाँडाबर्तन पनि छुनुहुँदैन नि।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यदि कसैमा कोभिड–१९ भाइरसको सङ्क्रमण छ भने उसले छोएको सामान अरूले छुँदा पनि सङ्क्रमण हुने खतरा रहेको वर्तमानले बताएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अझ किरिया लिने मानिसको नजीक पनि जानुहुँदैन भनिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; किरिया लिने मानिसले मृतकको लाशलाई चलाएको हुन्छ। सबैभन्दा नजीक रहेर काम गरेको हुन्छ। यसै कारण उनको नजीक कोही जानै हुन्न भनिएको हुनुपर्छ। यसको परिपालनाको लागि किरिया बोक्नेको हातमा बाँसको हरियो लठी पनि दिइन्छ। कमसेकम त्यो लठी बराबरको दूरीमा रहेर उसले कोही कसैसित कुराकानी गर्नुपर्दछ। सुत्दा, बस्दा पनि ऊ नितान्त एक्लो हुनुपर्छ। सुत्दा पनि खाटमा सुत्नुहुँदैन, कुर्सीमा बस्नुहुँदैन। अहिले हेर्दा, कोही सङ्क्रमित खाट वा कुर्सीमा बसेको छ भने त्यसबाट पनि सर्ने खतरा रहन्छ। यस कारण सबैलाई सेनिटाइज गर्नुपर्दछ। हाम्रो समाजले पहिलेदेखि नै बस्न रोकेको देखिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अँ, कसैले कुनै वस्तुलाई छोएको छ र त्यसलाई अहिले पुनः प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता छ भने सेनिटाइज गरेर प्रयोग गर्न सकिन्छ। संस्कारले पनि यस अवस्थामा राम्ररी धोइपखाली प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर सिकाएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; संस्कारले माछामासु पनि परहेज गरेको छ, छुतका परेकालाई। अहिले स्पष्ट भइरहेको छ, सङ्क्रामक रोगको समयमा सकेसम्म माछामासु खानुहुँदैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; अज्ञान पनि अन्धविश्वास नहुन सक्दछ किनभने वैज्ञानिकताको कसीमा जाँच्ने उपयुक्त वातावरण नहुँदासम्म अज्ञानलाई परिभाषित गर्न सकिन्न। अज्ञानभन्दा केही पृथक हुन सक्छ अन्धविश्वास। अन्धविश्वास भनिएको पनि विज्ञान हुन सक्छ। उत्तर आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित गर्न बाँकी रहेको विज्ञान हुन सक्छ, कतिपय संस्कार। अभैm पनि उत्तर आधुनिक विज्ञानको पहुँचभन्दा टाढा हुन सक्छ, अन्धविश्वासको आरोप लागिरहेका कतिपय व्यवहारहरू।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; आफूमा परीक्षण गर्ने क्षमता नहुँदा तथा आफ्नो वरपर परीक्षण गर्ने वातावरण नहुँदासम्म सामाजिक प्रचलनहरूमाथि ठाडो आरोप लगाउनु पनि अन्धविश्वास हुन सक्छ। आँखा चिम्लेर अन्धविश्वासको आरोप लगाउनु पनि अवैज्ञानिक हुन सक्छ। समय र परिवेशले हाम्रा कतिपय प्रचलनलाई विज्ञानले नै आत्मसात गर्नुपर्ने बताएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; “सेनिटाइजरमा त अल्कोहलको मात्रा बढी हुन्छ। अल्कोहल भनेको घुमाउरो तरीकाले दारु नै भन्न खोजेको हो। छुतका रहेको एउटा मानिसले अझ सेनिटाइजरको नाममा अल्कोहल दिनु उचित हुन्छ ? अझ पण्डितजीले छुतका परेको घरबाट अल्कोहल लिनु उचित हुन्छ ?”\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; मेरो जिज्ञासालाई शान्त पार्दै पण्डितजी भन्दछन्, “यो दारु हो कि होइन, एउटा पक्ष हो तर यसको उपयोग औषधिको रूपमा गर्नुछ। यदि दारु नै भएपनि फरक पर्दैन किनभने यसको उपयोग दारुको जस्तो गर्नु छैन।”\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; हो नि। यदि दारुको उपयोग पनि औषधिको रूपमा गरिन्छ भने त्यसले दिने परिणाम फरक आउँछ। पण्डितजीको दारुमाथिको वैज्ञानिक तर्कले उत्तर आधुनिक वैज्ञानिक चिन्तन झल्किन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; “यसभन्दा पहिले कहिल्यै सेनिटाइजर कस्तो हुन्छ, देखेको थिइनँ, यसको बारेमा सुनेको पनि थिइनँ तर अब यसको प्रयोग गाउँमा पनि गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।” पण्डितजीको पछिल्लो कथनले पण्डितजीको माध्यमले गाउँमा पनि वैज्ञानिक चिन्तन प्रवेश गरिरहेको छनक दिन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सामाजिक व्यवहारको वैज्ञानिकताबाट हामी अज्ञानित रहेर आफूलाई आधुनिक देखाउन कतिपय अवस्थामा अत्यधिक जान्ने भएर हात्तीले पानी खाएको अनुमानको आधारमा शब्दभेदी बाण चलाउने क्षमतावान् दशरथले श्रवणकुमारको शिकार गरेजस्तै पनि हुन सक्छ। अन्धविश्वासको तीरले विज्ञानको शिकार गरेको पनि हुन सक्छ ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यद्यपि संस्कारको नाममा रहेका अन्धविश्वास, कुसंस्कार, कुरीति, पछौटेपन, गरीबमारा चलनहरूलाई निमिट्यान्न पार्नै पर्दछ। संस्कारको नाममा अन्धविश्वासलाई बढावा दिनु राम्रो होइन । सामाजिक व्यवहारको निहुँमा वैज्ञानिक चिन्तन र व्यवहारको बाटोमा कुनै किसिमको तगारो लगाउन पाइन्न। विज्ञानको उज्यालोबाट हरेक संस्कार, संस्कृति र चलनको परीक्षण आवश्यक छ।\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/4969005162600993169\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/05\/blog-post_403.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/4969005162600993169"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/4969005162600993169"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/05\/blog-post_403.html","title":"संस्कार: अन्धविश्वास या उत्तर आधुनिक व्यवहार"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-ffm7Hnkkg4A\/Wv8ZMHmV_HI\/AAAAAAAAijE\/6x2m7yi25m8BTTFJMB8wg4x3KAvclI0OgCPcBGAYYCw\/s72-c\/sanjay%2Bmitra.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-2869472529362866996"},"published":{"$t":"2020-05-15T20:19:00.002+05:45"},"updated":{"$t":"2020-05-15T20:19:51.627+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"साहित्यिक मजदूर !"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-r6WhEj9-mZk\/Xr6oQ_oF6zI\/AAAAAAAAwvc\/a8uEhGNgz3Y6DzU0_oc6JlfxuWaaNDQ3wCLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"287\" data-original-width=\"217\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-r6WhEj9-mZk\/Xr6oQ_oF6zI\/AAAAAAAAwvc\/a8uEhGNgz3Y6DzU0_oc6JlfxuWaaNDQ3wCLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003Eसञ्जय मित्र\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eअसामान्य जनजीवन बनिरहेको छ विश्वको । सामान्यावस्थामा कतिपय कामलाई विशेष मानिन्छ । विशेष दृष्टिले हेर्ने काममा सहानुभूति हुन्छ । सहानुभूतिले जब कुनै पेशालाई हेरिन्छ, तब त्यहाँ विशिष्टता अवश्य हुन्छ । यसरी विशिष्ट कामप्रति मानिसहरूको विशेष चासो र अपेक्षा हुनु स्वाभाविक हो ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसामान्यावस्थामा कला, साहित्य, संस्कृतिजस्ता क्षेत्रका मानिसहरूलाई भ्याइनभ्याइ हुन्छ । जहिले पनि बेफुर्सदीले पछ्याइरहेको हुन्छ । तर अहिले एक हिसाबले जीवनका अधिकांश पक्ष प्रभावित भइसकेका छन् तथा कतिपय क्षेत्रमा यसको असर लामो समय देखिने मानिएको छ ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eजीवनको एउटा पाटो साहित्य, कला र संस्कृति हो । साहित्यको सामान्य परिभाषा पढेलेखेकाहरूका लागि उपयुक्त हुन्छ । कला क्षेत्रमा कोरोनाको ग्रहण लागिसकेको छ । अहिले कला क्षेत्र पूर्ण प्रभावित छ । संस्कृति क्षेत्रको कुरो पनि खासै फरक छैन । संस्कृति त आपैंmमा विशाल हो तर कोरोनाको प्रभावले यसका अधिकांश क्षेत्र केही न केही प्रभावित छन् ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसाहित्य पनि कलाकै एउटा अङ्ग हो । साहित्यको क्षेत्रमा कोरोनाको प्रभाव नपरेको होइन । तर अहिलेको अवस्थामा चलचित्र, खेल, राजनीति तथा अन्य क्षेत्रका विशिष्ट व्यक्तित्वहरूले पुस्तक पढ्ने सल्लाह दिइरहेका छन् । घरमा बसेर समय बिताउन सबैभन्दा बढी बताइने उपायमध्ये टेलिभिजन हेर्ने, बालबालिकालाई सकारात्मक सोचतर्फ आकर्षित गर्ने, सिर्जनात्मक कार्य गराउन तथा पुस्तकहरूको अध्ययन प्रमुख हुन् ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eपुस्तक अध्ययनको लागि लेखिनु र छापिनुपर्दछ । पुस्तक धेरै किसिमका हुन्छन् । व्यक्तिले आफ्नो रुचिको क्षेत्र अनुसारको पुस्तक पढ्न मन पराउँछन् । अपवादबाहेक अधिकांशले आफ्नो विषय, रुचि र क्षेत्र अनुसारको पुस्तक अध्ययन गर्दछन् तर फेरि अधिकांशलाई साहित्य मन पर्दछ । अधिकांशलाई साहित्य मन पर्दछ भन्नुको तात्पर्य पढ्न रुचाउनेहरूमध्ये धेरैलाई हो ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसाहित्य लेख्ने साहित्यकार हुन्छन् । अधिकांश कृतिलाई सम्पादन गरिएको हुन्छ र सम्पादकहरूले यो कर्म गरेका हुन्छन् । लेखन र सम्पादनपछि टङ्कण हुन्छ । टङ्कणपछि अन्य प्राविधिक काम सकेर प्रेसमा जान्छ । प्रेसमा मजदूरहरू हुन्छन्, जसले पुस्तकलाई छापेर बजारसम्म पु¥याउँछन् । यसरी बजारमा पुस्तक गएपछि उपभोक्ता अर्थात् पाठकले आफ्नो रुचि अनुसारको पुस्तक किन्छन् । आखिर सर्वोच्च त पाठक नै हुन्छन् ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eकतिपयले पुस्तक किन्छन् । कतिपयले पुस्तक कतैबाट प्राप्त गरेका हुन्छन् । किनिएका वा प्राप्त गरिएका सबै पुस्तक पढिएकै हुन्छन् भन्ने होइन । पढिएका कृतिहरूमध्ये पनि सबै बुझेर वा पुस्तक पढ्नयोग्य मनस्थितिमा पढिएको हुन्छ भन्ने होइन ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसाहित्यिक कृति पढ्नेहरूले साहित्यिक कृतिका लेखकलाई सामान्यता चिन्दैनन् । यदि कुनै कृति पढेपछि कृति राम्रो लाग्यो भने लेखकलाई चिन्न खोज्छन् वा अर्को कृति पढ्न खोज्छन् ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eहुनत कृति पढ्न चाहनेहरूले अहिले सबैभन्दा पहिले कुनै कृतिको समीक्षा पढ्छन् । कुनै समीक्षकले कुनै पत्रिकामा वा सामाजिक सञ्जालमा कृतिको समीक्षा गरेपछि कृतिको बारेमा रुचि लिनेहरूले समीक्षा पढ्छन् र कृति पढ्नेबारे निर्णय लिन्छन् । त्यसपछि कुनै साथी वा लेखकबाट पुस्तक प्राप्तिको आशा राख्छन् । कृति पढ्ने उत्सुकताले पाठकलाई पढ्न प्रेरित गरेकै छ भने पसलबाट पनि किनेर पढ्छन् ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eभन्छन्, सबै क्षेत्रमा मजदूर हुन्छन् ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eकेही हप्ता पहिले भारतीय हिन्दी सिनेमाका चर्चित कलाकार सलमान खानले फिल्म क्षेत्रका मजदूरलाई राहत वितरण गरेको खबर आएको थियो ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eवास्तवमा फिल्म क्षेत्रमा मजदूर धेरै हुन्छन् । धेरै मजदूरको बारेमा सोझोरूपमा फिल्म हेर्नेहरूले थाहै पाएका हुँदैनन् तर फिल्म सुटिङ अर्थात् चलचित्र छायाङ्कनदेखि अन्य कामहरूमा ठूलो मात्रामा मजदूरहरू काम गरिरहेका हुन्छन् । अहिले कोरोना सङ्क्रमणको कारणले चलचित्रका करीब सबै क्षेत्र प्रभावित भएको छ । हल बन्द छन् र छायाङ्कन पनि बन्द । यस अवस्थामा यस क्षेत्रका सामान्य मजदूरलाई गा¥हो भएको हुनुपर्छ । लकडाउनले जीवन चलाउन गा¥हो भएपछि राहतको आवश्यकता हुनु स्वाभाविक हो ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसंस्कृति क्षेत्रका मजदूर त सामान्य जनजीवनकै मजदूर हुन् भन्दा फरक पर्दैन । यदि चलचित्रलाई छाड्ने हो भने नेपालजस्तो देशमा व्यावसायिक नाट्य कला केन्द्र निकै कम छन् । नाट्य क्षेत्रमा मजदूरको सङ्ख्या पनि स्वाभाविकरूपमा कम हुने नै भयो । यस कारण संस्कृति क्षेत्रमा हाम्रो जस्तो ठाउँमा निकै कम मजदूर छन् । वा मजदूर छन् भनेर पनि कतिपयले बुभ्mन सकेका छैनन्, बुभ्mने प्रयास गरेका छैनन्, बुभ्mने आवश्यकता महसूस गरेका छैनन् । थोरै सङ्ख्यामा रहेका यस क्षेत्रका मजदूरको अवस्था कस्तो छ बुभ्mने फुर्सद नै शायद कसैलाई छैन ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसाहित्यिक मजदूर पनि हुन्छन् ? साहित्यिक मजदूर भनेको को ?\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eशायद साहित्यको क्षेत्रमा मजदूर भन्ने हुँदैनन् । सबै मालिक नै हुन्छन् ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसाहित्य, कला र संस्कृतिजस्ता क्षेत्रमा नियमित स्तम्भ लेखिरहनेलाई एकजनाले साहित्यकार, समीक्षक, लेखक वा यस्तो सम्मानको भाव झल्किने शब्द प्रयोग नगरेर लेखनदास भनेको सम्झना छ, पङ्क्तिकारलाई । लेखनदास शब्दले सोझोरूपमैं दुई अर्थ दिन्छन् । यसको विन्यासतर्फ नलागूँ ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eमजदूरले पाउने मजदूरीबाट आफ्नो परिवार चलाउँछन् । नेपालजस्तो देशमा साहित्य लेखेर परिवार चलाउन सकिन्छ र ?\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसाँच्चै साहित्य लेखेर पेट पाल्नु भनेको साहित्यको मूल्य पर्याप्त पाउनु हो । साहित्यिक कृति पर्याप्त बिक्री भएर पाउने लेखकस्वले नेपालमा पनि कतिपय साहित्यकारले आफ्रलाई गौरवान्वित बनाइरहेका छन् । ती साहित्यकारहरू देशका ठूला साहित्यकार हुन् । यस्ता साहित्यकारलाई मजदूर भन्न मिल्ला त ?\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eमाथि नै प्रसङ्गवश आइसकेको छ, साहित्यकार शायद मालिक नै हुन्छन् ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसिर्जनासँगै साहित्यकारको नाम जोडिएको हुन्छ । सिर्जनाले पहिचान स्थापित गराएको हुन्छ ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eउसो भए साहित्यिक क्षेत्र मजदूरविहीन हुन्छ त ?\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसम्भवतः प्रेसमा काम गर्ने मजदूरहरू साहित्यिक मजदूर हुन् ? साहित्यिक कृति छापिने प्रेसमा नै हो । यसरी प्रेसमा काम गर्ने मजदूर साहित्यिक मजदूर हुन सक्छन् । तर प्रेसमा काम गर्ने मानिसलाई कसरी साहित्यिक मजदूर भन्न सकिन्छ ? प्रेसलाई एउटा उद्योगको रूपमा लिइन्छ । उद्योगका मजदूर त सामान्य मजदूर नै भइहाले नि ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eपेशा हुँदा मजदूर हुने हो भन्ने तर्क पनि छ । साहित्य चाहिं पेशा होइन रे । साहित्य जब पेशा होइन, तब मजदूर कसरी हुन सक्छ ? एक किसिमले साहित्यलाई व्यवसाय नमान्न पनि सकिन्छ । तर के वास्तवमा साहित्यमा व्यावसायिकता हुँदैहुँदैन ? कि साहित्य पनि व्यवसाय हो ? के साहित्यिक व्यवसाय मजदूरविहीन हुन्छ त ? प्रश्नहरूले उत्तरको खोजी गरिरहेका छन् ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eसाहित्य सिर्जना गर्नेहरूले कतिपय ठाउँमा पारितोषिक पाइरहेका हुन्छन् । कतिपय ठाउँमा पारितोषिक पाइन्न । सर्जकले आफ्ना सिर्जना प्रकाशित भएपछि पारितोषिक पाउँदा वा नपाउँदा पनि खुशी भएका हुन्छन् । खुशीभन्दा पनि बढी सन्तोष हुन्छ । सन्तोष त आपैंm सुखसँग सम्बन्धित हुन्छ ।\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eपारितोषिक र पारिश्रमिक शब्दले दिने आर्थिक भावमा सामीप्य छ । यदि पारिश्रमिक हो भने परिश्रमकै आय भयो । परिश्रम चाहे शारीरिक होओस् वा मानसिक । अहिलेको विश्वले\u0026nbsp;\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003Eबौद्धिक वा शारीरिक दुवै श्रमलाई श्रम नै मानेको छ । श्रम गरेबापत पारिश्रमिक दिइन्छ वा दिइनुपर्दछ । यसरी साहित्य सिर्जनाबाट प्राप्त पारितोषिक पनि पारिश्रमिक हो भने कुनै न कुनै रूपमा सर्जक पनि मजदूरको श्रेणीमा आउँछन् त ?\u003C\/div\u003E\u003Cdiv\u003E\u003Cspan style=\"white-space: pre;\"\u003E\t\u003C\/span\u003Eमजदूर दिवसका दिन एक मित्रले साहित्यिक मजदूर शब्दको प्रयोग गरेका थिए । तर यस शब्दले साहित्यका मालिक र मजदूरको अर्थलाई थेग्न सक्ला जस्तो लाग्दैन । यसलाई फरक किसिमले अथ्र्याइनु आवश्यक छ । यसमा उच्च बौद्धिक साहित्यिक मन्थन वाञ्छनीय देखिएको छ ।\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/2869472529362866996\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/05\/blog-post_923.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/2869472529362866996"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/2869472529362866996"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/05\/blog-post_923.html","title":"साहित्यिक मजदूर !"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-r6WhEj9-mZk\/Xr6oQ_oF6zI\/AAAAAAAAwvc\/a8uEhGNgz3Y6DzU0_oc6JlfxuWaaNDQ3wCLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-435373480398441188"},"published":{"$t":"2020-05-08T16:15:00.004+05:45"},"updated":{"$t":"2020-05-08T16:17:45.600+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्तः सुखायः"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त–सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"अआश्चर्य दृश्यभन्दा पृथक"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-0dVT39Tkbi4\/WxAUibOXssI\/AAAAAAAAivQ\/3cTLh4z16gsMZuh2ViDBf8uq3u0ByQC3ACPcBGAYYCw\/s1600\/sanjay%2Bmitra.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"118\" data-original-width=\"103\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-0dVT39Tkbi4\/WxAUibOXssI\/AAAAAAAAivQ\/3cTLh4z16gsMZuh2ViDBf8uq3u0ByQC3ACPcBGAYYCw\/s1600\/sanjay%2Bmitra.jpg\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003Eसञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;हिमालय शृङ्खलाको दर्शन अआश्चर्यजनक होइन। दशगजाको आसपासबाट हिमालयको दृश्य देखिनु पृथक आश्चर्य हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;दुई भिन्न धरातलका एकै यथार्थ हुन्। गत हप्ता हिमालय शृङ्खलाको दर्शन भएपछि सामाजिक सञ्जाल र केही भारतीय चर्चित अखबारहरूले दुवै पृथक आश्चर्यलाई प्रस्तुत गरे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;जनकपुरका कलाकार उपेन्द्रभगत नागवंशी, सर्लाहीको बलराबाट पत्रकार चन्द्रकिशोर र रौतहटको गेंडहीगुठीबाट उत्तरका हिमालय शृङ्खलाको दृश्य देखिएका फोटाहरू नै सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक ग¥यौं। दैनिक जागरणलगायतका भारतीय चर्चित दैनिक अखबारहरूले नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्रबाट हिमालयको दृश्य देखिएका फोटा तथा खबरहरू प्रकाशित गरे। साथै विभिन्न व्यक्तित्वका विचारहरू पनि प्रवाहित गरे।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;हिमाल देखिनु अआश्चर्यजनक हो। चालीस उमेर काटेकालाई यसो लाग्नु स्वाभाविक छ। मलाई राम्ररी सम्झना छ, आकाश सफा हुँदा यो नियमित दृश्य थियो। वर्षापछि पहाडतिर पनि बादल नभएको बेला मुख्यगरी बिहान र साँझतिर हेरेर रमाउने दृश्य थियो। नेपाल–भारत सीमा क्षेत्रको अलिकति मात्र दक्षिणमा निर्माण भएको बाँधबाट पनि यो दृश्य धेरैपटक देखेको सम्झना छ। बैरगनिया छिर्ने मूल नाकाभन्दा केही पश्चिमतिर बाँधबाट धेरैपटक साथीहरूसँग मुख्यगरी साँझपख हिमालय देखेर रमाएको छु। यसै कारण भारतीय सीमावर्ती क्षेत्रका विभिन्न विद्वान्हरूले आफूहरूले पहिले हिमालयको दर्शन सामान्य रहेको बताउँदै अआश्चर्यजनक रहेको विचार व्यक्त गरेका छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;एकथरीले त हिमालयको दृश्य नदेखिएको पनि बताइरहेका छन्। ती नवयुवाहरू जसले दृश्यपान गरेर नयनलाई तृप्त पार्न र मनमस्तिष्कमा दृश्याङ्कन गर्न सकेनन्, तिनीहरूले दुःखेसो पोख्नु अस्वाभाविक होइन। आफूले देख्न नपाएको भन्ने आक्रोशले जन्माएको अविश्वास पनि हुन सक्छ। आफ्नो आँखाले देख्न पाएको कुरालाई सत्य मान्ने र अरूको बोलीको सत्यलाई अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति पनि हुन सक्छ। अर्को कारण यो पनि हो कि जसले कहिल्यै कतैबाट हिमाल देखेका छैनन्, उसलाई हिमाल कस्तो हुन्छ भन्ने थाहा नै छैन। त्यस दिनको दृश्य पनि छुट्यो। सोझोरूपमा हेर्दा चुरे पर्वत शृङ्खला, महाभारत पर्वत शृङ्खला र त्यसपछि हिमालय शृङ्खला हो। पूर्व–पश्चिम राजमार्गको आसपासबाट त चुरे नै ठूलो देखिन्छ र कतिपय ठाउँमा महाभारतलाई छेकेको हुन्छ चुरेले। यो दृश्य देख्नेको मनोविज्ञानमा हिमालय त निकै टाढा छ र यहाँबाट देखिंदैन भन्ने लाग्नु अस्वाभाविक होइन। यदि कसैले हिमालय देखेको भन्दछ भने मिथ्या लाग्नु स्वाभाविक हो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;नवयुवाहरूको लागि भने आश्चर्यजनक नै छ। जसले सफा र स्वच्छ हिमालयको दृश्य देखे, जसको लागि अभूतो थियो, आश्चर्यजनक हुनु स्वाभाविक हो। कहिल्यै नदेखेको आश्चर्य जो देखिएको थियो। हिमालयभन्दा धेरै टाढाबाट हिमालय शृङ्खलाको दर्शन। त्यस दर्शनमा अनुमानले नै यो फलानो हिमाल हुनुपर्छ र यो चाहिं फलानो हिमाल । नाम जानेका र जिल्ला थाहा भएका हिमालसित नाम जोडेर साथीभाइबीच सुखद आश्चर्यको वितरण हुनु आपैंmमा पनि सुखद थियो। सुख दिने दृश्यको फोटो धेरैले खिंचे। धेरैले आफ्नो घरपरिवारमा देखाए। धेरैले हिमालसित परिचित गराए। कतिपयले आफ्ना बालबालिकालाई हिमालको दृश्य देखाएर भने– पहिले पहिले यो सामान्य थियो तर वातावरणमा प्रदूषण बढ्दै जाँदा यो दृश्य अलप भइसकेको थियो। अहिलेको मौसमले यस दृश्यसित साक्षात्कार गर्ने मौका प्राप्त भएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;हुन पनि हो। अहिलेको मौसम गज्जबको छ। मौसमप्रति व्यङ्ग्य गर्दै एकजनाले लेखेका छन् – “क्यालेन्डर हेर्दा वैशाख, दिउँसोको झरी हेर्दा असार तथा साँझको अवस्था हेर्दा कात्तिकजस्तो लाग्छ। अझ समयसमयमा भइरहने दीपावलीले त पूरा कात्तिककै झल्को दिन्छ। बिहानीपखको जाडोले यसको पुष्टि गरेको छ।” अहिलेको जस्तो मौसम कहिल्यै नभोगेको बताउनेहरू पर्याप्त छन् । स्थानीय मौसमको बारेमा धेरैलाई दुर्लभ संयोगहरू निकै कम सम्झना हुन्छ। मधेसमा बुद्ध पूर्णिमाको राति जूनलाई हेर्दै सिरक ओढ्नुपर्ने बेमौसमी यथार्थ कतिलाई सम्झना छ कुन्नि तर अहिलेको यथार्थ अबका दिनमा फेरि अआश्चर्यजनक बन्ला कि नबन्ला ? भविष्यको गर्भमा लुकेको छ उत्तर।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अहिलेसम्म जाडो बेमौसमी यथार्थ हो तर यस बेमौसममा वातावरणीय स्वच्छता सुखद आश्चर्य हो। वातावरणीय स्वच्छताको कारण नै हिमाल देखिएको हो। वातावरण कतिसम्म स्वच्छ भएको छ भने विगत कैयौं दशकमा यस प्रकारको स्वच्छताको मापन गरिएको थिएन। विश्वका ठूला र घना शहरहरूको आकाश पनि छ्याङ देखिन थालेको र स्वच्छ हावामा साँस लिन पाइरहेको खबर सञ्चारमाध्यमहरूमा आउन थालेका छन् । कोरोनाको कहरले विश्वमा उद्योग तथा सवारीसाधनको सञ्चालनमा आएको कमी अर्थात् समग्र यातायात क्षेत्र करीब ठप्प हुँदा वातावरणमा धूवाँको मात्रा ह्वात्तै कम भएको हो। अहिले हवाईजहाज, रेल, बस, मोटर तथा बाइकसम्म बन्द छन्। मानिस घरबाट पनि अन्य सामान्यावस्थाजस्तो सजिलो गरी निस्कन्नन्। यसले प्रदूषणको स्तरलाई कम गरेकै छ, साथै निरन्तर वर्षा पनि भइरहेको छ। वर्षाले गर्दा आकाश सफा हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;प्रदूषण कम र वर्षा भएर वातावरण स्वच्छ हुँदा अर्को सत्य पनि देखिएको छ । अस्पतालहरूमा अन्य सामान्य अवस्थाको तुलनामा बिरामीको चाप निकै कम छ। अस्पतालहरू उदास छन्। अस्पतालहरूको उदासीले अर्थतन्त्र थलिए पनि गरीबको स्वास्थ्य चाहिं पहिलेको तुलनामा केही सुध्रिएको हो कि भन्ने अनुमान लगाउन सहजता प्रदान गरेको छ। बिरामी भएर पनि अस्पतालमा आउन नसकेको वा आउन नचाहेको अवस्था त पक्कै पनि छैन किनभने गाउँघरमा पनि विगतका वर्षहरूमा भन्दा मानिस यसपटक बिरामी नै नपरेको बताउन थालेका छन्। अनेक आश्चर्यहरूबीच यसलाई सुखद आश्चर्य नै मान्नु मनासिब हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;कोरोना आपैंmमा आश्चर्य र रहस्य भएको छ, विश्वको लागि। कोरोनाकालमा अरू पनि आश्चर्यहरू भइरहेका छन्। यही आश्चर्यको शृङ्खलामा हिमालयको दर्शन पनि पर्न गएको छ, संयोगवश। हिमाल जहाँको तहीं छ। युगौंयुगदेखि त्यसले मानिसले भोगेका अनेक दुःख, पीडा, सुख र आश्चर्यहरू त्यसैगरी उभिएरै हेरेको छ, तर पनि मौन छ। यस्ता कैयौं महामारी भोगेको होला हिमालले। सबै सुख, दुःख र उत्साहदेखि टाढा हिमाल कुनै ज्ञानीको ध्यानमुद्रामा जस्तो देखिन्छ शान्त। बस किन हो किन त्यस दिन धेरैलाई लागेको थियो, हिमाल एक्कासि मुस्कुराएछ। हिमालले दर्शन दिए छ, सर्वसाधारणलाई । हिमाल अदृश्य हुने त होइन तर बादल, धूवाँ, धूलो, तुँवालो आदि आँखा र हिमालको बीचमा आइदिन्छ। सयौं किलोमिटर टाढा रहेको हिमालको बीचमा कुनै एक ठाउँमा बाक्लो गरी केही आइदिएमा हिमाल देखिंदैन। अर्थात् हिमाल अदृश्य हुन्छ। हिमाल मुस्कुराएको देखिन्न। हिमालको मुस्कान त्यस दिनदेखि फेरि अदृश्य छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp; \u0026nbsp;अब धेरैजना त्यस अदृश्य भइसकेको दृश्यको खोजी गरिरहेका छन्। \u003Cbr \/\u003Eसम्भवतः हरेक साँझ त्यस दृश्यको खोजी हुन्छ, मनभित्र एउटा चाहना लिएर। र यस चाहनाभित्र हिमालयप्रतिको अनन्त प्रेमको दर्शन पनि पाइन्छ। साँच्चै सीमाञ्चलका मानिसहरूमा रहेको हिमालयप्रतिको प्रेमकै कारण त हो नि हिमालयको दर्शनप्रतिको अविश्वास र विश्वास दुवै।\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/435373480398441188\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/05\/blog-post_724.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/435373480398441188"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/435373480398441188"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/05\/blog-post_724.html","title":"अआश्चर्य दृश्यभन्दा पृथक"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-0dVT39Tkbi4\/WxAUibOXssI\/AAAAAAAAivQ\/3cTLh4z16gsMZuh2ViDBf8uq3u0ByQC3ACPcBGAYYCw\/s72-c\/sanjay%2Bmitra.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}},{"id":{"$t":"tag:blogger.com,1999:blog-6917042177189007432.post-5499036249909940745"},"published":{"$t":"2020-04-17T17:20:00.002+05:45"},"updated":{"$t":"2020-04-17T17:33:58.343+05:45"},"category":[{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"बाटिका"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"वाटिका"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त सुखाय:"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्तः सुखायः"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वान्त–सुखाय"},{"scheme":"http://www.blogger.com/atom/ns#","term":"स्वायन्त सुखाय"}],"title":{"type":"text","$t":"कोरोनाकालमा सर्जकको चिन्ता र चासो"},"content":{"type":"html","$t":"\u003Cdiv class=\"separator\" style=\"clear: both; text-align: center;\"\u003E\u003Ca href=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-Hki033vVByc\/XpmUavlalII\/AAAAAAAAwEk\/kpzQC8mtkg0zvrbzDv3ImbIwr0wQ3CFsgCLcBGAsYHQ\/s1600\/sanjay.jpg\" imageanchor=\"1\" style=\"clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;\"\u003E\u003Cimg border=\"0\" data-original-height=\"703\" data-original-width=\"532\" height=\"320\" src=\"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-Hki033vVByc\/XpmUavlalII\/AAAAAAAAwEk\/kpzQC8mtkg0zvrbzDv3ImbIwr0wQ3CFsgCLcBGAsYHQ\/s320\/sanjay.jpg\" width=\"242\" \/\u003E\u003C\/a\u003E\u003C\/div\u003E\u003Cdiv style=\"text-align: justify;\"\u003Eसञ्जय मित्र\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सर्जकहरूको जहिले पनि चिन्ता हुने गर्दथ्यो, फुर्सद भएन। फुर्सदको अभावले केही कुरा लेख्न पाइएन, केही कुरा पढ्न पाइएन। समय नपाएर वास्तवमा चाहेजस्तो सिर्जना हुन सकेको छैन। पत्रिकाले वा फलानो विशिष्ट व्यक्तिले वा विशिष्ट ठाउँबाट रचनाको माग आएपछि तोकिएको समयको अन्तिममा बल्लतल्ल मिलाएर यस्सो एउटा पठाउन भ्याएको थिएँ। आदि आदि।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सधैं कामको मारामार र चापाचापमा अध्ययन र सिर्जनाको लागि समय नै नपाइने गुनासो अलिखित वा लिखित दुवै माध्यमबाट अभिव्यक्त भइरहन्थे। अलिखित माध्यमबाट अझ बढी आउँथ्यो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; आफूले पढ्न चाहेर पनि पढ्न नपाएको कृति फलानो हो, तपाईंले भ्याउनुभयो भने अवश्य पढ्नुहोला। मैले पढेका सबै कृतिमध्ये फलानो सर्वोत्कृष्ट ठानेको छु, एकचोटि अवश्य पढ्नुहोला भनेर सिफारिशहरू भइरहन्थे। तर समय जहिले पनि अपुग हुने गर्दथ्यो।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; समय अपुग हुनु चाहिं व्यस्तताको परिचायक हो। सार्थक व्यस्तताले सर्जकलाई निरन्तर ऊर्जा दिइरहन्छ। त्यहीं ऊर्जाबाट सिर्जनकर्मको परिचय बन्दछ। सामान्य दिनचर्याको रचना यसै कारण सामान्य हुँदाहुँदै पनि विशिष्ट हुन्छन् र कम समयमा आफ्नो मस्तिष्कलाई अत्यधिक बढी उपयोग गर्ने अवसर हुन्छ तथा थोरै समयमा सिर्जनालाई दिइने समय अझ बढी मूल्यवान् बनाउन सकिन्छ। हो, समयको मूल्य समयले नै बुझेको हुन्छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सम्भवतः समयको यो उल्टो गति हो। मानवजीवनको गति असामान्य बगेको छ। अहिले एक किसिमले संसारले नै भनिरहेको छ कि घरमा नै बस। घरमा बस्नलाई फुर्सद मिलाएको छ, समयले। समयको उल्टो नदी बगेको बेला फुर्सद त छ तर फुर्सदको सिर्जनात्मक उपयोगको मनोविज्ञान बन्न सम्भव भएको अवस्था भने सबै सर्जकमा एकैनासको छैन। दिनदिनै आइरहेका समाचारहरूले मनोविज्ञानलाई नराम्ररी प्रभावित पारेको छ। पहिले कामले शरीरलाई फुर्सद दिंदैनथ्यो र अहिले शरीरलाई फुर्सद भएर पनि सिर्जनकर्ममा खासै उपयोग हुन सकेको छैन। धेरै सर्जकहरूको मनोविज्ञान सामान्यावस्थाको जस्तो सामान्य छैन।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; पहिले घरपरिवारमा समय दिन सकिएन भन्ने गुनासो पनि सर्जकहरूले धेरै सुन्नुपर्दथ्यो । कार्यालय खुल्ने दिन कार्यालयमा र हप्तामा एक दिन बिदा हुँदा चाहिं कतै कार्यक्रममा धाउनुपर्ने दैनिकीले गर्दा घरमा समय दिन नसकिने गरेको गुनासो सामान्य थियो । तर यो असामान्य समयमा खासै कामै गर्न नसकिने र घरैमा घरपरिवारलाई पर्याप्त समय दिन सकिने अवस्थाले पनि सामान्य बन्न दिएको छैन । हो, सामान्य समयको मूल्य कति धेरै हुन्छ भन्ने कुरा यी दृष्टान्तहरूले बयान गरेका छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सामान्य नागरिकहरूको चिन्ताजस्तै सर्जकको चिन्ता पनि रहेको छ। सर्जक भन्नेबित्तिकै अलिकति गम्भीर, अलिकति बढी संवेदनशील र अलिकति चिन्तनशील हुन्छन् भन्ने कुरा त सबैले पत्याएको सत्य हो। यो समय आफैमा गम्भीर भएकोले सर्जकहरूको संवेदनशील मनमा अझ बढी छोएको छ र चिन्तन पनि प्रभावित बन्न पुगेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; कतिपय सर्जकले विभिन्न ग्रन्थहरू पढ्न पाएको सूची पनि सार्वजनिक गरेका छन्। पढिएका कृतिहरूको समीक्षा वा समालोचना लेखेको पनि कतिपय समालोचकहरूबाट सार्वजनिक भएको पाइएको छ। कतिपय सर्जकहरूले आफ्नो किताब तयार पारेको पनि बताएका छन् । नयाँ किताबको लेखन भएको, सम्पादन सकिएको, भूमिका लेखाइसकिएको, प्रेसमा पुगेको तथा लकडाउन खुल्नेबित्तिकै प्रकाशन हुने तयारीमा पुगेको जस्ता उत्साहजनक कुराहरू पनि आएका \u003Cbr \/\u003Eछन् । यस दृष्टिले हेर्ने हो भने कोरोनाकालको धेरै उपयोग भएको पनि देखिएको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सर्जकहरूले कविता, गीत, मुक्तक, गजल, लघुकथाजस्ता आयामका दृष्टिले साना रचनाहरू सामाजिक सञ्जालमा निरन्तर प्रकाशन गरिरहेका छन्। कोरोनाकालमा सामाजिक सञ्जालमा आएका रचनाहरूमा कोरोना भाइरस, मानवजीवनमाथि आएको सङ्कट, मानवजीवनमा परेको अन्य प्रभाव, यसले भविष्यमा खेल्न सक्ने भूमिका, कोरोनामाथि मानवको निश्चित विजयजस्ता कुराहरू अभिधा, लक्षणा वा व्यञ्जनामार्फत् आइरहेका छन्। एक किसिमले सिर्जनामा पनि कोरोनाको आधिपत्य जमेको युग हो। नजमोस् पनि कसरी ? साहित्यले समय बोलेको हुन्छ, समयको प्रतिनिधित्व गरेको हुन्छ, समयको अनुहारलाई इतिहासको लागि सुरक्षित बनाएको हुन्छ, समयलाई सिंढी बनाएर आगतमा टेकेको हुन्छ र कतिपय अवस्थामा समयको अनुहारलाई कुल्चेको हुन्छ। हो, समयको विभत्सतालाई पनि अहिले देख्न नसकिने होइन सिर्जनामा।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; प्रकृतिको सबैभन्दा सुन्दर सिर्जना नै मानिस हो र मानिसमाथि अहिले ग्रहणको अवस्था छ। कोरोनाकालले लाखभन्दा बढीलाई जीवनहीन तुल्याइसकेको छ। यसप्रति सर्जकहरू अत्यन्तै संवेदनशील छन्। सर्जकहरूको चिन्ताको विषय हो र संसारमा कोरोनामाथि कसरी विजय प्राप्त हुँदैछ भन्ने चासो पनि छ। कोरोनामाथि विजय प्राप्त गरेका वीरहरूको अनुहारमा भविष्यको सम्पूर्ण मानव विजयको कामना देख्दछन् सर्जकहरू। कोरोनाको पराजयको कथा अवश्य आउनेछ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; कतिपय सर्जकहरू कोरोनासित लड्दै पराजय पनि भोगेका छन्। कतिपयले कोरोनामाथि विजय प्राप्त गरेका छन्। कोरोनामाथि विजयको आत्मकथा पनि आउने आशा छ। यही आशाको आकाश फराकिलो बन्दै गएको छ तर कोरोनाग्रसितभन्दा सङ्क्रमित मानव अभैm पनि संसारमा कैयौं गुणाले बढी छ । यो निश्चित गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ वैज्ञानिक, राजनीतिज्ञ र साधारण मानिससँगै सर्जकहरूका निम्ति पनि। सिर्जनामात्रले कोरोनाबाट मुक्ति पाउने भए सबैभन्दा बढी सर्जकहरूले योगदान दिने थिए।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सामान्य जनजीवनको समयमा घरमा यत्तिकै समय बिताउनेहरूलाई जति छटपटी समय बिताउन सर्जकहरूलाई भएको छैन। समयलाई निरर्थक हुनै नदिने प्रयासमा रहने सर्जकहरूको महŒव अहिले समयलाई रमाइलो बनाउनेहरूले बुझिरहेका छन्। यस कारण घरमा बस्नेहरूले अहिले अलिकति कृतिको अध्ययन पनि गरेका छन्। सर्जकको कर्मलाई सार्थक बनाउने काम पनि गरेका छन्।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वर्तमानको साँघुरो धरातलबाट कोरोनाकालको अन्त्यपछिको सुखद बिहानीमा कृतिको प्रकाशन र पठनको संस्कृति अलिक विस्तार हुने आकलन पनि सर्जकहरूले गरेका छन्। इतिहासले कहिल्यै नभोगेको परम पीडादायी अवकाश अहिले आफैले भोग्दैछ, वर्तमान ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; यदि वर्तमानलाई भविष्यको ऐनाले हेर्ने प्रविधिको विकास भएको भए शायद समय आफै पनि लज्जित हुन्थ्यो होला। समयलाई लज्जित बनाउन सर्जकहरूको कर्म काम लाग्ने होला कि ?\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वास्तवमा कोरोनाकालले काललाई पनि ग्रसित गरेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; सर्जकहरू पनि सामान्य नागरिक नै भएकाले समयको प्रवाहमा हेलिएका छन् । हो, अन्य कर्मभन्दा सिर्जन र यससित सम्बन्धित कर्म घरमैं बसेर गर्न सकिने भएकाले महान् बेरोजगार समयमा पनि कतिपय सर्जकलाई समय पुगेको छैन। यस प्रकार कतिपयले अभिव्यक्ति दिइरहेका छन् कि गम्भीर लेखनमा व्यस्त छु।\u003Cbr \/\u003E\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp; वर्तमानलाई कुल्चेर हामी नयाँ बिहानीमा प्रवेश गर्नेछौं। हरेक अँध्यारो रातपछि बिहानी आएकै छ। सर्जकहरू पनि सामान्य व्यस्तताको प्रतीक्षामा छन् । सम्भवतः सम्पूर्ण मानव समुदायले कोरोना कालरात्रिको शीघ्र अन्त्यको कामना गरिरहेको छ।\u003Cbr \/\u003E\u003C\/div\u003E"},"link":[{"rel":"replies","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/feeds\/5499036249909940745\/comments\/default","title":"Post Comments"},{"rel":"replies","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/04\/blog-post_721.html#comment-form","title":"0 Comments"},{"rel":"edit","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/5499036249909940745"},{"rel":"self","type":"application/atom+xml","href":"http:\/\/www.blogger.com\/feeds\/6917042177189007432\/posts\/default\/5499036249909940745"},{"rel":"alternate","type":"text/html","href":"http:\/\/www.prateekdaily.com\/2020\/04\/blog-post_721.html","title":"कोरोनाकालमा सर्जकको चिन्ता र चासो"}],"author":[{"name":{"$t":"Unknown"},"email":{"$t":"noreply@blogger.com"},"gd$image":{"rel":"http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail","width":"16","height":"16","src":"https:\/\/img1.blogblog.com\/img\/b16-rounded.gif"}}],"media$thumbnail":{"xmlns$media":"http://search.yahoo.com/mrss/","url":"https:\/\/1.bp.blogspot.com\/-Hki033vVByc\/XpmUavlalII\/AAAAAAAAwEk\/kpzQC8mtkg0zvrbzDv3ImbIwr0wQ3CFsgCLcBGAsYHQ\/s72-c\/sanjay.jpg","height":"72","width":"72"},"thr$total":{"$t":"0"}}]}});